11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വര്ത്മരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

നിജഹേതുത്വാദുക്തശിഷ്ടത്വാത് കായചികിത്സാങബൂതത്വാച്ചോര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സായാ അവസരസ്തത്രാപി ചക്ഷുഷഃ പ്രാധാന്യാത്തസ്യൈവ വര്ത്മസന്ധിസിതാസിതദൃഷ്ടിക്രമേണ നിര്ണയഃ ക്രിയതേ| തത്ര താവദ്വര്ത്മരോഗാണാം ഹേത്വാദിപ്രദര്ശനാധ്യായ ആരഭ്യതേ| വര്ത്മ നേത്രപുടമ്||൧||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

സര്വരോഗനിദാനോക്തൈരഹിതൈഃ കുപിതാ മലാഃ| അചക്ഷുഷ്യൈര്വിശേഷേണ പ്രായഃ പിത്താനുസാരിണഃ| സിരാഭിരൂര്ധ്വം പ്രസൃതാ നേത്രാവയവമാശ്രിതാഃ| വര്ത്മ സന്ധിം സിതം കൃഷ്ണം ദൃഷ്ടിം വാ സര്വമക്ഷി വാ| രോഗാന് കുര്യുഃ ...................................||൨||

സര്വരോഗേത്യാദിനാസാമാന്യേനാക്ഷിരോഗാണാം നിദാനം സമ്പ്രപ്തിശ്ഛോച്യതേ| സര്വരോഗനിദാനേ യാന്യഹിതാന്യുക്താനി തൈര്വിശേഷേണ ചാചക്ഷുഷ്യൈര്മലാ വാതാദയഃ കുപിതാഃ സിരാഭിശ്ഛ യഥാസ്വം കോഷ്ഠാദൂര്ധ്വം ശിരഃപ്രസൃതാ വര്ത്മാദികം ച നേത്രസ്യാവയവം സര്വമേവ വാ നേത്രമാശ്രിതാ രോഗാന് നാനാവിധാന് കുര്യുഃ| കിമ്ഭൂതാ ആഹ| പ്രായോ ബാഹുല്യേന ദോഷാഃ പിത്താനുസാരിണഃ പിത്തപ്രധാനാഃ| പ്രായോ നേത്രയോ രോഗകരാ ഇത്യര്ഥഃ||൨||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. ചലസ്തത്ര പ്രാപ്യ വര്ത്മാശ്രയാഃ സിരാഃ| സുപ്തോത്ഥിതസ്യ കുരുതേ വര്ത്മസ്തമ്ഭം സവേദനമ്| പാംസുപൂര്ണാഭനേത്രത്വം കൃച്ഛ്രോന്മീലനമശ്രു ച| വിമര്ദനാത്സ്യാച്ച ശമഃ കൃച്ഛ്രോന്മീലം വദന്തി തമ്||൩||

തത്രൈവംസ്ഥിതേ ചലോ വായുഃ പ്രധാനോ വര്ത്മാശ്രയാഃ സിരാഃ പ്രാപ്യ സുപ്തോത്ഥിതസ്യ തത്കാലത്യക്തനിദ്രസ്യ പുംസോ വര്ത്മസ്തമ്ഭാദികം കുരുതേ| തസ്യ ച രോഗസ്യ വിമര്ദനാച്ഛമഃ സ്യാത്| തം രോഗവിശേഷമാചാര്യാ നാമ്നാ കൃച്ഛ്രോന്മീലമിതി വദന്തി||൩||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

ചാലയന്വര്ത്മനീ വായുര്നിമേഷോന്മേഷണം മുഹുഃ| കരോത്യരുങ്നിമേഷോऽസൌ ....................||൪||

വായുഃ ക്രുദ്ധോ വര്ത്മനീ ചാലയന് മുഹുര്നിമിഷോന്മേഷണം കരോതി| അരുഗിതി വിനാ രുജമ്| അസൌ രോഗോ നിമേഷാഖ്യഃ||൪||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... വര്ത്മ യത്തു നിമീല്യതേ| വിമുക്തസന്ധി നിശ്ഛേഷ്ടം ഹീനം വാതഹതം ഹി തത്||൫||

യത്തു വര്ത്മ വായുനാ നിമീല്യതേ ന കദാചിദുന്മീല്യതേ തദ്വര്ത്മ നാമ്നാ വാതഹതമുച്യതേ| കിമ്ഭൂതം വര്ത്മാഹ| വിമുക്തസന്ധി വിസ്രസ്തബന്ധനമ്| നിശ്ഛേഷ്ടം ഹീനം ച||൫||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

കൃഷ്ണാഃ പിത്തേന ബഹ്വ്യോऽന്തവര്ത്മ കുമ്ഭീകബീജവത്| ആധ്മായന്തേ പുനര്ഭിന്നാഃ പിടികാഃ കുമ്ഭിസംജ്ഞകാഃ||൬||

അന്തര്വത്മ വര്ത്മനോऽന്തര്ഭാഗേ പിത്തേന കൃഷ്ണാഃ പിടികാ ഭവന്തി| യാ ഭിന്നാഃ കുമ്ഭീകബീജവത് കുമുദതണ്ഡുലവത് പുനരാധ്മായന്തേ പരിപൂര്വന്തേ| താഃ പിടകാഃ കുമ്ഭിനാമ്ന്യഃ||൬||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

സദാഹക്ലേദനിസ്തോദം രക്താഭം സ്പര്ശനാക്ഷമമ്| പിത്തേന ജായതേ വര്ത്മ പിത്തോത്ക്ലിഷ്ടമുശന്തി തത്||൭||

പിത്തേന സദാഹാദിഗുണം വര്ത്മ ജായതേ ഭവതി| തദ്വര്ത്മ നാമ്നാ പിത്തോത്ക്ലിഷ്ടമുശന്തി||൭||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

കരോതി കണ്ഡൂം ദാഹം ച പിത്തം പക്ഷ്മാന്തമാശ്രിതമ്| പക്ഷ്മണാം ശതനം ചാനു പക്ഷ്മശാതം വദന്തി തമ്||൮||

പക്ഷ്മാന്തമാശ്രിതം പിത്തം കണ്ഡൂവാദികം കരോതി തം രോഗമാചാര്യാ നാമ്നാ പക്ഷ്മശാതമിതി വദന്തി||൮||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

പോഥക്യഃ പിടകാഃ ശ്വേതാഃ സര്ഷപാഭാ ഘനാഃ കഫാത്| ശോഫോപദേഹരുക്കണ്ഡൂപിച്ഛിലാസ്രസമന്വിതാഃ||൯||

ശ്വേതാ ആകൃത്യാ ച സര്ഷപസദൃശാ ഘനാഃ സംഹതാഃ ശോഫാദിസമന്വിതാശ്ഛ പിടകാഃ കഫാദ്ഭേതോര്ഭവന്തി| താശ്ഛ പിടാകാഃ കഫാദ്ഭേതോര്ഭവന്തി| താ നാമ്നാ പോഥക്യ ഇത്യുച്യന്തേ||൯||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

കഫോത്ക്ലിഷ്ടം ഭവേദ്വര്ത്മ സ്തമ്ഭക്ലേദോപദേഹവത്||൧൦||

സ്തമ്ഭാദിമദ്വര്ത്മ ഭവേത് കഫാദിതി പ്രകരണാത്| തദ്വര്ത്മ നാമ്നാ കഫോത്ക്ലിഷ്ടമിത്യുച്യതേ||൧൦||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

ഗ്രന്ഥിഃ പാണ്ഡുരരുക്പാകഃ കണ്ഡൂമാന് കഠിനഃ കഫാത്| കോലമാത്രഃ സ ലഗണഃ കിഞ്ചിദല്പസ്തതോऽഥവാ||൧൧||

കഫോദ്ഭേതോഃ കോലമാത്രോ ബദരമാത്രസ്തതോ വാ കോലാത് കിഞ്ചിദല്പഃ പാണ്ഡ്വാദിഗുണോ ഗ്രന്ഥിര്നാമ്നാ ലഗണ ഇത്യുച്യതേ||൧൧||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

രക്താ രക്തേന പിടകാ തത്തുല്യപിടകാചിതാ| ഉത്സങ്ഗാഖ്യാ ........................||൧൨||

രക്തേന വാതാദിദുഷ്ടേന രക്താ ലോഹിതവദ്രക്തവര്ണാ പിടകാ ഭവതി| തത്തുല്യാഭിഃ പ്രധാനസദൃശാഭിരന്യാഭിഃ പിടകാഭിരാചിതാ കൃതസഞ്ചയാ സാ പിടകാ നാമ്നോത്സങ്ഗേത്യുച്യതേ ||൧൨||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........തഥോക്ലിഷ്ടം രാജിമത് സ്പര്ശനാക്ഷമമ്||൧൩||

തഥേതി രക്തേനോത്ക്ലിഷ്ടന്നാമ വര്ത്മ തത്തദ്രാജിമത് സ്പര്ശനാക്ഷമഞ്ച||൧൩||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

അര്ശോऽധിമാംസം വര്ത്മാന്തഃ സ്തബ്ധം സ്നിഗ്ധം സദാഹരുക്| രക്തം രക്തേന തത്സ്രാവിച്ഛിന്നം ഛിന്നം ച വര്ധതേ||൧൪||

രക്തേനാസൃജാ വര്ത്മാന്തര്വര്ത്മനോऽന്തഭാഗേ രക്തം ലോഹിതമധിമാംസം ഭവതി സ്തബ്ധാദിഗുണകമിത്യധിമാംസമര്മ ഇതി നാമ്നോച്യതേ||൧൪||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

മധ്യേ വാ വര്ത്മനോऽന്തേ വാ കണ്ഡൂഷാരുഗ്വതീ സ്ഥിരാ| മുദ്ഗമാത്രാസൃജാ താമ്രാ പിടകാഞ്ജനനാമികാ||൧൫||

അസൃജാ രക്തേന വര്ത്മനോऽന്തേ വാ മധ്യേ വാ കണ്ഡൂവാദിമതീ സ്ഥിരാ മുദ്ഗപ്രമാണാ താമ്രവര്ണ ച യാ പിടകാ ഭവതി സാ നാമ്നാ അഞ്ജനനാമികേത്യുച്യതേ ||൧൫||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

ദോഷൈര്വത്മ ബഹിഃ ശൂനം യദന്തഃ സൂക്ഷ്മകാചിതമ്| സസ്രാവമന്തരുദകം ബിസാഭം ബിസവര്ത്മ തത്||൧൬||

ദോഷൈസ്ത്രിഭിര്യദ്വര്ത്മ ബഹിഃ ശൂനമന്തഃ സൂക്ഷ്മച്ഛിദ്രം സസ്രാവമന്തരുദകം യസ്മിന് ബിസേ തത്സദൃശം ഭവതി തദ്വര്ത്മ നാമ്നാ ബിസവര്ത്മ ഇത്യുച്യതേ||൧൬||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

യദ്വര്ത്മോക്ലിഷ്ടമുത്ക്ലിഷ്ടമകസ്മാന്മ്ലാനതാമിയാത്| രക്തദോഷത്രയോത്ക്ലേശാദ്ഭവത്യുത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ തത്||൧൭||

രക്തസ്യ ദോഷത്രയസ്യ ച മിശ്രീഭാവേന തേഷാമുത്ക്ലേശാദ്ധേതോര്യദ്വര്ത്മ പുനരുത്ക്ലിഷ്ടം സ്വയമേവ പുനര്മ്ലാനതാമിയാത് കിഞ്ചിത്പാരേ ശോഷം ഗച്ഛതി തദ്വര്ത്മ നാമ്നോത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മേത്യുച്യതേ||൧൭||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

ശ്യാവവര്ത്മ മലൈഃ സാസ്രൈഃ ശ്യാവം രുക്ലേദശോഫവത്||൧൮||

സാസ്രൈഃ സരക്തൈര്മലൈര്വാതാദിഭിസ്ത്രിഭിര്മിശ്രീഭൂതൈഃ ശ്യാവം വര്ണേന രുഗാദിയുക്തം ച യദ്വര്ത്മ ഭവതി തന്നാമ്നാ ശ്യാവവര്ത്മോച്യതേ||൧൮||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

ശ്ലിഷ്ടാഖ്യം വര്ത്മനീ ശ്ലിഷ്ടേ കണ്ഡൂശ്വയഥുരാഗിണീ||൧൯||

സാസ്രൈരേവ ച മലൈര്വര്ത്മനീ ദ്വേ കണ്ഡൂവാദിത്രയയുക്തേ പരസ്പരശ്ലിഷ്ടേ ച ഭവതഃ തദ്വര്ത്മ ശ്ലിഷ്ടാഖ്യമുച്യതേ||൧൯||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

വര്ത്മന്തഃപിടകാ രൂക്ഷാഃ കര്കശാഃ സികതോപമാഃ| സികതാവര്ത്മ ...................................||൨൦||

വര്ത്മനോऽന്തര്ഭാഗേ രൂക്ഷത്വാദിഗുണാഃ പിടകാ ഭവന്തി തദ്വര്ത്മ നാമ്നാ സികതാവര്ത്മോച്യതേ||൨൦||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............കൃഷ്ണം തു കര്ദമം കര്ദമോപമമ്||൨൧||

കൃഷ്ണം കര്ദമസദൃശം മാര്ദവേന യദ്വര്ത്മ തന്നാമ്നാ കര്ദമമുച്യതേ||൨൧||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

ബഹലം ബഹലൈര്മാംസൈഃ സവര്ണൈശ്ഛീയതേ സമൈഃ||൨൨||

യദ്വര്ത്മ സമൈര്വഹലൈര്ഘനൈര്മാംസൈശ്ഛീയതേ തന്നാമ്നാ വഹലമിത്യുച്യതേ||൨൨||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

കുകൂണകഃ ശിശോരേവ ദന്തോത്പത്തിനിമിത്തജഃ| സ്യത്തേന ശിശുരിച്ഛൂനതാമ്രാക്ഷോ വീക്ഷണാക്ഷമഃ| സവര്ത്മശൂലപൈച്ഛില്യകര്ണനാസാക്ഷിമര്ദനഃ||൨൩||

ദന്തോദ്ഭവതോ യോ വര്ത്മരോഗഃ ശിശോരേവ ഭവതി സ നാമ്നാ കുകൂണകഃ തേനോച്ഛോഓനാദിരൂപാക്ഷഃ ശിശുഃ സ്യാത്|| ൨൩||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

പക്ഷ്മോപരോധേ സങ്കോചോ വര്ത്മനോര്ജായതേ തതഃ| ഖരതാന്തര്മുഖത്വം ച രോമ്ണാമന്യാനി വാ പുനഃ| കണ്ടകൈരിവ തീക്ഷ്ണാഗ്രൈര്ഘൃഷ്ടം തൈരക്ഷി ശൂയതേ| ഊഷ്യതേ ചാനിലാദിദ്വിഡല്പാഹം ശാന്തിരുദ്ധൃതൈഃ||൨൪||

പക്ഷ്മോപരോധനാമ്നി രോഗേ വര്ത്മനോഃ സങ്കോചോ ജായതേ തഥാ രോമ്ണാമപി വര്ത്മഭവാനാം സങ്കോചഃ ഖരതാന്തര്മുഖത്വഞ്ച ജായതേ| അന്യാനി വാ രോമാണി ജായന്തേ| തൈശ്ഛ രോമഭിസ്തീക്ഷ്ണാഗ്രൈഃ കണ്ടകസദൃഷൈര്ഘൃഷ്ടം സദക്ഷി ശൂയതേ| ഊഷ്യതേ സദാഹം ഭവതി അനിലാദിസ്പര്ശം ച ദ്വേഷ്ടി| തൈശ്ഛ രോമഭിരുദ്ധൃതൈരപനീതൈരല്പാഹം സ്തോകാനി ദിനാനി രുജശ്ശാന്തിര്ഭവതി പുനസ്തഥൈവ ഭവതി||൨൪||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

കനീനകേ ബഹിര്വര്ത്മ കഠിനോ ഗ്രന്ഥിരുന്നതഃ| താമ്രഃ പക്വോസ്രപൂയസ്രുദലജ്യാധ്മായതേ മുഹുഃ||൨൫||

കനീനകേ നാസാനികടേ നേത്രാന്തേ ബഹിര്വര്ത്മനോ ബഹിര്ഭാഗേ കഠിനത്വാദിഗുണോ ഗ്രന്ഥിര്ഭവതി മുഹുരാധ്മായതേऽര്ഥാന്മുഹുഃ സ്രവതി സ ഗ്രന്ഥിര്നാമ്നാ അലജീത്യുച്യതേ||൨൫||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

വര്ത്മാന്തമാംസപിണ്ഡാഭഃ ശ്വയഥുര്ഗ്രഥിതോऽരുജഃ| സാസ്രൈഃ സ്യാദര്ബുദോ ദോഷൈര്വിഷമോ ബാഹ്യതശ്ഛലഃ||൨൬||

സാസ്രൈഃ രക്തമിശ്രൈര്വാതാദിഭിര്മാംസപിണ്ഡസദൃശഃ ശ്വയഥുഃ സ്യാത്| സ ച യദാന്തര്വര്ത്മ ഭവതി തദാ ഗ്രഥിതഃ കഠിനോऽരുജശ്ഛ ഭവതി| യദാ തു ബഹിര്വര്ത്മ തദാ ചലോ ഭവതി| സ ഉഭയോരപി ശ്വയഥുരര്ബുദ ഇതി നാമ്നോച്യതേ||൨൬||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

ചതുര്വിംശതിരിത്യേതേ വ്യാധയോ വര്ത്മസംശ്രയാഃ||൨൭||

ഏതേ അനന്തരോക്താ വര്ത്മാശ്രയാ വ്യാധയഃ കൃച്ഛ്രോന്മീല, നിമേഷ, വാതഹത, കുമ്ഭി, പിത്തോത്ക്ലിഷ്ട, പക്ഷ്മശാത, പോഥകീ, കഫോത്ക്ലിഷ്ട, ലഗണ, ഉത്സങ്ഗ, രക്തോത്ക്ലിഷ്ട, അര്ശ, അഞ്ജനനാമികാ, ബിസവര്ത്മ, ഉത്ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ, ശ്യാവവര്ത്മ, സികതാ, കര്ദമ, ബഹല, കുകൂണക, പക്ഷ്മോപരോധ, അലജീ, അര്ബുദാഖ്യാശ്ഛതുര്വിംശതിരീത്യുക്താഃ||൨൭||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

അദ്യോऽത്ര ഭേഷജൈഃ സാധ്യോ ദ്വൌ തതോऽര്ശശ്ഛ വര്ജയേത്| പക്ഷ്മോപരോധോ യാപ്യഃ സ്യാച്ഛേഷാഞ്ഛസ്ത്രൌഷധൈര്ജയേത്||൨൮||

അത്ര ചതുര്വിംശതാവാദ്യഃ കൃച്ഛ്രോന്മീലാഖ്യോ ഭേഷജൈര്വക്ഷ്യമാണൈഃ സാധ്യഃ തദനന്തരോ നിമിഷവാതഹതാഖ്യാവര്ശആഖ്യശ്ഛ ത്രയ ഇതി വര്ജയേത്| പക്ഷ്മോപരോധോ യാപ്യഃ| ശേഷാനനുക്താന് ശസ്ത്രൈരോഷധൈശ്ഛ യഥായോഗ്യം ജയേത്||൨൮||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

കുട്ടയേത് പക്ഷ്മശതനം ഛിന്ദ്യാത്തേഷ്വപി ചാര്ബുദമ്| ഭിന്ദ്യാല്ലഗണകുമ്ഭീകാവിസോത്സങ്ഗാഞ്ജനാലജീഃ| പോത്ഥകീശ്യാവസികതാശ്ലിഷ്ടോത്ക്ലിഷ്ടചതുഷ്ടയമ്| സകര്ദമം സബഹലം വിലിഖേത് സകുകൂണകമ്||൨൯|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ വര്ത്മരോഗ വിജ്ഞാനീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൩൦||

അത്രൈവേഷാം ചികിത്സാ സൂത്ര്യതേ സുഖാവബോധായ-കുട്ടയേദിത്യാദി| തേഷ്പവി ശേഷേഷു പക്ഷ്മശതനം വക്ഷ്യമാണാപ്രകാരേണ കുട്ടയേത്| അര്ബുദം ഛിന്ദ്യാത്| അലജ്യന്തം ഭിന്ദ്യാത്| പോത്ഥക്യാദികം വിലിഖേദിതി| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യയേന്ദുവിരചിതായാ- മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാമുത്തരതന്ത്രേ ഏകാദശോऽധ്യായഃ