11. vartmarōgavijñānīyaḥ

Adhikarana atha vartmarogavij~jAnIyo nAmaikAdasho~adhyAyaH - pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

నిజహేతుత్వాదుక్తశిష్టత్వాత్ కాయచికిత్సాఙబూతత్వాచ్చోర్ధ్వాంగచికిత్సాయా అవసరస్తత్రాపి చక్షుషః ప్రాధాన్యాత్తస్యైవ వర్త్మసంధిసితాసితదృష్టిక్రమేణ నిర్ణయః క్రియతే| తత్ర తావద్వర్త్మరోగాణాం హేత్వాదిప్రదర్శనాధ్యాయ ఆరభ్యతే| వర్త్మ నేత్రపుటం||1||

Adhikarana netrarogANAM sAmAnyo hetuH samprAptishca (2) · Śloka 2

సర్వరోగనిదానోక్తైరహితైః కుపితా మలాః| అచక్షుష్యైర్విశేషేణ ప్రాయః పిత్తానుసారిణః| సిరాభిరూర్ధ్వం ప్రసృతా నేత్రావయవమాశ్రితాః| వర్త్మ సంధిం సితం కృష్ణం దృష్టిం వా సర్వమక్షి వా| రోగాన్ కుర్యుః ...................................||2||

సర్వరోగేత్యాదినాసామాన్యేనాక్షిరోగాణాం నిదానం సంప్రప్తిశ్ఛోచ్యతే| సర్వరోగనిదానే యాన్యహితాన్యుక్తాని తైర్విశేషేణ చాచక్షుష్యైర్మలా వాతాదయః కుపితాః సిరాభిశ్ఛ యథాస్వం కోష్ఠాదూర్ధ్వం శిరఃప్రసృతా వర్త్మాదికం చ నేత్రస్యావయవం సర్వమేవ వా నేత్రమాశ్రితా రోగాన్ నానావిధాన్ కుర్యుః| కింభూతా ఆహ| ప్రాయో బాహుల్యేన దోషాః పిత్తానుసారిణః పిత్తప్రధానాః| ప్రాయో నేత్రయో రోగకరా ఇత్యర్థః||2||

Adhikarana kRucCronmIlam (3) · Śloka 3

.................. చలస్తత్ర ప్రాప్య వర్త్మాశ్రయాః సిరాః| సుప్తోత్థితస్య కురుతే వర్త్మస్తంభం సవేదనం| పాంసుపూర్ణాభనేత్రత్వం కృచ్ఛ్రోన్మీలనమశ్రు చ| విమర్దనాత్స్యాచ్చ శమః కృచ్ఛ్రోన్మీలం వదంతి తం||3||

తత్రైవంస్థితే చలో వాయుః ప్రధానో వర్త్మాశ్రయాః సిరాః ప్రాప్య సుప్తోత్థితస్య తత్కాలత్యక్తనిద్రస్య పుంసో వర్త్మస్తంభాదికం కురుతే| తస్య చ రోగస్య విమర్దనాచ్ఛమః స్యాత్| తం రోగవిశేషమాచార్యా నామ్నా కృచ్ఛ్రోన్మీలమితి వదంతి||3||

Adhikarana nimeShaH (4) · Śloka 4

చాలయన్వర్త్మనీ వాయుర్నిమేషోన్మేషణం ముహుః| కరోత్యరుఙ్నిమేషోఽసౌ ....................||4||

వాయుః క్రుద్ధో వర్త్మనీ చాలయన్ ముహుర్నిమిషోన్మేషణం కరోతి| అరుగితి వినా రుజం| అసౌ రోగో నిమేషాఖ్యః||4||

Adhikarana vAtahatavartma (5) · Śloka 5

......................... వర్త్మ యత్తు నిమీల్యతే| విముక్తసంధి నిశ్ఛేష్టం హీనం వాతహతం హి తత్||5||

యత్తు వర్త్మ వాయునా నిమీల్యతే న కదాచిదున్మీల్యతే తద్వర్త్మ నామ్నా వాతహతముచ్యతే| కింభూతం వర్త్మాహ| విముక్తసంధి విస్రస్తబంధనం| నిశ్ఛేష్టం హీనం చ||5||

Adhikarana kumBikAH (6) · Śloka 6

కృష్ణాః పిత్తేన బహ్వ్యోఽంతవర్త్మ కుంభీకబీజవత్| ఆధ్మాయంతే పునర్భిన్నాః పిటికాః కుంభిసంజ్ఞకాః||6||

అంతర్వత్మ వర్త్మనోఽంతర్భాగే పిత్తేన కృష్ణాః పిటికా భవంతి| యా భిన్నాః కుంభీకబీజవత్ కుముదతండులవత్ పునరాధ్మాయంతే పరిపూర్వంతే| తాః పిటకాః కుంభినామ్న్యః||6||

Adhikarana pittotkliShTavartma (7) · Śloka 7

సదాహక్లేదనిస్తోదం రక్తాభం స్పర్శనాక్షమం| పిత్తేన జాయతే వర్త్మ పిత్తోత్క్లిష్టముశంతి తత్||7||

పిత్తేన సదాహాదిగుణం వర్త్మ జాయతే భవతి| తద్వర్త్మ నామ్నా పిత్తోత్క్లిష్టముశంతి||7||

Adhikarana pakShmashAtam (8) · Śloka 8

కరోతి కండూం దాహం చ పిత్తం పక్ష్మాంతమాశ్రితం| పక్ష్మణాం శతనం చాను పక్ష్మశాతం వదంతి తం||8||

పక్ష్మాంతమాశ్రితం పిత్తం కండూవాదికం కరోతి తం రోగమాచార్యా నామ్నా పక్ష్మశాతమితి వదంతి||8||

Adhikarana pothakI (9) · Śloka 9

పోథక్యః పిటకాః శ్వేతాః సర్షపాభా ఘనాః కఫాత్| శోఫోపదేహరుక్కండూపిచ్ఛిలాస్రసమన్వితాః||9||

శ్వేతా ఆకృత్యా చ సర్షపసదృశా ఘనాః సంహతాః శోఫాదిసమన్వితాశ్ఛ పిటకాః కఫాద్భేతోర్భవంతి| తాశ్ఛ పిటాకాః కఫాద్భేతోర్భవంతి| తా నామ్నా పోథక్య ఇత్యుచ్యంతే||9||

Adhikarana kaPotkliShTavartma (10) · Śloka 10

కఫోత్క్లిష్టం భవేద్వర్త్మ స్తంభక్లేదోపదేహవత్||10||

స్తంభాదిమద్వర్త్మ భవేత్ కఫాదితి ప్రకరణాత్| తద్వర్త్మ నామ్నా కఫోత్క్లిష్టమిత్యుచ్యతే||10||

Adhikarana lagaNaH (11) · Śloka 11

గ్రంథిః పాండురరుక్పాకః కండూమాన్ కఠినః కఫాత్| కోలమాత్రః స లగణః కించిదల్పస్తతోఽథవా||11||

కఫోద్భేతోః కోలమాత్రో బదరమాత్రస్తతో వా కోలాత్ కించిదల్పః పాండ్వాదిగుణో గ్రంథిర్నామ్నా లగణ ఇత్యుచ్యతే||11||

Adhikarana utsa~ggA (12) · Śloka 12

రక్తా రక్తేన పిటకా తత్తుల్యపిటకాచితా| ఉత్సంగాఖ్యా ........................||12||

రక్తేన వాతాదిదుష్టేన రక్తా లోహితవద్రక్తవర్ణా పిటకా భవతి| తత్తుల్యాభిః ప్రధానసదృశాభిరన్యాభిః పిటకాభిరాచితా కృతసంచయా సా పిటకా నామ్నోత్సంగేత్యుచ్యతే ||12||

Adhikarana utkliShTaM vartma (13) · Śloka 13

.........తథోక్లిష్టం రాజిమత్ స్పర్శనాక్షమం||13||

తథేతి రక్తేనోత్క్లిష్టన్నామ వర్త్మ తత్తద్రాజిమత్ స్పర్శనాక్షమంచ||13||

Adhikarana arshovartma (14) · Śloka 14

అర్శోఽధిమాంసం వర్త్మాంతః స్తబ్ధం స్నిగ్ధం సదాహరుక్| రక్తం రక్తేన తత్స్రావిచ్ఛిన్నం ఛిన్నం చ వర్ధతే||14||

రక్తేనాసృజా వర్త్మాంతర్వర్త్మనోఽంతభాగే రక్తం లోహితమధిమాంసం భవతి స్తబ్ధాదిగుణకమిత్యధిమాంసమర్మ ఇతి నామ్నోచ్యతే||14||

Adhikarana a~jjananAmikA (15) · Śloka 15

మధ్యే వా వర్త్మనోఽంతే వా కండూషారుగ్వతీ స్థిరా| ముద్గమాత్రాసృజా తామ్రా పిటకాంజననామికా||15||

అసృజా రక్తేన వర్త్మనోఽంతే వా మధ్యే వా కండూవాదిమతీ స్థిరా ముద్గప్రమాణా తామ్రవర్ణ చ యా పిటకా భవతి సా నామ్నా అంజననామికేత్యుచ్యతే ||15||

Adhikarana bisavartma (16) · Śloka 16

దోషైర్వత్మ బహిః శూనం యదంతః సూక్ష్మకాచితం| సస్రావమంతరుదకం బిసాభం బిసవర్త్మ తత్||16||

దోషైస్త్రిభిర్యద్వర్త్మ బహిః శూనమంతః సూక్ష్మచ్ఛిద్రం సస్రావమంతరుదకం యస్మిన్ బిసే తత్సదృశం భవతి తద్వర్త్మ నామ్నా బిసవర్త్మ ఇత్యుచ్యతే||16||

Adhikarana utkliShTavartma (17) · Śloka 17

యద్వర్త్మోక్లిష్టముత్క్లిష్టమకస్మాన్మ్లానతామియాత్| రక్తదోషత్రయోత్క్లేశాద్భవత్యుత్క్లిష్టవర్త్మ తత్||17||

రక్తస్య దోషత్రయస్య చ మిశ్రీభావేన తేషాముత్క్లేశాద్ధేతోర్యద్వర్త్మ పునరుత్క్లిష్టం స్వయమేవ పునర్మ్లానతామియాత్ కించిత్పారే శోషం గచ్ఛతి తద్వర్త్మ నామ్నోత్క్లిష్టవర్త్మేత్యుచ్యతే||17||

Adhikarana shyAvavartma (18) · Śloka 18

శ్యావవర్త్మ మలైః సాస్రైః శ్యావం రుక్లేదశోఫవత్||18||

సాస్రైః సరక్తైర్మలైర్వాతాదిభిస్త్రిభిర్మిశ్రీభూతైః శ్యావం వర్ణేన రుగాదియుక్తం చ యద్వర్త్మ భవతి తన్నామ్నా శ్యావవర్త్మోచ్యతే||18||

Adhikarana shliShTavartma (19) · Śloka 19

శ్లిష్టాఖ్యం వర్త్మనీ శ్లిష్టే కండూశ్వయథురాగిణీ||19||

సాస్రైరేవ చ మలైర్వర్త్మనీ ద్వే కండూవాదిత్రయయుక్తే పరస్పరశ్లిష్టే చ భవతః తద్వర్త్మ శ్లిష్టాఖ్యముచ్యతే||19||

Adhikarana sikatAvartma (20) · Śloka 20

వర్త్మంతఃపిటకా రూక్షాః కర్కశాః సికతోపమాః| సికతావర్త్మ ...................................||20||

వర్త్మనోఽంతర్భాగే రూక్షత్వాదిగుణాః పిటకా భవంతి తద్వర్త్మ నామ్నా సికతావర్త్మోచ్యతే||20||

Adhikarana kardamavartma (21) · Śloka 21

...............కృష్ణం తు కర్దమం కర్దమోపమం||21||

కృష్ణం కర్దమసదృశం మార్దవేన యద్వర్త్మ తన్నామ్నా కర్దమముచ్యతే||21||

Adhikarana vahalavartma (22) · Śloka 22

బహలం బహలైర్మాంసైః సవర్ణైశ్ఛీయతే సమైః||22||

యద్వర్త్మ సమైర్వహలైర్ఘనైర్మాంసైశ్ఛీయతే తన్నామ్నా వహలమిత్యుచ్యతే||22||

Adhikarana kukUNakaH (23) · Śloka 23

కుకూణకః శిశోరేవ దంతోత్పత్తినిమిత్తజః| స్యత్తేన శిశురిచ్ఛూనతామ్రాక్షో వీక్షణాక్షమః| సవర్త్మశూలపైచ్ఛిల్యకర్ణనాసాక్షిమర్దనః||23||

దంతోద్భవతో యో వర్త్మరోగః శిశోరేవ భవతి స నామ్నా కుకూణకః తేనోచ్ఛూనాదిరూపాక్షః శిశుః స్యాత్|| 23||

Adhikarana pakShmoparodhaH (24) · Śloka 24

పక్ష్మోపరోధే సంకోచో వర్త్మనోర్జాయతే తతః| ఖరతాంతర్ముఖత్వం చ రోమ్ణామన్యాని వా పునః| కంటకైరివ తీక్ష్ణాగ్రైర్ఘృష్టం తైరక్షి శూయతే| ఊష్యతే చానిలాదిద్విడల్పాహం శాంతిరుద్ధృతైః||24||

పక్ష్మోపరోధనామ్ని రోగే వర్త్మనోః సంకోచో జాయతే తథా రోమ్ణామపి వర్త్మభవానాం సంకోచః ఖరతాంతర్ముఖత్వంచ జాయతే| అన్యాని వా రోమాణి జాయంతే| తైశ్ఛ రోమభిస్తీక్ష్ణాగ్రైః కంటకసదృషైర్ఘృష్టం సదక్షి శూయతే| ఊష్యతే సదాహం భవతి అనిలాదిస్పర్శం చ ద్వేష్టి| తైశ్ఛ రోమభిరుద్ధృతైరపనీతైరల్పాహం స్తోకాని దినాని రుజశ్శాంతిర్భవతి పునస్తథైవ భవతి||24||

Adhikarana alajI (25) · Śloka 25

కనీనకే బహిర్వర్త్మ కఠినో గ్రంథిరున్నతః| తామ్రః పక్వోస్రపూయస్రుదలజ్యాధ్మాయతే ముహుః||25||

కనీనకే నాసానికటే నేత్రాంతే బహిర్వర్త్మనో బహిర్భాగే కఠినత్వాదిగుణో గ్రంథిర్భవతి ముహురాధ్మాయతేఽర్థాన్ముహుః స్రవతి స గ్రంథిర్నామ్నా అలజీత్యుచ్యతే||25||

Adhikarana vartmArbudam (26) · Śloka 26

వర్త్మాంతమాంసపిండాభః శ్వయథుర్గ్రథితోఽరుజః| సాస్రైః స్యాదర్బుదో దోషైర్విషమో బాహ్యతశ్ఛలః||26||

సాస్రైః రక్తమిశ్రైర్వాతాదిభిర్మాంసపిండసదృశః శ్వయథుః స్యాత్| స చ యదాంతర్వర్త్మ భవతి తదా గ్రథితః కఠినోఽరుజశ్ఛ భవతి| యదా తు బహిర్వర్త్మ తదా చలో భవతి| స ఉభయోరపి శ్వయథురర్బుద ఇతి నామ్నోచ్యతే||26||

Adhikarana vartmarogasa~gkhyA (27) · Śloka 27

చతుర్వింశతిరిత్యేతే వ్యాధయో వర్త్మసంశ్రయాః||27||

ఏతే అనంతరోక్తా వర్త్మాశ్రయా వ్యాధయః కృచ్ఛ్రోన్మీల, నిమేష, వాతహత, కుంభి, పిత్తోత్క్లిష్ట, పక్ష్మశాత, పోథకీ, కఫోత్క్లిష్ట, లగణ, ఉత్సంగ, రక్తోత్క్లిష్ట, అర్శ, అంజననామికా, బిసవర్త్మ, ఉత్క్లిష్టవర్త్మ, శ్యావవర్త్మ, సికతా, కర్దమ, బహల, కుకూణక, పక్ష్మోపరోధ, అలజీ, అర్బుదాఖ్యాశ్ఛతుర్వింశతిరీత్యుక్తాః||27||

Adhikarana sAdhyAsAdhyatA (28) · Śloka 28

అద్యోఽత్ర భేషజైః సాధ్యో ద్వౌ తతోఽర్శశ్ఛ వర్జయేత్| పక్ష్మోపరోధో యాప్యః స్యాచ్ఛేషాంఛస్త్రౌషధైర్జయేత్||28||

అత్ర చతుర్వింశతావాద్యః కృచ్ఛ్రోన్మీలాఖ్యో భేషజైర్వక్ష్యమాణైః సాధ్యః తదనంతరో నిమిషవాతహతాఖ్యావర్శఆఖ్యశ్ఛ త్రయ ఇతి వర్జయేత్| పక్ష్మోపరోధో యాప్యః| శేషాననుక్తాన్ శస్త్రైరోషధైశ్ఛ యథాయోగ్యం జయేత్||28||

Adhikarana cikitsAsUtranirdeshaH (29-30) · Śloka 30

కుట్టయేత్ పక్ష్మశతనం ఛింద్యాత్తేష్వపి చార్బుదం| భింద్యాల్లగణకుంభీకావిసోత్సంగాంజనాలజీః| పోత్థకీశ్యావసికతాశ్లిష్టోత్క్లిష్టచతుష్టయం| సకర్దమం సబహలం విలిఖేత్ సకుకూణకం||29|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే వర్త్మరోగ విజ్ఞానీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||30||

అత్రైవేషాం చికిత్సా సూత్ర్యతే సుఖావబోధాయ-కుట్టయేదిత్యాది| తేష్పవి శేషేషు పక్ష్మశతనం వక్ష్యమాణాప్రకారేణ కుట్టయేత్| అర్బుదం ఛింద్యాత్| అలజ్యంతం భింద్యాత్| పోత్థక్యాదికం విలిఖేదితి| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యయేందువిరచితాయా- మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే ఏకాదశోఽధ్యాయః