40. viṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha viShapratiShedho nAma catvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

આગન્તુપ્રસઙ્ગાદુક્તશિષ્ટત્વાદ્વિષચિકિત્સાયા અવસરસ્તસ્યાશ્ચાનેકપ્રકારત્વેન વક્ષ્યમાણાત્વાત્ સામાન્યેન ચિકિત્સાં પ્રદર્શયિતુમધ્યાય આરભ્યતે (-અથાત ઇત્યાદિ| વિષપ્રતિષેધં સ્થાવરજઙ્ગમાદિભેદેનાનેકવિધસ્ય વિષસ્ય પ્રતિષેધં ચિકિત્સિતં નિદાનાદ્વિના પ્રતિષેધસ્ય દુષ્કરત્વાત્સ નિદાનમિત્યર્થઃ| શેષં પૂર્વવત્)||૧||

Adhikarana viShasya prAgutpattiH (2) · Śloka 2

પુરા ખલ્વમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ સલિલનિધેર્વિમધ્યમાનાત્ ક્રોધ ઇવ રૂપવાન્ સત્ત્વં સમુદ્બભૂવ કૃષ્ણમનલનયનમુર્ધ્વ- પ્રદીપ્તકેષં દંષ્ટ્રાકરાલં ભૈરવારાવરૂપમ્| તદ્દર્શનાદેવ યતો દેવદાનવાશ્ચ વિષણ્ણાસ્તસ્માત્તદ્વિષસંજ્ઞામવાપ||૨||

(તત્ર પૂર્વં વિષસ્યોત્પત્તિં દર્શયતિ|) ઇહ હિ વિષચિકિત્સા પ્રસ્તુતા| વિષસ્ય ચ સ્વરૂપે જ્ઞાતે તદ્વ્યાધીનાં હેત્વાદિકં જ્ઞેયમતઃ સ્વરૂપમેવ પ્રથમમિતિહાસરૂપેણોચ્યતે-પુરા ખલ્વિત્યાદિ| પુરા કસ્મિંશ્ચિત્કાલે સુરૈશ્ચાસુરૈશ્ચાઽમૃતાર્થં વિમથ્યમાનાજ્જલનિધે રૂપવાનિવ ક્રોધઃ કૃષ્ણત્વાદિગુણં સત્ત્વં સમુદ્બભૂવ| તસ્ય સત્ત્વસ્ય દર્શનમાત્રાદેવ દેવા દાનવાશ્ચ યતો વિષાદં પ્રાપ્તાસ્તસ્માત્ સત્ત્વં વિષસંજ્ઞામન્વર્થતાં ચાવાપ પ્રાપ|| ૨||

Adhikarana viShasyauShadhiShu nyAsaH sthAvaraviSham (3) · Śloka 3

તત્ સહસૈવ સર્વભૂતાનિ નિર્દગ્ધુકામમુપયોગવિશેષૈર્વિષ મમૃતતાં વિનયમાનો બ્રહ્યાનુનીયૌષધીષુ ન્યસ્તવાન્| તતસ્તત્ સ્થાવરાસુ મૂર્તિષ્વધિવસનાત્ સ્થાવરમિત્યુચ્યતે||૩||

ઉદ્ભૂતં તદ્વિષં સહસૈવ સર્વભૂતાનિ નિર્દગ્ધુકામં યદા તદૈતદમૃતતાં પ્રાપ્નોતીત્યુપયોગવિશેષયોગ્યતાં તસ્ય કુર્વન્ બ્રહ્મા તદ્વિષમૌષધિષુ વિશિષ્ટાસ્વેવ ન્યસ્તવાન્ તતસ્તદ્વિષં સ્થાવરાસ્વૌષધ્યાખ્યાસુ મૂર્તિષ્વધિવસનાત્સ્થાવરમિત્યુચ્યતે| ઇતિ સ્થાવરસ્ય વિષસ્ય સમ્ભવઃ|| ૩||

Adhikarana ja~ggamaviShodbhavaH (4) · Śloka 4

જઙ્ગમં પુનઃ પૃથિવ્યા ભારાવતારાર્થમુરગાદિરૂપેણ વિષ્ણૂ- ર્નિર્મમે||૪||

જઙ્ગમં તુ વિષં ભગવાન્ વિષ્ણુર્નિર્મમે નિર્મિતવાન્| કિમર્થમિત્યાહ| પૃથિવ્યા ભારાવતારાર્થં પૃથિવીતો ભારોઽવરતત્વિતિ કૃત્વા| અત્ર ભગવાનેવ પ્રમાણમ્|| ૪||

Adhikarana sthAvarasya viShasya dashAdhiShThAnAni (5) · Śloka 5

તયોઃ સ્થાવરં મૂલપત્રપુષ્પફલત્વક્સારનિર્યાસક્ષીર ધાતુકન્દભેદાદ્દશાધિષ્ઠાનમ્| તત્ર મૂલવિષાણિ ક્લીત નકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધકગર્ગરકકર્કરકરઘાટકા દીનિ| પત્રવિષં કાલપત્રિકા લમ્બાવરદકરમ્ભાર્કાદિ નામ્| પુષ્પવિષં વલ્લીરેણુકકરમ્ભમહાકરમ્ભાદીનામ્| ફલં કુમુદ્વતીરેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભમદનકતુવરકા દીનામ્| ત્વક્સારનિર્યાસાઃ કરકકરઘાટકકરમ્ભમ હાકરમ્ભનારાચકાદીનામ્| ક્ષીરં કુમુદ્વતી દન્તીસ્નુહ્ય ર્કજાલિનીવ્યાલાદીનામ્| ધાતવો હરિતાલફેનાશ્મભસ્મ રક્તપ્રભૃતયઃ| કન્દજાનિ તુ હાલાહલકાલકૂટવત્સ નાભશૃઙ્ગીસાર્ષપજાલકકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકમુષ્કક સાક્તુકક્રૌઞ્ચકવાલકમહાવિષપુણ્ડરીકગાલવમૂલક મર્કટકર્કટકકરવીરકેન્દ્રાયુધસઙ્કોચકલાઙ્ગલકતૈલ પેયકુશપુષ્પકે તુ પુષ્પકરોહિષાઞ્જનાભકાદીનિ||૫||

તયોઃ સ્થાવરજઙ્ગમવિષયોર્મધ્યે સ્થાવરં મૂલાદિભેદેન દશાશ્રયમ્| તત્ર ક્લીતનકાદીનિ મૂલવિષાણિ| સુબોધમ્| સર્વાણિ પઠિતાઽપઠિતાનિ વિષાશ્રયાણિ પ્રસિદ્ધ્યૈવ ભારતદેષેષુ જ્ઞાયન્તે| અસ્માભિસ્તુલ્યવ્યાપ્તિબન્ધનભયાન્ન લિખ્યન્તે| શાસ્ત્રકૃતા તુ મૂલાદિમુદ્રયૈવ તેષાં જાતિસંગ્રહઃ કૃતઃ| (મૂલાદિવિષાણાં યત્નપરૈરપિ જ્ઞાતુમશક્યત્વાત્તાનિ હિમવત્પ્રદેશે કિરાતશબરાદિભ્યો જ્ઞેયાનીતિ નિબન્ધસંગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતટીકાયામ્)|| ૫||

Adhikarana AshrayabhedAnusAraM prabhAvabhedAH (6) · Śloka 6

તત્ર મૂલવિષૈરુપયુક્તૈરુદ્વેષ્ટનપ્રલાપમોહાઃ પ્રજાયન્તે| પત્ર વિષૈર્જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનશ્વાસાઃ| પુષ્પવિષૈશ્છર્દ્યાધ્માનમોહાઃ| ફલવિષૈર્દાહમુષ્કશોફૌ| ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈઃ પ્રસે કાસ્યાદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોવેદનાઃ| ક્ષીરવિષૈર્જિહ્વાગૌરવં શકૃદ્ભેદશ્ચ| ધાતુવિષૈસ્તાલુદાહમૂર્ચ્છાહૃદયપીડાઃ| સર્વ મેવ ચ સ્થાવરં જ્વરહિધ્માદન્તહર્શહનુસ્તમ્ભગલગ્રહફેન વમનારુચિશ્વાસમૂર્ચ્છાઃ કરોતિ વિશેષેણ કન્દજમ્| તદ્ધ્યતિતીક્ષ્ણત્વાદાશુકારિતરમ્| ઇતરત્તુ પ્રાયઃ કાલા ન્તરપ્રાણહરમ્||૬||

તત્ર મૂલવિષૈરિત્યાદિના દશાનામુપયોગક્રમેણ વ્યાધિકીર્ત્તિનમ્| સુબોધમ્| ઉદ્વેષ્ટનં વેષ્ટનમિવાઙ્ગાનામ્| મુષ્કશોફો વૃષણશોફઃ| ધાતવસ્તુ રક્તાદયઃ પ્રાણિવિશેષેણ વિષં ભવન્તિ| સર્વમપિ ચ દશવિધમપિ સ્થાવરં વિષં જ્વરાદિકં કરોતિ| વ્યાખ્યાસમમ્| ઇતરત્તુ કન્દજાતાદન્યન્નવવિધમ્| (ઉપયોગદિવસાદન્યો દિવસપક્ષમાસાદિ કાલાન્તરમિતિ નિબન્ધસંગ્રહઃ)|| ૬||

Adhikarana sthAvaraviShaM sarvameva maulam (7) · Śloka 7

સર્વમપિ ચૈતન્મૌલમિત્યુચ્યતે મૂલાશ્રયત્વાત્પત્રાદીનામ્||૭||

સર્વમપિ ચૈતત્ સ્થાવરં વિષં મૌલમિત્યુચ્યતે, પત્રાદીનાં મૂલાશ્રયત્વાત્| ન હિ યન્મૂલે ન શ્રિતં તત્પત્રાદિષુ ભવતિ| ઇત્યુક્તં સ્થાવરમ્|| ૭||

Adhikarana ja~ggamasyAshrayAH prabhAvashca (8) · Śloka 8

જઙ્ગમસ્ય ત્વાશ્રયાઃ ષોડશદૃષ્ટિનિશ્વાસસ્પર્શદંષ્ટ્રામુખન ખાસ્થિમૂત્રપુરીષશુક્રાર્ત્તવલાલાશૂકપિત્તશોણિતશવાનિ| તાનિ પુનઃ સર્પકીટકણભાદ્યાશ્રિતાનિ| તત્કૃતાન્યથા સ્વમામયાન્ સાધનં ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતિ| સર્વઞ્ચ પ્રાયશો જઙ્ગમં નિદ્રાતન્દ્રાક્લમદાહરોમહર્ષશોફ પાકાતિસારાન્ કરોતિ||૮||

જઙ્ગમસ્ય વિષસ્ય દુષ્ટ્યાદીનિ શવાન્તાનિ ષોડશાશ્રયાઃ| તાનિ દુષ્ટ્યાદીનિ સર્પાદ્યાશ્રયાણ્યેવ વિષાધિષ્ઠાનાનિ વિજ્ઞેયાનિ| તત્કૃતાન્ જઙ્ગમાશ્રયવિષકૃતાન્| યથાસ્વમિતિ પૃથગ્ભેદમામયાંસ્તત્સાધનઞ્ચોત્તરત્રાઽધ્યાયેષુ વક્ષ્યતિ| સર્વઞ્ચ જઙ્ગમં વિશં પ્રાયશો નિદ્રાદીન્ કરોતિ|| ૮||

Adhikarana viShasAmAnyaguNAstasya dehe prabhAvashca (9) · Śloka 9

દ્વિવિધમપિ ચૈતદ્વિષં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષવિશદસૂક્ષ્મવ્યવા ય્યાશુકારિવિકાષિલઘ્વવ્યક્તરસત્વૈર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તમ પાકિ ચ| તત્ર તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તં રક્તઞ્ચ પ્રકોપયતિ| રૌક્ષ્યા દ્વાયુમ્| વૈશદ્યાદસક્તવેગં પ્રસરતિ| સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવાયિ ત્વાચ્ચ દોષધાતુમલાદીન્ સમસ્તાન્ શરીરાવયવાનનુ પ્રવિશતિ| આશુકારિત્વાદાશુ વ્યાપાદયતિ| વિકાષિ ત્વાન્મર્મચ્છેદેન મતિં વ્યામોહયતિ| લાઘવાદ્દુર્નિર્હરમવ્યક્ત રસત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રયત્નેનાન્નાનિ વિષતો રક્ષેદિત્યુક્તમ્| અપા કિત્વાત્ જરાં નો યાતિ| તેનાભ્યવહૃતમવશ્યં મારયતિ| મન્ત્રૌષધબલેન ચોપશમિતમપિ, પ્રત્યયમાસાદ્યપુનઃ પ્રકુ પ્યતીતિ||૯||

દ્વિવિધં સ્થાવરં જઙ્ગમં ચ વિષં તીક્ષ્ણાદિભિર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તમપાકિ ચ ભવતિ| (અનેકરસસમ્ભવાદેકસ્યાપિ રસસ્યાવ્યક્તત્વમસ્યાઽવ્યક્તરસત્વે હેતુઃ| અપાકિત્વન્તુ મન્ત્રતન્ત્રાભ્યામન્તરેણ પાકાભાવાત્| પાકો વીર્યહાનિઃ| પક્વેઽપ્યન્ને વિષસ્યાપક્વસ્યૈવોપલબ્ધેઃ| મન્ત્રતન્ત્રાભ્યામપાક એવાસ્ય કારણાન્તરે પુનઃ કોપહેતુઃ)| એભિશ્ચ ગુણૈર્યત્ કરોતિ દેહે તત્તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તમિત્યાદિના ક્રમેણોચ્યતે| તત્રેત્યાદિ સુબોધમ્| અન્નસ્યાપિ દુષ્ટ્યા તૈર્દેહેન તથા વેદનાત્તથા ગુણત્વમ્| અપાકિત્વાદેવ ચ મન્ત્રાદિબલેનોપશમિતમપિ પ્રત્યયં વક્ષ્યમાણં કારણસામાન્યમાસાદ્ય પ્રાપ્ય પુનઃ પ્રકુપ્યતીતિ||૯||

Adhikarana viShasya kRutrimAkRutrimau bhedau (10) · Śloka 10

ભવતિ ચાત્ર- સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમકૃત્રિમમ્| કૃત્રિમં ગરસંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ| હન્તિ યોગવશેનાશુ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ તત્| શોફપાણ્ડૂદરોન્માદદુર્નામાદીન્ કરોતિ વા||૧૦||

ગતાનુગતિકા| વિષસ્ય કૃત્રિમાકૃત્રિમભેદં દર્શયતિ| સ્થાવરજઙ્ગમં ચેતિ દ્વિવિધમપિ વિષમાચાર્યૈરકૃત્રિમમિતિ પ્રોક્તમ્| (અકૃત્રિમં કેનાપ્યનિર્મિતં સ્વતઃ સઞ્જાતં વિષમિત્યર્થઃ)| કૃત્રિમં તુ વિષં ગરસંજ્ઞિતં નાનાવિધૈરૌષધૈઃ સંયુક્તૈઃ ક્રિયતે યત્તેન તચ્ચ કૃત્રિમં સમ્યોગવશાદાશુ વા હન્તિ ચિરાદ્વા ચિરતરાદ્વા| અથવા તત્ર હન્તિ, અપિતુ શોફાદીન્ કરોતિ| (યદ્વિવિધૌષધૈઃ ક્રિયતે તત્તુ કૃત્રિમં કૃત્રિમવિષં ગરસંજ્ઞઞ્ચ| તત્ યોગવશેન તથાવિધદ્રવ્યયોગવશાદાશુ સદ્ય એવ ચિરાત્ ચિરકાલેન ચિરતરાદતિચિરકાલેન ચ હન્તિ મારયતિ| શોફાદીન્ કરોતિ વા)|| ૧૦||

Adhikarana viShasya prANaharatvam (11) · Śloka 11

અપિ ચૈતદ્વિષં સર્વં તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતં ગુણૈઃ| વાતપિત્તોત્તરં નૃણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્||૧૧||

અપિ ચેત્યનુક્રાન્તસમુચ્ચયે| વ્યાખ્યાસમમ્| (તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તમુદ્રિક્તવાતપિત્તમેતત્સર્વં વિષં નરાણાં જીવિતમાશ્વેવ હરતિ| તીક્ષ્ણાદિગુણયોગ એવ વાતપિત્તોદ્રેકે હેતુઃ)|| ૧૧||

Adhikarana viShasya prANaharaNe kramaH (12) · Śloka 12

વિષં હિ દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાગ્દૂષયતિ શોણિતમ્| કફપિત્તાનિલાંશ્ચાનુ સમદોષં સહાશયાન્| તતો હૃદયમાસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે| શરીરે દૂષિતે રક્તે સર્વં ચિમિચિમાયતે| કોઠઃ સમણ્ડલઃ સ્વેદો રોમહર્ષશ્ચ જાયતે| ક્ષુદ્રકીટા ઇવાઙ્ગેષુ વિસર્પન્તીતિ મન્યતે| વિનામયતિ ગાત્રાણિ જૃમ્ભતે શિશિરપ્રિયઃ| વ્યાપિનસ્તસ્ય દુષ્ટસ્ય દ્રુતસ્ય વિષતેજસા| વાતાદયો વશં યાન્તિ બલિનોઽપ્યબલા ઇવ||૧૨||

એતચ્ચ વિષે શોણિતે દુષિતે અનુસમદોષમન્યૂનાધિક્યાન્યતમવિકારાન્ કૃત્વા સહાશયાન્ કફાદીન્ દૂષયતિ| આશયાનપિ તેષાં તદ્વિષં દૂષયતીત્યર્થઃ| તત ઇતિ પશ્ચાત્| (વિષં પીતજગ્ધદિગ્ધા હતાન્યતમત્વેન દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાક્પૂર્વં રક્તં દૂષયતિ| અનન્તરં સમદોષં તુલ્યદોષં સમબલદોશમિત્યર્થઃ| સહાશયાનાશયસહિતાન્ આશયઃ કફદ્યાશયઃ| કફપિત્તાનિલાન્ દૂષયતિ| નનુ તિક્ષ્ણાદિગુણયુક્તસ્ય વિષસ્ય પૂર્વં રક્તકોપિત્વં પશ્ચાદ્યુગપદેવ ત્રિદોષકોપિત્વં ચેતિ યદુક્તં તદયુક્તમિવ મન્યે 'દોષા દુષ્ટા રસૈર્દ્ધાતુન્ દૂષયન્તી ત્યાદિવચનાત્| અત્ર ભણામઃ-'રક્તમણ્વપિ તુ પ્રાપ્તંવર્દ્ધતે તૈલમમ્બુવતિ'તિ વક્ષ્યમાણાત્વાત્| તદ્ગતં વિષં વાતપિત્તકફજુષ્ટાશુદ્ધભેદેન ચતુર્વિધં સર્વશરીરગં રક્તં દ્રાગેવ દૂષયતિ તસ્માદ્રક્તદુષ્ટેરનન્તરં યુગપદેવ દોષત્રયકોપો યુજ્યત એવ| તતોઽનન્તરં હૃદયમાસ્થાય સશોણિતૈર્દોષૈઃ સહ હૃદયં પ્રાપ્ય સર્વસ્રોતાંસિ બદ્ધ્વા દેહનાશાય પ્રવર્ત્તતે)| શરીરમિત્યાદિના રક્તાદૌ દૂષિતે ક્રમેણ લક્ષણમ્| રક્તે દૂષિતે સર્વં શરીરં ચિમિચિમાયતે કોઠાદિકં ચ જાયતે| વિષવાંશ્ચાઙ્ગેષુ સૂક્ષ્મા કીટા ઇવ વિસર્પન્તીતિ મનસા મન્યન્તે| શીતપ્રિયશ્ચ સન્ ગાત્રાણિ વિનામયતિ જૃમ્ભતે ચ| તસ્યેતિ રક્તસ્ય વ્યાપિનો દુષ્ટસ્ય ચ સતો વિષતેજસા ચ દ્રુતસ્ય વેગવતો બલવન્તોઽપિ વાતાદયોઽબલા ઇવ વશં યાન્તિ|| ૧૨||

Adhikarana doShAshayAnusAraM viShaprabhAvaH (13) · Śloka 13

વિષં યદ્દોષભૂયિષ્ઠં તં દોષં પ્રાક્ પ્રપદ્યતે| આશયે યસ્ય યસ્યૈવ તતસ્તદવતિષ્ઠતે| તજ્જાન્ વિકારાન્ કુરુતે યાન્ સર્વૈષૂપદેક્ષ્યતિ| વાતાશયસ્થં કુરુતે તથા શ્લેષ્મામયાનપિ| પિત્તશ્લેષ્માશયગતં તદ્વત્પિત્તકફોદ્ભવાન્| તત્રાપિ ચોત્તમાઙ્ગસ્થે સકોઠં શૂયતે શિરઃ| વિશેષાદક્ષિકૂટૌષ્ઠનાસાસ્યં હૃષ્ટદન્તતા| તાલુશોષો રુજા મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ચિમિચિમાયનમ્| અર્થેષુ ચક્ષુરાદીનામપ્રવૃત્તિર્હનુગ્રહઃ| ઇત્યન્યત્રાપિ ચ વિષં સ્થિતમઙ્ગેઽભિલક્ષયેત્| વ્યાપ્યૈવં સકલં દેહમુપરુધ્ય ચ વાહિનીઃ| વિષં વિષમિવ ક્ષિપ્રં પ્રાણાનસ્ય નિરસ્યતિ||૧૩||

તચ્ચ વિષમાશ્રયદ્રવ્યવિશેષવશેન યેન ચ દોષેણ ભૂયિષ્ઠં સદૃશં તમેવ દોષં પ્રથમં પ્રપદ્યતે| તત એવ ચ ભૂયિષ્ઠત્વાદ્ધેતોર્યસ્ય યદ્વિશિષ્ટસ્ય દોષસ્યાશયેઽવતિષ્ઠતે તજ્જાનેવ વિકારાન્ કુરુતે| કાંસ્તાનિત્યાહ-યાન્ સર્વેષુ વાતાદિભેદેનોપદેક્ષ્યતિ| વાતાશયસ્થં ચ વિષં સ્વાનપિ વિકારાન્ કુરુતે શ્લેષ્માગતાનપિ| તદ્વદેવ પિત્તશ્લેષ્માશયગતં પિત્તકફોદ્ભવાન્ વિકારાન્ કુરુતે| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-પિત્તાયસ્થં પિત્તોદ્ભવાન્ કફોદ્ભવાંશ્ચ કરોતિ| કફાશયસ્થમપિ કફોદ્ભવાન્ પિત્તોદ્ભવાંશ્ચેતિ| તત્રાપીત વિશેષ| ઉત્તમાઙ્ગસ્થે વિષે કોઠસહિતં શિરઃ શૂયતે| તત્રાપ્યક્ષિકૂટાદિકં વિશેષાચ્છૂયતે| હૃષ્ટદન્તતાદિકં ચ ભવતિ| અર્થેષુ વિષયેષુ રૂપાદિષુ ચક્ષુરાદીનામિન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિઃ| ઇત્યનયા દિશા અન્યત્રાપ્યઙ્ગે વિકારૈર્વિષં સ્થિતમિત્યભિલક્ષયેત્| એવમન્તરોક્તપ્રકારેણ સકલં નિશ્શેષં દેહં વ્યાપ્ય વાહિનીશ્ચ સિરાદોષાદિ વાહિનીરુપરુધ્ય વિષં ક્ષિપ્રમેવાસ્ય પ્રાણાન્ નિરસ્યતિ વિષમિવ આત્માનામેવ વર્જયિત્વાઽસ્ય ક્ષિપ્રમારણે અન્યદુપમાનં ન વિદ્યત ઇત્યર્થઃ|||| ૧૩||

Adhikarana viShajagdhAdimAMsaprabhAvaH (14) · Śloka 14

પીતં મૃતસ્ય હૃદયે જગ્ધદિગ્ધાભિવિદ્ધયોઃ| દંશે તિષ્ઠતિ ભૂયિષ્ઠં સર્વતઃ પિણ્ડિતં વિષમ્| નાદ્યાદતો વિશેષેણ તેષાં માંસં તદાશ્રયમ્| યથાસ્વં ભક્ષિતે પીડા યથાસ્વં ચ ક્રિયાક્રમઃ||૧૪||

તચ્ચ વિષં યદા પીતં નિગીર્ણં ભવતિ તદા તેન મૃતસ્ય હૃદયે ભૂયિષ્ઠં તિષ્ઠતિ| વિષપ્રાણિનાં તુ જગ્ધસ્ય ભક્શિતસ્ય મૃતસ્યાપિ વિષં દંશે દંષ્ટ્રાભિઘાતે ભૂયિષ્ઠં તિષ્ઠતિ| વિષદગ્ધેન ચ શસ્ત્રેણાભિહતસ્ય મૃતસ્યાભિઘાતે ભૂયિષ્ઠં તિષ્ઠતિ| સર્વતઃ શરીરાત્ પ્રતિ નિવૃત્ત્ય તત્રૈવ પિણ્ડિતમ્| અતો હેતોસ્તેષાં પીતજગ્ધવિદ્ધાનાં પ્રાણિનાં મૃતાનાં માંસં નાદ્યાત્| તદાશ્રયં હૃદયદંશાભિઘાતાશ્રયં માંસં વિશેષેણ નાદ્યાત્| યથાસ્વમિત્યાદેરયમર્થઃ| યેનૈવ દોષેણાધિકં વિષં ભક્ષિતં તદ્દોષજા એવ પીડા ભવન્તિ| તદ્દોષાનુગુણ્યેનૈવ કિર્યાક્રમઃ|| ૧૪||

Adhikarana viShavegeShu matadvayam (15) · Śloka 15

સપ્તવેગાન્ વિષસ્યાહુરષ્ટાવિતિ પુનર્વસુઃ||૧૫||

સર્વે આચાર્યા વિષસ્ય સપ્તવેગાન્ પ્રબલશક્ત્યુદયક્ષોભાનાહુઃ| પુનર્વસુનામા ઋષિસ્તુ અષ્ટાવિત્યાહ|| ૧૫||

Adhikarana viShavegAnAM lakShaNAni (16) · Śloka 16

દુષ્યતિ પ્રથમે વેગે રસશ્છર્દ્દિપ્રસેકકૃત્| દ્વિતીયઽસ્રં ચિમિચિમાજૃમ્ભાવેપથુકારિ તત્| તૃતીયે પિશિતં કણ્ડૂકોઠમણ્ડલશોફદમ્| દોષાશ્ચતુર્થે તેષુ સ્યુર્યથાયમુપદ્રવાઃ| પઞ્ચમે દર્શનભ્રાન્તિઃ ષષ્ઠે હિધ્મા સમુદ્ભવઃ| સપ્તમે સ્કન્ધભઙ્ગોઽસ્ય જાયતે મૃત્યુરષ્ટમે||૧૬||

દુષ્યતીત્યાદિના ક્રમેણ વેગાનાં કીર્તનમ્| પ્રથમે વેગે રસાખ્યો ધાતુર્દુષ્યતિ| સ ચ દુષ્ટઃ છર્દિપ્રસેકકૃદ્ ભવતિ| દ્વિતીયે વેગે અસ્રં રક્તં દુષ્યતિ| તદ્રક્તં દેહે ચિમચિમાદિકારિ ભવતિ| તૃતીયે પિશિતં માંસં દુષ્યતિ, તચ્ચ કણ્ડ્વાદિદમ્| ચતુર્થે દોષા વાતાદયો દુષ્યન્તિ| તેષુ દુષ્ટેષુ યથાસ્વમુપદ્રવાઃ સ્યુઃ| પઞ્ચમે વેગે દર્શનભ્રાન્તિર્મિથ્યાદર્શિત્વમ્| ષષ્ઠે હિધ્માસમુદ્ભવઃ| સપ્તમે અસ્ય વિષબુક્તસ્ય સ્કન્ધભઙ્ગઃ| અષ્ટમે મરણમ્| એવં જાતૂકર્ણકશ્યપાદીનાં પુનર્વસોશ્ચાપિ પ્રતિપત્તિઃ કેવલમષ્ટમસ્તૈરનુપયોગાન્નાઙ્ગીકૃતઃ; પુનર્વસુના તુ વિષકાર્યત્વાદઙ્ગીકૃતઃ|| ૧૬||

Adhikarana nagnajitasya matam (17) · Śloka 17

દુષ્યતિ પ્રથમે રક્તં દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ| તૃતીયેઽઙ્ગે ચિમિચિમા ચતુર્થે જ્વરમૂર્ચ્છના| પઞ્ચમે પાણ્ડુજિહ્વાસ્યશોષઃ ષષ્ઠે હૃદિ વ્યથા| સપ્તમે મરણં વેગ ઇતિ નગ્નજિતો મતમ્||૧૭||

નગ્નજિતો દારુવાહિનોઽપ્યત્ર દુષ્યતિ પ્રથમે રક્તમિત્યાદિક્રમેણ સપ્તવેગા ઇતિ મતમ્|| ૧૭||

Adhikarana videhapatimatam (18) · Śloka 18

મૂર્ચ્છા હૃદિ પરં પીડા શિરોરુગપતન્ત્રકઃ| હિધ્મા ચ દારુણો મર્મચ્છેદો જીવિતસંશયઃ| સપ્તેતિ વેગા મૂર્ચ્છાદ્યાઃ વિદેહપતિના સ્મૃતઃ||૧૮||

વિદેહપતિના જનકેન મૂર્ચ્છાદ્યા જીવિતસંશયાન્તાઃ ક્રમોદ્ભવાઃ સપ્ત વેગાઃ સ્મૃતાઃ|| ૧૮||

Adhikarana AlambAyanamatam (19) · Śloka 19

રક્તમાંસવસાસ્નાયુ તથાસ્થ્યાદ્યાસ્રયઃ ક્રમાત્| આશ્રયાઃ સપ્ત સપ્તાનામિત્યાલમ્બાયનોઽબ્રવીત્||૧૯||

આલમ્બાયનનામર્ષિઃ સપ્તાનાં વેગાનાં ક્રમાદુક્તાનાં સપ્ત આશ્રયા ઇત્યબ્રવીત્| અસ્થ્યાદ્યાસ્રયોઽસ્થિમજ્જાશુક્રાખ્યાઃ| તેન પ્રથમો વેગો રક્તમાશ્રિતે વિષે ભવતિ| દ્વિતીયો માંસમ્| તૃતીયો વસામ્| ચતુર્થઃ સ્નાયુમ્| પઞ્ચમોઽસ્થિ| ષષ્ઠો મજ્જાનમ્| સપ્તમઃ શુક્રમિત્યર્થઃ||૧૯||

Adhikarana dhanvantarimatam (20) · Śloka 20

વેગાન્ ધન્વન્તરિસ્તદ્વત્ સર્પદષ્ટસ્ય મન્યતે| સ્નાવવર્જન્તુ તત્સ્થાને દોષાનિચ્છતિ કોષ્ઠગાન્||૨૦||

તદ્વદિત્યાલમ્બાયનોક્તવિષવેગક્રમેણ ધન્વન્તરિઃ સુશ્રુતોપદેષ્ટા સર્પદષ્ટસ્ય વેગાન્ મન્યતે સ્નાવવર્જમ્| તત્સ્થાને સ્નાવસ્થાને કોષ્ઠગાન્ દોષાનિચ્છતિ| તેનૈતદુક્તમ્ ભવતિ| આલમ્બાયનઃ સ્નાવસ્થે વિષવેગે ચતુર્થો વેગો ભવતીતિ| ધન્વન્તરિસ્તુ સર્પદષ્ટસ્ય ચતુર્થો વેગઃ કોષ્ઠસ્થવાતાદ્યાશ્રિતે વિષે ભવતીત્યાહેતિ|| ૨૦||

Adhikarana viShavegavyAkhyA (21) · Śloka 21

ધાત્વન્તરેષુ યાઃ સપ્ત કલાઃ પૂર્વં પ્રકીર્ત્તિતાઃ| અતીત્ય તાસામેકૈકાં વેગં પ્રકુરુતે વિષમ્||૨૧||

ધાત્વન્તરેષ્વસ્માભિર્યાઃ કલાઃ પ્રાક્શારીરે પ્રકીર્તિતાઃ સપ્ત તાસાં સપ્તાનાં ક્રમેણૈકૈકાં કલામતીત્યાતિક્રમ્ય વિષં કર્તૃ વેગં પ્રકુરુતે| તેન પ્રથમામતીત્ય પ્રથમં કુરુતે| દ્વિતીયાં દ્વિતીયમિતિ ક્રમેણ સપ્તાનાં વાચ્યમ્|| ૨૧||

Adhikarana vegAntarakAlaH (23) · Śloka 23

તત્કાલકલ્પં કાલેન કલામભ્યેતિ યાવતા| ઊહ્યમાનં સમીરેણ તાવદ્વેગાન્તરં સ્મૃતમ્||૨૩||

શાસ્ત્રકારસ્તુ યેન મુનિના યદુક્તં તત્સર્વમિહ મયા પ્રદર્શિતમ્| એવં ચ મુનિત્વે યત્તદાહ| યતઃ- સ્મર્તારો વયમાગમસ્ય ન પુનઃ કર્તુ વ્યવસ્થાં ક્ષમાઃ| ક્રાન્તે વર્ત્મનિ તૈર્ન ભાવગહને બુદ્ધિઃ પ્રવિશ્યત્યલમ્|| પારાવારદૃશઃ કરામલકવત્ પશ્યન્તિ ભાવાન્ સુખમ્| યે તેષાં રસના પ્રયાતુ ગદિતું યદ્યુક્તમત્રાસ્ફુટમ્|| ૨૩||

Adhikarana dUShIviSham (24) · Śloka 24

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હં વા દવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુયુક્તં દૂષીવિષાખ્યાં વિષમભ્યુપૈતિ||૨૪||

દૂષીવિષલક્ષણમાહ-જીર્ણમિતિ| તદેવ ચ વિષં જીર્ણત્વાદિગુણયુક્તં સત્ દૂષીવિષાખ્યામભ્યુપૈતિ| દૂષીવિષમિતિ નામ પ્રાપ્નોતિ| જીર્ણં ચિરકાલાતીતમ્| અથવા વિષઘ્નાભિરૌષધીભિઃ સંયોગાદિના હતશક્તિઃ| અથવા દવાદિભિઃ શોષિતમ્| દવો વનદહનઃ| અથવા સ્વભાવાદેવાત્મીયૈસ્તીક્ષ્ણાદિભિર્ગુણૈઃ સુયુક્તં યન્ન ભવતીતિ| (વિષઘ્નાભિરોષધીભિઃ શિરીષાદિવિષહરદ્રવ્યૈઃ| વાશબ્દસ્યાન્તરાન્તરા પ્રયોગઃ પ્રત્યેકં દૂષીવિષકારણત્વજ્ઞાપનાર્થઃ| અત્ર વિષસ્યાવિશેષકથનાત્ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકં સર્વમપિ વિષં દૂષી વિષાખ્યાં દૂષીવિષસંજ્ઞામભ્યુપૈતિ પ્રાપ્નોતિ)|| ૨૪||

Adhikarana dUShIviShasyAvibhAvyAtA (25) · Śloka 25

વીર્યાલ્પભાવાદવિભાવ્યમેતત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ||૨૫||

એતચ્ચ દૂષીવિષમુપયુક્તમપિ દેહે અલ્પવીર્યત્વાદ્ વિભાવ્યમાનં ભવતિ| કફેન ચાવૃતં સત્ સ્ફુટમવિભાવ્યમાનં વર્ષગણમનુબધ્નાતિ| (આવિભાવ્યમલક્ષ્યમ્| વર્ષગણાનુબન્ધિ અનેકસંવત્સરસ્થાયિત્વાત્ ઇતિ શેષઃ)|| ૨૫||

Adhikarana dUShIviShalakShaNAni (26) · Śloka 26

તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો દુષ્ટાસ્રરોગી તૃડરોચકાર્ત્તઃ| મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાગ્વિમુહ્યન્ ભવેચ્ચ દૂષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ||૨૬||

તેન ચ દૂષીવિષેણાર્દિતઃ પીડિતો ભિન્નપુરીષાદિગુણો ભવતિ| પુરીષં ભિન્નમતિપ્રવૃત્તમ્| વર્ણાત્ ભિન્નો વિયુક્તઃ| દુષ્યોદરલિઙ્ગાનિ નિદાનોક્તાનિ તૈર્જુષ્ટઃ સહિતઃ| (તેન વપુષ્યનેકસંવત્સરસ્થેન દૂષીવિષેણ| ભિન્નવર્ણો વ્યક્તશુક્લરક્તાદિવર્ણઃ| દુષ્ટાસ્રરોગી દુષ્ટાસૃઙ્નિમિત્તાનેકરોગયુક્તઃ| તૃષા અરોચકેન ચાર્ત્તઃ પીડિતઃ| વમન્ સદા વમનયુક્તઃ| ગદ્ગદવાગસ્પષ્ટવચનઃ| વિમુહ્યન્ મોહમુપગતઃ| મોહં વૈચિત્યમ્| દૂષ્યોદરં સન્નિપાતોદરમ્)|| ૨૬||

Adhikarana AshayAdyanusAraM prabhAvaH (27) · Śloka 27

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પિત્તશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી| ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ| સ્થિતં રસાદિષ્વથવા વિચિત્રાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્||૨૭||

તસ્ય દૂષીવિષસ્યાન્તરધિષ્ઠાનવિશેષજનિતં રોગવિશેષં દર્શયતિ| યદા આમાશયે વિષં તિષ્ઠતિ તદા કફવાતાભ્યાં રોગા ભવન્તિ| યદા પિત્તાશયે તિષ્ઠતિ તદા અલિનપિત્તાભ્યાં રોગા ભવન્તિ| સ નરો ધ્વસ્તશિરોરુહો ધ્વસ્તાઙ્ગશ્ચ ભવતિ યથા વિલૂનપક્ષો વિચ્છિન્નપત્રો વિહઙ્ગઃ પક્ષી| અથવા કોષ્ઠદ્ધાતુષુ સઙ્ક્રાન્તં વિચિત્રાન્ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્ કરોતિ|| ૨૭||

Adhikarana dUShIviShasyAnvarthatA (28) · Śloka 28

પ્રાગ્વાતાજીર્ણશીતાભ્રદિવાસ્વપ્નાહિતાશનૈઃ| દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂનતો દૂષીવિષં સ્મૃતમ્||૨૮||

દૂષીવિષસ્યાન્વર્થતામાહ-તચ્ચ દૂષીવિષમિતિ નામતઃ સ્મૃતં યતસ્તદેવં સ્થિતમપિ પ્રાગ્વાતાદિભિર્દુષ્ટં સદ્ધાતૂન્ દૂષયતીતિ| (વિષં પ્રાગ્વાતાદિભિર્દુષ્ટં ધાતુન્ રસાદીન્ દૂષયતે પ્રાગ્વાતઃ પુરોવાતઃ| યતઃ અતોઽસ્માદ્ધેતોર્દૂષીવિષમિતિ સંજ્ઞિતમ્)|| ૨૮||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM lakShaNAni prathamavege lakShaNAni (29) · Śloka 29

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય પૂર્વે વેગેઽથ જાયતે| જિહ્વાયાઃ શ્યાવતા સ્તમ્ભો મૂર્ચ્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ||૨૯||

પૂર્વં હિ મુનિમતાનુસારેણ સામાન્યેન વિષમુક્ત્વૈકીયમતેન ગ્રન્થકૃત્ સ્થાવરવિષસ્ય સપ્તસુ વેગેષુ લક્ષણં ચિકિત્સાયૈ ચિકીર્ષુરિદમાહ-સ્થાવરસ્યેત્યાદિ વમ્યન્તં પ્રથમે વેગે| (અથેત્યાનન્તર્યે ઉપયુક્તસ્ય ઉપયોજિતસ્ય અશિતસ્યેત્યર્થઃ| સ્થાવરસ્ય સ્થાવરવિષસ્ય પૂર્વે પ્રથમે વેગે જિહ્વાશ્યાવત્વાદિકં જાયતે| સ્તમ્ભો ગાત્રસ્તમ્ભઃ| મૂર્ચ્છા મોહઃ| ત્રાસો ભયાચિકિતત્વમ્| ક્લમ ઇન્દિર્યસાદઃ| વમિર્વમનમ્|| ૨૯||

Adhikarana dvitIyavege lakShaNAni (30) · Śloka 30

દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો દાહઃ કણ્ઠે ચ વેદનાઃ| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્||૩૦||

હૃદ્વેદનાન્તં દ્વિતીયે વેગે| (દ્વિતીયે વેગે વેપથ્યાદિકં લિઙ્ગમ્| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્ય હૃદ્યતિપીડાં કરોતિ| કણ્ઠે વેદના અન્નાભ્યવહારાસહત્વાદિકમ્| ચશબ્દાત્ પૂર્વોક્તા જિહ્વાશ્યાવતાદયશ્ચ||૩૦||

Adhikarana tRutIyavege lakShaNAni (31) · Śloka 31

તાલુશોષસ્તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્| દુર્બલે હરતિ શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને||૩૧||

શૂને લોચન ઇત્યન્તં તૃતીયે| (તૃતીયે વિષવેગે તુશબ્દો વિશેષદ્યોતકઃ| આમાશયે ભૃશમતિશયેન શૂલં આમાશયે ભૃશમિત્યુક્તત્વાત્ પક્વાશયેઽપિ શૂલં દ્યોત્યતે| ચશબ્દેન પૂર્વોક્તાનાં ગ્રહણમ્| અસ્યોપયુક્તવિષસ્ય પુરુષસ્ય લોચને નેત્રે દુર્બલે બલહીને દર્શનાસમર્થ ઇત્યર્થઃ| હરિતે હરિતવર્ણે| શૂને શોફયુક્તે જાયેતે)|| ૩૧||

Adhikarana caturthavege lakShaNAni (32) · Śloka 32

પક્વાશયગતે તોદહિધ્માકાસાન્ત્રકૂજનમ્| ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્||૩૨||

ચતુર્થે વેગે પક્વાશયગતે સતિ વિષે તોદાદિકં શિરસશ્ચાતિગૌરવં જાયતે| (ચશબ્દેનાન્યાઙ્ગેષ્વપિ ગૌરવં દ્યોત્યતે| પૂર્વોક્તસમુચ્ચયાર્થશ્ચશબ્દઃ)|| ૩૨||

Adhikarana pa~jcamavege lakShaNAni (33) · Śloka 33

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્ય પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે| સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના||૩૩||

કફપ્રસેકાદિ પક્વાધાનવેદનાન્તં પઞ્ચમે| (અત્ર પૂર્વચકારઃ પૂર્વોક્તાનાં સમુચ્ચયાર્થઃ)|| ૩૩||

Adhikarana ShaShThavege lakShaNAni (34) · Śloka 34

ષષ્ઠે સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ સુભૃશં ચાતિસાર્યતે||૩૪||

સંજ્ઞાપ્રણાશોઽતિસારશ્ચ ષષ્ઠે| (સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચેતનાનાશઃ| ચશબ્દઃ પૂર્વવત્)|| ૩૪||

Adhikarana saptamavege lakShaNAni (35) · Śloka 35

સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગો ભવેન્મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે||૩૫||

સ્કન્ધાદિભઙ્ગો મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે| ઇતિ સપ્તવેગાઃ|| ૩૫||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM cikitsA prathamaviShavege cikitsA (36) · Śloka 36

પ્રથમે વિષવેગેઽથ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્| સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમગદં પાયયેદ્ દ્રુતમ્||૩૬||

વિષવેગલક્ષણમુક્ત્વાનન્તરન્તચ્ચિકિત્સામાહ-પ્રથમ ઇત્યાદિના| સપ્તસુ વેગેષુ ક્રમેણ ચિકિત્સા| પ્રથમે વિષવેગે પૂર્વં વમનં તતઃ શીતામ્બુસેકસ્તતો દોષાદ્યપેક્ષમન્યતમમગદં સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તં દ્રુતં પાયયેત્| (અથશબ્દઃ પ્રકરણાન્તરદ્યોતનાર્થઃ| પ્રથમે જિહ્વાશ્યાવતાદિલક્ષણલક્ષિતે વિષવેગે વમિતં શીતામ્બુના પરિષિક્તગાત્રમાતુરં ઘૃતમાક્ષિકોપેતમગદં વિષઘ્નૌષધમાશ્વેવ પાયયેત્ ભિષગિતિ શેષઃ)|| ૩૬||

Adhikarana dvitIyavege cikitsA (37) · Śloka 37

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ પાયયેત્||૩૭||

દ્વિતીયાદિષુ સુબોધમ્| પૂર્વવદિતિ સૂત્રોક્તપ્રકારેણ| અનુપાયયેદિતિ પ્રકરણાદન્યતમમગદમ્| (દ્વિતીયે વિષવેગે વમનવિરેચનાન્તરં પૂર્વવત્ પ્રથમવેગવત્ અગદં પાયયેત્| પૂર્વવદિત્યુક્તત્વાત્ શીતામ્બુપરિષેકઘૃતમધૂપેતત્વાદિકં દ્યોત્યતે)|| ૩૭||

Adhikarana tRutIyavege cikitsA (38) · Śloka 38

તૃતીયેઽગદપાનં ચ હિતં નસ્યં તથાઽઞ્જનમ્||૩૮||

તૃતીયે વેગે અગદપાનાદિકં હિતમ્|| ૩૮||

Adhikarana caturthavege cikitsA (39) · Śloka 39

ચતુર્થે સ્નેહસંયુક્તમગદં પ્રતિભોજયેત્||૩૯||

ચતુર્થે વેગે સ્નેહાન્વિતમગદં પ્રતિભોજયેત્| સ્નેહસ્યાવિશેષકથનાન્મહાસ્નેહ ઇત્યર્થઃ|| ૩૯||

Adhikarana pa~jcamavege cikitsA (40) · Śloka 40

પઞ્ચમે મધુકક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્||૪૦||

પઞ્ચમે વેગે મધુકક્વાથમાક્ષિકાન્વિતમગદં પિબેદાતુર ઇતિ શેષઃ||૪૦||

Adhikarana ShaShThavege cikitsA (41) · Śloka 41

ષષ્ઠેઽતિસારવત્ સિદ્ધિઃ..........................||૪૧||

ષષ્ઠે વિષવેગે અતિસારતુલ્યા ચિકિત્સા હિતા|| ૪૧||

Adhikarana saptamavege cikitsA (42) · Śloka 42

..............................અવપીડસ્તુ સપ્તમે| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્||૪૨||

અવપીડઃ કલ્કાદિ નસ્યમ્| અથવા સપ્તમે વેગે મૂર્ધ્નિ શિરસિ તાલુપ્રદેશસ્ય કાકપદં કાકપદમુદ્રાકૃતિં શસ્ત્રચ્છેદં કૃત્વા અન્યપ્રાણિસમ્બન્ધિ પિશિતં સાસ્રં રક્તસહિતં ક્ષિપેત્| (સપ્તમે વેગે તુશબ્દેનાસ્યાપિ ચિકિત્સિતવ્યત્વં દ્યોત્યતે| અવપીડઃ રોગાનુત્પાદનીયોક્તો ઘૃતપાનમાત્રાવિશેષઃ| મૂર્ધ્નિ શિરસિ કાકપદં કૃત્વા કાકપદાકારેણ છિત્વા અન્યજન્તૂનાં સરક્તં માંસં વિષસઙ્ક્રમણપ્રકારં ચોક્તમાલમ્બાયનેન- મૂર્ધ્નિ કાકપદં ચાસ્ય મુણ્ડિતે ત્વથ કારયેત્| માંસં સશોણિતં સદ્યસ્તસ્મિન્ કાકપદે ન્યસેત્|| વિષસઙ્ક્રમણાન્તે તત્પરમાંસં પરિત્યજેત્| ઊર્ધ્વમુત્ક્રમમાણં તુ વિષં મૂર્ધ્નિ પ્રતિષ્ઠતિ| નિવર્તમાનં તં હન્તિ તસ્માત્સઙ્ક્રામયેદ્વિષમ્|| ઇતિ)|| ૪૨||

Adhikarana viShaghnI yavAgUH (43) · Śloka 43

કોશાતક્યગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્લ્યમૃતાભયાઃ| શેલુઃ શિરીષઃ કિણિહી હરિદ્રે ક્ષુદ્રસાહ્વયા| પુનર્નવે ત્રિકટુકં બૃહત્યૌ શારિવે બલે| એષાં યવાગૂં નિર્યૂહે શીતાં સઘૃતમાક્ષિકામ્| યુઞ્જ્યાદ્વેગાન્તરે સર્વવિષઘ્નીં કૃતકર્મણઃ||૪૩||

વિષઘ્નીં પેયામાહ-વેગાન્તરે ઉક્તલક્ષણે કોષાતક્યાદીનાંનિર્યૂહે ક્વાથે કૃતાં શીતાં સઘૃતમાક્ષિકાં યવાગૂં કૃતકર્મણો વિહિતવમનાદિકસ્ય સતો યુઞ્જ્યાત્| સા હિ સર્વવિષઘ્ની| અગ્નિકશ્ચિત્રકઃ ભલ્લાતકં ચ| સૂર્યવલ્લી અર્કઃ શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| કિણિહી કટભી| ક્ષૌદ્રસહ્વયા માક્ષિકધાતુઃ| (પ્રકૃતાદ્વેગાદન્યો વેગો વેગાન્તરમ્| કોશાતક્યાદીનાં ક્વાથે ષડઙ્ગકલ્પનાકલ્પિતે કૃતં યવાગૂમિતિ નિબન્ધસંગ્રહે| કોષાતકી ઘોષકઃ| અગ્નિકોઽજમોદઃ| મોરટ ઇત્યન્યે| સૂર્યવલ્લી પટોલસદૃશપત્રા; યસ્યાઃ પત્રરસેનાક્તં માંસં સ્વિન્નમિવ ભવતિ| કૃતકર્મણઃ કૃતવમનાદિકસ્ય કોશાતક્યાદીનાં નિર્યૂહે ક્વાથે કૃતાં શીતાં સ્પર્શશીતલાં ઘૃતમાક્ષિકોપેતાં સર્વવિષહરાં યવાગૂં વેગાન્તરે યોજયેત્| કોશાતકી (પુટ્ટલ્પીરમ્) અગ્નિકોઽગ્નિમન્થઃ| સૂર્યવલ્લી (વેમ્બાડ), કરવીરમિતિ કેચિત્| કિણિહી (કિલુક્કિલુપ્પ) ક્ષૌદ્રસાહ્વયા (મક્કીરકલ્લ) ઇતિ કોલભાષા)|| ૪૩||

Adhikarana aparA yavAgUH (44) · Śloka 44

તદ્વન્મધૂકમધુકપદ્મકેસરચન્દનૈઃ||૪૪||

મધુકાદિભિસ્તદ્વદિતિ કોશાતક્યાદિવિધાનેન યવાગૂમ્| (મધૂકાદીનાં નિર્યૂહે કૃતા યવાગૂસ્તત્તુલ્યગુણા| મધૂકાદિ સુબોધમ્)||૪૪||

Adhikarana agadAnAM prayogaH (45) · Śloka 45

અગદાન્ વક્ષ્યતે ચાતઃ સિદ્ધાન્ પૂર્વર્ષિનિર્મિતાન્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થેષુ યે વિષેષુ પરં હિતાઃ||૪૫||

અતોઽનન્તરં પૂર્વર્ષિનિર્મિતાન્ દુષ્ટફલાનગાદાન્ વક્ષ્યતે| યે અગદાઃ સર્વેષુ વિષેષુ સર્વાવસ્થેષુ પરમત્યર્થં હિતાઃ|| ૪૫||

Adhikarana sa~jjIvano agadaH (46) · Śloka 46

ચન્દનં કુઙ્કુમં કુષ્ઠં કાઙ્ક્ષી લાક્ષા પ્રિયઙ્ગવઃ| મુસ્તસ્થૌણેયશૈલેયરોચના મદનપ્લવમ્| શ્રીવેષ્ટકવિડઙ્ગૈલા વિશાલાલમનશ્શિલાઃ| સુરસપ્રસવસ્પૃક્કા રજનીદ્વયવાલકમ્| હિઙ્ગુસિદ્ધાર્થકાઃ પદ્મચારિણી પદ્મકેસરમ્| જાત્યાઃ પુષ્પં પ્રવાલશ્ચ પુષ્પમર્કશિરીષયોઃ| દ્વિરોધ્રબૃહતી કૌન્તી મધુકં ગન્ધનાકુલી| મુદ્ગપર્ણી કણા શ્યામા ધ્યામકં નલદં નતમ્| સિન્દુવારકશક્યાકદેવદારુમયૂરકમ્| પુષ્યે સમાહૃતૈઃ પિષ્ટૈર્યોજ્યસ્તૈરગદોત્તમઃ| સઞ્જીવનઃ પ્રાગમૃતાદ્વિહિતોઽયં સ્વયમ્ભુવા| પાનનસ્યઞ્જનાઘ્રાણધૂમાલેપનધારણૈઃ| જીવનો વિષસુપ્તાનાં રાજદ્વારે જયાવહઃ| ધન્યો ધાન્યધનાયુઃશ્રીક્ષેમપુષ્ટિસુખપ્રદઃ| ગૃહે સ્થિતો વિષાલક્ષ્મીમન્ત્રજ્વરગરગ્રહાન્| કૃત્યાકાર્મણકાખોર્દવ્યાલજન્તુસરીસૃપાન્| સ્વપ્નોપઘાતદુઃ સ્વપ્નતોયાગ્નિરિપુતસ્કરાન્| નિહન્ત્યકાલમરણમારકાશાનિવિગ્રહાન્||૪૬||

ચન્દનકુઙ્કુમાદિભિઃ પુષ્પદિને સમાહૃતૈઃ સઞ્જીવનો નામાગદઃ સંયોજ્યઃ| અયમગદોઽમૃતાત્પૂર્વમુત્પન્નોઽમૃતતુલ્યકાર્યકરઃ સ્વયમ્ભુવા બ્રહ્મણા વિહિતઃ| સ્થૌણેયઃ કૃતબર્હાખ્યઃ| પ્લ્વં પરિપેલવમ્| સુરસસ્ય પ્રસવમઙ્કુરઃ| પુષ્પં પ્રવાલશ્ચ જાત્યાઃ| પ્રવાલઃ કિસલયમ્| શ્યામા પ્રિયઙ્ગુઃ| નલદં માંસી| નતં તગરમ્| શમ્યાક આરગ્વધઃ| મયુરકોઽપામાર્ગઃ| એષ ચ સઞ્જીવનઃ પાનાદિભિર્જ્જીવનાદિગુણો ધાન્યાદિપ્રદશ્ચ| ગૃહે સ્થિતો વિષાદીન્ હન્તિ| ધન્યો મઙ્ગલ્યઃ| મન્ત્રોઽન્યેનાભિચારપ્રયુક્તઃ| કૃત્યા અભિચારદેવતા| કા્મણં વશીકરણમ્| કાખોર્દ્દો નામ ભૂતવિશેષઃ| જન્તવઃ કૃમયઃ| સરીસૃપઃ સર્પાદયઃ| સ્વપ્નોપઘાતઃ સ્વપ્ને ભયઙ્કરૈરભિભવઃ| દુઃસ્વપ્નં શારીરોક્તમ્| વિગ્રહો દ્વન્દ્વઃ|| ૪૬||

Adhikarana yApano agadaH (47) · Śloka 47

ચન્દનં વાલકં મુસ્તં ધ્યામકં કટુકા નતમ્| દાડિમં કુઙ્કુમં શુણ્ઠી કપિત્થં વત્સલાફલમ્| કરઞ્જબીજં મરિચમુત્પલં કમલં દલમ્| નલમૂલમપામાર્ગં કરવીરકમઞ્જનમ્| લાક્ષામાલત્યહિચ્છત્ર નાગપુષ્પામ્લવેતસમ્| વિષાલારોચનાશ્યામા શઙ્ખપુષ્પીપ્રિયઙ્ગુકા| અજાજીસારિવાકુષ્ઠમજમોદઃ કુરણ્ડકઃ| વયસ્થા સિન્દુવારૈલા કાયસ્થા ચારટી વચા| કર્કટી પૂતના કેશી શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા| ગોલોમી સિંહલોમી ચ વર્ષાભુર્ગજપિપ્પલી| અગદો યાપનાખ્યોઽયં પૂર્વેણ સદૃશો ગુણૈઃ||૪૭||

ચન્દનાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ શ્લોકૈર્યાપનાખ્ય અગદઃ પૂર્વેણ સઞ્જીવનેન ગુણૈઃ સદૃશઃ| ધ્યામકં શ્યામકમ્| કત્તૃણમિતિ કેચિત્| વત્સકાત્ફલમિન્દ્રયવઃ| દલં ગન્ધપત્રમ્| અહિચ્છત્રં કવકમ્| તદેવ ભૂસ્ફોટમ્| છત્રાકારમેતત્ (કૂણ્ણ-ઇતિ ભાષા)| શ્યામા પિપ્પલી| શઙ્ખપુષ્પી વીરટિઃ| કુરણ્ડકં પીતામ્લાયનકમ્| વય-સ્થા આમલકમ્| કાયસ્થા હરીતકી| ચારટી સ્થોણેયમ્| કર્કટી બિલ્વમ્| પૂતના માંસી| કેશી નિર્ગુણ્ડી| ગોલોમી દૂર્વા| વાસક ઇતિ ચ| સિંહલોમી (નિ) સુરસા ચ સુપત્રા ચ બહુપુત્રી ચ તક્રલા| વર્ષાભૂઃ પુનર્નવા|| ૪૭||

Adhikarana sUryodayo agadaH (48) · Śloka 48

શ્રીવેષ્ટકં હરિદ્રે દ્વે કોવિદારં મનશ્શિલામ્| પિપ્પલીં પાટલી પદ્માં શ્વેતાઞ્ચ ગિરિકર્ણિકામ્| મઞ્જિષ્ઠાં બૃહતી વક્રં યષ્ટી મરિચકેસરમ્| ફલિનીં કિણિહીં ચેતિ ગવાં પિત્તેન ભાવયેત્| સૂર્યોદયો હન્તિ વિષં તમઃ સૂર્યોદયો યથા||૪૮||

શ્રીવેષ્ટકાદિભિર્ગોપિત્તપિષ્ટૈઃ સૂર્યોદયનામાઽગદો વિષં હન્તિ યથા સૂર્યોદયસ્તમોઽન્ધકારમ્| શ્રીવેષ્ટકઃ શ્રીવાસકઃ શ્વેતા ગિરિકર્ણિકા કટભી| વક્રં તગરમ્| કેસરં નાગકેસરમ્| ફલિની પ્રિયઙ્ગુઃ| કિણિહી ગિરિકર્ણિકા|| ૪૮||

Adhikarana apare agadAH (49) · Śloka 49

નિમ્બપત્રં ગૃહાદ્ધૂમં ફાણિતં બૃહતીફલમ્| ગોપિત્તયુક્તમગદઃ પરમં મૃતજીવનઃ| ગોપિત્તકુષ્ઠસુરસમધુકદ્વિનિશં તથા| વિશાલારજનીકુષ્ઠશ્વપિત્તવ્યોષતુમ્બરુઃ| વચાશિરીષપઞ્ચાઙ્ગી મૃતસઞ્જીવનોઽગદઃ| પઞ્ચાઙ્ગાનિ શિરીષસ્ય શ્વપિત્તઞ્ચ વરોઽગદઃ| પ્રિયઙ્ગુતગરં લાક્ષા મઞ્જિષ્ઠા મધુકં મધુ| હરિદ્રા ચેત્યયં શ્રેષ્ઠઃ કૌટલ્યદયિતોઽગદઃ| વિસંજ્ઞાનાં વિષૈર્ઘોરૈઃ પ્રહારૈર્નષ્ટચેતસામ્| ઉદ્બન્ધાનાં જલૌઘે ચ મૃતાનાં ચેતનાવહઃ| શિરીષફલકાકાણ્ડસુરસાગ્રપુનર્નવૈઃ| કક્ષ્યાવાયસિસંયુક્તૈરગદઃ પૂર્વવદ્ગુણૈઃ| કટુકાલાબુમૂલાનિ ગવાં પિત્તેન કલ્કયેત્| બ્રાહ્મો ધાર્યોઽયમગદઃ સર્વકર્મસુ પૂજિતઃ| અગારધૂમસ્ત્રિવૃતા ગોપિત્તં ત્ર્યૂષણં વચા| પ્રાજાપત્યોઽયમગદઃ સર્વરક્ષો વિષાપહઃ| શ્વેતપુષ્કરતુલ્યાંશૈર્જીવન્ત્યા કુસુમૈઃ કૃતઃ| રુક્મપિટો મણિર્દ્ધાર્યશ્ચાણક્યેષ્ટો વિષાપહઃ| મંસીત્વક્પત્રસુરસમનોહ્વા શીતકુઙ્કુમમ્| નિશા વ્યાઘ્રનખં શુણ્ઠી દશાઙ્ગોઽયં વિષાપહઃ| ઉત્પાતગણ્ડપિટકાદિગ્ધવિદ્ધવિષાપહઃ| ઉદુમ્બરત્વગ્જમ્બ્વસ્થિમધુકોત્પલગૈરિકૈઃ| ચન્દનોશીરનલદનાગકેસરપદ્મકૈઃ| વિશેષાદ્વિષવિસ્ફોટવિસર્પજ્વરદાહહા| શિરીષોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાશ્વત્થવલ્કલૈઃ| સઘૃતો દાહતૃષ્ણાસ્રવિષવીસર્પપિત્તહા| ગજપિપ્પલિકાસીસક્ષારયષ્ટીમયૂરકમ્| રક્તા નતં વચા દન્તી શિવઃ શિવકૃતોઽગદઃ| સુરાલાપાવકીસોમાભોગવત્યમૃતાનતમ્| આઢકીકિણિહીસોમરાજી ચૌશનસોઽગદઃ| શ્લેષ્માતકાર્કકુસુમં તણ્ડુલીયો મયૂરકઃ| સુરસામઞ્જરી કાકમાચી પાનેઽગદો વરઃ||૪૯||

નિમ્બપત્રગોપિત્તવિશાલાપઞ્ચાઙ્ગાનીત્યાદયઃ સુબોધઃ| (ગોપિત્તં ગોરોચનેતિ સુશ્રુતટીકા)| તથેતિ પરમં મૃતજીવનઃ| શિરીષપઞ્ચાઙ્ગાનિ પત્રપુષ્પફલત્વઙ્મૂલાનિ| વરઃ શ્રેષ્ઠા| પ્રિયઙ્ગ્વાદિરયમગદઃ શ્રેષ્ઠઃ| યઃ કૌટિલ્યસ્ય દયિતઃ વિસંજ્ઞાદીનાં ચેતનાવહશ્ચ| શિરીષફલાદિભિરગદો ગુણૈઃ પૂર્વવત્ પ્રિયઙ્ગ્વાદિવદ્વિજ્ઞેયઃ| સુરસાગ્રં તુલસીકુસુમમ્| કક્ષ્યા વાયસી કાકોદુમ્બરિકા| કટુકાલાબુમૂલાનિ ગોપિત્તેન કલ્કયેત્| બ્રાહ્મોઽયમગદો મણિવાદ્ધાર્યઃ| સર્વકર્મસ્વભીષ્ટેષુ પૂજિતઃ શ્રેષ્ઠઃ| (કટુકાલાબુ ઘેચ્ચુરઃ)| અગારધૂમાદિભિઃ પ્રાજાપત્યો નામાગદઃ સુબોધઃ| શ્વેતપદ્મં જીવન્તીકુસુમં ચ સમભાગં કૃત્વા રુક્મેન સુવર્ણેન પેષયેદયં મણિશ્ચાણક્યસ્ય કૌટિલ્યસ્ય વિષાપહ ઇષ્ટઃ| માંસ્યાદિભિર્દશાઙ્ગો નામાગદો વિષાપહઃ| વિશેષત ઉત્પાતાદ્યાપહશ્ચ| શીતં ચન્દનમ્| ઉદુમ્બરત્વગાદિભિરગદો વિશેષાદ્વિષવિસ્ફોટાદિહા| શિરીષાદિવલ્કલૈઃ સઘૃતોઽગદો દાહાદિહા| ગજપિપ્પલ્યાદિભિર્ભગવતા શિવેન કૃતોઽગદઃ| શિવઃ શ્રેયષ્કરઃ| મયૂરકમપામાર્ગઃ રક્તા| ગુઞ્જા| નતં તગરમ્| સુરાલાદિભિરૌશનસોઽગદઃ| સુરાલા (નિ)- સુલક્ષણા સુરાલાખ્યા જ્ઞેયા પુત્રવતી પરા| પૂજા વૃદ્ધાકરી જ્ઞેયા પત્રપુષ્પફલૈઃ શુભા| પાવકી (નિ)- ક્ષુરધારા પાવકાખ્યા જ્ઞેયા સસ્યવતીતિ ચ| વીરણી વીરગુચ્છોક્તા સૈવારુણવચા મતા|| સોમા બ્રાહ્મી ચન્દ્રતરુર્વા| ભોગવતી સમઙ્ગા| કિણિહી કટભી| શ્લેષ્માતકાદિભિરગદઃ પાને વરઃ શ્રેષ્ઠઃ| (સુરસા નિર્ગુણ્ડી| મઞ્જરી તુલસી)|| ૪૯||

Adhikarana dadhyAdikaM mUlaviShaghnam (50) · Śloka 50

દધ્યાજ્યાક્ષૌદ્રલવણં પીતં મૂલવિષાપહમ્||૫૦||

દધ્યાદિકં સંયોજ્ય પીતં મૂલવિષાપહં ભવતિ|| ૫૦||

Adhikarana haridrAdiyogaH (51) · Śloka 51

હરિદ્રાસૈન્ધવક્ષૌદ્રઘૃતં સંસૃજ્ય પાયયેત્| આર્ત્તાન્ મૂલવિષૈર્ઘોરૈર્દિગ્ધવિદ્ધાન્ વિશેષતઃ||૫૧||

ઘોરૈર્મૂલવિષૈરાર્ત્તાન્ હરિદ્રાદીનિ સંસૃજ્ય પાયયેત્| વિષદિગ્ધશસ્ત્રવિદ્ધાન્ વિશેષેણ પાયયેત્|| ૫૧||

Adhikarana nishAyAH antarbahiH prayogaH (52) · Śloka 52

હરિદ્રાન્તર્બહિઃ શસ્તા વિષદોષાતુરે પરમ્||૫૨||

વિષદોષૈરાતુરે પુરુષે અન્તઃપાનાદિના બહિશ્ચ લેપાદિના હરિદ્રૈવ પરં શસ્તા|| ૫૨||

Adhikarana nishAdya~jjanam (53) · Śloka 53

નિશાશ્વમારસુરસકરઞ્જવ્યોષદારુભિઃ| અઞ્જનં બસ્ત્રમૂત્રેણ પિષ્ટૈર્નેત્રોપરોધજિત્||૫૩||

નિશાદિભિર્વસ્તમૂત્રપિષ્ટૈરઞ્જનં વિષાતુરે નેત્રોપરોધજિદ્ ભવતિ||૫૩||

Adhikarana bIjapUrAdya~jjanam (54) · Śloka 54

કર્ણાક્ષિનાસિકાકણ્ઠજિહ્વારોગેષુ નાવનમ્| બીજપૂરાર્યબૃહતીફલજ્યોતિષ્મતીકૃતમ્||૫૪||

બીજપૂરાદિકૃતં નાવનં વિષાતુરે કર્ણાદિરોગેષુ યોજ્યમિતિ શેષઃ| આર્યુબૃહતી સ્થૂલફલા કણ્ટકારિકા તસ્યાઃ ફલાનિ|| ૫૪||

Adhikarana gandhahastI agadaH (55) · Śloka 55

શ્વેત વચા હિઙ્વમૃતા સુગન્ધા કુષ્ઠસૈન્ધવમ્| શિરીષપુષ્પદ્વિનિશાવ્યોષટુણ્ટુકસર્ષપાઃ| કપિત્થમધ્યં લશુનં કરઞ્જો વંશલેખનમ્| પિષ્ટ્વા ગોબસ્તમૂત્રેણ તત્પિત્તેનૈવ ભાવયેત્| દિનાનિ સપ્ત વ્યત્યાસાદ્વિનિહન્તિ તતોઽઞ્જનાત્| વિષં શિરસ્થં મૂર્દ્ધાર્ત્તિજ્વરાજીર્ણાવિષૂચિકાઃ| અપસ્મારગ્રહોન્માદપાણ્ડુમેહમદાત્યયાન્| શુષ્કનેત્રામયશિરોરોગપૈલ્લગણાર્બુદાન્| કાચાન્ધકારપટલકણ્ડૂદૌર્બલ્યપક્ષ્મણઃ| લેપાત્ પીતક્ષતાલીઢદષ્ટદિઘ્દવિષં જયેત્| શ્વિત્રં કૃચ્છ્રાણિ કુષ્ઠાનિ દુષ્ટનાડીમહાવ્રણાન્| આનાહાર્શો ગુદે લેપાલ્લલાટે દુષ્ટપીનસમ્| યોનિલેપેન નારીણાં મૂઢગર્ભાનુલોમનઃ| ઉન્મૂલયત્યેષ વિષં ગન્ધહસ્તીવ કાનનમ્||૫૫||

શ્વેતાદિકં ગોબસ્તમૂત્રેણ પિષ્ટં સંશોષ્ય સપ્તદિનાનિ તત્પિત્તેન ગોબસ્તપિત્તેન વ્યત્યાસાત્ પર્યાયેણ ભાવયેત્| પુનર્ગોપિત્તેન પુનર્બસ્તપિત્તેનેત્યર્થઃ| તતોઽનન્તરમઞ્જનેન શિરઃસ્થં વિષં મૂર્દ્ધાર્ત્યાદીંશ્ચ વિનિહન્તિ| શુષ્કનેત્રામયઃ શુષ્કાક્ષિપાકઃ| અન્ધકારં તિમિરમ્| લેપાત્ પીતવિષં ક્ષતવિષમાલીઢવિષં દષ્ટવિષં દિગ્ધવિષં ચ જયેત્| ક્ષતવિષાદીનાં લક્ષણં વક્ષ્યતિ| શ્વિત્રપીડાદીંશ્ચ લેપાત્ જયેત્| ગુદે લેપાદાનાહમર્શશ્ચ| લલાટલેપાદ્દુષ્ટપીનસમ્| એષ ચાગદો નારીણાં યોનિલેપનેન મૂઢગર્ભાનુલોમનઃ| એષ ચ વિષમુન્મૂલયતિ યથા ગન્ધહસ્તી વનમ્| (શ્વેતા શ્વેતવચા| સુગન્ધા ગન્ધનાકુલી| ટુણ્ટુકઃ સ્યોનાકઃ| વંશલેખનં વંશત્વક્)||૫૫||

Adhikarana ajito~agadaH (56) · Śloka 56

વિડઙ્ગપાઠા ત્રિફલાજમોદા હિઙ્ગ્વગ્નિવક્રં લવણસ્ય વર્ગઃ| વ્યોષાન્વિતં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જેતા વિષાણામગદોઽજિતાખ્યઃ||૫૬||

વિડઙ્ગાદિભિરજિતનામાગદઃ સ્થાવરાણાં જઙ્ગમાનાં ચ વિષાણાં જેતા| લવણવર્ગઃ સૂત્રોક્તઃ|| ૫૬||

Adhikarana bAlasUryo~agadaH (57) · Śloka 57

મનોહ્વા રોચના ચણ્ડા ત્વગેલાસિતસર્ષપૈઃ| સ્પૃક્કાહિઙ્ગુલકાશ્મીરકાન્તાભિઃ કલ્કિતોઽગદઃ| વિષઘ્નો બાલસૂર્યોઽયં શ્રીરક્ષાવિજયર્દ્ધિદઃ||૫૭||

મનોહ્વાદિભિઃ કલ્કિતોઽગદો નામ્ના બાલસૂર્યો વિષઘ્નઃ શ્ર્યાદિપ્રદશ્ચ| મનોહ્વા મનશ્શિલા| ચણ્ડા ચોરકમ્| કાશ્મીરં કુઙ્કુમમ્| કાન્તા પ્રિયઙ્ગુઃ|| ૫૭||

Adhikarana mAheshvaro yogaH (58) · Śloka 58

અજગન્ધા સગોમૂત્રા ગૃહધૂમઃ સગુગ્ગુલુઃ| એષ માહેશ્વરો યોગો ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે||૫૮||

અજગન્ધાદિભિર્માહેશ્વરો યોગઃ સુબોધઃ| અશ્વગન્ધા સગોમૂત્રા ઇતિ ચ પાઠઃ|| ૫૮||

Adhikarana digdhaviddhalakShaNAni (59) · Śloka 59

વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુઃ| વિવર્ણભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ| કીટૈરિવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે| શ્રોણિપૃષ્ઠશિરઃ સ્કન્ધસન્ધયઃ સ્યુઃ સવેદનાઃ| કૃષ્ણદુષ્ટાસ્રવિસ્રાવી તૃણ્મૂર્ચ્છાજ્વરદાહવાન્| દુષ્ટિકાલુષ્યવમથુશ્વાસકાસકરઃ ક્ષણાત્| આરક્તપીતપર્યન્તઃ શ્યાવમધ્યોઽતિરુગ્વ્રણઃ| શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણતામ્| પ્રક્લિન્નં શીર્યતેઽભીક્ષ્ણં સપિચ્છિલપરિસ્રવમ્||૫૯||

વિષદિગ્ધાસ્ત્રવિદ્ધસ્ય લક્ષણમાહ-પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુરિત્યાદિકં વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્ય લક્ષણમ્| તત્ર વ્રણઃ ક્ષણાત્ દૃષ્ટિકાલુષ્યાદિકર ઇતિ સમ્બન્ધઃ| આરક્તા ઈષલ્લોહિતાઃ પર્યન્તા યસ્મિન્ વ્રણે સ તથોક્તઃ| શૂયત ઇતિ વ્રણવિશેષણમ્| (વિષદિગ્ધેન શસ્ત્રેણ વિદ્ધો નરસ્તુ મુહુર્મુહુઃ પુનઃ પુનઃ પ્રતામ્યતિ ગ્લાનિં પ્રાપ્નોતિ વિવર્ણભાવંમ્ વૈવર્ણ્યં ભજતે| આશ્વેવ વિષાદં ગચ્છતિ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| અસ્ય વિષદિગ્ધાહતસ્ય શરીરં કીટૈઃ કૃમિભિરાચિતં વ્યાપ્તમિવ ચિમિચિમાયતે ચિમિચિમાવદાચરતિ| અણુપ્રાણિ પરિસર્પણપ્રતીતિશ્ચિમિચિમા| અસ્ય શ્રોણ્યાદિ નાના વેદનાઽન્વિતા ભવન્તિ| વ્રણઃ કૃષ્ણં દુષ્ટં ચાસ્રં સદા સ્રવતિ| તૃડાદિયુક્તશ્ચ ભવતિ| મૂર્ચ્છા વૈચિત્યમ્| ક્ષણેન દૃષ્ટિકાલુષ્યાદિકરો ભવતિ| વેધવ્રણ ઈષદ્રક્તપીતવર્ણપર્યન્તઃ શ્યાવર્ણમધ્યઃ શોફં પ્રાપ્નોતિ| સહસા પાકં ચ પ્રાપ્નોતિ| તદ્ગતં માંસં કા્ર્ષ્ણ્યમાસાદ્ય અતિશયેન ક્લિન્નં સત્ પૈચ્છિલ્યયુક્તપૂયસ્રાવોપેતમનવરતં શીર્યતે| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થઃ)|| ૫૯||

Adhikarana digdhaviddhacikitsA (60) · Śloka 60

કુર્યાદમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્| શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્ વ્રણમ્| અથવા મુષ્કકશ્વેતાસોમત્વક્તામ્રવલ્લિતઃ| શિરીષાદ્ગૃધ્રનખ્યાશ્ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્| શુકનાસાપ્રતિવિષાવ્યાઘ્undefinedીમૂલૈશ્ચ લેપયેત્| પીતદષ્ટચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્તસ્ય યથાર્હતઃ| વ્રણે તુ પૂતિપિશિતે ક્રિયા પિત્તવિસર્પવત્||૬૦||

કિર્યાદિત્યાદિના દિગ્ધવિદ્ધસ્ય ચિકિત્સા-અમર્મણિ વિદ્ધસ્યાશુ હૃદયવરણં કુર્યાત્| હૃદયાવરણં તત્ યેન પીતેન હૃદય પ્રાપ્તેન વિષમભિભવિતું ન શક્નોતિ તચ્ચ વક્ષ્યતે| વ્રણાચ્ચ વિષદિગ્ધં શલ્યમાકૃષ્યાનુ પશ્ચાત્તપ્તેન શસ્ત્રેણ વ્રણં દહેત્| (અમર્મવિદ્ધસ્ય મર્મવેધસ્યાસાધ્યત્વાન્મર્મરહિતપ્રદેશે વિદ્ધસ્ય દ્રુતમાશ્વેવ હૃદયાવરણં ઘૃતપાનેન હૃદયાચ્છાદનં કુર્યાત્ ભિષગિતિ શેષઃ)| હૃદયસ્ય સર્વધાતુમૂલત્વાદાહારમાર્ગત્વાત્ પ્રધાનમર્મત્વાચ્ચ તસ્મિન્ વિષઘ્નઘૃતાદિભિઃ પ્રચ્છાદિતે સતિ વિષં સહસા નાતિવિસર્પતિ| ઉક્તં ચાલમ્બાયનેન- યાઃ સિરાઃ સર્વગાત્રેષુ હૃદયે સમ્પ્રતિષ્ઠિતાઃ| તાભિરસ્ય વિષં સર્વં હૃદયં સમ્પ્રધાવતિ|| ઘૃતેન તુ પ્રતિચ્છન્નં વિષં નાતિ પ્રપીડયેત્| નિર્વાણજનનં સર્પિઃ પ્રાણિનાં પ્રાણવર્દ્ધનમ્|| હૃદયાવરણાસ્તદ્વદ્ભક્ષ્યા ભોજ્યાશ્ચ સાગદાઃ|| ઇતિ| અનુ હૃદયાવરણાદનન્તરં શલ્યં વિષદિગ્ધશિલીમુખાદિકં સૂત્રોદિતેન વિધિનાઽહૃત્ય અગ્નિના તપ્તેન લોહમયેન જામ્બ્વોષ્ઠાદિના વેધવ્રણં દહેત્| અથવા નૈવ દહેદપિ તુ મુષ્કકાદીનાં ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્| શુકનાસાદિભિર્વ્રણં લેપયેત્| (અથવા અદાહે યસ્ય ચેત્ મુષ્કકાદિભવેન ક્ષારેણ વ્રણં પ્રતિસારયેત્| મુષ્કકઃ કાલમુષ્કકઃ| શ્વેતા શ્વેતવચા| સોમાત્વક્ કટ્ફલત્વક્| તામ્રવલ્લી (ચોમ્બુલ્લિર્કોડિ) શિરીષં પ્રસિદ્ધં લોકે| ગૃધ્રનખી (કાર્તોટ્ટિ) વિરલેતિ પાઠ્યકારઃ| પિષ્ટૈઃ શુકનાસાદિભિર્વેધવ્રણં લેપયેચ્ચ| શુકનાસા સ્યોનાકઃ| પ્રતિવિષાઽતિવિષા| વ્યાઘ્રી બૃહતી)| તસ્ય વિષદિગ્ધશસ્ત્રવિદ્ધસ્ય પીતદષ્ટવિષાદ્યપેક્ષયા યોજયેત્| સુબોધમ્| પૂતિપિશિતે ક્લિન્નમાંસે| (તસ્ય વિષદિગ્ધશસ્ત્રવિદ્ધસ્ય પીતદષ્ટચિકિત્સાં પીતચિકિત્સાં વિષપીતાય સૂત્રોદિતાં વમનાદિકાં દષ્ટચિકિત્સામુપરિ વક્ષ્યમાણાં સર્પાદિદુષ્ટક્રિયાં ચ કુર્યાત્| વ્રણે વિદ્ધવ્રણે પૂતિપિશિતે દુર્ગન્ધયુક્તામિષે સતિ તુશબ્દેન દુષ્ટીભૂતેઽપિ કારણવિશેષાત્ શીતોપચાર એવ કર્ત્તવ્ય ઇતિ દ્યોત્યતે| પિત્તવિસર્પવત્ પિત્તવિસર્પ ઇવ શતધૌતઘૃતાપ્લુતન્યગ્રોધગણાદ્યાલેપનાદિકા ક્રિયા ચિકિત્સા કાર્યેતિ શેષઃ)|| ૬૦||

Adhikarana garAkhyaM kRutrimaM viSham (61) · Śloka 61

સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વારાતિચોદિતાઃ| ગરમાહારસમ્પૃક્તં યચ્છન્ત્યાસન્નવર્તિનઃ||૬૧||

ઇત્યકૃત્રિમમુક્ત્વા ક્રમપ્રાપ્તં કૃત્રિમં નિર્ણેતુમાહ-સૌભાગ્યાર્થં ભર્ત્રેરાહારસમ્પ્રયુક્તં ગરં સ્ત્રિયો યચ્છન્તિ દદતિ| રાજ્ઞે ચાસન્નવર્તિનો યચ્છન્તિ કિમ્ભૂતા અરાતિચોદિતાઃ રાજશત્રુપ્રયુક્તાઃ| (સ્ત્રિયઃ સૌભાગ્યાર્થં ભર્ત્રે આસન્નવર્તિનઃ અરાતિચોદિતાઃ વૈરિજનપ્રેરિતાઃ રાજ્ઞે નૃપાય વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ| ગરં વક્ષ્યમાણવિશેષવિષં આહાર સમ્પૃક્તં આહોરેણ સંયુક્તં આહારશબ્દેનાદ્યમાનં સકલમપિ વસ્તુજાતં ગૃહ્યતે| યચ્છન્તિ પ્રયચ્છન્તિ)|| ૬૧||

Adhikarana 'gara'nirvacanam (62) · Śloka 62

નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામ્| વિષાણાઞ્ચાલ્પવીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ||૬૨||

નનુ ગરશબ્દેન કિમુચ્યત ઇત્યાહ-નાનાવિધપ્રાણ્યઙ્ગશમલાનાં દેહવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામલ્પવીર્યાણાં વિષાણાં ચ ય એકત્ર યોગઃ સ ગર ઇતિ સ્મૃતઃ| (નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનાં નાનાવિધપ્રાણિનામઙ્ગાનામવયવાનાં શમલાનાં મૂત્રપુરીષાદિમલાનાં ચ અથવા નાનાપ્રાણીનાં અઙ્ગમલાનાં મનુષ્યદેહમલાનાં ચ પ્રાણીનામેવાઙ્ગમલાનાં વા| વિરુદ્ધૌષધિભસ્મનાં વિરુદ્ધવીર્યદ્રવ્યભસ્મનાં અલ્પવીર્યાણાં વત્સનાભાદિ મન્દવીર્યાણાં વિષદ્રવ્યાણાં ચ યોગઃ એકીકરણં ગર ઇતિ ગરસંજ્ઞઃ સ્મૃતઃ મુનિભિરિતિ શેષઃ)|| ૬૨||

Adhikarana garaprayukte lakShaNAni (63) · Śloka 63

તેન પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાઘ્નિઃ કાસશ્વાસજ્વરાર્દિતઃ| વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્નચિન્તાપરાયણઃ| મહોદરયકૃત્પ્લીહો દીનવાગ્દુર્બલોઽલસઃ| શોફવાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્કપાદકરઃ ક્ષયી| પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ચ વનસ્પતિજલાશયાન્| મન્યતે કૃષ્ણમાત્માનં ગૌરો ગૌરં ચ કાલકઃ| વિકર્ણનાસાનયનં પશ્યેત્તદ્વિહતેન્દ્રિયઃ| એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈરુપદ્રવૈઃ| ગરાર્ત્તો નાશમાપ્નોતિ કશ્ચિત્સદ્યોઽચિકિત્સિતઃ||૬૩||

ગરોપયુક્તસ્ય લક્ષણમાહ-તેન ગરેણોપયુક્તેન પુરુષઃ પાણ્ડ્વાદિગુણો ભવતિ| અર્દ્દિતશબ્દસ્ય કાસાદિભિઃ સમ્બન્ધઃ| પ્રતિલોમો વાયુર્વિપરીતવાહી| મહચ્છબ્દસ્ય પ્લીહાન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ સ્વપ્ને ચ ગોમાય્વાદીન્ જલાશયાન્તાન્ પ્રાયઃ પશ્યતિ| યશ્ચ સ્વભાવાદેવ ગૌરઃ સ કૃષ્ણમાત્માનં મન્યતે કાલશ્ચ ગૌરમ્| તેન ચ ગરણ વિહતેન્દ્રિયઃ સર્વં કર્ણાદિરહિતં પશ્યતિ| ગરાર્ત્તશ્ચ પુરુષઃ એતૈરન્યૈશ્ચ ઘોરૈર્બહુભિરુપદ્રવૈઃ ક્લિષ્ટો નાશમાપ્નોતિ| કશ્ચ્ત્ સદ્ય એવાચિકિત્સિતઃ સન્|| ૬૩||

Adhikarana garacikitsAkramaH (64) · Śloka 64

ગરાર્ત્તો વાન્તવાન્ભુક્ત્વા તત્પથ્યં પાનભોજનમ્| શુદ્ધહૃચ્છીલયેદ્ધેમ સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્||૬૪||

ગરાર્ત્ત ઇત્યાદિના ચિકિત્સા| યો ગરાર્ત્તઃ સ પ્રથમમેવ વાન્તવાન્ ગરે પથ્યં પાનભોજનં ભુક્ત્વા શુદ્ધહૃત્ સન્ હેમ સુવર્ણં સૂત્રસ્થાનોક્તવિધિના શીલયેત્| (ગરાર્ત્તઃ ગરપીડિતો નરઃ વાન્તવાન્ કૃતવમનઃ તત્પથ્યાં ગરહિતં પાનભોજનં ભુક્ત્વા સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્ અન્નસંરક્ષાયાં વિષપીતાય દદ્યાદિત્યાદિ સૂત્રસ્થાનોક્તં નિરૂપયન્ શુદ્ધહૃત્ સક્ષૌદ્રતામ્રરજસા શુદ્ધહૃદયઃ હેમ હેમચૂર્ણં શીલયેદભ્યસેત્)|| ૬૪||

Adhikarana sharkarAdilehaH (65) · Śloka 65

શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણસ્તાપ્યસુવર્ણયોઃ| લેહઃ પ્રશમયત્યુગ્રં સર્વં યોગકૃતં વિષમ્||૬૫||

શર્કરાદિલેહઃ સુબોધઃ| તાપ્યં માક્ષિકધાતુઃ| તાપ્યસુવર્ણયોશ્ચૂર્ણઃ શર્કરયા ક્ષૌદ્રેણ ચ સંયોજિતો લેહ ઉગ્રમુત્કૃષ્ટવીર્યં યોગકૃતં સર્વં વિષં પ્રશમયતિ નાશયતિ| અત્ર સર્વશબ્દેન ગરસ્ય નાનાત્વં દ્યોત્યતે|| ૬૫||

Adhikarana mUrvAdicUrNam (66) · Śloka 66

મૂર્વામૃતાનતકણાપટોલીચવ્યચિત્રકાન્| વચામુસ્તવિડઙ્ગાનિ તક્રકોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ| પિબેદ્રસેન ચામ્લેન ગરોપહતપાવકઃ||૬૬||

યસ્ય ગરેણ પાવક ઉપહતઃ સ મૂર્વાદિચૂર્ણં તક્રાદિભિરમ્લેન કાઞ્જિકાદ્યમ્લદ્રવ્યેણ માંસરસેન ચ પિબેત્|| ૬૬||

Adhikarana pArAvatAmiShAdiyogaH (67) · Śloka 67

પારાવતામિષશટીપુષ્કરાહ્વશૃતં હિમમ્| ગરતૃષ્ણારુજાકાસશ્વાસહિધ્માજ્વરાપહમ્||૬૭||

પારાવતમાંસાદિકં રસવિધાનેન શૃતં પક્વં પશ્ચાચ્ચ હિમં ગરાદ્યપહરમ્| (પારાવતામિષાદિભિઃ શૃતં અત્ર શ્રપણોકત્યા દ્રવદ્રવ્યત્વાત્તોયમિત્યર્થઃ)|| ૬૭||

Adhikarana shvAsakAsaghnayogau (68) · Śloka 68

વાયસી શ્વાસકાસઘ્ની ભૃષ્ટાજ્યત્રિફલારસે| ભાર્ઙ્ગીનાગરનિર્યૂહઃ શિશિરશ્ચ સમાક્ષિકઃ||૬૮||

આજ્યત્રિફલારસયોર્ભૃષ્ટા વાયસી ગરાર્ત્તસ્ય શ્વાસકાસઘ્ની| વાયસી કાકોદુમ્બરિકા| ભાર્ઙ્ગીનાગરયોઃ ક્વાથઃ શીતો માક્ષિકયુક્તશ્ચશબ્દાચ્છ્વાસકાસઘ્નઃ|| ૬૮||

Adhikarana hareNvAdilepanam (69) · Śloka 69

હરેણુચન્દનશ્યામાનલદં શ્લક્ષ્ણપેષિતમ્| વિલેપનં પ્રયોક્તવ્યં ગરેણોપહતત્વચઃ||૬૯||

યેષાં ગરેણ ત્વગુપહતા તેષાં હરેણ્વાદિકં શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં વિલેપનં પ્રયોક્તવ્યમ્|| ૬૯||

Adhikarana ma~jjiShThAtipragharShaNam (70) · Śloka 70

મઞ્જિષ્ઠા કિણિહી નિમ્બરજન્યશ્વત્થચન્દનૈઃ| પ્રઘર્ષણં કૃશાનાં તુ ગરેણ ક્ષપિતૌજસામ્||૭૦||

યે ગરેણ ક્ષપિત્તૌજસઃ કૃશાશ્ચ તેષાં મઞ્જિષ્ઠાદિભિર્દેહે પ્રઘર્ષણં હિતમ્|| ૭૦||

Adhikarana shreShThaM pathyam (70) · Śloka 71

પથ્યં પરમમુદ્દિષ્ટં શીલનં ક્ષીરસર્પિષોઃ||૭૧||

પથ્યમિત્યાદિ ગરે વિજ્ઞેયમ્|| ૭૦||

Adhikarana vRuShadisiddhaghRutAniA (72) · Śloka 72

વૃષનિમ્બપટોલીનાં ક્વાથેન વિપચેત્ ઘૃતમ્| અભયાગર્ભિણં શ્રેષ્ઠં તત્ ગરસ્ય નિબર્હણમ્| હરિદ્રાં નાકુલીં જાતીં પૃથક્પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્| ઘૃતત્રયં વિષાર્ત્તાનામેતદારોગ્યદં પરમ્| તણ્ડુલીયકમૂલેન ગૃહધૂમેન ચૈકતઃ| ક્ષીરેણ ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમસ્તવિષરોગજિત્| નાગદન્તી ત્રિવૃદ્દન્તી દ્રવન્તી સ્નુક્પયઃ પલૈઃ| સાધિતં માહિષં સર્પિઃ સગોમૂત્રાઢકં હિતમ્| સર્પકીટવિષર્ત્તાનાં ગરાર્ત્તાનાં ચ શાન્તયે||૭૨||

વૃષાદિક્વાથે હરીતકીગર્ભં ઘૃતં પચેત્તદ્ઘ્રુતં શ્રેષ્ઠં ગરનિબર્હણમ્| હરિદ્રાદિકં પૃથક્પિષ્ટ્વા ઘૃતત્રયં વિપાચયેત્| તેનૈકં ઘૃતં હરિદ્રયા દ્વિતીયં નાકુલ્યા તૃતીયં જાત્યા| તણ્ડુલીયકમૂલાદાવેકત ઇતિ મિશ્રીકૃત્ય| નાગદન્ત્યાદ્યં સર્પિર્વ્યાખ્યાસમમ્| શાન્તયે રોગોપશમાય||૭૨||

Adhikarana ajeyaM ghRutam (73) · Śloka 73

મધુકં તગરં કુષ્ઠં ભદ્રદારુ હરેણવઃ| મઞ્જિષ્ઠૈલૈલવાલૂનિ નાગપુષ્પોત્પલં પ્લવમ્| વિડઙ્ગં ચન્દનં પત્રં પ્રિયઙ્ગુર્ધ્યામકં બલા| અંશુમત્યૌ હરિદ્રે દ્વે બૃહત્યૌ સારિવાદ્વયમ્| એષાં કલ્કૈર્ઘૃતં સિદ્ધમજેયં નામ વિશૃતમ્| વિષાણિ હન્તિ સર્વાણિ શીઘ્રમેવ પ્રયોજિતમ્||૭૩||

મધુકાદિકલ્કૈરજેયં નામ ઘૃતં સુબોધમ્| પ્લવં પરિપેલવમ્| પત્રં ગન્ધપત્રમ્| ધ્યામકં કત્તૃણમ્| અંશુમત્યૌ સાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ|| ૭૩||

Adhikarana amRutaM ghRutam (74) · Śloka 74

શ્વેતે કપોતે બીજાનિ પ્રત્યક્પુષ્પીશિરીષયોઃ| ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં વિષહરં પરમ્| અમૃતં નામ વિખ્યાતમપિ સઞ્જીવયેન્મૃતમ્||૭૪||

શ્વેતાદિભિર્ગોમૂત્રપિષ્ટૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં નામ્નાઽમૃતં પરં વિષહરમ્| મૃતં સઞ્જીવયેદિતિ સમ્ભાવ્યતે| શ્વેતે દ્વે વચા કટભી ચ| પ્રત્યક્પુષ્પી શિરીષયોર્બીજાનિ| પ્રત્યકપુષ્ય્પપામાર્ગઃ|| ૭૪||

Adhikarana shirIShatvagAdighRutam (75) · Śloka 75

શિરીષત્વક્ત્રિત્રકટુકં વિદારી ચન્દનોત્પલમ્| દ્વે બલે સારિવાસ્ફોતબૃહતીનિમ્બપલ્લવાઃ| બન્ધુજીવાઢકીમૂર્વાવાસાસુરસવત્સકાઃ| પાઠાઙ્કોલાશ્વગન્ધાર્કમૂલયષ્ટ્યાહ્વપદ્મકમ્| વિશાલા બૃહતી લાક્ષા કોવિદારશતાવરીઃ| કટભીદન્ત્યપામાર્ગપૃશ્નિપર્ણીરસાઞ્જનમ્| શ્વેતૌ બાણાશ્વખુરકૌ કુષ્ઠદારુપ્રિઙ્ગુકાઃ| સારં મધૂકાત્ત્રિફલાં કરઞ્જસ્ય ફલં વચામ્| રજન્યૌ લોધ્રમક્ષાંશં પિષ્ટ્વા સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્| તુલ્યામ્બુછાગગોમૂત્રત્ર્યાઢકે તદ્વિષાપહમ્| અપસ્મારક્ષયોન્માદભૂતગ્રહગરોદરાન્| પાણ્ડુરોગકૃમિપ્લીહગુલ્મોરુસ્તમ્ભકાર્મિલાઃ| હનુસ્તમ્ભગ્રહાદીંશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ| હન્તિ સઞ્જીવયતિ ચ વિષોદ્વન્ધમૃતાન્ નરાન્||૭૫||

શિરીષત્વગાદિકમક્ષાંશં પિષ્ટ્વા ગોચ્છાગયોર્મૂત્રાત્ત્ર્યાઢકે તુલ્યામ્બુઘૃતાઢકં સાધ્યમ્| તત્પાનાદિભિર્વિષાપહમપસ્મારાદીંશ્ચ હન્તિ| વિષમૃતાનુદ્બન્ધમૃતાંશ્ચ નરાન્ સઞ્જીવયતિ| આસ્ફોતોઽર્કઃ| સુરભિઃ સલ્લકી| બન્ધુજીવો બન્ધૂકઃ| આઢકી તુવરી| અઙ્કોલઃ અઙ્કોલકઃ| બાણોઽશ્વખુરશ્ચ શ્વેતઃ| બાણઃ સહચરઃ| અશ્વખુરો ગિરિકર્ણિકા|| ૭૫||

Adhikarana haritAlaviShArttalakShaNaM cikitsA ca (76) · Śloka 76

ભક્ષિતે હરિતાલે તુ હૃદિ દાહો રસાગ્રહઃ| આનાહોઽમ્લસ્ય વમનં પીતહારિદ્રવિટ્સ્રુતિઃ| તથા મણ્ડલિસર્પોક્તા વિકારાસ્તચ્ચ ભેષજમ્| વિભજ્ય યોજયેદૂર્ધ્વમધઃ સંશોધિતં ચ તમ્| અઙ્કોલજાલિનીબીજશુકનાસાપ્રિયઙ્ગુકાઃ| લોધ્રધ્યામકતાલીસનતયષ્ટ્યાહ્વગુગ્ગુલુઃ| હ્નીબેરં ભદ્રકાષ્ઠં ચ લેહયેન્મધુસર્પિષા| દદ્યાન્નકુલગોપિત્તયુક્તં નસ્યેઽજ્જને ચ તત્||૭૬||

ભક્ષિત ઇત્યાદિના હરિતાલાદીનાં ક્ષુદ્રવિષાણાં નિર્ણયઃ| હરિતાલે ભક્ષિતે હૃદ્વ્યથાદિકં ભવતિ| મણ્ડલિસર્પભક્ષિતે ચ યે રોગા વક્ષ્યમાણાસ્તે ચ ભવન્તિ| તત્ર તદેવ મણ્ડલિસર્પોક્તં ભેષજમૌષધં દોષાદીન્ વિભજ્ય યોજયેત્|| તં ચ હરિતાલભોજિનં ઊર્ધ્વમધશ્ચ વમનવિરેચનાભ્યાં સંશોધિતમઙ્કોલાદિકં મધુસર્પિષા સહ લેહયેત્| તચ્ચાઙ્કોલાદિકં નકુલસ્ય ગોશ્ચ પિત્તેન યુક્તં નસ્યઽઞ્જને ચ દદ્યાત્| જાલિનીબીજં ગરાગરીબીજમ્| શુકનાસા સ્યોનાકઃ| ધ્યામકં સૌગન્ધિકમ્| હ્નીબેરં વાલકમ્| ભદ્રકાષ્ઠં દેવદારુ| ઇતિ હરિતાલવિષે|| ૭૬||

Adhikarana dhattUraviShArttalakShaNa~jcikitsA ca (77) · Śloka 77

ધુર્ધૂરકોપયોગેન સર્વં પશ્યતિ પીતકમ્| કમ્પલાલામદચ્છર્દિસ્મૃતિભ્રંશભ્રમાન્વિતઃ| તં વામયેત મધુરૈઃ પાયયેદ્વા સિતાપયઃ||૭૭||

ધુર્ધૂરકસ્ય ધત્તૂરસ્યોપયોગેન કમ્પાન્વિતઃ સન્ પુરુષઃ સર્વં પીતકં પશ્યતિ| તમુપયુક્તધુર્ધૂરં મધુરૈર્વામયેત્| શર્કરાક્ષીરં વા પાયયેદિતિ ધુર્ધૂરવિષે|| ૭૭||

Adhikarana koradUShamadanakayorviShalakShaNaM cikitsA ca (78) · Śloka 78

કોરદૂષૈર્મદનકૈઃ પ્રાયો ધુર્ધૂરવદ્ગદાઃ| ઉન્માદોઽક્ષિવિનાશશ્ચ તત્રાપિ વમનં હિતમ્| કૂષ્માણ્ડકં ચ સગુડં બહુશસ્તત્ર ભક્ષયેત્| નાનાપ્રકારૈઃ સંયોગૈઃ કોદ્રવા મદહેતવઃ| તાન્ વિભજ્ય યથાદોષં ચિકિત્સેદવિરોધિભિઃ||૭૮||

કોરદૂષૈઃ કોદ્રવૈરુપયુક્તૈસ્તથા મદનકૈઃ પ્રાયેણ ધુર્ધૂરવદ્ ગદા ભવન્તિ| અત્ર તુ વિશેષઃ ઉન્માદાક્ષિનાશૌ| વ્યાખ્યાસમમ્| કોદ્રવાઃ કોરદૂષા નાનાવિધૈઃ સંયોગૈર્મદહેતવો ભવન્તિ| તાન્ મદાન્ દોષાદિભિર્વિભજ્યાવિરોધેન ચિકિત્સેત્|| ૭૮||

Adhikarana dUShIviShe kramaH (79) · Śloka 79

દૂષીવિષાર્ત્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્| દૂષીવિષારિમગદં લેહયેન્મધુના પ્લુતમ્||૭૯||

ગરં નિર્ણીય ક્રમપ્રાપ્તં દૂષીવિષં નિર્ણેતુમાહ-દૂષીવિષાર્ત્તમિત્યાતિ| દૂષીવિષેણાર્ત્તમાદાવેવ સ્વિન્નં કૃતોર્ધ્વમધશ્ચ વમનવિરેચનાભ્યાં શોધિતં દૂષીવિષારિનામાનમગદં મધુના પ્લુતં લેહયેત્||૭૯||

Adhikarana dUShIviShAriH agadaH (80) · Śloka 80

પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી લોધ્રમેલા સુવર્ચિકા| કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટીચન્દનગૈરિકમ્| દૂષીવિષારિર્નામ્નાઽયં ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે||૮૦||

પિપ્પલ્ય ઇત્યાદિના સ એવ દૂષીવિષારેરુચ્યતે| અયમગદો નામ્ના દૂષીવિષારિરન્યત્રાપિ વિષે ન નિવાર્યતે|| ૮૦||

Adhikarana virecanayogau (81) · Śloka 81

હરીતકી સલવણા માગધી મરિચાનિ ચ| એતદ્દૂષીવિષાર્ત્તાનાં કાશ્યપોક્તં વિરેચનમ્| યુઞ્જ્યાદ્વા વિષરોગેષુ રેકે વ્યોષાદિકં ભિષક્||૮૧||

હરીતક્યાદિ કાશ્યપોક્તં વિરેચનમ્| માગધી પિપ્પલી| વ્યોષાદિર્નામ કલ્પોક્તસ્તં વ્યોષત્રિજાતકેત્યાદિ વિરેચનં સર્વેષુ વિષરોગેષુ યુઞ્જ્યાત્|| ૮૧||

Adhikarana taruNapalAshakShArayogaH (82) · Śloka 82

તરુણસ્ય પલાશસ્ય સ્રુતં ક્ષારોદકં પચેત્| ક્વાથે તત્ર પ્રતીવાપં પ્રક્ષિપેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| વ્યોષં શિરીષકુસુમં મધુકં સારિવે મિસિમ્| કુષ્ઠં વેલ્લનિશે લાક્ષાં શુક્લાં સુરસમઞ્જરીમ્| સિન્ધૂત્થં રક્તમૃન્માંસી રેણુકાં હિઙ્ગુવાહ્વિકમ્| દર્વીપ્રલેપિ તજ્જાતં ગોવિષાણે નિધાપયેત્| ક્ષયગુલ્મોદરાર્શાંસિ મેહં મન્દાગ્નિતાં જ્વરમ્| ત્વગ્દોષકાસાપસ્મારગ્રહોન્માદભગન્દરાન્| પાણ્ડું કણ્ઠસ્વરગદાન્ પ્લીહાનં શ્વયથું કૃમીન્| કોલમાત્રમતઃ ખાદન્ જયેત્ સર્વવિષાણિ ચ||૮૨||

તરુણપલાશસ્ય ક્ષારેણ સ્રુતમુદકં પચેત્| તસ્મિન્ ક્વાથે પચ્યમાને વ્યોષાદિકં શ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતં પ્રતીવાપં પ્રક્ષિપેત્| તચ્ચ પાકેન દર્વીપ્રલેપિ જાતં ગોશૃઙ્ગે નિધાપયેત્| અતઃ પ્રત્યહં કોલમાત્રં ખાદન્ ક્ષયાદીનિ સર્વવિષાણિ ચ જયેત્| શુક્લામિતિ સુરસમઞ્જર્યા વિશેષણમ્| રક્તમૃત્ ગૈરિકમ્| રેણુકા હરેણુઃ| વાહ્લીકં કુઙ્કુમમ્|| ૮૨||

Adhikarana agadaprabhAvanidarshanam (83) · Śloka 83

વિષં તેજોમયં મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ| યથા નિવાર્યતે શીઘ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ| ન તુ સર્વમનુષ્યાણાં સન્તિ ભેષજસમ્પદઃ| અજ્ઞાતરોગસદ્ભાવે યોગ્યતા ચાતિદુર્લભા| પ્રકુપ્યતિ વિષં ભૂયઃ કેવલૈશ્ચૌષધૈર્જિતમ્| અવાપ્તૌ સિદ્ધમન્ત્રાણાં યતેતાતશ્ચિકિત્સકઃ| તેઽપિ ચ વ્રતહીનસ્ય હીના વા સ્વરવર્ણતઃ| યસ્માન્ન સિદ્ધિમાયાન્તિ તસ્માદ્યોજ્યોઽગદક્રમઃ||૮૩||

વિષમિત્યાદિશ્લોકચતુષ્ટયેનાગદાનાં પ્રભાવાતિશયકીર્તિનમ્| વિષાણાં વિષરોગાણાં ચ ઔષધેભ્યો મન્ત્રાઃ પરમૌષધમ્| તે ચ વ્રતાદિસાપેક્ષત્વાત્ સર્વસ્ય ચ ન સિદ્ધિદાઃ તસ્માત્તત્કાર્યે અગદક્રમો યોજ્ય ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| વિષં હિ તેજોમયં તચ્ચ યથા સત્યાદિમયૈર્મન્ત્રૈઃ પ્રયુક્તૈઃ શીઘ્રં નિવાર્યતે તથા નૌષધૈઃ| ન ચાપિ સર્વેષાં મનુષ્યાણાં ભેષજસમ્પદો વિદ્યન્તે| સતીષ્વપિ વા તાસુ વિષસ્ય ક્ષિપ્રકારિત્વાદવિજ્ઞાતરોગસદ્ભાવે વિષભુક્તે પુરુષે ભેષજયોગ્યતૈવાતિદુર્લભા| ન કેવલમેતાવાનેવ યાવદૌષધૈર્જિતમપિ વિષં ભૂયઃ પ્રકુપ્યતિ| યત એવમતશ્ચિકિત્સકઃ સિદ્ધમન્ત્રાણામવાપ્તૌ યતેત| એતાવતા ઔષધસ્યાપ્રાધાન્યમુક્તમ્| સમ્પ્રતિ મન્ત્રાણાં દુર્લભત્વમુચ્યતે-ત ઇતિ| તેઽપિ ચ મન્ત્રા વ્રતહીનસ્ય ભિષજોઽથવા સ્વરેણ વર્ણેન વા હીના નૈવ સિદ્ધિમાયાન્તિ| તસ્માદ્ધેતોરગદક્રમ એવ યોજ્યઃ|| ૮૩||

Adhikarana viShasa~gkaTam (84) · Śloka 84

વિષપ્રકૃતિકાલાન્નદોષદૂષ્યાદિસઙ્ગમે| વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકોઽત્ર જીવતિ||૮૪||

વિષાદીનામર્થાત્ સદૃશાનાં સઙ્ગમ એકત્ર સન્નિપાતે વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટમાચાર્યૈઃ| અત્ર વિષસઙ્કટે શતસ્યૈકો જીવતિ| જીવિતં દુર્લભમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| (વિષપ્રકૃતિઃ તીક્ષ્ણાદિગુણસામ્યાત્પિત્તપ્રકૃતિઃ| વિષકાલોઽમ્બુયોનિત્વાદ્વર્ષાકાલઃ| વિષાન્નં કટુતીક્ષ્ણાદિસામ્યત્ સર્ષપાદિ| દોષો ગુણસામ્યાત્ પિત્તમ્| એવં દૂષ્યં તદા શ્રયત્વાદ્રક્તમ્| આદિશબ્દેનાન્યદપિ તત્સદૃશગુણં ક્ષુત્પિપાસાદ્યપતર્પણં ચ ગૃહ્યતે)|| ૮૪||

Adhikarana viShavRuddhikAraNAni (85) · Śloka 85

ક્ષુત્તૃણાઘર્મ્મદૌર્બલ્યક્રોધશોકભયશ્રમઃ| અજીર્વવર્ચોદ્રવતાપિત્તમારુતવૃદ્ધિભિઃ| તિલપુષ્પફલાઘ્રાણભૂબાષ્પઘનગર્જિતઃ| હસ્તિમૂષિકવાદિત્રનિસ્વનૈર્વિષસઙ્કટૈઃ| પુરો વાતોત્પલામોદમદનૈર્વર્ધતે વિષમ્||૮૫||

વિષવૃદ્ધિપ્રસઙ્ગાત્તત્કારણમન્યદપ્યાહ-ક્ષુદાદિભિર્વિષં વર્દ્ધતે| નિસ્વનશબ્દેન હસ્ત્યાદીનાં પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| વિષસઙ્કટમુક્ત લક્ષણમ્| મદનો હર્ષઃ| (તિલપુષ્પફલાઘ્રાણં તિલસ્ય પુષ્પફલયોરાઘ્રાણમ્| તિલપુષ્પસ્ય મદનફલસ્ય ચેતિ કેચિત્| ભૂવાષ્પઃ પ્રથમજલસિક્તાયા ભૂમેર્ધૂમાકાર ઊષ્મા| ઘનગર્જિતં મેઘધ્વનિઃ હસ્તિનિસ્વનાદીનાં પ્રત્યેમેકૈકસ્ય બહુત્વેઽપિ વિષસઙ્કટસંજ્ઞાઽસ્તીતિ બોધ્યમ્| ઉત્પલસ્યામોદઃ ઉત્પલામોદઃ| મદનેન કામવૃદ્ધ્યા)|| ૮૫||

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam (86) · Śloka 86

વર્ષાસુ ચામ્બુયોનિત્વાત્સંક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્| વિસર્પતિ ઘનાપાયે તદગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ| પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માદ્ ઘનાત્યયે||૮૬||

વર્ષાસુ વિષવૃદ્ધેઃ કારણમાહ-વર્ષાસુ ચ વિષમમ્બુકારણત્વસ્વભાવત્વાત્ ગુડવત્ સંક્લેદં ગતં વિસર્પતિ વિસ્તીર્યતે| તચ્ચ વિષં ઘનાપાયે શરદ્યગત્સ્યો હિનસ્તિ| તસ્માદ્ધેતોર્ઘનાત્યયે શરદિ વિષં મન્દવીર્યત્વં યાતિ| (અમ્બુયોનિત્વાત્ સાગરોદ્ભવતયા વર્ષાસુ વર્ષાકાલે ગુડ ઇવ સંક્લેદં ગતં પ્રાપ્તં ઘનાપાયે શરદિ ચ સમુચ્ચયે વિસર્પતિ સર્વતઃ સઞ્ચરતિ| અગસ્ત્યઃ નક્ષત્રરૂપેણ તત્કાલોદિતોઽગસ્ત્યો નામ મહર્ષિઃ તદ્વિષં હિનસ્તિ નાશયતિ| મન્દવીર્યત્વમલ્પબલત્વમ્)|| ૮૬||

Adhikarana viShe doShAnusAraM cikitsAkramaH (87) · Śloka 87

ઇતિ પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુસ્થાનવેગબલાબલમ્| આલોચ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા કર્માનન્તરમાચરેત્| શ્લૈષ્મિકં વમનૈરુષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ| કષાયકટુતિક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્વિષમ્| પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેકપ્રદેહૈર્ભૃશશીતલૈઃ| કષાયતિક્તમધુરૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ| વાતાત્મકં જયેત્સ્વાદુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્વિતૈઃ| સઘૃતૈર્ભોજનાલેપૈસ્તથૈવ પિશિતાશનૈઃ||૮૭||

ઇત્યનન્તરોક્તપ્રકારેણ પ્રકૃત્યાદિકમ્ વિશિષ્ટયા બુદ્ધ્યા નિપુણમાલોચ્ય વિકલ્પ્યાનન્તરમવ્યવહિતં કર્માચરેત્| (પ્રકૃતિર્વિષપ્રકૃતિઃ| સાત્મ્યં પરિચિતવસ્તુ| ઋતુર્વર્ષાદિઃ| સ્થાનં વિષસ્થાનમ્| વેગો વિષવેગઃ| બલાબલં દ્રવ્યવિશેષજનિતમ્)| કફાનુપૂર્વ્યા વિષસ્ય ચિકિત્સામાહ-શ્લૈષ્મિકમિત્યાદિના| કફસ્થાનક્રમેણ ચિકિત્સા સુબોધા| વમનૈરુષ્ણાદિગુણૈઃ પ્રલેપનૈઃ કષાયાદિરસૈર્ભોજનૈશ્ચ શ્લેષ્માત્મકં વિષં શમયેત્| પિત્તાત્મકં સ્રંસનાદિભિઃ| વાતાત્મકં સ્વાદ્વાદિગુણૈર્ભોજનૈરાલેપૈસ્તથા પિશિતાશનૈશ્ચ જયેત્|| ૮૭||

Adhikarana viShaharaNe ghRutaM shreShTham (88) · Śloka 88

નાઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમૌષધમ્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થાસુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્| વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિશેષાત્ પ્રબલાનિલે||૮૮||

વિષહરણે ઘૃતસ્ય વૈશિષ્ટ્યમાહ-સર્વત્ર ચ વિષે સ્રંસનાદિ ચતુષ્ટયં ઘૃતરહિતં નૈવ શસ્તમ્| કુત ઇત્યાહ-સર્વેષ્વિત્યાદિ| વ્યાખ્યાસમઃ શ્લોકઃ| (સર્વેષુ સ્થાવરજઙ્ગમાત્મકેષુ વિષેષુ સર્વાવસ્થાસુ વમનવિરેચનાસ્રાવાલોપસેકભોજનાગદપાનપ્રભૃતિષુ ઘૃતોપમં ઘૃતતુલ્યમન્યદૌષધં કિઞ્ચિદપિ ન વિદ્યતે કિમપિ નાસ્તીત્યર્થઃ| પ્રબલાનિલે વાતોલ્બણે વિષે વિશેષાત્ તત્ર ઘૃતમેવ વિશેષેણ શસ્તમિત્યર્થઃ|| ૮૮||

Adhikarana raktagaviShacikitsA (89) · Śloka 89

રક્તગે સ્રાવયેદ્રક્તં પિત્તવચ્ચ ક્રિયાક્રમઃ| દૂષીવિષે પુનસ્તત્સ્થે પઞ્ચકર્માણિ ચાચરેત્||૮૯||

રક્તગે વિષે રક્તં સ્રાવયેત્ પિત્તપ્રાપ્તવચ્ચ ક્રિયાં કુર્યાત્| દૂષીવિષે પુનસ્તત્સ્થ ઇતિ રક્તસ્થે પઞ્ચકર્માણિ વમનાદીનિ ચાચરેત્|| ૮૯||

Adhikarana shirogataviShacikitsA (90) · Śloka 90

ગણ્ડૂષૈઃ કવલૈઃ પ્રાશૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનાઞ્જનૈઃ| શિરોગતં પ્રશમયેદ્વિષસંક્રમણૈસ્તથા||૯૦||

શિરોગતં વિષં ગણ્ડૂષાદિભિસ્તીક્ષ્ણૈર્જયેદ્વિષસંક્રમણૈશ્ચ|| ૯૦||

Adhikarana ruddhavAyoshcikitsA (91) · Śloka 91

વિષદુષ્ટકફસ્રોતો રુદ્ધવાયુર્મૃતોપમઃ| યઃ સ્યાદસાધ્યલિઙ્ગૈશ્ચ રહિતસ્તસ્ય યોજયેત્| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા કલ્કં ચર્મકસોદ્ભવમ્| ધ્માપનં ચાસ્ય કટાભીજાલિની કટુકૈર્હિતમ્||૯૧||

વિષદુષ્ટેન કફેન સ્રોતસ્સુ રુદ્ધો વાયુર્યસ્ય સ તથાવિધો મૃતોપમો યઃ સ્યાદસાધ્યવિષલિઙ્ગરહિતશ્ચ તસ્ય શિરસિ શસ્ત્રેણ કાકપદં કૃત્વા ચર્મકસોદ્ભવં કલ્કં યોજયેત્| ચર્મકસા કટુકરોહિણી| અસ્ય ચ મૃતોપમસ્ય કટભ્યાદિભિર્નાસાયાં ધ્માપનઞ્ચ હિતમ્|| ૯૧||

Adhikarana AshrayAshrayiNoravirodhena cikitsA (92) · Śloka 92

આશયે યસ્ય દોષસ્ય વિષં તિષ્ઠતિ તં પુરઃ| આશ્રયાશ્રયિણોર્વિદ્વાનવિરોધેન સાધયેત્||૯૨||

યસ્ય ચ દોષસ્ય વાતાદ્યન્યતમસ્યાશયે સ્થાને વિષં તિષ્ઠતિ તં દોષં વિદ્વાન્ ભિષક્ પુરઃ પ્રથમં સાધયેત્| કથમિત્યાહ-આશ્રયાશ્રયિણોરવિરોધેન યથા ચિકિત્સયોભૌ ન વિરુધ્યતઃ||૯૨||

Adhikarana AshayAnusAraM cikitsAvisheShaH (93) · Śloka 93

ક્ષારાગદઃ કફસ્થાનસ્થિતે સ્વેદઃ સિરાવ્યધઃ| પિત્તે ક્ષૌદ્રપયોઽમ્લાજ્યપાનસેકાવગાહનમ્| સ્વેદો વાતાશયે દધ્ના પાનં ચ નતકુષ્ઠયોઃ| ક્ષીરેણાગદગર્ભેણ મદનસ્ય ફલેન ચ| આસ્થાપનં પ્રયુઞ્જીત વાતાશયગતે વિષે| પચેદ્યષ્ટીમધુક્વાથે તૈલં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| ત્રિફલા સર્પવેતાલીશતપુષ્પેન્દુરાજિભિઃ| અનન્તયા ચ તત્પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ| ભોજને ચ પ્રણિહિતં હન્તિ વાતાશયાદ્વિષમ્| બલયા સોમરાજ્યા વા પચેત્પાટલયાઽથવા| ઘૃતમણ્ડસમં તૈલમાનુવાસનિકં પરમ્||૯૩||

કફસ્થાનસ્થિતે વિષે ચિકિત્સિતોક્તઃ ક્ષારાગદઃ સ્વેદઃ સિરાવ્યધશ્ચ પ્રયોજ્યઃ| પિત્તે પિત્તાશયસ્થે વિષે ક્ષૌદ્રાદિકમવગાહનાન્તમ્| વાતાશયે વાતાશયસ્થે વિષે સ્વેદસ્તથા નતકુષ્ઠયોર્દધ્ના પાનમ્| અન્યતમાગદગર્ભેણ ક્ષીરેણ મદનફલયુક્તેનાસ્થાપનં ચ વાતાશયગતે વિષે પ્રયુઞ્જીત| મધુયષ્ટીક્વાથે ક્ષીરચતુર્ગુણં તૈલં ત્રિફલાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈઃ પચેત્| તત્તૈલં પાનાદિષુ પ્રણિહિતં વાતાશયાદ્વિષં હન્તિ| સર્પ(નિ) સર્પમઞ્જરિસંજ્ઞાયાં કેસરી તુ સમઞ્જરી| વેતાલી (નિ) વેતાલી તાલપર્ણી ચ તાલી ચ પરિકીર્તિતા| અનન્તા દૂર્વા| બલાદિત્રયાદન્યતમેન ઘૃતમણ્ડસમં તૈલં પચેત્| તત્પરમાનુવાસનિકં પ્રકરણાદ્વાતાશયગતે વિષે|| ૯૩||

Adhikarana pathyanirdeshaH (94) · Śloka 94

વિષોપદ્રવપથ્યં ચ વીક્ષ્ય યુઞ્જ્યાદ્યથામયમ્|૯૪|

વિષોપદ્રવં પથ્યં ચ વક્ષ્યમાણવિષોપદ્રવપ્રતિષેધાધ્યાયવિહિતં વીક્ષ્ય યથામયં રોગાનતિક્રમેણ યુઞ્જ્યાત્|| ૯૪||

Adhikarana AshayAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (94-40) · Śloka 40

અયત્નાચ્છ્લેષ્મગં સાધ્યં યત્નાત્પિત્તાશયાશ્રિતમ્| સુદુસ્સાધમસાધ્યં વા વાતાશયગતં વિષમ્||૯૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષ પ્રતિષેધો નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||

વિષસ્ય દોષભેદજનિતં સુસાધદુસ્સાધત્વમુપસંહરણમુખેન દર્શયતિ-અયત્નાદિત્યાદિના| સાધ્યાસાધ્યનિરૂપણં સુબોધમ્| (શ્લેષ્મગં શ્લેષ્માશયગતં વિષં અયત્નાત્ યત્નેન વિના સાધ્યમ્| પિત્તાશયાશ્રિતં પિત્તાશયગતં યત્નાત્ પ્રયત્નેન સાધ્યમ્| વાતાશયપ્રાપ્તં સુદુસ્સાધં સુતરાં દુસ્સાધં દુઃખેન સાધયિતું શક્યમ્| અસાધ્યં સાધયિતુમશક્યમ્| વાશબ્દો વિકલ્પાર્થઃ| ક્ષારાગદઃ કફસ્થાનસ્થિત ઇત્યાદિ ક્રિયાકથનાદાશ્રયાશ્રયિણોઃ ક્રિયાસામ્યતૈવાત્ર શ્લેષ્માશયગતસ્યાયત્નસાધ્યત્વે હેતુઃ એવં પિત્તાશયાશ્રિતસ્ય સ્વેદનાદિદ્રવ્યોપયોગાદ્યસમક્રિયતયા યત્નસાધ્યત્વમ્| વાતાશયગતસ્યાશ્રયાશ્રયિણોઃ ક્રિયાસામ્યેઽપિ યસ્મા દત્યર્થમુષ્ણં વિષમતઃ સર્વવિષેષૂક્તાઃ પરિષેકાસ્તુ શીતલા ઇત્યાદિ વિષક્રિયાયાઃ શીતલત્વેન વાતલત્વાન્મહાત્યયતયાઽસ્ય દુઃસાધત્વમ્|| ૯૪|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુવિરચિતાયા મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયા મુત્તરતન્ત્રે ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ