40. viṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha viShapratiShedho nAma catvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

અથાતો વિષપ્રતિષેધં નામાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana viShasya prAgutpattiH (2) · Śloka 2

પુરા ખલ્વમૃતાર્થં સુરાસુરૈઃ સલિલનિધેર્વિમધ્યમાનાત્ ક્રોધ ઇવ રૂપવાન્ સત્ત્વં સમુદ્બભૂવ કૃષ્ણમનલનયનમુર્ધ્વ- પ્રદીપ્તકેષં દંષ્ટ્રાકરાલં ભૈરવારાવરૂપમ્| તદ્દર્શનાદેવ યતો દેવદાનવાશ્ચ વિષણ્ણાસ્તસ્માત્તદ્વિષસંજ્ઞામવાપ||૨||

Adhikarana viShasyauShadhiShu nyAsaH sthAvaraviSham (3) · Śloka 3

તત્ સહસૈવ સર્વભૂતાનિ નિર્દગ્ધુકામમુપયોગવિશેષૈર્વિષ મમૃતતાં વિનયમાનો બ્રહ્યાનુનીયૌષધીષુ ન્યસ્તવાન્| તતસ્તત્ સ્થાવરાસુ મૂર્તિષ્વધિવસનાત્ સ્થાવરમિત્યુચ્યતે||૩||

Adhikarana ja~ggamaviShodbhavaH (4) · Śloka 4

જઙ્ગમં પુનઃ પૃથિવ્યા ભારાવતારાર્થમુરગાદિરૂપેણ વિષ્ણૂ- ર્નિર્મમે||૪||

Adhikarana sthAvarasya viShasya dashAdhiShThAnAni (5) · Śloka 5

તયોઃ સ્થાવરં મૂલપત્રપુષ્પફલત્વક્સારનિર્યાસક્ષીર ધાતુકન્દભેદાદ્દશાધિષ્ઠાનમ્| તત્ર મૂલવિષાણિ ક્લીત નકાશ્વમારકગુઞ્જાસુગન્ધકગર્ગરકકર્કરકરઘાટકા દીનિ| પત્રવિષં કાલપત્રિકા લમ્બાવરદકરમ્ભાર્કાદિ નામ્| પુષ્પવિષં વલ્લીરેણુકકરમ્ભમહાકરમ્ભાદીનામ્| ફલં કુમુદ્વતીરેણુકાકરમ્ભમહાકરમ્ભમદનકતુવરકા દીનામ્| ત્વક્સારનિર્યાસાઃ કરકકરઘાટકકરમ્ભમ હાકરમ્ભનારાચકાદીનામ્| ક્ષીરં કુમુદ્વતી દન્તીસ્નુહ્ય ર્કજાલિનીવ્યાલાદીનામ્| ધાતવો હરિતાલફેનાશ્મભસ્મ રક્તપ્રભૃતયઃ| કન્દજાનિ તુ હાલાહલકાલકૂટવત્સ નાભશૃઙ્ગીસાર્ષપજાલકકર્દમકવૈરાટકમુસ્તકમુષ્કક સાક્તુકક્રૌઞ્ચકવાલકમહાવિષપુણ્ડરીકગાલવમૂલક મર્કટકર્કટકકરવીરકેન્દ્રાયુધસઙ્કોચકલાઙ્ગલકતૈલ પેયકુશપુષ્પકે તુ પુષ્પકરોહિષાઞ્જનાભકાદીનિ||૫||

Adhikarana AshrayabhedAnusAraM prabhAvabhedAH (6) · Śloka 6

તત્ર મૂલવિષૈરુપયુક્તૈરુદ્વેષ્ટનપ્રલાપમોહાઃ પ્રજાયન્તે| પત્ર વિષૈર્જૃમ્ભોદ્વેષ્ટનશ્વાસાઃ| પુષ્પવિષૈશ્છર્દ્યાધ્માનમોહાઃ| ફલવિષૈર્દાહમુષ્કશોફૌ| ત્વક્સારનિર્યાસવિષૈઃ પ્રસે કાસ્યાદૌર્ગન્ધ્યપારુષ્યશિરોવેદનાઃ| ક્ષીરવિષૈર્જિહ્વાગૌરવં શકૃદ્ભેદશ્ચ| ધાતુવિષૈસ્તાલુદાહમૂર્ચ્છાહૃદયપીડાઃ| સર્વ મેવ ચ સ્થાવરં જ્વરહિધ્માદન્તહર્શહનુસ્તમ્ભગલગ્રહફેન વમનારુચિશ્વાસમૂર્ચ્છાઃ કરોતિ વિશેષેણ કન્દજમ્| તદ્ધ્યતિતીક્ષ્ણત્વાદાશુકારિતરમ્| ઇતરત્તુ પ્રાયઃ કાલા ન્તરપ્રાણહરમ્||૬||

Adhikarana sthAvaraviShaM sarvameva maulam (7) · Śloka 7

સર્વમપિ ચૈતન્મૌલમિત્યુચ્યતે મૂલાશ્રયત્વાત્પત્રાદીનામ્||૭||

Adhikarana ja~ggamasyAshrayAH prabhAvashca (8) · Śloka 8

જઙ્ગમસ્ય ત્વાશ્રયાઃ ષોડશદૃષ્ટિનિશ્વાસસ્પર્શદંષ્ટ્રામુખન ખાસ્થિમૂત્રપુરીષશુક્રાર્ત્તવલાલાશૂકપિત્તશોણિતશવાનિ| તાનિ પુનઃ સર્પકીટકણભાદ્યાશ્રિતાનિ| તત્કૃતાન્યથા સ્વમામયાન્ સાધનં ચોત્તરત્ર વક્ષ્યતિ| સર્વઞ્ચ પ્રાયશો જઙ્ગમં નિદ્રાતન્દ્રાક્લમદાહરોમહર્ષશોફ પાકાતિસારાન્ કરોતિ||૮||

Adhikarana viShasAmAnyaguNAstasya dehe prabhAvashca (9) · Śloka 9

દ્વિવિધમપિ ચૈતદ્વિષં તીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષવિશદસૂક્ષ્મવ્યવા ય્યાશુકારિવિકાષિલઘ્વવ્યક્તરસત્વૈર્દશભિર્ગુણૈર્યુક્તમ પાકિ ચ| તત્ર તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યાત્ પિત્તં રક્તઞ્ચ પ્રકોપયતિ| રૌક્ષ્યા દ્વાયુમ્| વૈશદ્યાદસક્તવેગં પ્રસરતિ| સૌક્ષ્મ્યાદ્વ્યવાયિ ત્વાચ્ચ દોષધાતુમલાદીન્ સમસ્તાન્ શરીરાવયવાનનુ પ્રવિશતિ| આશુકારિત્વાદાશુ વ્યાપાદયતિ| વિકાષિ ત્વાન્મર્મચ્છેદેન મતિં વ્યામોહયતિ| લાઘવાદ્દુર્નિર્હરમવ્યક્ત રસત્વાચ્છ્લેષ્મપ્રયત્નેનાન્નાનિ વિષતો રક્ષેદિત્યુક્તમ્| અપા કિત્વાત્ જરાં નો યાતિ| તેનાભ્યવહૃતમવશ્યં મારયતિ| મન્ત્રૌષધબલેન ચોપશમિતમપિ, પ્રત્યયમાસાદ્યપુનઃ પ્રકુ પ્યતીતિ||૯||

Adhikarana viShasya kRutrimAkRutrimau bhedau (10) · Śloka 10

ભવતિ ચાત્ર- સ્થાવરં જઙ્ગમં ચેતિ વિષં પ્રોક્તમકૃત્રિમમ્| કૃત્રિમં ગરસંજ્ઞં તુ ક્રિયતે વિવિધૌષધૈઃ| હન્તિ યોગવશેનાશુ ચિરાચ્ચિરતરાચ્ચ તત્| શોફપાણ્ડૂદરોન્માદદુર્નામાદીન્ કરોતિ વા||૧૦||

Adhikarana viShasya prANaharatvam (11) · Śloka 11

અપિ ચૈતદ્વિષં સર્વં તીક્ષ્ણાદ્યૈરન્વિતં ગુણૈઃ| વાતપિત્તોત્તરં નૃણાં સદ્યો હરતિ જીવિતમ્||૧૧||

Adhikarana viShasya prANaharaNe kramaH (12) · Śloka 12

વિષં હિ દેહં સમ્પ્રાપ્ય પ્રાગ્દૂષયતિ શોણિતમ્| કફપિત્તાનિલાંશ્ચાનુ સમદોષં સહાશયાન્| તતો હૃદયમાસ્થાય દેહોચ્છેદાય કલ્પતે| શરીરે દૂષિતે રક્તે સર્વં ચિમિચિમાયતે| કોઠઃ સમણ્ડલઃ સ્વેદો રોમહર્ષશ્ચ જાયતે| ક્ષુદ્રકીટા ઇવાઙ્ગેષુ વિસર્પન્તીતિ મન્યતે| વિનામયતિ ગાત્રાણિ જૃમ્ભતે શિશિરપ્રિયઃ| વ્યાપિનસ્તસ્ય દુષ્ટસ્ય દ્રુતસ્ય વિષતેજસા| વાતાદયો વશં યાન્તિ બલિનોઽપ્યબલા ઇવ||૧૨||

Adhikarana doShAshayAnusAraM viShaprabhAvaH (13) · Śloka 13

વિષં યદ્દોષભૂયિષ્ઠં તં દોષં પ્રાક્ પ્રપદ્યતે| આશયે યસ્ય યસ્યૈવ તતસ્તદવતિષ્ઠતે| તજ્જાન્ વિકારાન્ કુરુતે યાન્ સર્વૈષૂપદેક્ષ્યતિ| વાતાશયસ્થં કુરુતે તથા શ્લેષ્મામયાનપિ| પિત્તશ્લેષ્માશયગતં તદ્વત્પિત્તકફોદ્ભવાન્| તત્રાપિ ચોત્તમાઙ્ગસ્થે સકોઠં શૂયતે શિરઃ| વિશેષાદક્ષિકૂટૌષ્ઠનાસાસ્યં હૃષ્ટદન્તતા| તાલુશોષો રુજા મૂર્ધ્નિ વક્ત્રે ચિમિચિમાયનમ્| અર્થેષુ ચક્ષુરાદીનામપ્રવૃત્તિર્હનુગ્રહઃ| ઇત્યન્યત્રાપિ ચ વિષં સ્થિતમઙ્ગેઽભિલક્ષયેત્| વ્યાપ્યૈવં સકલં દેહમુપરુધ્ય ચ વાહિનીઃ| વિષં વિષમિવ ક્ષિપ્રં પ્રાણાનસ્ય નિરસ્યતિ||૧૩||

Adhikarana viShajagdhAdimAMsaprabhAvaH (14) · Śloka 14

પીતં મૃતસ્ય હૃદયે જગ્ધદિગ્ધાભિવિદ્ધયોઃ| દંશે તિષ્ઠતિ ભૂયિષ્ઠં સર્વતઃ પિણ્ડિતં વિષમ્| નાદ્યાદતો વિશેષેણ તેષાં માંસં તદાશ્રયમ્| યથાસ્વં ભક્ષિતે પીડા યથાસ્વં ચ ક્રિયાક્રમઃ||૧૪||

Adhikarana viShavegeShu matadvayam (15) · Śloka 15

સપ્તવેગાન્ વિષસ્યાહુરષ્ટાવિતિ પુનર્વસુઃ||૧૫||

Adhikarana viShavegAnAM lakShaNAni (16) · Śloka 16

દુષ્યતિ પ્રથમે વેગે રસશ્છર્દ્દિપ્રસેકકૃત્| દ્વિતીયઽસ્રં ચિમિચિમાજૃમ્ભાવેપથુકારિ તત્| તૃતીયે પિશિતં કણ્ડૂકોઠમણ્ડલશોફદમ્| દોષાશ્ચતુર્થે તેષુ સ્યુર્યથાયમુપદ્રવાઃ| પઞ્ચમે દર્શનભ્રાન્તિઃ ષષ્ઠે હિધ્મા સમુદ્ભવઃ| સપ્તમે સ્કન્ધભઙ્ગોઽસ્ય જાયતે મૃત્યુરષ્ટમે||૧૬||

Adhikarana nagnajitasya matam (17) · Śloka 17

દુષ્યતિ પ્રથમે રક્તં દ્વિતીયે શ્વયથૂદ્ભવઃ| તૃતીયેઽઙ્ગે ચિમિચિમા ચતુર્થે જ્વરમૂર્ચ્છના| પઞ્ચમે પાણ્ડુજિહ્વાસ્યશોષઃ ષષ્ઠે હૃદિ વ્યથા| સપ્તમે મરણં વેગ ઇતિ નગ્નજિતો મતમ્||૧૭||

Adhikarana videhapatimatam (18) · Śloka 18

મૂર્ચ્છા હૃદિ પરં પીડા શિરોરુગપતન્ત્રકઃ| હિધ્મા ચ દારુણો મર્મચ્છેદો જીવિતસંશયઃ| સપ્તેતિ વેગા મૂર્ચ્છાદ્યાઃ વિદેહપતિના સ્મૃતઃ||૧૮||

Adhikarana AlambAyanamatam (19) · Śloka 19

રક્તમાંસવસાસ્નાયુ તથાસ્થ્યાદ્યાસ્રયઃ ક્રમાત્| આશ્રયાઃ સપ્ત સપ્તાનામિત્યાલમ્બાયનોઽબ્રવીત્||૧૯||

Adhikarana dhanvantarimatam (20) · Śloka 20

વેગાન્ ધન્વન્તરિસ્તદ્વત્ સર્પદષ્ટસ્ય મન્યતે| સ્નાવવર્જન્તુ તત્સ્થાને દોષાનિચ્છતિ કોષ્ઠગાન્||૨૦||

Adhikarana viShavegavyAkhyA (21) · Śloka 21

ધાત્વન્તરેષુ યાઃ સપ્ત કલાઃ પૂર્વં પ્રકીર્ત્તિતાઃ| અતીત્ય તાસામેકૈકાં વેગં પ્રકુરુતે વિષમ્||૨૧||

Adhikarana vegAntarakAlaH (23) · Śloka 23

તત્કાલકલ્પં કાલેન કલામભ્યેતિ યાવતા| ઊહ્યમાનં સમીરેણ તાવદ્વેગાન્તરં સ્મૃતમ્||૨૩||

Adhikarana dUShIviSham (24) · Śloka 24

જીર્ણં વિષઘ્નૌષધિભિર્હં વા દવાગ્નિવાતાતપશોષિતં વા| સ્વભાવતો વા ન ગુણૈઃ સુયુક્તં દૂષીવિષાખ્યાં વિષમભ્યુપૈતિ||૨૪||

Adhikarana dUShIviShasyAvibhAvyAtA (25) · Śloka 25

વીર્યાલ્પભાવાદવિભાવ્યમેતત્ કફાવૃતં વર્ષગણાનુબન્ધિ||૨૫||

Adhikarana dUShIviShalakShaNAni (26) · Śloka 26

તેનાર્દિતો ભિન્નપુરીષવર્ણો દુષ્ટાસ્રરોગી તૃડરોચકાર્ત્તઃ| મૂર્ચ્છન્ વમન્ ગદ્ગદવાગ્વિમુહ્યન્ ભવેચ્ચ દૂષ્યોદરલિઙ્ગજુષ્ટઃ||૨૬||

Adhikarana AshayAdyanusAraM prabhAvaH (27) · Śloka 27

આમાશયસ્થે કફવાતરોગી પિત્તશયસ્થેઽનિલપિત્તરોગી| ભવેન્નરો ધ્વસ્તશિરોરુહાઙ્ગો વિલૂનપક્ષઃ સ યથા વિહઙ્ગઃ| સ્થિતં રસાદિષ્વથવા વિચિત્રાન્ કરોતિ ધાતુપ્રભવાન્ વિકારાન્||૨૭||

Adhikarana dUShIviShasyAnvarthatA (28) · Śloka 28

પ્રાગ્વાતાજીર્ણશીતાભ્રદિવાસ્વપ્નાહિતાશનૈઃ| દુષ્ટં દૂષયતે ધાતૂનતો દૂષીવિષં સ્મૃતમ્||૨૮||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM lakShaNAni prathamavege lakShaNAni (29) · Śloka 29

સ્થાવરસ્યોપયુક્તસ્ય પૂર્વે વેગેઽથ જાયતે| જિહ્વાયાઃ શ્યાવતા સ્તમ્ભો મૂર્ચ્છા ત્રાસઃ ક્લમો વમિઃ||૨૯||

Adhikarana dvitIyavege lakShaNAni (30) · Śloka 30

દ્વિતીયે વેપથુઃ સ્વેદો દાહઃ કણ્ઠે ચ વેદનાઃ| વિષં ચામાશયં પ્રાપ્તં કુરુતે હૃદિ વેદનામ્||૩૦||

Adhikarana tRutIyavege lakShaNAni (31) · Śloka 31

તાલુશોષસ્તૃતીયે તુ શૂલં ચામાશયે ભૃશમ્| દુર્બલે હરતિ શૂને જાયેતે ચાસ્ય લોચને||૩૧||

Adhikarana caturthavege lakShaNAni (32) · Śloka 32

પક્વાશયગતે તોદહિધ્માકાસાન્ત્રકૂજનમ્| ચતુર્થે જાયતે વેગે શિરસશ્ચાતિગૌરવમ્||૩૨||

Adhikarana pa~jcamavege lakShaNAni (33) · Śloka 33

કફપ્રસેકો વૈવર્ણ્ય પર્વભેદશ્ચ પઞ્ચમે| સર્વદોષપ્રકોપશ્ચ પક્વાધાને ચ વેદના||૩૩||

Adhikarana ShaShThavege lakShaNAni (34) · Śloka 34

ષષ્ઠે સંજ્ઞાપ્રણાશશ્ચ સુભૃશં ચાતિસાર્યતે||૩૪||

Adhikarana saptamavege lakShaNAni (35) · Śloka 35

સ્કન્ધપૃષ્ઠકટીભઙ્ગો ભવેન્મૃત્યુશ્ચ સપ્તમે||૩૫||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM cikitsA prathamaviShavege cikitsA (36) · Śloka 36

પ્રથમે વિષવેગેઽથ વાન્તં શીતામ્બુસેચિતમ્| સર્પિર્મધુભ્યાં સંયુક્તમગદં પાયયેદ્ દ્રુતમ્||૩૬||

Adhikarana dvitIyavege cikitsA (37) · Śloka 37

દ્વિતીયે પૂર્વવદ્વાન્તં વિરિક્તં ચાનુ પાયયેત્||૩૭||

Adhikarana tRutIyavege cikitsA (38) · Śloka 38

તૃતીયેઽગદપાનં ચ હિતં નસ્યં તથાઽઞ્જનમ્||૩૮||

Adhikarana caturthavege cikitsA (39) · Śloka 39

ચતુર્થે સ્નેહસંયુક્તમગદં પ્રતિભોજયેત્||૩૯||

Adhikarana pa~jcamavege cikitsA (40) · Śloka 40

પઞ્ચમે મધુકક્વાથમાક્ષિકાભ્યાં યુતં હિતમ્||૪૦||

Adhikarana ShaShThavege cikitsA (41) · Śloka 41

ષષ્ઠેઽતિસારવત્ સિદ્ધિઃ..........................||૪૧||

Adhikarana saptamavege cikitsA (42) · Śloka 42

..............................અવપીડસ્તુ સપ્તમે| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા સાસૃગ્વા પિશિતં ક્ષિપેત્||૪૨||

Adhikarana viShaghnI yavAgUH (43) · Śloka 43

કોશાતક્યગ્નિકઃ પાઠા સૂર્યવલ્લ્યમૃતાભયાઃ| શેલુઃ શિરીષઃ કિણિહી હરિદ્રે ક્ષુદ્રસાહ્વયા| પુનર્નવે ત્રિકટુકં બૃહત્યૌ શારિવે બલે| એષાં યવાગૂં નિર્યૂહે શીતાં સઘૃતમાક્ષિકામ્| યુઞ્જ્યાદ્વેગાન્તરે સર્વવિષઘ્નીં કૃતકર્મણઃ||૪૩||

Adhikarana aparA yavAgUH (44) · Śloka 44

તદ્વન્મધૂકમધુકપદ્મકેસરચન્દનૈઃ||૪૪||

Adhikarana agadAnAM prayogaH (45) · Śloka 45

અગદાન્ વક્ષ્યતે ચાતઃ સિદ્ધાન્ પૂર્વર્ષિનિર્મિતાન્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થેષુ યે વિષેષુ પરં હિતાઃ||૪૫||

Adhikarana sa~jjIvano agadaH (46) · Śloka 46

ચન્દનં કુઙ્કુમં કુષ્ઠં કાઙ્ક્ષી લાક્ષા પ્રિયઙ્ગવઃ| મુસ્તસ્થૌણેયશૈલેયરોચના મદનપ્લવમ્| શ્રીવેષ્ટકવિડઙ્ગૈલા વિશાલાલમનશ્શિલાઃ| સુરસપ્રસવસ્પૃક્કા રજનીદ્વયવાલકમ્| હિઙ્ગુસિદ્ધાર્થકાઃ પદ્મચારિણી પદ્મકેસરમ્| જાત્યાઃ પુષ્પં પ્રવાલશ્ચ પુષ્પમર્કશિરીષયોઃ| દ્વિરોધ્રબૃહતી કૌન્તી મધુકં ગન્ધનાકુલી| મુદ્ગપર્ણી કણા શ્યામા ધ્યામકં નલદં નતમ્| સિન્દુવારકશક્યાકદેવદારુમયૂરકમ્| પુષ્યે સમાહૃતૈઃ પિષ્ટૈર્યોજ્યસ્તૈરગદોત્તમઃ| સઞ્જીવનઃ પ્રાગમૃતાદ્વિહિતોઽયં સ્વયમ્ભુવા| પાનનસ્યઞ્જનાઘ્રાણધૂમાલેપનધારણૈઃ| જીવનો વિષસુપ્તાનાં રાજદ્વારે જયાવહઃ| ધન્યો ધાન્યધનાયુઃશ્રીક્ષેમપુષ્ટિસુખપ્રદઃ| ગૃહે સ્થિતો વિષાલક્ષ્મીમન્ત્રજ્વરગરગ્રહાન્| કૃત્યાકાર્મણકાખોર્દવ્યાલજન્તુસરીસૃપાન્| સ્વપ્નોપઘાતદુઃ સ્વપ્નતોયાગ્નિરિપુતસ્કરાન્| નિહન્ત્યકાલમરણમારકાશાનિવિગ્રહાન્||૪૬||

Adhikarana yApano agadaH (47) · Śloka 47

ચન્દનં વાલકં મુસ્તં ધ્યામકં કટુકા નતમ્| દાડિમં કુઙ્કુમં શુણ્ઠી કપિત્થં વત્સલાફલમ્| કરઞ્જબીજં મરિચમુત્પલં કમલં દલમ્| નલમૂલમપામાર્ગં કરવીરકમઞ્જનમ્| લાક્ષામાલત્યહિચ્છત્ર નાગપુષ્પામ્લવેતસમ્| વિષાલારોચનાશ્યામા શઙ્ખપુષ્પીપ્રિયઙ્ગુકા| અજાજીસારિવાકુષ્ઠમજમોદઃ કુરણ્ડકઃ| વયસ્થા સિન્દુવારૈલા કાયસ્થા ચારટી વચા| કર્કટી પૂતના કેશી શ્વેતા ચ ગિરિકર્ણિકા| ગોલોમી સિંહલોમી ચ વર્ષાભુર્ગજપિપ્પલી| અગદો યાપનાખ્યોઽયં પૂર્વેણ સદૃશો ગુણૈઃ||૪૭||

Adhikarana sUryodayo agadaH (48) · Śloka 48

શ્રીવેષ્ટકં હરિદ્રે દ્વે કોવિદારં મનશ્શિલામ્| પિપ્પલીં પાટલી પદ્માં શ્વેતાઞ્ચ ગિરિકર્ણિકામ્| મઞ્જિષ્ઠાં બૃહતી વક્રં યષ્ટી મરિચકેસરમ્| ફલિનીં કિણિહીં ચેતિ ગવાં પિત્તેન ભાવયેત્| સૂર્યોદયો હન્તિ વિષં તમઃ સૂર્યોદયો યથા||૪૮||

Adhikarana apare agadAH (49) · Śloka 49

નિમ્બપત્રં ગૃહાદ્ધૂમં ફાણિતં બૃહતીફલમ્| ગોપિત્તયુક્તમગદઃ પરમં મૃતજીવનઃ| ગોપિત્તકુષ્ઠસુરસમધુકદ્વિનિશં તથા| વિશાલારજનીકુષ્ઠશ્વપિત્તવ્યોષતુમ્બરુઃ| વચાશિરીષપઞ્ચાઙ્ગી મૃતસઞ્જીવનોઽગદઃ| પઞ્ચાઙ્ગાનિ શિરીષસ્ય શ્વપિત્તઞ્ચ વરોઽગદઃ| પ્રિયઙ્ગુતગરં લાક્ષા મઞ્જિષ્ઠા મધુકં મધુ| હરિદ્રા ચેત્યયં શ્રેષ્ઠઃ કૌટલ્યદયિતોઽગદઃ| વિસંજ્ઞાનાં વિષૈર્ઘોરૈઃ પ્રહારૈર્નષ્ટચેતસામ્| ઉદ્બન્ધાનાં જલૌઘે ચ મૃતાનાં ચેતનાવહઃ| શિરીષફલકાકાણ્ડસુરસાગ્રપુનર્નવૈઃ| કક્ષ્યાવાયસિસંયુક્તૈરગદઃ પૂર્વવદ્ગુણૈઃ| કટુકાલાબુમૂલાનિ ગવાં પિત્તેન કલ્કયેત્| બ્રાહ્મો ધાર્યોઽયમગદઃ સર્વકર્મસુ પૂજિતઃ| અગારધૂમસ્ત્રિવૃતા ગોપિત્તં ત્ર્યૂષણં વચા| પ્રાજાપત્યોઽયમગદઃ સર્વરક્ષો વિષાપહઃ| શ્વેતપુષ્કરતુલ્યાંશૈર્જીવન્ત્યા કુસુમૈઃ કૃતઃ| રુક્મપિટો મણિર્દ્ધાર્યશ્ચાણક્યેષ્ટો વિષાપહઃ| મંસીત્વક્પત્રસુરસમનોહ્વા શીતકુઙ્કુમમ્| નિશા વ્યાઘ્રનખં શુણ્ઠી દશાઙ્ગોઽયં વિષાપહઃ| ઉત્પાતગણ્ડપિટકાદિગ્ધવિદ્ધવિષાપહઃ| ઉદુમ્બરત્વગ્જમ્બ્વસ્થિમધુકોત્પલગૈરિકૈઃ| ચન્દનોશીરનલદનાગકેસરપદ્મકૈઃ| વિશેષાદ્વિષવિસ્ફોટવિસર્પજ્વરદાહહા| શિરીષોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાશ્વત્થવલ્કલૈઃ| સઘૃતો દાહતૃષ્ણાસ્રવિષવીસર્પપિત્તહા| ગજપિપ્પલિકાસીસક્ષારયષ્ટીમયૂરકમ્| રક્તા નતં વચા દન્તી શિવઃ શિવકૃતોઽગદઃ| સુરાલાપાવકીસોમાભોગવત્યમૃતાનતમ્| આઢકીકિણિહીસોમરાજી ચૌશનસોઽગદઃ| શ્લેષ્માતકાર્કકુસુમં તણ્ડુલીયો મયૂરકઃ| સુરસામઞ્જરી કાકમાચી પાનેઽગદો વરઃ||૪૯||

Adhikarana dadhyAdikaM mUlaviShaghnam (50) · Śloka 50

દધ્યાજ્યાક્ષૌદ્રલવણં પીતં મૂલવિષાપહમ્||૫૦||

Adhikarana haridrAdiyogaH (51) · Śloka 51

હરિદ્રાસૈન્ધવક્ષૌદ્રઘૃતં સંસૃજ્ય પાયયેત્| આર્ત્તાન્ મૂલવિષૈર્ઘોરૈર્દિગ્ધવિદ્ધાન્ વિશેષતઃ||૫૧||

Adhikarana nishAyAH antarbahiH prayogaH (52) · Śloka 52

હરિદ્રાન્તર્બહિઃ શસ્તા વિષદોષાતુરે પરમ્||૫૨||

Adhikarana nishAdya~jjanam (53) · Śloka 53

નિશાશ્વમારસુરસકરઞ્જવ્યોષદારુભિઃ| અઞ્જનં બસ્ત્રમૂત્રેણ પિષ્ટૈર્નેત્રોપરોધજિત્||૫૩||

Adhikarana bIjapUrAdya~jjanam (54) · Śloka 54

કર્ણાક્ષિનાસિકાકણ્ઠજિહ્વારોગેષુ નાવનમ્| બીજપૂરાર્યબૃહતીફલજ્યોતિષ્મતીકૃતમ્||૫૪||

Adhikarana gandhahastI agadaH (55) · Śloka 55

શ્વેત વચા હિઙ્વમૃતા સુગન્ધા કુષ્ઠસૈન્ધવમ્| શિરીષપુષ્પદ્વિનિશાવ્યોષટુણ્ટુકસર્ષપાઃ| કપિત્થમધ્યં લશુનં કરઞ્જો વંશલેખનમ્| પિષ્ટ્વા ગોબસ્તમૂત્રેણ તત્પિત્તેનૈવ ભાવયેત્| દિનાનિ સપ્ત વ્યત્યાસાદ્વિનિહન્તિ તતોઽઞ્જનાત્| વિષં શિરસ્થં મૂર્દ્ધાર્ત્તિજ્વરાજીર્ણાવિષૂચિકાઃ| અપસ્મારગ્રહોન્માદપાણ્ડુમેહમદાત્યયાન્| શુષ્કનેત્રામયશિરોરોગપૈલ્લગણાર્બુદાન્| કાચાન્ધકારપટલકણ્ડૂદૌર્બલ્યપક્ષ્મણઃ| લેપાત્ પીતક્ષતાલીઢદષ્ટદિઘ્દવિષં જયેત્| શ્વિત્રં કૃચ્છ્રાણિ કુષ્ઠાનિ દુષ્ટનાડીમહાવ્રણાન્| આનાહાર્શો ગુદે લેપાલ્લલાટે દુષ્ટપીનસમ્| યોનિલેપેન નારીણાં મૂઢગર્ભાનુલોમનઃ| ઉન્મૂલયત્યેષ વિષં ગન્ધહસ્તીવ કાનનમ્||૫૫||

Adhikarana ajito~agadaH (56) · Śloka 56

વિડઙ્ગપાઠા ત્રિફલાજમોદા હિઙ્ગ્વગ્નિવક્રં લવણસ્ય વર્ગઃ| વ્યોષાન્વિતં સ્થાવરજઙ્ગમાનાં જેતા વિષાણામગદોઽજિતાખ્યઃ||૫૬||

Adhikarana bAlasUryo~agadaH (57) · Śloka 57

મનોહ્વા રોચના ચણ્ડા ત્વગેલાસિતસર્ષપૈઃ| સ્પૃક્કાહિઙ્ગુલકાશ્મીરકાન્તાભિઃ કલ્કિતોઽગદઃ| વિષઘ્નો બાલસૂર્યોઽયં શ્રીરક્ષાવિજયર્દ્ધિદઃ||૫૭||

Adhikarana mAheshvaro yogaH (58) · Śloka 58

અજગન્ધા સગોમૂત્રા ગૃહધૂમઃ સગુગ્ગુલુઃ| એષ માહેશ્વરો યોગો ન ક્વચિત્ પ્રતિહન્યતે||૫૮||

Adhikarana digdhaviddhalakShaNAni (59) · Śloka 59

વિષદિગ્ધેન વિદ્ધસ્તુ પ્રતામ્યતિ મુહુર્મુહુઃ| વિવર્ણભાવં ભજતે વિષાદં ચાશુ ગચ્છતિ| કીટૈરિવાવૃતં ચાસ્ય ગાત્રં ચિમિચિમાયતે| શ્રોણિપૃષ્ઠશિરઃ સ્કન્ધસન્ધયઃ સ્યુઃ સવેદનાઃ| કૃષ્ણદુષ્ટાસ્રવિસ્રાવી તૃણ્મૂર્ચ્છાજ્વરદાહવાન્| દુષ્ટિકાલુષ્યવમથુશ્વાસકાસકરઃ ક્ષણાત્| આરક્તપીતપર્યન્તઃ શ્યાવમધ્યોઽતિરુગ્વ્રણઃ| શૂયતે પચ્યતે સદ્યો ગત્વા માંસં ચ કૃષ્ણતામ્| પ્રક્લિન્નં શીર્યતેઽભીક્ષ્ણં સપિચ્છિલપરિસ્રવમ્||૫૯||

Adhikarana digdhaviddhacikitsA (60) · Śloka 60

કુર્યાદમર્મવિદ્ધસ્ય હૃદયાવરણં દ્રુતમ્| શલ્યમાકૃષ્ય તપ્તેન લોહેનાનુ દહેદ્ વ્રણમ્| અથવા મુષ્કકશ્વેતાસોમત્વક્તામ્રવલ્લિતઃ| શિરીષાદ્ગૃધ્રનખ્યાશ્ચ ક્ષારેણ પ્રતિસારયેત્| શુકનાસાપ્રતિવિષાવ્યાઘ્undefinedીમૂલૈશ્ચ લેપયેત્| પીતદષ્ટચિકિત્સાં ચ કુર્યાત્તસ્ય યથાર્હતઃ| વ્રણે તુ પૂતિપિશિતે ક્રિયા પિત્તવિસર્પવત્||૬૦||

Adhikarana garAkhyaM kRutrimaM viSham (61) · Śloka 61

સૌભાગ્યાર્થં સ્ત્રિયો ભર્ત્રે રાજ્ઞે વારાતિચોદિતાઃ| ગરમાહારસમ્પૃક્તં યચ્છન્ત્યાસન્નવર્તિનઃ||૬૧||

Adhikarana 'gara'nirvacanam (62) · Śloka 62

નાનાપ્રાણ્યઙ્ગશમલવિરુદ્ધૌષધિભસ્મનામ્| વિષાણાઞ્ચાલ્પવીર્યાણાં યોગો ગર ઇતિ સ્મૃતઃ||૬૨||

Adhikarana garaprayukte lakShaNAni (63) · Śloka 63

તેન પાણ્ડુઃ કૃશોઽલ્પાઘ્નિઃ કાસશ્વાસજ્વરાર્દિતઃ| વાયુના પ્રતિલોમેન સ્વપ્નચિન્તાપરાયણઃ| મહોદરયકૃત્પ્લીહો દીનવાગ્દુર્બલોઽલસઃ| શોફવાન્ સતતાધ્માતઃ શુષ્કપાદકરઃ ક્ષયી| પ્રાયઃ પશ્યતિ શુષ્કાંશ્ચ વનસ્પતિજલાશયાન્| મન્યતે કૃષ્ણમાત્માનં ગૌરો ગૌરં ચ કાલકઃ| વિકર્ણનાસાનયનં પશ્યેત્તદ્વિહતેન્દ્રિયઃ| એતૈરન્યૈશ્ચ બહુભિઃ ક્લિષ્ટો ઘોરૈરુપદ્રવૈઃ| ગરાર્ત્તો નાશમાપ્નોતિ કશ્ચિત્સદ્યોઽચિકિત્સિતઃ||૬૩||

Adhikarana garacikitsAkramaH (64) · Śloka 64

ગરાર્ત્તો વાન્તવાન્ભુક્ત્વા તત્પથ્યં પાનભોજનમ્| શુદ્ધહૃચ્છીલયેદ્ધેમ સૂત્રસ્થાનવિધેઃ સ્મરન્||૬૪||

Adhikarana sharkarAdilehaH (65) · Śloka 65

શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તશ્ચૂર્ણસ્તાપ્યસુવર્ણયોઃ| લેહઃ પ્રશમયત્યુગ્રં સર્વં યોગકૃતં વિષમ્||૬૫||

Adhikarana mUrvAdicUrNam (66) · Śloka 66

મૂર્વામૃતાનતકણાપટોલીચવ્યચિત્રકાન્| વચામુસ્તવિડઙ્ગાનિ તક્રકોષ્ણામ્બુમસ્તુભિઃ| પિબેદ્રસેન ચામ્લેન ગરોપહતપાવકઃ||૬૬||

Adhikarana pArAvatAmiShAdiyogaH (67) · Śloka 67

પારાવતામિષશટીપુષ્કરાહ્વશૃતં હિમમ્| ગરતૃષ્ણારુજાકાસશ્વાસહિધ્માજ્વરાપહમ્||૬૭||

Adhikarana shvAsakAsaghnayogau (68) · Śloka 68

વાયસી શ્વાસકાસઘ્ની ભૃષ્ટાજ્યત્રિફલારસે| ભાર્ઙ્ગીનાગરનિર્યૂહઃ શિશિરશ્ચ સમાક્ષિકઃ||૬૮||

Adhikarana hareNvAdilepanam (69) · Śloka 69

હરેણુચન્દનશ્યામાનલદં શ્લક્ષ્ણપેષિતમ્| વિલેપનં પ્રયોક્તવ્યં ગરેણોપહતત્વચઃ||૬૯||

Adhikarana ma~jjiShThAtipragharShaNam (70) · Śloka 70

મઞ્જિષ્ઠા કિણિહી નિમ્બરજન્યશ્વત્થચન્દનૈઃ| પ્રઘર્ષણં કૃશાનાં તુ ગરેણ ક્ષપિતૌજસામ્||૭૦||

Adhikarana shreShThaM pathyam (70) · Śloka 71

પથ્યં પરમમુદ્દિષ્ટં શીલનં ક્ષીરસર્પિષોઃ||૭૧||

Adhikarana vRuShadisiddhaghRutAniA (72) · Śloka 72

વૃષનિમ્બપટોલીનાં ક્વાથેન વિપચેત્ ઘૃતમ્| અભયાગર્ભિણં શ્રેષ્ઠં તત્ ગરસ્ય નિબર્હણમ્| હરિદ્રાં નાકુલીં જાતીં પૃથક્પિષ્ટ્વા વિપાચયેત્| ઘૃતત્રયં વિષાર્ત્તાનામેતદારોગ્યદં પરમ્| તણ્ડુલીયકમૂલેન ગૃહધૂમેન ચૈકતઃ| ક્ષીરેણ ચ ઘૃતં સિદ્ધં સમસ્તવિષરોગજિત્| નાગદન્તી ત્રિવૃદ્દન્તી દ્રવન્તી સ્નુક્પયઃ પલૈઃ| સાધિતં માહિષં સર્પિઃ સગોમૂત્રાઢકં હિતમ્| સર્પકીટવિષર્ત્તાનાં ગરાર્ત્તાનાં ચ શાન્તયે||૭૨||

Adhikarana ajeyaM ghRutam (73) · Śloka 73

મધુકં તગરં કુષ્ઠં ભદ્રદારુ હરેણવઃ| મઞ્જિષ્ઠૈલૈલવાલૂનિ નાગપુષ્પોત્પલં પ્લવમ્| વિડઙ્ગં ચન્દનં પત્રં પ્રિયઙ્ગુર્ધ્યામકં બલા| અંશુમત્યૌ હરિદ્રે દ્વે બૃહત્યૌ સારિવાદ્વયમ્| એષાં કલ્કૈર્ઘૃતં સિદ્ધમજેયં નામ વિશૃતમ્| વિષાણિ હન્તિ સર્વાણિ શીઘ્રમેવ પ્રયોજિતમ્||૭૩||

Adhikarana amRutaM ghRutam (74) · Śloka 74

શ્વેતે કપોતે બીજાનિ પ્રત્યક્પુષ્પીશિરીષયોઃ| ગોમૂત્રપિષ્ટૈસ્તૈઃ સર્પિઃ સિદ્ધં વિષહરં પરમ્| અમૃતં નામ વિખ્યાતમપિ સઞ્જીવયેન્મૃતમ્||૭૪||

Adhikarana shirIShatvagAdighRutam (75) · Śloka 75

શિરીષત્વક્ત્રિત્રકટુકં વિદારી ચન્દનોત્પલમ્| દ્વે બલે સારિવાસ્ફોતબૃહતીનિમ્બપલ્લવાઃ| બન્ધુજીવાઢકીમૂર્વાવાસાસુરસવત્સકાઃ| પાઠાઙ્કોલાશ્વગન્ધાર્કમૂલયષ્ટ્યાહ્વપદ્મકમ્| વિશાલા બૃહતી લાક્ષા કોવિદારશતાવરીઃ| કટભીદન્ત્યપામાર્ગપૃશ્નિપર્ણીરસાઞ્જનમ્| શ્વેતૌ બાણાશ્વખુરકૌ કુષ્ઠદારુપ્રિઙ્ગુકાઃ| સારં મધૂકાત્ત્રિફલાં કરઞ્જસ્ય ફલં વચામ્| રજન્યૌ લોધ્રમક્ષાંશં પિષ્ટ્વા સાધ્યં ઘૃતાઢકમ્| તુલ્યામ્બુછાગગોમૂત્રત્ર્યાઢકે તદ્વિષાપહમ્| અપસ્મારક્ષયોન્માદભૂતગ્રહગરોદરાન્| પાણ્ડુરોગકૃમિપ્લીહગુલ્મોરુસ્તમ્ભકાર્મિલાઃ| હનુસ્તમ્ભગ્રહાદીંશ્ચ પાનાભ્યઞ્જનનાવનૈઃ| હન્તિ સઞ્જીવયતિ ચ વિષોદ્વન્ધમૃતાન્ નરાન્||૭૫||

Adhikarana haritAlaviShArttalakShaNaM cikitsA ca (76) · Śloka 76

ભક્ષિતે હરિતાલે તુ હૃદિ દાહો રસાગ્રહઃ| આનાહોઽમ્લસ્ય વમનં પીતહારિદ્રવિટ્સ્રુતિઃ| તથા મણ્ડલિસર્પોક્તા વિકારાસ્તચ્ચ ભેષજમ્| વિભજ્ય યોજયેદૂર્ધ્વમધઃ સંશોધિતં ચ તમ્| અઙ્કોલજાલિનીબીજશુકનાસાપ્રિયઙ્ગુકાઃ| લોધ્રધ્યામકતાલીસનતયષ્ટ્યાહ્વગુગ્ગુલુઃ| હ્નીબેરં ભદ્રકાષ્ઠં ચ લેહયેન્મધુસર્પિષા| દદ્યાન્નકુલગોપિત્તયુક્તં નસ્યેઽજ્જને ચ તત્||૭૬||

Adhikarana dhattUraviShArttalakShaNa~jcikitsA ca (77) · Śloka 77

ધુર્ધૂરકોપયોગેન સર્વં પશ્યતિ પીતકમ્| કમ્પલાલામદચ્છર્દિસ્મૃતિભ્રંશભ્રમાન્વિતઃ| તં વામયેત મધુરૈઃ પાયયેદ્વા સિતાપયઃ||૭૭||

Adhikarana koradUShamadanakayorviShalakShaNaM cikitsA ca (78) · Śloka 78

કોરદૂષૈર્મદનકૈઃ પ્રાયો ધુર્ધૂરવદ્ગદાઃ| ઉન્માદોઽક્ષિવિનાશશ્ચ તત્રાપિ વમનં હિતમ્| કૂષ્માણ્ડકં ચ સગુડં બહુશસ્તત્ર ભક્ષયેત્| નાનાપ્રકારૈઃ સંયોગૈઃ કોદ્રવા મદહેતવઃ| તાન્ વિભજ્ય યથાદોષં ચિકિત્સેદવિરોધિભિઃ||૭૮||

Adhikarana dUShIviShe kramaH (79) · Śloka 79

દૂષીવિષાર્ત્તં સુસ્વિન્નમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધિતમ્| દૂષીવિષારિમગદં લેહયેન્મધુના પ્લુતમ્||૭૯||

Adhikarana dUShIviShAriH agadaH (80) · Śloka 80

પિપ્પલ્યો ધ્યામકં માંસી લોધ્રમેલા સુવર્ચિકા| કુટન્નટં નતં કુષ્ઠં યષ્ટીચન્દનગૈરિકમ્| દૂષીવિષારિર્નામ્નાઽયં ન ચાન્યત્રાપિ વાર્યતે||૮૦||

Adhikarana virecanayogau (81) · Śloka 81

હરીતકી સલવણા માગધી મરિચાનિ ચ| એતદ્દૂષીવિષાર્ત્તાનાં કાશ્યપોક્તં વિરેચનમ્| યુઞ્જ્યાદ્વા વિષરોગેષુ રેકે વ્યોષાદિકં ભિષક્||૮૧||

Adhikarana taruNapalAshakShArayogaH (82) · Śloka 82

તરુણસ્ય પલાશસ્ય સ્રુતં ક્ષારોદકં પચેત્| ક્વાથે તત્ર પ્રતીવાપં પ્રક્ષિપેચ્છ્લક્ષ્ણચૂર્ણિતમ્| વ્યોષં શિરીષકુસુમં મધુકં સારિવે મિસિમ્| કુષ્ઠં વેલ્લનિશે લાક્ષાં શુક્લાં સુરસમઞ્જરીમ્| સિન્ધૂત્થં રક્તમૃન્માંસી રેણુકાં હિઙ્ગુવાહ્વિકમ્| દર્વીપ્રલેપિ તજ્જાતં ગોવિષાણે નિધાપયેત્| ક્ષયગુલ્મોદરાર્શાંસિ મેહં મન્દાગ્નિતાં જ્વરમ્| ત્વગ્દોષકાસાપસ્મારગ્રહોન્માદભગન્દરાન્| પાણ્ડું કણ્ઠસ્વરગદાન્ પ્લીહાનં શ્વયથું કૃમીન્| કોલમાત્રમતઃ ખાદન્ જયેત્ સર્વવિષાણિ ચ||૮૨||

Adhikarana agadaprabhAvanidarshanam (83) · Śloka 83

વિષં તેજોમયં મન્ત્રૈઃ સત્યબ્રહ્મતપોમયૈઃ| યથા નિવાર્યતે શીઘ્રં પ્રયુક્તૈર્ન તથૌષધૈઃ| ન તુ સર્વમનુષ્યાણાં સન્તિ ભેષજસમ્પદઃ| અજ્ઞાતરોગસદ્ભાવે યોગ્યતા ચાતિદુર્લભા| પ્રકુપ્યતિ વિષં ભૂયઃ કેવલૈશ્ચૌષધૈર્જિતમ્| અવાપ્તૌ સિદ્ધમન્ત્રાણાં યતેતાતશ્ચિકિત્સકઃ| તેઽપિ ચ વ્રતહીનસ્ય હીના વા સ્વરવર્ણતઃ| યસ્માન્ન સિદ્ધિમાયાન્તિ તસ્માદ્યોજ્યોઽગદક્રમઃ||૮૩||

Adhikarana viShasa~gkaTam (84) · Śloka 84

વિષપ્રકૃતિકાલાન્નદોષદૂષ્યાદિસઙ્ગમે| વિષસઙ્કટમુદ્દિષ્ટં શતસ્યૈકોઽત્ર જીવતિ||૮૪||

Adhikarana viShavRuddhikAraNAni (85) · Śloka 85

ક્ષુત્તૃણાઘર્મ્મદૌર્બલ્યક્રોધશોકભયશ્રમઃ| અજીર્વવર્ચોદ્રવતાપિત્તમારુતવૃદ્ધિભિઃ| તિલપુષ્પફલાઘ્રાણભૂબાષ્પઘનગર્જિતઃ| હસ્તિમૂષિકવાદિત્રનિસ્વનૈર્વિષસઙ્કટૈઃ| પુરો વાતોત્પલામોદમદનૈર્વર્ધતે વિષમ્||૮૫||

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam (86) · Śloka 86

વર્ષાસુ ચામ્બુયોનિત્વાત્સંક્લેદં ગુડવદ્ગતમ્| વિસર્પતિ ઘનાપાયે તદગસ્ત્યો હિનસ્તિ ચ| પ્રયાતિ મન્દવીર્યત્વં વિષં તસ્માદ્ ઘનાત્યયે||૮૬||

Adhikarana viShe doShAnusAraM cikitsAkramaH (87) · Śloka 87

ઇતિ પ્રકૃતિસાત્મ્યર્તુસ્થાનવેગબલાબલમ્| આલોચ્ય નિપુણં બુદ્ધ્યા કર્માનન્તરમાચરેત્| શ્લૈષ્મિકં વમનૈરુષ્ણરૂક્ષતીક્ષ્ણૈઃ પ્રલેપનૈઃ| કષાયકટુતિક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ શમયેદ્વિષમ્| પૈત્તિકં સ્રંસનૈઃ સેકપ્રદેહૈર્ભૃશશીતલૈઃ| કષાયતિક્તમધુરૈર્ઘૃતયુક્તૈશ્ચ ભોજનૈઃ| વાતાત્મકં જયેત્સ્વાદુસ્નિગ્ધામ્લલવણાન્વિતૈઃ| સઘૃતૈર્ભોજનાલેપૈસ્તથૈવ પિશિતાશનૈઃ||૮૭||

Adhikarana viShaharaNe ghRutaM shreShTham (88) · Śloka 88

નાઘૃતં સ્રંસનં શસ્તં પ્રલેપો ભોજ્યમૌષધમ્| સર્વેષુ સર્વાવસ્થાસુ વિષેષુ ન ઘૃતોપમમ્| વિદ્યતે ભેષજં કિઞ્ચિદ્વિશેષાત્ પ્રબલાનિલે||૮૮||

Adhikarana raktagaviShacikitsA (89) · Śloka 89

રક્તગે સ્રાવયેદ્રક્તં પિત્તવચ્ચ ક્રિયાક્રમઃ| દૂષીવિષે પુનસ્તત્સ્થે પઞ્ચકર્માણિ ચાચરેત્||૮૯||

Adhikarana shirogataviShacikitsA (90) · Śloka 90

ગણ્ડૂષૈઃ કવલૈઃ પ્રાશૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રધમનાઞ્જનૈઃ| શિરોગતં પ્રશમયેદ્વિષસંક્રમણૈસ્તથા||૯૦||

Adhikarana ruddhavAyoshcikitsA (91) · Śloka 91

વિષદુષ્ટકફસ્રોતો રુદ્ધવાયુર્મૃતોપમઃ| યઃ સ્યાદસાધ્યલિઙ્ગૈશ્ચ રહિતસ્તસ્ય યોજયેત્| મૂર્ધ્નિ કાકપદં કૃત્વા કલ્કં ચર્મકસોદ્ભવમ્| ધ્માપનં ચાસ્ય કટાભીજાલિની કટુકૈર્હિતમ્||૯૧||

Adhikarana AshrayAshrayiNoravirodhena cikitsA (92) · Śloka 92

આશયે યસ્ય દોષસ્ય વિષં તિષ્ઠતિ તં પુરઃ| આશ્રયાશ્રયિણોર્વિદ્વાનવિરોધેન સાધયેત્||૯૨||

Adhikarana AshayAnusAraM cikitsAvisheShaH (93) · Śloka 93

ક્ષારાગદઃ કફસ્થાનસ્થિતે સ્વેદઃ સિરાવ્યધઃ| પિત્તે ક્ષૌદ્રપયોઽમ્લાજ્યપાનસેકાવગાહનમ્| સ્વેદો વાતાશયે દધ્ના પાનં ચ નતકુષ્ઠયોઃ| ક્ષીરેણાગદગર્ભેણ મદનસ્ય ફલેન ચ| આસ્થાપનં પ્રયુઞ્જીત વાતાશયગતે વિષે| પચેદ્યષ્ટીમધુક્વાથે તૈલં ક્ષીરચતુર્ગુણમ્| ત્રિફલા સર્પવેતાલીશતપુષ્પેન્દુરાજિભિઃ| અનન્તયા ચ તત્પાનનાવનાભ્યઙ્ગબસ્તિષુ| ભોજને ચ પ્રણિહિતં હન્તિ વાતાશયાદ્વિષમ્| બલયા સોમરાજ્યા વા પચેત્પાટલયાઽથવા| ઘૃતમણ્ડસમં તૈલમાનુવાસનિકં પરમ્||૯૩||

Adhikarana pathyanirdeshaH (94) · Śloka 94

વિષોપદ્રવપથ્યં ચ વીક્ષ્ય યુઞ્જ્યાદ્યથામયમ્|૯૪|

Adhikarana AshayAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (94-40) · Śloka 40

અયત્નાચ્છ્લેષ્મગં સાધ્યં યત્નાત્પિત્તાશયાશ્રિતમ્| સુદુસ્સાધમસાધ્યં વા વાતાશયગતં વિષમ્||૯૪|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રે વિષ પ્રતિષેધો નામ ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ||૪૦||