Adhikarana atha viShapratiShedho nAma catvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1
athātō viṣapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
View original
अथातो विषप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
āgantuprasaṅgāduktaśiṣṭatvādviṣacikitsāyā avasarastasyāścānēkaprakāratvēna vakṣyamāṇātvāt sāmānyēna cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē (-athāta ityādi| viṣapratiṣēdhaṁ sthāvarajaṅgamādibhēdēnānēkavidhasya viṣasya pratiṣēdhaṁ cikitsitaṁ nidānādvinā pratiṣēdhasya duṣkaratvātsa nidānamityarthaḥ| śēṣaṁ pūrvavat)||1||
Adhikarana viShasya prAgutpattiH (2) · Śloka 2
purā khalvamr̥tārthaṁ surāsuraiḥ salilanidhērvimadhyamānāt krōdha iva rūpavān sattvaṁ samudbabhūva kr̥ṣṇamanalanayanamurdhva- pradīptakēṣaṁ daṁṣṭrākarālaṁ bhairavārāvarūpam|
taddarśanādēva yatō dēvadānavāśca viṣaṇṇāstasmāttadviṣasaṁjñāmavāpa||2||
View original
पुरा खल्वमृतार्थं सुरासुरैः सलिलनिधेर्विमध्यमानात् क्रोध इव रूपवान् सत्त्वं समुद्बभूव कृष्णमनलनयनमुर्ध्व- प्रदीप्तकेषं दंष्ट्राकरालं भैरवारावरूपम्|
तद्दर्शनादेव यतो देवदानवाश्च विषण्णास्तस्मात्तद्विषसंज्ञामवाप||२||
(tatra pūrvaṁ viṣasyōtpattiṁ darśayati|) iha hi viṣacikitsā prastutā| viṣasya ca svarūpē jñātē tadvyādhīnāṁ hētvādikaṁ jñēyamataḥ svarūpamēva prathamamitihāsarūpēṇōcyatē-purā khalvityādi| purā kasmiṁścitkālē suraiścāsuraiścā'mr̥tārthaṁ vimathyamānājjalanidhē rūpavāniva krōdhaḥ kr̥ṣṇatvādiguṇaṁ sattvaṁ samudbabhūva| tasya sattvasya darśanamātrādēva dēvā dānavāśca yatō viṣādaṁ prāptāstasmāt sattvaṁ viṣasaṁjñāmanvarthatāṁ cāvāpa prāpa|| 2||
Adhikarana viShasyauShadhiShu nyAsaH sthAvaraviSham (3) · Śloka 3
tat sahasaiva sarvabhūtāni nirdagdhukāmamupayōgaviśēṣairviṣa mamr̥tatāṁ vinayamānō brahyānunīyauṣadhīṣu nyastavān|
tatastat sthāvarāsu mūrtiṣvadhivasanāt sthāvaramityucyatē||3||
View original
तत् सहसैव सर्वभूतानि निर्दग्धुकाममुपयोगविशेषैर्विष ममृततां विनयमानो ब्रह्यानुनीयौषधीषु न्यस्तवान्|
ततस्तत् स्थावरासु मूर्तिष्वधिवसनात् स्थावरमित्युच्यते||३||
udbhūtaṁ tadviṣaṁ sahasaiva sarvabhūtāni nirdagdhukāmaṁ yadā tadaitadamr̥tatāṁ prāpnōtītyupayōgaviśēṣayōgyatāṁ tasya kurvan brahmā tadviṣamauṣadhiṣu viśiṣṭāsvēva nyastavān tatastadviṣaṁ sthāvarāsvauṣadhyākhyāsu mūrtiṣvadhivasanātsthāvaramityucyatē| iti sthāvarasya viṣasya sambhavaḥ|| 3||
Adhikarana ja~ggamaviShodbhavaH (4) · Śloka 4
jaṅgamaṁ punaḥ pr̥thivyā bhārāvatārārthamuragādirūpēṇa viṣṇū- rnirmamē||4||
View original
जङ्गमं पुनः पृथिव्या भारावतारार्थमुरगादिरूपेण विष्णू- र्निर्ममे||४||
jaṅgamaṁ tu viṣaṁ bhagavān viṣṇurnirmamē nirmitavān| kimarthamityāha| pr̥thivyā bhārāvatārārthaṁ pr̥thivītō bhārō'varatatviti kr̥tvā| atra bhagavānēva pramāṇam|| 4||
Adhikarana sthAvarasya viShasya dashAdhiShThAnAni (5) · Śloka 5
tayōḥ sthāvaraṁ mūlapatrapuṣpaphalatvaksāraniryāsakṣīra dhātukandabhēdāddaśādhiṣṭhānam|
tatra mūlaviṣāṇi klīta nakāśvamārakaguñjāsugandhakagargarakakarkarakaraghāṭakā dīni|
patraviṣaṁ kālapatrikā lambāvaradakarambhārkādi nām|
puṣpaviṣaṁ vallīrēṇukakarambhamahākarambhādīnām|
phalaṁ kumudvatīrēṇukākarambhamahākarambhamadanakatuvarakā dīnām|
tvaksāraniryāsāḥ karakakaraghāṭakakarambhama hākarambhanārācakādīnām|
kṣīraṁ kumudvatī dantīsnuhya rkajālinīvyālādīnām|
dhātavō haritālaphēnāśmabhasma raktaprabhr̥tayaḥ|
kandajāni tu hālāhalakālakūṭavatsa nābhaśr̥ṅgīsārṣapajālakakardamakavairāṭakamustakamuṣkaka sāktukakrauñcakavālakamahāviṣapuṇḍarīkagālavamūlaka markaṭakarkaṭakakaravīrakēndrāyudhasaṅkōcakalāṅgalakataila pēyakuśapuṣpakē tu puṣpakarōhiṣāñjanābhakādīni||5||
View original
तयोः स्थावरं मूलपत्रपुष्पफलत्वक्सारनिर्यासक्षीर धातुकन्दभेदाद्दशाधिष्ठानम्|
तत्र मूलविषाणि क्लीत नकाश्वमारकगुञ्जासुगन्धकगर्गरककर्करकरघाटका दीनि|
पत्रविषं कालपत्रिका लम्बावरदकरम्भार्कादि नाम्|
पुष्पविषं वल्लीरेणुककरम्भमहाकरम्भादीनाम्|
फलं कुमुद्वतीरेणुकाकरम्भमहाकरम्भमदनकतुवरका दीनाम्|
त्वक्सारनिर्यासाः करककरघाटककरम्भम हाकरम्भनाराचकादीनाम्|
क्षीरं कुमुद्वती दन्तीस्नुह्य र्कजालिनीव्यालादीनाम्|
धातवो हरितालफेनाश्मभस्म रक्तप्रभृतयः|
कन्दजानि तु हालाहलकालकूटवत्स नाभशृङ्गीसार्षपजालककर्दमकवैराटकमुस्तकमुष्कक साक्तुकक्रौञ्चकवालकमहाविषपुण्डरीकगालवमूलक मर्कटकर्कटककरवीरकेन्द्रायुधसङ्कोचकलाङ्गलकतैल पेयकुशपुष्पके तु पुष्पकरोहिषाञ्जनाभकादीनि||५||
tayōḥ sthāvarajaṅgamaviṣayōrmadhyē sthāvaraṁ mūlādibhēdēna daśāśrayam| tatra klītanakādīni mūlaviṣāṇi| subōdham| sarvāṇi paṭhitā'paṭhitāni viṣāśrayāṇi prasiddhyaiva bhāratadēṣēṣu jñāyantē| asmābhistulyavyāptibandhanabhayānna likhyantē| śāstrakr̥tā tu mūlādimudrayaiva tēṣāṁ jātisaṁgrahaḥ kr̥taḥ| (mūlādiviṣāṇāṁ yatnaparairapi jñātumaśakyatvāttāni himavatpradēśē kirātaśabarādibhyō jñēyānīti nibandhasaṁgrahākhyāyāṁ suśrutaṭīkāyām)|| 5||
Adhikarana AshrayabhedAnusAraM prabhAvabhedAH (6) · Śloka 6
tatra mūlaviṣairupayuktairudvēṣṭanapralāpamōhāḥ prajāyantē|
patra viṣairjr̥mbhōdvēṣṭanaśvāsāḥ|
puṣpaviṣaiśchardyādhmānamōhāḥ|
phalaviṣairdāhamuṣkaśōphau|
tvaksāraniryāsaviṣaiḥ prasē kāsyādaurgandhyapāruṣyaśirōvēdanāḥ|
kṣīraviṣairjihvāgauravaṁ śakr̥dbhēdaśca|
dhātuviṣaistāludāhamūrcchāhr̥dayapīḍāḥ|
sarva mēva ca sthāvaraṁ jvarahidhmādantaharśahanustambhagalagrahaphēna vamanāruciśvāsamūrcchāḥ karōti viśēṣēṇa kandajam|
taddhyatitīkṣṇatvādāśukāritaram|
itarattu prāyaḥ kālā ntaraprāṇaharam||6||
View original
तत्र मूलविषैरुपयुक्तैरुद्वेष्टनप्रलापमोहाः प्रजायन्ते|
पत्र विषैर्जृम्भोद्वेष्टनश्वासाः|
पुष्पविषैश्छर्द्याध्मानमोहाः|
फलविषैर्दाहमुष्कशोफौ|
त्वक्सारनिर्यासविषैः प्रसे कास्यादौर्गन्ध्यपारुष्यशिरोवेदनाः|
क्षीरविषैर्जिह्वागौरवं शकृद्भेदश्च|
धातुविषैस्तालुदाहमूर्च्छाहृदयपीडाः|
सर्व मेव च स्थावरं ज्वरहिध्मादन्तहर्शहनुस्तम्भगलग्रहफेन वमनारुचिश्वासमूर्च्छाः करोति विशेषेण कन्दजम्|
तद्ध्यतितीक्ष्णत्वादाशुकारितरम्|
इतरत्तु प्रायः काला न्तरप्राणहरम्||६||
tatra mūlaviṣairityādinā daśānāmupayōgakramēṇa vyādhikīrttinam| subōdham| udvēṣṭanaṁ vēṣṭanamivāṅgānām| muṣkaśōphō vr̥ṣaṇaśōphaḥ| dhātavastu raktādayaḥ prāṇiviśēṣēṇa viṣaṁ bhavanti| sarvamapi ca daśavidhamapi sthāvaraṁ viṣaṁ jvarādikaṁ karōti| vyākhyāsamam| itarattu kandajātādanyannavavidham| (upayōgadivasādanyō divasapakṣamāsādi kālāntaramiti nibandhasaṁgrahaḥ)|| 6||
Adhikarana sthAvaraviShaM sarvameva maulam (7) · Śloka 7
sarvamapi caitanmaulamityucyatē mūlāśrayatvātpatrādīnām||7||
View original
सर्वमपि चैतन्मौलमित्युच्यते मूलाश्रयत्वात्पत्रादीनाम्||७||
sarvamapi caitat sthāvaraṁ viṣaṁ maulamityucyatē, patrādīnāṁ mūlāśrayatvāt| na hi yanmūlē na śritaṁ tatpatrādiṣu bhavati| ityuktaṁ sthāvaram|| 7||
Adhikarana ja~ggamasyAshrayAH prabhAvashca (8) · Śloka 8
jaṅgamasya tvāśrayāḥ ṣōḍaśadr̥ṣṭiniśvāsasparśadaṁṣṭrāmukhana khāsthimūtrapurīṣaśukrārttavalālāśūkapittaśōṇitaśavāni|
tāni punaḥ sarpakīṭakaṇabhādyāśritāni|
tatkr̥tānyathā svamāmayān sādhanaṁ cōttaratra vakṣyati|
sarvañca prāyaśō jaṅgamaṁ nidrātandrāklamadāharōmaharṣaśōpha pākātisārān karōti||8||
View original
जङ्गमस्य त्वाश्रयाः षोडशदृष्टिनिश्वासस्पर्शदंष्ट्रामुखन खास्थिमूत्रपुरीषशुक्रार्त्तवलालाशूकपित्तशोणितशवानि|
तानि पुनः सर्पकीटकणभाद्याश्रितानि|
तत्कृतान्यथा स्वमामयान् साधनं चोत्तरत्र वक्ष्यति|
सर्वञ्च प्रायशो जङ्गमं निद्रातन्द्राक्लमदाहरोमहर्षशोफ पाकातिसारान् करोति||८||
jaṅgamasya viṣasya duṣṭyādīni śavāntāni ṣōḍaśāśrayāḥ| tāni duṣṭyādīni sarpādyāśrayāṇyēva viṣādhiṣṭhānāni vijñēyāni| tatkr̥tān jaṅgamāśrayaviṣakr̥tān| yathāsvamiti pr̥thagbhēdamāmayāṁstatsādhanañcōttaratrā'dhyāyēṣu vakṣyati| sarvañca jaṅgamaṁ viśaṁ prāyaśō nidrādīn karōti|| 8||
Adhikarana viShasAmAnyaguNAstasya dehe prabhAvashca (9) · Śloka 9
dvividhamapi caitadviṣaṁ tīkṣṇōṣṇarūkṣaviśadasūkṣmavyavā yyāśukārivikāṣilaghvavyaktarasatvairdaśabhirguṇairyuktama pāki ca|
tatra taikṣṇyauṣṇyāt pittaṁ raktañca prakōpayati|
raukṣyā dvāyum|
vaiśadyādasaktavēgaṁ prasarati|
saukṣmyādvyavāyi tvācca dōṣadhātumalādīn samastān śarīrāvayavānanu praviśati|
āśukāritvādāśu vyāpādayati|
vikāṣi tvānmarmacchēdēna matiṁ vyāmōhayati|
lāghavāddurnirharamavyakta rasatvācchlēṣmaprayatnēnānnāni viṣatō rakṣēdityuktam|
apā kitvāt jarāṁ nō yāti|
tēnābhyavahr̥tamavaśyaṁ mārayati|
mantrauṣadhabalēna cōpaśamitamapi, pratyayamāsādyapunaḥ praku pyatīti||9||
View original
द्विविधमपि चैतद्विषं तीक्ष्णोष्णरूक्षविशदसूक्ष्मव्यवा य्याशुकारिविकाषिलघ्वव्यक्तरसत्वैर्दशभिर्गुणैर्युक्तम पाकि च|
तत्र तैक्ष्ण्यौष्ण्यात् पित्तं रक्तञ्च प्रकोपयति|
रौक्ष्या द्वायुम्|
वैशद्यादसक्तवेगं प्रसरति|
सौक्ष्म्याद्व्यवायि त्वाच्च दोषधातुमलादीन् समस्तान् शरीरावयवाननु प्रविशति|
आशुकारित्वादाशु व्यापादयति|
विकाषि त्वान्मर्मच्छेदेन मतिं व्यामोहयति|
लाघवाद्दुर्निर्हरमव्यक्त रसत्वाच्छ्लेष्मप्रयत्नेनान्नानि विषतो रक्षेदित्युक्तम्|
अपा कित्वात् जरां नो याति|
तेनाभ्यवहृतमवश्यं मारयति|
मन्त्रौषधबलेन चोपशमितमपि, प्रत्ययमासाद्यपुनः प्रकु प्यतीति||९||
dvividhaṁ sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca viṣaṁ tīkṣṇādibhirdaśabhirguṇairyuktamapāki ca bhavati| (anēkarasasambhavādēkasyāpi rasasyāvyaktatvamasyā'vyaktarasatvē hētuḥ| apākitvantu mantratantrābhyāmantarēṇa pākābhāvāt| pākō vīryahāniḥ| pakvē'pyannē viṣasyāpakvasyaivōpalabdhēḥ| mantratantrābhyāmapāka ēvāsya kāraṇāntarē punaḥ kōpahētuḥ)| ēbhiśca guṇairyat karōti dēhē tattaikṣṇyauṣṇyāt pittamityādinā kramēṇōcyatē| tatrētyādi subōdham| annasyāpi duṣṭyā tairdēhēna tathā vēdanāttathā guṇatvam| apākitvādēva ca mantrādibalēnōpaśamitamapi pratyayaṁ vakṣyamāṇaṁ kāraṇasāmānyamāsādya prāpya punaḥ prakupyatīti||9||
Adhikarana viShasya kRutrimAkRutrimau bhedau (10) · Śloka 10
bhavati cātra- sthāvaraṁ jaṅgamaṁ cēti viṣaṁ prōktamakr̥trimam|
kr̥trimaṁ garasaṁjñaṁ tu kriyatē vividhauṣadhaiḥ|
hanti yōgavaśēnāśu cirācciratarācca tat|
śōphapāṇḍūdarōnmādadurnāmādīn karōti vā||10||
View original
भवति चात्र- स्थावरं जङ्गमं चेति विषं प्रोक्तमकृत्रिमम्|
कृत्रिमं गरसंज्ञं तु क्रियते विविधौषधैः|
हन्ति योगवशेनाशु चिराच्चिरतराच्च तत्|
शोफपाण्डूदरोन्माददुर्नामादीन् करोति वा||१०||
gatānugatikā| viṣasya kr̥trimākr̥trimabhēdaṁ darśayati| sthāvarajaṅgamaṁ cēti dvividhamapi viṣamācāryairakr̥trimamiti prōktam| (akr̥trimaṁ kēnāpyanirmitaṁ svataḥ sañjātaṁ viṣamityarthaḥ)| kr̥trimaṁ tu viṣaṁ garasaṁjñitaṁ nānāvidhairauṣadhaiḥ saṁyuktaiḥ kriyatē yattēna tacca kr̥trimaṁ samyōgavaśādāśu vā hanti cirādvā ciratarādvā| athavā tatra hanti, apitu śōphādīn karōti| (yadvividhauṣadhaiḥ kriyatē tattu kr̥trimaṁ kr̥trimaviṣaṁ garasaṁjñañca| tat yōgavaśēna tathāvidhadravyayōgavaśādāśu sadya ēva cirāt cirakālēna ciratarādaticirakālēna ca hanti mārayati| śōphādīn karōti vā)|| 10||
Adhikarana viShasya prANaharatvam (11) · Śloka 11
api caitadviṣaṁ sarvaṁ tīkṣṇādyairanvitaṁ guṇaiḥ|
vātapittōttaraṁ nr̥ṇāṁ sadyō harati jīvitam||11||
View original
अपि चैतद्विषं सर्वं तीक्ष्णाद्यैरन्वितं गुणैः|
वातपित्तोत्तरं नृणां सद्यो हरति जीवितम्||११||
api cētyanukrāntasamuccayē| vyākhyāsamam| (tīkṣṇādiguṇayuktamudriktavātapittamētatsarvaṁ viṣaṁ narāṇāṁ jīvitamāśvēva harati| tīkṣṇādiguṇayōga ēva vātapittōdrēkē hētuḥ)|| 11||
Adhikarana viShasya prANaharaNe kramaH (12) · Śloka 12
viṣaṁ hi dēhaṁ samprāpya prāgdūṣayati śōṇitam|
kaphapittānilāṁścānu samadōṣaṁ sahāśayān|
tatō hr̥dayamāsthāya dēhōcchēdāya kalpatē|
śarīrē dūṣitē raktē sarvaṁ cimicimāyatē|
kōṭhaḥ samaṇḍalaḥ svēdō rōmaharṣaśca jāyatē|
kṣudrakīṭā ivāṅgēṣu visarpantīti manyatē|
vināmayati gātrāṇi jr̥mbhatē śiśirapriyaḥ|
vyāpinastasya duṣṭasya drutasya viṣatējasā|
vātādayō vaśaṁ yānti balinō'pyabalā iva||12||
View original
विषं हि देहं सम्प्राप्य प्राग्दूषयति शोणितम्|
कफपित्तानिलांश्चानु समदोषं सहाशयान्|
ततो हृदयमास्थाय देहोच्छेदाय कल्पते|
शरीरे दूषिते रक्ते सर्वं चिमिचिमायते|
कोठः समण्डलः स्वेदो रोमहर्षश्च जायते|
क्षुद्रकीटा इवाङ्गेषु विसर्पन्तीति मन्यते|
विनामयति गात्राणि जृम्भते शिशिरप्रियः|
व्यापिनस्तस्य दुष्टस्य द्रुतस्य विषतेजसा|
वातादयो वशं यान्ति बलिनोऽप्यबला इव||१२||
ētacca viṣē śōṇitē duṣitē anusamadōṣamanyūnādhikyānyatamavikārān kr̥tvā sahāśayān kaphādīn dūṣayati| āśayānapi tēṣāṁ tadviṣaṁ dūṣayatītyarthaḥ| tata iti paścāt| (viṣaṁ pītajagdhadigdhā hatānyatamatvēna dēhaṁ samprāpya prākpūrvaṁ raktaṁ dūṣayati| anantaraṁ samadōṣaṁ tulyadōṣaṁ samabaladōśamityarthaḥ| sahāśayānāśayasahitān āśayaḥ kaphadyāśayaḥ| kaphapittānilān dūṣayati| nanu tikṣṇādiguṇayuktasya viṣasya pūrvaṁ raktakōpitvaṁ paścādyugapadēva tridōṣakōpitvaṁ cēti yaduktaṁ tadayuktamiva manyē 'dōṣā duṣṭā rasairddhātun dūṣayantī tyādivacanāt| atra bhaṇāmaḥ-'raktamaṇvapi tu prāptaṁvarddhatē tailamambuvati'ti vakṣyamāṇātvāt| tadgataṁ viṣaṁ vātapittakaphajuṣṭāśuddhabhēdēna caturvidhaṁ sarvaśarīragaṁ raktaṁ drāgēva dūṣayati tasmādraktaduṣṭēranantaraṁ yugapadēva dōṣatrayakōpō yujyata ēva| tatō'nantaraṁ hr̥dayamāsthāya saśōṇitairdōṣaiḥ saha hr̥dayaṁ prāpya sarvasrōtāṁsi baddhvā dēhanāśāya pravarttatē)| śarīramityādinā raktādau dūṣitē kramēṇa lakṣaṇam| raktē dūṣitē sarvaṁ śarīraṁ cimicimāyatē kōṭhādikaṁ ca jāyatē| viṣavāṁścāṅgēṣu sūkṣmā kīṭā iva visarpantīti manasā manyantē| śītapriyaśca san gātrāṇi vināmayati jr̥mbhatē ca| tasyēti raktasya vyāpinō duṣṭasya ca satō viṣatējasā ca drutasya vēgavatō balavantō'pi vātādayō'balā iva vaśaṁ yānti|| 12||
Adhikarana doShAshayAnusAraM viShaprabhAvaH (13) · Śloka 13
viṣaṁ yaddōṣabhūyiṣṭhaṁ taṁ dōṣaṁ prāk prapadyatē|
āśayē yasya yasyaiva tatastadavatiṣṭhatē|
tajjān vikārān kurutē yān sarvaiṣūpadēkṣyati|
vātāśayasthaṁ kurutē tathā ślēṣmāmayānapi|
pittaślēṣmāśayagataṁ tadvatpittakaphōdbhavān|
tatrāpi cōttamāṅgasthē sakōṭhaṁ śūyatē śiraḥ|
viśēṣādakṣikūṭauṣṭhanāsāsyaṁ hr̥ṣṭadantatā|
tāluśōṣō rujā mūrdhni vaktrē cimicimāyanam|
arthēṣu cakṣurādīnāmapravr̥ttirhanugrahaḥ|
ityanyatrāpi ca viṣaṁ sthitamaṅgē'bhilakṣayēt|
vyāpyaivaṁ sakalaṁ dēhamuparudhya ca vāhinīḥ|
viṣaṁ viṣamiva kṣipraṁ prāṇānasya nirasyati||13||
View original
विषं यद्दोषभूयिष्ठं तं दोषं प्राक् प्रपद्यते|
आशये यस्य यस्यैव ततस्तदवतिष्ठते|
तज्जान् विकारान् कुरुते यान् सर्वैषूपदेक्ष्यति|
वाताशयस्थं कुरुते तथा श्लेष्मामयानपि|
पित्तश्लेष्माशयगतं तद्वत्पित्तकफोद्भवान्|
तत्रापि चोत्तमाङ्गस्थे सकोठं शूयते शिरः|
विशेषादक्षिकूटौष्ठनासास्यं हृष्टदन्तता|
तालुशोषो रुजा मूर्ध्नि वक्त्रे चिमिचिमायनम्|
अर्थेषु चक्षुरादीनामप्रवृत्तिर्हनुग्रहः|
इत्यन्यत्रापि च विषं स्थितमङ्गेऽभिलक्षयेत्|
व्याप्यैवं सकलं देहमुपरुध्य च वाहिनीः|
विषं विषमिव क्षिप्रं प्राणानस्य निरस्यति||१३||
tacca viṣamāśrayadravyaviśēṣavaśēna yēna ca dōṣēṇa bhūyiṣṭhaṁ sadr̥śaṁ tamēva dōṣaṁ prathamaṁ prapadyatē| tata ēva ca bhūyiṣṭhatvāddhētōryasya yadviśiṣṭasya dōṣasyāśayē'vatiṣṭhatē tajjānēva vikārān kurutē| kāṁstānityāha-yān sarvēṣu vātādibhēdēnōpadēkṣyati| vātāśayasthaṁ ca viṣaṁ svānapi vikārān kurutē ślēṣmāgatānapi| tadvadēva pittaślēṣmāśayagataṁ pittakaphōdbhavān vikārān kurutē| tēnaitaduktaṁ bhavati-pittāyasthaṁ pittōdbhavān kaphōdbhavāṁśca karōti| kaphāśayasthamapi kaphōdbhavān pittōdbhavāṁścēti| tatrāpīta viśēṣa| uttamāṅgasthē viṣē kōṭhasahitaṁ śiraḥ śūyatē| tatrāpyakṣikūṭādikaṁ viśēṣācchūyatē| hr̥ṣṭadantatādikaṁ ca bhavati| arthēṣu viṣayēṣu rūpādiṣu cakṣurādīnāmindriyāṇāmapravr̥ttiḥ| ityanayā diśā anyatrāpyaṅgē vikārairviṣaṁ sthitamityabhilakṣayēt| ēvamantarōktaprakārēṇa sakalaṁ niśśēṣaṁ dēhaṁ vyāpya vāhinīśca sirādōṣādi vāhinīruparudhya viṣaṁ kṣipramēvāsya prāṇān nirasyati viṣamiva ātmānāmēva varjayitvā'sya kṣipramāraṇē anyadupamānaṁ na vidyata ityarthaḥ|||| 13||
Adhikarana viShajagdhAdimAMsaprabhAvaH (14) · Śloka 14
pītaṁ mr̥tasya hr̥dayē jagdhadigdhābhividdhayōḥ|
daṁśē tiṣṭhati bhūyiṣṭhaṁ sarvataḥ piṇḍitaṁ viṣam|
nādyādatō viśēṣēṇa tēṣāṁ māṁsaṁ tadāśrayam|
yathāsvaṁ bhakṣitē pīḍā yathāsvaṁ ca kriyākramaḥ||14||
View original
पीतं मृतस्य हृदये जग्धदिग्धाभिविद्धयोः|
दंशे तिष्ठति भूयिष्ठं सर्वतः पिण्डितं विषम्|
नाद्यादतो विशेषेण तेषां मांसं तदाश्रयम्|
यथास्वं भक्षिते पीडा यथास्वं च क्रियाक्रमः||१४||
tacca viṣaṁ yadā pītaṁ nigīrṇaṁ bhavati tadā tēna mr̥tasya hr̥dayē bhūyiṣṭhaṁ tiṣṭhati| viṣaprāṇināṁ tu jagdhasya bhakśitasya mr̥tasyāpi viṣaṁ daṁśē daṁṣṭrābhighātē bhūyiṣṭhaṁ tiṣṭhati| viṣadagdhēna ca śastrēṇābhihatasya mr̥tasyābhighātē bhūyiṣṭhaṁ tiṣṭhati| sarvataḥ śarīrāt prati nivr̥ttya tatraiva piṇḍitam| atō hētōstēṣāṁ pītajagdhaviddhānāṁ prāṇināṁ mr̥tānāṁ māṁsaṁ nādyāt| tadāśrayaṁ hr̥dayadaṁśābhighātāśrayaṁ māṁsaṁ viśēṣēṇa nādyāt| yathāsvamityādērayamarthaḥ| yēnaiva dōṣēṇādhikaṁ viṣaṁ bhakṣitaṁ taddōṣajā ēva pīḍā bhavanti| taddōṣānuguṇyēnaiva kiryākramaḥ|| 14||
Adhikarana viShavegeShu matadvayam (15) · Śloka 15
saptavēgān viṣasyāhuraṣṭāviti punarvasuḥ||15||
View original
सप्तवेगान् विषस्याहुरष्टाविति पुनर्वसुः||१५||
sarvē ācāryā viṣasya saptavēgān prabalaśaktyudayakṣōbhānāhuḥ| punarvasunāmā r̥ṣistu aṣṭāvityāha|| 15||
Adhikarana viShavegAnAM lakShaNAni (16) · Śloka 16
duṣyati prathamē vēgē rasaścharddiprasēkakr̥t|
dvitīya'sraṁ cimicimājr̥mbhāvēpathukāri tat|
tr̥tīyē piśitaṁ kaṇḍūkōṭhamaṇḍalaśōphadam|
dōṣāścaturthē tēṣu syuryathāyamupadravāḥ|
pañcamē darśanabhrāntiḥ ṣaṣṭhē hidhmā samudbhavaḥ|
saptamē skandhabhaṅgō'sya jāyatē mr̥tyuraṣṭamē||16||
View original
दुष्यति प्रथमे वेगे रसश्छर्द्दिप्रसेककृत्|
द्वितीयऽस्रं चिमिचिमाजृम्भावेपथुकारि तत्|
तृतीये पिशितं कण्डूकोठमण्डलशोफदम्|
दोषाश्चतुर्थे तेषु स्युर्यथायमुपद्रवाः|
पञ्चमे दर्शनभ्रान्तिः षष्ठे हिध्मा समुद्भवः|
सप्तमे स्कन्धभङ्गोऽस्य जायते मृत्युरष्टमे||१६||
duṣyatītyādinā kramēṇa vēgānāṁ kīrtanam| prathamē vēgē rasākhyō dhāturduṣyati| sa ca duṣṭaḥ chardiprasēkakr̥d bhavati| dvitīyē vēgē asraṁ raktaṁ duṣyati| tadraktaṁ dēhē cimacimādikāri bhavati| tr̥tīyē piśitaṁ māṁsaṁ duṣyati, tacca kaṇḍvādidam| caturthē dōṣā vātādayō duṣyanti| tēṣu duṣṭēṣu yathāsvamupadravāḥ syuḥ| pañcamē vēgē darśanabhrāntirmithyādarśitvam| ṣaṣṭhē hidhmāsamudbhavaḥ| saptamē asya viṣabuktasya skandhabhaṅgaḥ| aṣṭamē maraṇam| ēvaṁ jātūkarṇakaśyapādīnāṁ punarvasōścāpi pratipattiḥ kēvalamaṣṭamastairanupayōgānnāṅgīkr̥taḥ; punarvasunā tu viṣakāryatvādaṅgīkr̥taḥ|| 16||
Adhikarana nagnajitasya matam (17) · Śloka 17
duṣyati prathamē raktaṁ dvitīyē śvayathūdbhavaḥ|
tr̥tīyē'ṅgē cimicimā caturthē jvaramūrcchanā|
pañcamē pāṇḍujihvāsyaśōṣaḥ ṣaṣṭhē hr̥di vyathā|
saptamē maraṇaṁ vēga iti nagnajitō matam||17||
View original
दुष्यति प्रथमे रक्तं द्वितीये श्वयथूद्भवः|
तृतीयेऽङ्गे चिमिचिमा चतुर्थे ज्वरमूर्च्छना|
पञ्चमे पाण्डुजिह्वास्यशोषः षष्ठे हृदि व्यथा|
सप्तमे मरणं वेग इति नग्नजितो मतम्||१७||
nagnajitō dāruvāhinō'pyatra duṣyati prathamē raktamityādikramēṇa saptavēgā iti matam|| 17||
Adhikarana videhapatimatam (18) · Śloka 18
mūrcchā hr̥di paraṁ pīḍā śirōrugapatantrakaḥ|
hidhmā ca dāruṇō marmacchēdō jīvitasaṁśayaḥ|
saptēti vēgā mūrcchādyāḥ vidēhapatinā smr̥taḥ||18||
View original
मूर्च्छा हृदि परं पीडा शिरोरुगपतन्त्रकः|
हिध्मा च दारुणो मर्मच्छेदो जीवितसंशयः|
सप्तेति वेगा मूर्च्छाद्याः विदेहपतिना स्मृतः||१८||
vidēhapatinā janakēna mūrcchādyā jīvitasaṁśayāntāḥ kramōdbhavāḥ sapta vēgāḥ smr̥tāḥ|| 18||
Adhikarana AlambAyanamatam (19) · Śloka 19
raktamāṁsavasāsnāyu tathāsthyādyāsrayaḥ kramāt|
āśrayāḥ sapta saptānāmityālambāyanō'bravīt||19||
View original
रक्तमांसवसास्नायु तथास्थ्याद्यास्रयः क्रमात्|
आश्रयाः सप्त सप्तानामित्यालम्बायनोऽब्रवीत्||१९||
ālambāyananāmarṣiḥ saptānāṁ vēgānāṁ kramāduktānāṁ sapta āśrayā ityabravīt| asthyādyāsrayō'sthimajjāśukrākhyāḥ| tēna prathamō vēgō raktamāśritē viṣē bhavati| dvitīyō māṁsam| tr̥tīyō vasām| caturthaḥ snāyum| pañcamō'sthi| ṣaṣṭhō majjānam| saptamaḥ śukramityarthaḥ||19||
Adhikarana dhanvantarimatam (20) · Śloka 20
vēgān dhanvantaristadvat sarpadaṣṭasya manyatē|
snāvavarjantu tatsthānē dōṣānicchati kōṣṭhagān||20||
View original
वेगान् धन्वन्तरिस्तद्वत् सर्पदष्टस्य मन्यते|
स्नाववर्जन्तु तत्स्थाने दोषानिच्छति कोष्ठगान्||२०||
tadvadityālambāyanōktaviṣavēgakramēṇa dhanvantariḥ suśrutōpadēṣṭā sarpadaṣṭasya vēgān manyatē snāvavarjam| tatsthānē snāvasthānē kōṣṭhagān dōṣānicchati| tēnaitaduktam bhavati| ālambāyanaḥ snāvasthē viṣavēgē caturthō vēgō bhavatīti| dhanvantaristu sarpadaṣṭasya caturthō vēgaḥ kōṣṭhasthavātādyāśritē viṣē bhavatītyāhēti|| 20||
Adhikarana viShavegavyAkhyA (21) · Śloka 21
dhātvantarēṣu yāḥ sapta kalāḥ pūrvaṁ prakīrttitāḥ|
atītya tāsāmēkaikāṁ vēgaṁ prakurutē viṣam||21||
View original
धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः पूर्वं प्रकीर्त्तिताः|
अतीत्य तासामेकैकां वेगं प्रकुरुते विषम्||२१||
dhātvantarēṣvasmābhiryāḥ kalāḥ prākśārīrē prakīrtitāḥ sapta tāsāṁ saptānāṁ kramēṇaikaikāṁ kalāmatītyātikramya viṣaṁ kartr̥ vēgaṁ prakurutē| tēna prathamāmatītya prathamaṁ kurutē| dvitīyāṁ dvitīyamiti kramēṇa saptānāṁ vācyam|| 21||
Adhikarana vegAntarakAlaH (23) · Śloka 23
tatkālakalpaṁ kālēna kalāmabhyēti yāvatā|
ūhyamānaṁ samīrēṇa tāvadvēgāntaraṁ smr̥tam||23||
View original
तत्कालकल्पं कालेन कलामभ्येति यावता|
ऊह्यमानं समीरेण तावद्वेगान्तरं स्मृतम्||२३||
śāstrakārastu yēna muninā yaduktaṁ tatsarvamiha mayā pradarśitam| ēvaṁ ca munitvē yattadāha| yataḥ- smartārō vayamāgamasya na punaḥ kartu vyavasthāṁ kṣamāḥ| krāntē vartmani tairna bhāvagahanē buddhiḥ praviśyatyalam|| pārāvāradr̥śaḥ karāmalakavat paśyanti bhāvān sukham| yē tēṣāṁ rasanā prayātu gadituṁ yadyuktamatrāsphuṭam|| 23||
Adhikarana dUShIviSham (24) · Śloka 24
jīrṇaṁ viṣaghnauṣadhibhirhaṁ vā davāgnivātātapaśōṣitaṁ vā|
svabhāvatō vā na guṇaiḥ suyuktaṁ dūṣīviṣākhyāṁ viṣamabhyupaiti||24||
View original
जीर्णं विषग़्नौषधिभिर्हं वा दवाग्निवातातपशोषितं वा|
स्वभावतो वा न गुणैः सुयुक्तं दूषीविषाख़्यां विषमभ्युपैति||२४||
dūṣīviṣalakṣaṇamāha-jīrṇamiti| tadēva ca viṣaṁ jīrṇatvādiguṇayuktaṁ sat dūṣīviṣākhyāmabhyupaiti| dūṣīviṣamiti nāma prāpnōti| jīrṇaṁ cirakālātītam| athavā viṣaghnābhirauṣadhībhiḥ saṁyōgādinā hataśaktiḥ| athavā davādibhiḥ śōṣitam| davō vanadahanaḥ| athavā svabhāvādēvātmīyaistīkṣṇādibhirguṇaiḥ suyuktaṁ yanna bhavatīti| (viṣaghnābhirōṣadhībhiḥ śirīṣādiviṣaharadravyaiḥ| vāśabdasyāntarāntarā prayōgaḥ pratyēkaṁ dūṣīviṣakāraṇatvajñāpanārthaḥ| atra viṣasyāviśēṣakathanāt sthāvarajaṅgamātmakaṁ sarvamapi viṣaṁ dūṣī viṣākhyāṁ dūṣīviṣasaṁjñāmabhyupaiti prāpnōti)|| 24||
Adhikarana dUShIviShasyAvibhAvyAtA (25) · Śloka 25
vīryālpabhāvādavibhāvyamētat kaphāvr̥taṁ varṣagaṇānubandhi||25||
View original
वीर्याल्पभावादविभाव्यमेतत् कफावृतं वर्षगणानुबन्धि||२५||
ētacca dūṣīviṣamupayuktamapi dēhē alpavīryatvād vibhāvyamānaṁ bhavati| kaphēna cāvr̥taṁ sat sphuṭamavibhāvyamānaṁ varṣagaṇamanubadhnāti| (āvibhāvyamalakṣyam| varṣagaṇānubandhi anēkasaṁvatsarasthāyitvāt iti śēṣaḥ)|| 25||
Adhikarana dUShIviShalakShaNAni (26) · Śloka 26
tēnārditō bhinnapurīṣavarṇō duṣṭāsrarōgī tr̥ḍarōcakārttaḥ|
mūrcchan vaman gadgadavāgvimuhyan bhavēcca dūṣyōdaraliṅgajuṣṭaḥ||26||
View original
तेनार्दितो भिन्नपुरीषवर्णो दुष्टास्ररोगी तृडरोचकार्त्तः|
मूर्च्छन् वमन् गद्गदवाग्विमुह्यन् भवेच्च दूष्योदरलिङ्गजुष्टः||२६||
tēna ca dūṣīviṣēṇārditaḥ pīḍitō bhinnapurīṣādiguṇō bhavati| purīṣaṁ bhinnamatipravr̥ttam| varṇāt bhinnō viyuktaḥ| duṣyōdaraliṅgāni nidānōktāni tairjuṣṭaḥ sahitaḥ| (tēna vapuṣyanēkasaṁvatsarasthēna dūṣīviṣēṇa| bhinnavarṇō vyaktaśuklaraktādivarṇaḥ| duṣṭāsrarōgī duṣṭāsr̥ṅnimittānēkarōgayuktaḥ| tr̥ṣā arōcakēna cārttaḥ pīḍitaḥ| vaman sadā vamanayuktaḥ| gadgadavāgaspaṣṭavacanaḥ| vimuhyan mōhamupagataḥ| mōhaṁ vaicityam| dūṣyōdaraṁ sannipātōdaram)|| 26||
Adhikarana AshayAdyanusAraM prabhAvaH (27) · Śloka 27
āmāśayasthē kaphavātarōgī pittaśayasthē'nilapittarōgī|
bhavēnnarō dhvastaśirōruhāṅgō vilūnapakṣaḥ sa yathā vihaṅgaḥ|
sthitaṁ rasādiṣvathavā vicitrān karōti dhātuprabhavān vikārān||27||
View original
आमाशयस्थे कफवातरोगी पित्तशयस्थेऽनिलपित्तरोगी|
भवेन्नरो ध्वस्तशिरोरुहाङ्गो विलूनपक्षः स यथा विहङ्गः|
स्थितं रसादिष्वथवा विचित्रान् करोति धातुप्रभवान् विकारान्||२७||
tasya dūṣīviṣasyāntaradhiṣṭhānaviśēṣajanitaṁ rōgaviśēṣaṁ darśayati| yadā āmāśayē viṣaṁ tiṣṭhati tadā kaphavātābhyāṁ rōgā bhavanti| yadā pittāśayē tiṣṭhati tadā alinapittābhyāṁ rōgā bhavanti| sa narō dhvastaśirōruhō dhvastāṅgaśca bhavati yathā vilūnapakṣō vicchinnapatrō vihaṅgaḥ pakṣī| athavā kōṣṭhaddhātuṣu saṅkrāntaṁ vicitrān dhātuprabhavān vikārān karōti|| 27||
Adhikarana dUShIviShasyAnvarthatA (28) · Śloka 28
prāgvātājīrṇaśītābhradivāsvapnāhitāśanaiḥ|
duṣṭaṁ dūṣayatē dhātūnatō dūṣīviṣaṁ smr̥tam||28||
View original
प्राग्वाताजीर्णशीताभ्रदिवास्वप्नाहिताशनैः|
दुष्टं दूषयते धातूनतो दूषीविषं स्मृतम्||२८||
dūṣīviṣasyānvarthatāmāha-tacca dūṣīviṣamiti nāmataḥ smr̥taṁ yatastadēvaṁ sthitamapi prāgvātādibhirduṣṭaṁ saddhātūn dūṣayatīti| (viṣaṁ prāgvātādibhirduṣṭaṁ dhātun rasādīn dūṣayatē prāgvātaḥ purōvātaḥ| yataḥ atō'smāddhētōrdūṣīviṣamiti saṁjñitam)|| 28||
Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM lakShaNAni prathamavege lakShaNAni (29) · Śloka 29
sthāvarasyōpayuktasya pūrvē vēgē'tha jāyatē|
jihvāyāḥ śyāvatā stambhō mūrcchā trāsaḥ klamō vamiḥ||29||
View original
स्थावरस्योपयुक्तस्य पूर्वे वेगेऽथ जायते|
जिह्वायाः श्यावता स्तम्भो मूर्च्छा त्रासः क्लमो वमिः||२९||
pūrvaṁ hi munimatānusārēṇa sāmānyēna viṣamuktvaikīyamatēna granthakr̥t sthāvaraviṣasya saptasu vēgēṣu lakṣaṇaṁ cikitsāyai cikīrṣuridamāha-sthāvarasyētyādi vamyantaṁ prathamē vēgē| (athētyānantaryē upayuktasya upayōjitasya aśitasyētyarthaḥ| sthāvarasya sthāvaraviṣasya pūrvē prathamē vēgē jihvāśyāvatvādikaṁ jāyatē| stambhō gātrastambhaḥ| mūrcchā mōhaḥ| trāsō bhayācikitatvam| klama indiryasādaḥ| vamirvamanam|| 29||
Adhikarana dvitIyavege lakShaNAni (30) · Śloka 30
dvitīyē vēpathuḥ svēdō dāhaḥ kaṇṭhē ca vēdanāḥ|
viṣaṁ cāmāśayaṁ prāptaṁ kurutē hr̥di vēdanām||30||
View original
द्वितीये वेपथुः स्वेदो दाहः कण्ठे च वेदनाः|
विषं चामाशयं प्राप्तं कुरुते हृदि वेदनाम्||३०||
hr̥dvēdanāntaṁ dvitīyē vēgē| (dvitīyē vēgē vēpathyādikaṁ liṅgam| viṣaṁ cāmāśayaṁ prāpya hr̥dyatipīḍāṁ karōti| kaṇṭhē vēdanā annābhyavahārāsahatvādikam| caśabdāt pūrvōktā jihvāśyāvatādayaśca||30||
Adhikarana tRutIyavege lakShaNAni (31) · Śloka 31
tāluśōṣastr̥tīyē tu śūlaṁ cāmāśayē bhr̥śam|
durbalē harati śūnē jāyētē cāsya lōcanē||31||
View original
तालुशोषस्तृतीये तु शूलं चामाशये भृशम्|
दुर्बले हरति शूने जायेते चास्य लोचने||३१||
śūnē lōcana ityantaṁ tr̥tīyē| (tr̥tīyē viṣavēgē tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| āmāśayē bhr̥śamatiśayēna śūlaṁ āmāśayē bhr̥śamityuktatvāt pakvāśayē'pi śūlaṁ dyōtyatē| caśabdēna pūrvōktānāṁ grahaṇam| asyōpayuktaviṣasya puruṣasya lōcanē nētrē durbalē balahīnē darśanāsamartha ityarthaḥ| haritē haritavarṇē| śūnē śōphayuktē jāyētē)|| 31||
Adhikarana caturthavege lakShaNAni (32) · Śloka 32
pakvāśayagatē tōdahidhmākāsāntrakūjanam|
caturthē jāyatē vēgē śirasaścātigauravam||32||
View original
पक्वाशयगते तोदहिध्माकासान्त्रकूजनम्|
चतुर्थे जायते वेगे शिरसश्चातिगौरवम्||३२||
caturthē vēgē pakvāśayagatē sati viṣē tōdādikaṁ śirasaścātigauravaṁ jāyatē| (caśabdēnānyāṅgēṣvapi gauravaṁ dyōtyatē| pūrvōktasamuccayārthaścaśabdaḥ)|| 32||
Adhikarana pa~jcamavege lakShaNAni (33) · Śloka 33
kaphaprasēkō vaivarṇya parvabhēdaśca pañcamē|
sarvadōṣaprakōpaśca pakvādhānē ca vēdanā||33||
View original
कफप्रसेको वैवर्ण्य पर्वभेदश्च पञ्चमे|
सर्वदोषप्रकोपश्च पक्वाधाने च वेदना||३३||
kaphaprasēkādi pakvādhānavēdanāntaṁ pañcamē| (atra pūrvacakāraḥ pūrvōktānāṁ samuccayārthaḥ)|| 33||
Adhikarana ShaShThavege lakShaNAni (34) · Śloka 34
ṣaṣṭhē saṁjñāpraṇāśaśca subhr̥śaṁ cātisāryatē||34||
View original
षष्ठे संज्ञाप्रणाशश्च सुभृशं चातिसार्यते||३४||
saṁjñāpraṇāśō'tisāraśca ṣaṣṭhē| (saṁjñāpraṇāśaścētanānāśaḥ| caśabdaḥ pūrvavat)|| 34||
Adhikarana saptamavege lakShaNAni (35) · Śloka 35
skandhapr̥ṣṭhakaṭībhaṅgō bhavēnmr̥tyuśca saptamē||35||
View original
स्कन्धपृष्ठकटीभङ्गो भवेन्मृत्युश्च सप्तमे||३५||
skandhādibhaṅgō mr̥tyuśca saptamē| iti saptavēgāḥ|| 35||
Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM cikitsA prathamaviShavege cikitsA (36) · Śloka 36
prathamē viṣavēgē'tha vāntaṁ śītāmbusēcitam|
sarpirmadhubhyāṁ saṁyuktamagadaṁ pāyayēd drutam||36||
View original
प्रथमे विषवेगेऽथ वान्तं शीताम्बुसेचितम्|
सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्तमगदं पाययेद् द्रुतम्||३६||
viṣavēgalakṣaṇamuktvānantarantaccikitsāmāha-prathama ityādinā| saptasu vēgēṣu kramēṇa cikitsā| prathamē viṣavēgē pūrvaṁ vamanaṁ tataḥ śītāmbusēkastatō dōṣādyapēkṣamanyatamamagadaṁ sarpirmadhubhyāṁ saṁyuktaṁ drutaṁ pāyayēt| (athaśabdaḥ prakaraṇāntaradyōtanārthaḥ| prathamē jihvāśyāvatādilakṣaṇalakṣitē viṣavēgē vamitaṁ śītāmbunā pariṣiktagātramāturaṁ ghr̥tamākṣikōpētamagadaṁ viṣaghnauṣadhamāśvēva pāyayēt bhiṣagiti śēṣaḥ)|| 36||
Adhikarana dvitIyavege cikitsA (37) · Śloka 37
dvitīyē pūrvavadvāntaṁ viriktaṁ cānu pāyayēt||37||
View original
द्वितीये पूर्ववद्वान्तं विरिक्तं चानु पाययेत्||३७||
dvitīyādiṣu subōdham| pūrvavaditi sūtrōktaprakārēṇa| anupāyayēditi prakaraṇādanyatamamagadam| (dvitīyē viṣavēgē vamanavirēcanāntaraṁ pūrvavat prathamavēgavat agadaṁ pāyayēt| pūrvavadityuktatvāt śītāmbupariṣēkaghr̥tamadhūpētatvādikaṁ dyōtyatē)|| 37||
Adhikarana tRutIyavege cikitsA (38) · Śloka 38
tr̥tīyē'gadapānaṁ ca hitaṁ nasyaṁ tathā'ñjanam||38||
View original
तृतीयेऽगदपानं च हितं नस्यं तथाऽञ्जनम्||३८||
tr̥tīyē vēgē agadapānādikaṁ hitam|| 38||
Adhikarana caturthavege cikitsA (39) · Śloka 39
caturthē snēhasaṁyuktamagadaṁ pratibhōjayēt||39||
View original
चतुर्थे स्नेहसंयुक्तमगदं प्रतिभोजयेत्||३९||
caturthē vēgē snēhānvitamagadaṁ pratibhōjayēt| snēhasyāviśēṣakathanānmahāsnēha ityarthaḥ|| 39||
Adhikarana pa~jcamavege cikitsA (40) · Śloka 40
pañcamē madhukakvāthamākṣikābhyāṁ yutaṁ hitam||40||
View original
पञ्चमे मधुकक्वाथमाक्षिकाभ्यां युतं हितम्||४०||
pañcamē vēgē madhukakvāthamākṣikānvitamagadaṁ pibēdātura iti śēṣaḥ||40||
Adhikarana ShaShThavege cikitsA (41) · Śloka 41
ṣaṣṭhē'tisāravat siddhiḥ..........................||41||
View original
षष्ठेऽतिसारवत् सिद्धिः..........................||४१||
ṣaṣṭhē viṣavēgē atisāratulyā cikitsā hitā|| 41||
Adhikarana saptamavege cikitsA (42) · Śloka 42
..............................avapīḍastu saptamē|
mūrdhni kākapadaṁ kr̥tvā sāsr̥gvā piśitaṁ kṣipēt||42||
View original
..............................अवपीडस्तु सप्तमे|
मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा सासृग्वा पिशितं क्षिपेत्||४२||
avapīḍaḥ kalkādi nasyam| athavā saptamē vēgē mūrdhni śirasi tālupradēśasya kākapadaṁ kākapadamudrākr̥tiṁ śastracchēdaṁ kr̥tvā anyaprāṇisambandhi piśitaṁ sāsraṁ raktasahitaṁ kṣipēt| (saptamē vēgē tuśabdēnāsyāpi cikitsitavyatvaṁ dyōtyatē| avapīḍaḥ rōgānutpādanīyōktō ghr̥tapānamātrāviśēṣaḥ| mūrdhni śirasi kākapadaṁ kr̥tvā kākapadākārēṇa chitvā anyajantūnāṁ saraktaṁ māṁsaṁ viṣasaṅkramaṇaprakāraṁ cōktamālambāyanēna- mūrdhni kākapadaṁ cāsya muṇḍitē tvatha kārayēt| māṁsaṁ saśōṇitaṁ sadyastasmin kākapadē nyasēt|| viṣasaṅkramaṇāntē tatparamāṁsaṁ parityajēt| ūrdhvamutkramamāṇaṁ tu viṣaṁ mūrdhni pratiṣṭhati| nivartamānaṁ taṁ hanti tasmātsaṅkrāmayēdviṣam|| iti)|| 42||
Adhikarana viShaghnI yavAgUH (43) · Śloka 43
kōśātakyagnikaḥ pāṭhā sūryavallyamr̥tābhayāḥ|
śēluḥ śirīṣaḥ kiṇihī haridrē kṣudrasāhvayā|
punarnavē trikaṭukaṁ br̥hatyau śārivē balē|
ēṣāṁ yavāgūṁ niryūhē śītāṁ saghr̥tamākṣikām|
yuñjyādvēgāntarē sarvaviṣaghnīṁ kr̥takarmaṇaḥ||43||
View original
कोशातक्यग्निकः पाठा सूर्यवल्ल्यमृताभयाः|
शेलुः शिरीषः किणिही हरिद्रे क्षुद्रसाह्वया|
पुनर्नवे त्रिकटुकं बृहत्यौ शारिवे बले|
एषां यवागूं निर्यूहे शीतां सघृतमाक्षिकाम्|
युञ्ज्याद्वेगान्तरे सर्वविषघ्नीं कृतकर्मणः||४३||
viṣaghnīṁ pēyāmāha-vēgāntarē uktalakṣaṇē kōṣātakyādīnāṁniryūhē kvāthē kr̥tāṁ śītāṁ saghr̥tamākṣikāṁ yavāgūṁ kr̥takarmaṇō vihitavamanādikasya satō yuñjyāt| sā hi sarvaviṣaghnī| agnikaścitrakaḥ bhallātakaṁ ca| sūryavallī arkaḥ śēluḥ ślēṣmātakaḥ| kiṇihī kaṭabhī| kṣaudrasahvayā mākṣikadhātuḥ| (prakr̥tādvēgādanyō vēgō vēgāntaram| kōśātakyādīnāṁ kvāthē ṣaḍaṅgakalpanākalpitē kr̥taṁ yavāgūmiti nibandhasaṁgrahē| kōṣātakī ghōṣakaḥ| agnikō'jamōdaḥ| mōraṭa ityanyē| sūryavallī paṭōlasadr̥śapatrā; yasyāḥ patrarasēnāktaṁ māṁsaṁ svinnamiva bhavati| kr̥takarmaṇaḥ kr̥tavamanādikasya kōśātakyādīnāṁ niryūhē kvāthē kr̥tāṁ śītāṁ sparśaśītalāṁ ghr̥tamākṣikōpētāṁ sarvaviṣaharāṁ yavāgūṁ vēgāntarē yōjayēt| kōśātakī (puṭṭalpīram) agnikō'gnimanthaḥ| sūryavallī (vēmbāḍa), karavīramiti kēcit| kiṇihī (kilukkiluppa) kṣaudrasāhvayā (makkīrakalla) iti kōlabhāṣā)|| 43||
Adhikarana aparA yavAgUH (44) · Śloka 44
tadvanmadhūkamadhukapadmakēsaracandanaiḥ||44||
View original
तद्वन्मधूकमधुकपद्मकेसरचन्दनैः||४४||
madhukādibhistadvaditi kōśātakyādividhānēna yavāgūm| (madhūkādīnāṁ niryūhē kr̥tā yavāgūstattulyaguṇā| madhūkādi subōdham)||44||
Adhikarana agadAnAM prayogaH (45) · Śloka 45
agadān vakṣyatē cātaḥ siddhān pūrvarṣinirmitān|
sarvēṣu sarvāvasthēṣu yē viṣēṣu paraṁ hitāḥ||45||
View original
अगदान् वक्ष्यते चातः सिद्धान् पूर्वर्षिनिर्मितान्|
सर्वेषु सर्वावस्थेषु ये विषेषु परं हिताः||४५||
atō'nantaraṁ pūrvarṣinirmitān duṣṭaphalānagādān vakṣyatē| yē agadāḥ sarvēṣu viṣēṣu sarvāvasthēṣu paramatyarthaṁ hitāḥ|| 45||
Adhikarana sa~jjIvano agadaH (46) · Śloka 46
candanaṁ kuṅkumaṁ kuṣṭhaṁ kāṅkṣī lākṣā priyaṅgavaḥ|
mustasthauṇēyaśailēyarōcanā madanaplavam|
śrīvēṣṭakaviḍaṅgailā viśālālamanaśśilāḥ|
surasaprasavaspr̥kkā rajanīdvayavālakam|
hiṅgusiddhārthakāḥ padmacāriṇī padmakēsaram|
jātyāḥ puṣpaṁ pravālaśca puṣpamarkaśirīṣayōḥ|
dvirōdhrabr̥hatī kauntī madhukaṁ gandhanākulī|
mudgaparṇī kaṇā śyāmā dhyāmakaṁ naladaṁ natam|
sinduvārakaśakyākadēvadārumayūrakam|
puṣyē samāhr̥taiḥ piṣṭairyōjyastairagadōttamaḥ|
sañjīvanaḥ prāgamr̥tādvihitō'yaṁ svayambhuvā|
pānanasyañjanāghrāṇadhūmālēpanadhāraṇaiḥ|
jīvanō viṣasuptānāṁ rājadvārē jayāvahaḥ|
dhanyō dhānyadhanāyuḥśrīkṣēmapuṣṭisukhapradaḥ|
gr̥hē sthitō viṣālakṣmīmantrajvaragaragrahān|
kr̥tyākārmaṇakākhōrdavyālajantusarīsr̥pān|
svapnōpaghātaduḥ svapnatōyāgniriputaskarān|
nihantyakālamaraṇamārakāśānivigrahān||46||
View original
चन्दनं कुङ्कुमं कुष्ठं काङ्क्षी लाक्षा प्रियङ्गवः|
मुस्तस्थौणेयशैलेयरोचना मदनप्लवम्|
श्रीवेष्टकविडङ्गैला विशालालमनश्शिलाः|
सुरसप्रसवस्पृक्का रजनीद्वयवालकम्|
हिङ्गुसिद्धार्थकाः पद्मचारिणी पद्मकेसरम्|
जात्याः पुष्पं प्रवालश्च पुष्पमर्कशिरीषयोः|
द्विरोध्रबृहती कौन्ती मधुकं गन्धनाकुली|
मुद्गपर्णी कणा श्यामा ध्यामकं नलदं नतम्|
सिन्दुवारकशक्याकदेवदारुमयूरकम्|
पुष्ये समाहृतैः पिष्टैर्योज्यस्तैरगदोत्तमः|
सञ्जीवनः प्रागमृताद्विहितोऽयं स्वयम्भुवा|
पाननस्यञ्जनाघ्राणधूमालेपनधारणैः|
जीवनो विषसुप्तानां राजद्वारे जयावहः|
धन्यो धान्यधनायुःश्रीक्षेमपुष्टिसुखप्रदः|
गृहे स्थितो विषालक्ष्मीमन्त्रज्वरगरग्रहान्|
कृत्याकार्मणकाखोर्दव्यालजन्तुसरीसृपान्|
स्वप्नोपघातदुः स्वप्नतोयाग्निरिपुतस्करान्|
निहन्त्यकालमरणमारकाशानिविग्रहान्||४६||
candanakuṅkumādibhiḥ puṣpadinē samāhr̥taiḥ sañjīvanō nāmāgadaḥ saṁyōjyaḥ| ayamagadō'mr̥tātpūrvamutpannō'mr̥tatulyakāryakaraḥ svayambhuvā brahmaṇā vihitaḥ| sthauṇēyaḥ kr̥tabarhākhyaḥ| plvaṁ paripēlavam| surasasya prasavamaṅkuraḥ| puṣpaṁ pravālaśca jātyāḥ| pravālaḥ kisalayam| śyāmā priyaṅguḥ| naladaṁ māṁsī| nataṁ tagaram| śamyāka āragvadhaḥ| maYurakō'pāmārgaḥ| ēṣa ca sañjīvanaḥ pānādibhirjjīvanādiguṇō dhānyādipradaśca| gr̥hē sthitō viṣādīn hanti| dhanyō maṅgalyaḥ| mantrō'nyēnābhicāraprayuktaḥ| kr̥tyā abhicāradēvatā| kāRmaṇaṁ vaśīkaraṇam| kākhōrddō nāma bhūtaviśēṣaḥ| jantavaḥ kr̥mayaḥ| sarīsr̥paḥ sarpādayaḥ| svapnōpaghātaḥ svapnē bhayaṅkarairabhibhavaḥ| duḥsvapnaṁ śārīrōktam| vigrahō dvandvaḥ|| 46||
Adhikarana yApano agadaH (47) · Śloka 47
candanaṁ vālakaṁ mustaṁ dhyāmakaṁ kaṭukā natam|
dāḍimaṁ kuṅkumaṁ śuṇṭhī kapitthaṁ vatsalāphalam|
karañjabījaṁ maricamutpalaṁ kamalaṁ dalam|
nalamūlamapāmārgaṁ karavīrakamañjanam|
lākṣāmālatyahicchatra nāgapuṣpāmlavētasam|
viṣālārōcanāśyāmā śaṅkhapuṣpīpriyaṅgukā|
ajājīsārivākuṣṭhamajamōdaḥ kuraṇḍakaḥ|
vayasthā sinduvārailā kāyasthā cāraṭī vacā|
karkaṭī pūtanā kēśī śvētā ca girikarṇikā|
gōlōmī siṁhalōmī ca varṣābhurgajapippalī|
agadō yāpanākhyō'yaṁ pūrvēṇa sadr̥śō guṇaiḥ||47||
View original
चन्दनं वालकं मुस्तं ध्यामकं कटुका नतम्|
दाडिमं कुङ्कुमं शुण्ठी कपित्थं वत्सलाफलम्|
करञ्जबीजं मरिचमुत्पलं कमलं दलम्|
नलमूलमपामार्गं करवीरकमञ्जनम्|
लाक्षामालत्यहिच्छत्र नागपुष्पाम्लवेतसम्|
विषालारोचनाश्यामा शङ्खपुष्पीप्रियङ्गुका|
अजाजीसारिवाकुष्ठमजमोदः कुरण्डकः|
वयस्था सिन्दुवारैला कायस्था चारटी वचा|
कर्कटी पूतना केशी श्वेता च गिरिकर्णिका|
गोलोमी सिंहलोमी च वर्षाभुर्गजपिप्पली|
अगदो यापनाख्योऽयं पूर्वेण सदृशो गुणैः||४७||
candanādibhiḥ pañcabhiḥ ślōkairyāpanākhya agadaḥ pūrvēṇa sañjīvanēna guṇaiḥ sadr̥śaḥ| dhyāmakaṁ śyāmakam| kattr̥ṇamiti kēcit| vatsakātphalamindrayavaḥ| dalaṁ gandhapatram| ahicchatraṁ kavakam| tadēva bhūsphōṭam| chatrākāramētat (kūṇṇa-iti bhāṣā)| śyāmā pippalī| śaṅkhapuṣpī vīraṭiḥ| kuraṇḍakaṁ pītāmlāyanakam| vaya-sthā āmalakam| kāyasthā harītakī| cāraṭī sthōṇēyam| karkaṭī bilvam| pūtanā māṁsī| kēśī nirguṇḍī| gōlōmī dūrvā| vāsaka iti ca| siṁhalōmī (ni) surasā ca supatrā ca bahuputrī ca takralā| varṣābhūḥ punarnavā|| 47||
Adhikarana sUryodayo agadaH (48) · Śloka 48
śrīvēṣṭakaṁ haridrē dvē kōvidāraṁ manaśśilām|
pippalīṁ pāṭalī padmāṁ śvētāñca girikarṇikām|
mañjiṣṭhāṁ br̥hatī vakraṁ yaṣṭī maricakēsaram|
phalinīṁ kiṇihīṁ cēti gavāṁ pittēna bhāvayēt|
sūryōdayō hanti viṣaṁ tamaḥ sūryōdayō yathā||48||
View original
श्रीवेष्टकं हरिद्रे द्वे कोविदारं मनश्शिलाम्|
पिप्पलीं पाटली पद्मां श्वेताञ्च गिरिकर्णिकाम्|
मञ्जिष्ठां बृहती वक्रं यष्टी मरिचकेसरम्|
फलिनीं किणिहीं चेति गवां पित्तेन भावयेत्|
सूर्योदयो हन्ति विषं तमः सूर्योदयो यथा||४८||
śrīvēṣṭakādibhirgōpittapiṣṭaiḥ sūryōdayanāmā'gadō viṣaṁ hanti yathā sūryōdayastamō'ndhakāram| śrīvēṣṭakaḥ śrīvāsakaḥ śvētā girikarṇikā kaṭabhī| vakraṁ tagaram| kēsaraṁ nāgakēsaram| phalinī priyaṅguḥ| kiṇihī girikarṇikā|| 48||
Adhikarana apare agadAH (49) · Śloka 49
nimbapatraṁ gr̥hāddhūmaṁ phāṇitaṁ br̥hatīphalam|
gōpittayuktamagadaḥ paramaṁ mr̥tajīvanaḥ|
gōpittakuṣṭhasurasamadhukadviniśaṁ tathā|
viśālārajanīkuṣṭhaśvapittavyōṣatumbaruḥ|
vacāśirīṣapañcāṅgī mr̥tasañjīvanō'gadaḥ|
pañcāṅgāni śirīṣasya śvapittañca varō'gadaḥ|
priyaṅgutagaraṁ lākṣā mañjiṣṭhā madhukaṁ madhu|
haridrā cētyayaṁ śrēṣṭhaḥ kauṭalyadayitō'gadaḥ|
visaṁjñānāṁ viṣairghōraiḥ prahārairnaṣṭacētasām|
udbandhānāṁ jalaughē ca mr̥tānāṁ cētanāvahaḥ|
śirīṣaphalakākāṇḍasurasāgrapunarnavaiḥ|
kakṣyāvāyasisaṁyuktairagadaḥ pūrvavadguṇaiḥ|
kaṭukālābumūlāni gavāṁ pittēna kalkayēt|
brāhmō dhāryō'yamagadaḥ sarvakarmasu pūjitaḥ|
agāradhūmastrivr̥tā gōpittaṁ tryūṣaṇaṁ vacā|
prājāpatyō'yamagadaḥ sarvarakṣō viṣāpahaḥ|
śvētapuṣkaratulyāṁśairjīvantyā kusumaiḥ kr̥taḥ|
rukmapiṭō maṇirddhāryaścāṇakyēṣṭō viṣāpahaḥ|
maṁsītvakpatrasurasamanōhvā śītakuṅkumam|
niśā vyāghranakhaṁ śuṇṭhī daśāṅgō'yaṁ viṣāpahaḥ|
utpātagaṇḍapiṭakādigdhaviddhaviṣāpahaḥ|
udumbaratvagjambvasthimadhukōtpalagairikaiḥ|
candanōśīranaladanāgakēsarapadmakaiḥ|
viśēṣādviṣavisphōṭavisarpajvaradāhahā|
śirīṣōdumbaraplakṣanyagrōdhāśvatthavalkalaiḥ|
saghr̥tō dāhatr̥ṣṇāsraviṣavīsarpapittahā|
gajapippalikāsīsakṣārayaṣṭīmayūrakam|
raktā nataṁ vacā dantī śivaḥ śivakr̥tō'gadaḥ|
surālāpāvakīsōmābhōgavatyamr̥tānatam|
āḍhakīkiṇihīsōmarājī cauśanasō'gadaḥ|
ślēṣmātakārkakusumaṁ taṇḍulīyō mayūrakaḥ|
surasāmañjarī kākamācī pānē'gadō varaḥ||49||
View original
निम्बपत्रं गृहाद्धूमं फाणितं बृहतीफलम्|
गोपित्तयुक्तमगदः परमं मृतजीवनः|
गोपित्तकुष्ठसुरसमधुकद्विनिशं तथा|
विशालारजनीकुष्ठश्वपित्तव्योषतुम्बरुः|
वचाशिरीषपञ्चाङ्गी मृतसञ्जीवनोऽगदः|
पञ्चाङ्गानि शिरीषस्य श्वपित्तञ्च वरोऽगदः|
प्रियङ्गुतगरं लाक्षा मञ्जिष्ठा मधुकं मधु|
हरिद्रा चेत्ययं श्रेष्ठः कौटल्यदयितोऽगदः|
विसंज्ञानां विषैर्घोरैः प्रहारैर्नष्टचेतसाम्|
उद्बन्धानां जलौघे च मृतानां चेतनावहः|
शिरीषफलकाकाण्डसुरसाग्रपुनर्नवैः|
कक्ष्यावायसिसंयुक्तैरगदः पूर्ववद्गुणैः|
कटुकालाबुमूलानि गवां पित्तेन कल्कयेत्|
ब्राह्मो धार्योऽयमगदः सर्वकर्मसु पूजितः|
अगारधूमस्त्रिवृता गोपित्तं त्र्यूषणं वचा|
प्राजापत्योऽयमगदः सर्वरक्षो विषापहः|
श्वेतपुष्करतुल्यांशैर्जीवन्त्या कुसुमैः कृतः|
रुक्मपिटो मणिर्द्धार्यश्चाणक्येष्टो विषापहः|
मंसीत्वक्पत्रसुरसमनोह्वा शीतकुङ्कुमम्|
निशा व्याघ्रनखं शुण्ठी दशाङ्गोऽयं विषापहः|
उत्पातगण्डपिटकादिग्धविद्धविषापहः|
उदुम्बरत्वग्जम्ब्वस्थिमधुकोत्पलगैरिकैः|
चन्दनोशीरनलदनागकेसरपद्मकैः|
विशेषाद्विषविस्फोटविसर्पज्वरदाहहा|
शिरीषोदुम्बरप्लक्षन्यग्रोधाश्वत्थवल्कलैः|
सघृतो दाहतृष्णास्रविषवीसर्पपित्तहा|
गजपिप्पलिकासीसक्षारयष्टीमयूरकम्|
रक्ता नतं वचा दन्ती शिवः शिवकृतोऽगदः|
सुरालापावकीसोमाभोगवत्यमृतानतम्|
आढकीकिणिहीसोमराजी चौशनसोऽगदः|
श्लेष्मातकार्ककुसुमं तण्डुलीयो मयूरकः|
सुरसामञ्जरी काकमाची पानेऽगदो वरः||४९||
nimbapatragōpittaviśālāpañcāṅgānītyādayaḥ subōdhaḥ| (gōpittaṁ gōrōcanēti suśrutaṭīkā)| tathēti paramaṁ mr̥tajīvanaḥ| śirīṣapañcāṅgāni patrapuṣpaphalatvaṅmūlāni| varaḥ śrēṣṭhā| priyaṅgvādirayamagadaḥ śrēṣṭhaḥ| yaḥ kauṭilyasya dayitaḥ visaṁjñādīnāṁ cētanāvahaśca| śirīṣaphalādibhiragadō guṇaiḥ pūrvavat priyaṅgvādivadvijñēyaḥ| surasāgraṁ tulasīkusumam| kakṣyā vāyasī kākōdumbarikā| kaṭukālābumūlāni gōpittēna kalkayēt| brāhmō'yamagadō maṇivāddhāryaḥ| sarvakarmasvabhīṣṭēṣu pūjitaḥ śrēṣṭhaḥ| (kaṭukālābu ghēccuraḥ)| agāradhūmādibhiḥ prājāpatyō nāmāgadaḥ subōdhaḥ| śvētapadmaṁ jīvantīkusumaṁ ca samabhāgaṁ kr̥tvā rukmēna suvarṇēna pēṣayēdayaṁ maṇiścāṇakyasya kauṭilyasya viṣāpaha iṣṭaḥ| māṁsyādibhirdaśāṅgō nāmāgadō viṣāpahaḥ| viśēṣata utpātādyāpahaśca| śītaṁ candanam| udumbaratvagādibhiragadō viśēṣādviṣavisphōṭādihā| śirīṣādivalkalaiḥ saghr̥tō'gadō dāhādihā| gajapippalyādibhirbhagavatā śivēna kr̥tō'gadaḥ| śivaḥ śrēyaṣkaraḥ| mayūrakamapāmārgaḥ raktā| guñjā| nataṁ tagaram| surālādibhirauśanasō'gadaḥ| surālā (ni)- sulakṣaṇā surālākhyā jñēyā putravatī parā| pūjā vr̥ddhākarī jñēyā patrapuṣpaphalaiḥ śubhā| pāvakī (ni)- kṣuradhārā pāvakākhyā jñēyā sasyavatīti ca| vīraṇī vīragucchōktā saivāruṇavacā matā|| sōmā brāhmī candratarurvā| bhōgavatī samaṅgā| kiṇihī kaṭabhī| ślēṣmātakādibhiragadaḥ pānē varaḥ śrēṣṭhaḥ| (surasā nirguṇḍī| mañjarī tulasī)|| 49||
Adhikarana dadhyAdikaM mUlaviShaghnam (50) · Śloka 50
dadhyājyākṣaudralavaṇaṁ pītaṁ mūlaviṣāpaham||50||
View original
दध्याज्याक्षौद्रलवणं पीतं मूलविषापहम्||५०||
dadhyādikaṁ saṁyōjya pītaṁ mūlaviṣāpahaṁ bhavati|| 50||
Adhikarana haridrAdiyogaH (51) · Śloka 51
haridrāsaindhavakṣaudraghr̥taṁ saṁsr̥jya pāyayēt|
ārttān mūlaviṣairghōrairdigdhaviddhān viśēṣataḥ||51||
View original
हरिद्रासैन्धवक्षौद्रघृतं संसृज्य पाययेत्|
आर्त्तान् मूलविषैर्घोरैर्दिग्धविद्धान् विशेषतः||५१||
ghōrairmūlaviṣairārttān haridrādīni saṁsr̥jya pāyayēt| viṣadigdhaśastraviddhān viśēṣēṇa pāyayēt|| 51||
Adhikarana nishAyAH antarbahiH prayogaH (52) · Śloka 52
haridrāntarbahiḥ śastā viṣadōṣāturē param||52||
View original
हरिद्रान्तर्बहिः शस्ता विषदोषातुरे परम्||५२||
viṣadōṣairāturē puruṣē antaḥpānādinā bahiśca lēpādinā haridraiva paraṁ śastā|| 52||
Adhikarana nishAdya~jjanam (53) · Śloka 53
niśāśvamārasurasakarañjavyōṣadārubhiḥ|
añjanaṁ bastramūtrēṇa piṣṭairnētrōparōdhajit||53||
View original
निशाश्वमारसुरसकरञ्जव्योषदारुभिः|
अञ्जनं बस्त्रमूत्रेण पिष्टैर्नेत्रोपरोधजित्||५३||
niśādibhirvastamūtrapiṣṭairañjanaṁ viṣāturē nētrōparōdhajid bhavati||53||
Adhikarana bIjapUrAdya~jjanam (54) · Śloka 54
karṇākṣināsikākaṇṭhajihvārōgēṣu nāvanam|
bījapūrāryabr̥hatīphalajyōtiṣmatīkr̥tam||54||
View original
कर्णाक्षिनासिकाकण्ठजिह्वारोगेषु नावनम्|
बीजपूरार्यबृहतीफलज्योतिष्मतीकृतम्||५४||
bījapūrādikr̥taṁ nāvanaṁ viṣāturē karṇādirōgēṣu yōjyamiti śēṣaḥ| āryubr̥hatī sthūlaphalā kaṇṭakārikā tasyāḥ phalāni|| 54||
Adhikarana gandhahastI agadaH (55) · Śloka 55
śvēta vacā hiṅvamr̥tā sugandhā kuṣṭhasaindhavam|
śirīṣapuṣpadviniśāvyōṣaṭuṇṭukasarṣapāḥ|
kapitthamadhyaṁ laśunaṁ karañjō vaṁśalēkhanam|
piṣṭvā gōbastamūtrēṇa tatpittēnaiva bhāvayēt|
dināni sapta vyatyāsādvinihanti tatō'ñjanāt|
viṣaṁ śirasthaṁ mūrddhārttijvarājīrṇāviṣūcikāḥ|
apasmāragrahōnmādapāṇḍumēhamadātyayān|
śuṣkanētrāmayaśirōrōgapaillagaṇārbudān|
kācāndhakārapaṭalakaṇḍūdaurbalyapakṣmaṇaḥ|
lēpāt pītakṣatālīḍhadaṣṭadighdaviṣaṁ jayēt|
śvitraṁ kr̥cchrāṇi kuṣṭhāni duṣṭanāḍīmahāvraṇān|
ānāhārśō gudē lēpāllalāṭē duṣṭapīnasam|
yōnilēpēna nārīṇāṁ mūḍhagarbhānulōmanaḥ|
unmūlayatyēṣa viṣaṁ gandhahastīva kānanam||55||
View original
श्वेत वचा हिङ्वमृता सुगन्धा कुष्ठसैन्धवम्|
शिरीषपुष्पद्विनिशाव्योषटुण्टुकसर्षपाः|
कपित्थमध्यं लशुनं करञ्जो वंशलेखनम्|
पिष्ट्वा गोबस्तमूत्रेण तत्पित्तेनैव भावयेत्|
दिनानि सप्त व्यत्यासाद्विनिहन्ति ततोऽञ्जनात्|
विषं शिरस्थं मूर्द्धार्त्तिज्वराजीर्णाविषूचिकाः|
अपस्मारग्रहोन्मादपाण्डुमेहमदात्ययान्|
शुष्कनेत्रामयशिरोरोगपैल्लगणार्बुदान्|
काचान्धकारपटलकण्डूदौर्बल्यपक्ष्मणः|
लेपात् पीतक्षतालीढदष्टदिघ्दविषं जयेत्|
श्वित्रं कृच्छ्राणि कुष्ठानि दुष्टनाडीमहाव्रणान्|
आनाहार्शो गुदे लेपाल्ललाटे दुष्टपीनसम्|
योनिलेपेन नारीणां मूढगर्भानुलोमनः|
उन्मूलयत्येष विषं गन्धहस्तीव काननम्||५५||
śvētādikaṁ gōbastamūtrēṇa piṣṭaṁ saṁśōṣya saptadināni tatpittēna gōbastapittēna vyatyāsāt paryāyēṇa bhāvayēt| punargōpittēna punarbastapittēnētyarthaḥ| tatō'nantaramañjanēna śiraḥsthaṁ viṣaṁ mūrddhārtyādīṁśca vinihanti| śuṣkanētrāmayaḥ śuṣkākṣipākaḥ| andhakāraṁ timiram| lēpāt pītaviṣaṁ kṣataviṣamālīḍhaviṣaṁ daṣṭaviṣaṁ digdhaviṣaṁ ca jayēt| kṣataviṣādīnāṁ lakṣaṇaṁ vakṣyati| śvitrapīḍādīṁśca lēpāt jayēt| gudē lēpādānāhamarśaśca| lalāṭalēpādduṣṭapīnasam| ēṣa cāgadō nārīṇāṁ yōnilēpanēna mūḍhagarbhānulōmanaḥ| ēṣa ca viṣamunmūlayati yathā gandhahastī vanam| (śvētā śvētavacā| sugandhā gandhanākulī| ṭuṇṭukaḥ syōnākaḥ| vaṁśalēkhanaṁ vaṁśatvak)||55||
Adhikarana ajito~agadaH (56) · Śloka 56
viḍaṅgapāṭhā triphalājamōdā hiṅgvagnivakraṁ lavaṇasya vargaḥ|
vyōṣānvitaṁ sthāvarajaṅgamānāṁ jētā viṣāṇāmagadō'jitākhyaḥ||56||
View original
विडङ्गपाठा त्रिफलाजमोदा हिङ्ग्वग्निवक्रं लवणस्य वर्गः|
व्योषान्वितं स्थावरजङ्गमानां जेता विषाणामगदोऽजिताख्यः||५६||
viḍaṅgādibhirajitanāmāgadaḥ sthāvarāṇāṁ jaṅgamānāṁ ca viṣāṇāṁ jētā| lavaṇavargaḥ sūtrōktaḥ|| 56||
Adhikarana bAlasUryo~agadaH (57) · Śloka 57
manōhvā rōcanā caṇḍā tvagēlāsitasarṣapaiḥ|
spr̥kkāhiṅgulakāśmīrakāntābhiḥ kalkitō'gadaḥ|
viṣaghnō bālasūryō'yaṁ śrīrakṣāvijayarddhidaḥ||57||
View original
मनोह्वा रोचना चण्डा त्वगेलासितसर्षपैः|
स्पृक्काहिङ्गुलकाश्मीरकान्ताभिः कल्कितोऽगदः|
विषघ्नो बालसूर्योऽयं श्रीरक्षाविजयर्द्धिदः||५७||
manōhvādibhiḥ kalkitō'gadō nāmnā bālasūryō viṣaghnaḥ śryādipradaśca| manōhvā manaśśilā| caṇḍā cōrakam| kāśmīraṁ kuṅkumam| kāntā priyaṅguḥ|| 57||
Adhikarana mAheshvaro yogaH (58) · Śloka 58
ajagandhā sagōmūtrā gr̥hadhūmaḥ sagugguluḥ|
ēṣa māhēśvarō yōgō na kvacit pratihanyatē||58||
View original
अजगन्धा सगोमूत्रा गृहधूमः सगुग्गुलुः|
एष माहेश्वरो योगो न क्वचित् प्रतिहन्यते||५८||
ajagandhādibhirmāhēśvarō yōgaḥ subōdhaḥ| aśvagandhā sagōmūtrā iti ca pāṭhaḥ|| 58||
Adhikarana digdhaviddhalakShaNAni (59) · Śloka 59
viṣadigdhēna viddhastu pratāmyati muhurmuhuḥ|
vivarṇabhāvaṁ bhajatē viṣādaṁ cāśu gacchati|
kīṭairivāvr̥taṁ cāsya gātraṁ cimicimāyatē|
śrōṇipr̥ṣṭhaśiraḥ skandhasandhayaḥ syuḥ savēdanāḥ|
kr̥ṣṇaduṣṭāsravisrāvī tr̥ṇmūrcchājvaradāhavān|
duṣṭikāluṣyavamathuśvāsakāsakaraḥ kṣaṇāt|
āraktapītaparyantaḥ śyāvamadhyō'tirugvraṇaḥ|
śūyatē pacyatē sadyō gatvā māṁsaṁ ca kr̥ṣṇatām|
praklinnaṁ śīryatē'bhīkṣṇaṁ sapicchilaparisravam||59||
View original
विषदिग्धेन विद्धस्तु प्रताम्यति मुहुर्मुहुः|
विवर्णभावं भजते विषादं चाशु गच्छति|
कीटैरिवावृतं चास्य गात्रं चिमिचिमायते|
श्रोणिपृष्ठशिरः स्कन्धसन्धयः स्युः सवेदनाः|
कृष्णदुष्टास्रविस्रावी तृण्मूर्च्छाज्वरदाहवान्|
दुष्टिकालुष्यवमथुश्वासकासकरः क्षणात्|
आरक्तपीतपर्यन्तः श्यावमध्योऽतिरुग्व्रणः|
शूयते पच्यते सद्यो गत्वा मांसं च कृष्णताम्|
प्रक्लिन्नं शीर्यतेऽभीक्ष्णं सपिच्छिलपरिस्रवम्||५९||
viṣadigdhāstraviddhasya lakṣaṇamāha-pratāmyati muhurmuhurityādikaṁ viṣadigdhēna viddhasya lakṣaṇam| tatra vraṇaḥ kṣaṇāt dr̥ṣṭikāluṣyādikara iti sambandhaḥ| āraktā īṣallōhitāḥ paryantā yasmin vraṇē sa tathōktaḥ| śūyata iti vraṇaviśēṣaṇam| (viṣadigdhēna śastrēṇa viddhō narastu muhurmuhuḥ punaḥ punaḥ pratāmyati glāniṁ prāpnōti vivarṇabhāvaṁm vaivarṇyaṁ bhajatē| āśvēva viṣādaṁ gacchati| caśabdaḥ samuccayē| asya viṣadigdhāhatasya śarīraṁ kīṭaiḥ kr̥mibhirācitaṁ vyāptamiva cimicimāyatē cimicimāvadācarati| aṇuprāṇi parisarpaṇapratītiścimicimā| asya śrōṇyādi nānā vēdanā'nvitā bhavanti| vraṇaḥ kr̥ṣṇaṁ duṣṭaṁ cāsraṁ sadā sravati| tr̥ḍādiyuktaśca bhavati| mūrcchā vaicityam| kṣaṇēna dr̥ṣṭikāluṣyādikarō bhavati| vēdhavraṇa īṣadraktapītavarṇaparyantaḥ śyāvarṇamadhyaḥ śōphaṁ prāpnōti| sahasā pākaṁ ca prāpnōti| tadgataṁ māṁsaṁ kāRrṣṇyamāsādya atiśayēna klinnaṁ sat paicchilyayuktapūyasrāvōpētamanavarataṁ śīryatē| caśabdaḥ samuccayārthaḥ)|| 59||
Adhikarana digdhaviddhacikitsA (60) · Śloka 60
kuryādamarmaviddhasya hr̥dayāvaraṇaṁ drutam|
śalyamākr̥ṣya taptēna lōhēnānu dahēd vraṇam|
athavā muṣkakaśvētāsōmatvaktāmravallitaḥ|
śirīṣādgr̥dhranakhyāśca kṣārēṇa pratisārayēt|
śukanāsāprativiṣāvyāghRīmūlaiśca lēpayēt|
pītadaṣṭacikitsāṁ ca kuryāttasya yathārhataḥ|
vraṇē tu pūtipiśitē kriyā pittavisarpavat||60||
View original
कुर्यादमर्मविद्धस्य हृदयावरणं द्रुतम्|
शल्यमाकृष्य तप्तेन लोहेनानु दहेद् व्रणम्|
अथवा मुष्ककश्वेतासोमत्वक्ताम्रवल्लितः|
शिरीषाद्गृध्रनख्याश्च क्षारेण प्रतिसारयेत्|
शुकनासाप्रतिविषाव्याघ्ऱीमूलैश्च लेपयेत्|
पीतदष्टचिकित्सां च कुर्यात्तस्य यथार्हतः|
व्रणे तु पूतिपिशिते क्रिया पित्तविसर्पवत्||६०||
kiryādityādinā digdhaviddhasya cikitsā-amarmaṇi viddhasyāśu hr̥dayavaraṇaṁ kuryāt| hr̥dayāvaraṇaṁ tat yēna pītēna hr̥daya prāptēna viṣamabhibhavituṁ na śaknōti tacca vakṣyatē| vraṇācca viṣadigdhaṁ śalyamākr̥ṣyānu paścāttaptēna śastrēṇa vraṇaṁ dahēt| (amarmaviddhasya marmavēdhasyāsādhyatvānmarmarahitapradēśē viddhasya drutamāśvēva hr̥dayāvaraṇaṁ ghr̥tapānēna hr̥dayācchādanaṁ kuryāt bhiṣagiti śēṣaḥ)| hr̥dayasya sarvadhātumūlatvādāhāramārgatvāt pradhānamarmatvācca tasmin viṣaghnaghr̥tādibhiḥ pracchāditē sati viṣaṁ sahasā nātivisarpati| uktaṁ cālambāyanēna- yāḥ sirāḥ sarvagātrēṣu hr̥dayē sampratiṣṭhitāḥ| tābhirasya viṣaṁ sarvaṁ hr̥dayaṁ sampradhāvati|| ghr̥tēna tu praticchannaṁ viṣaṁ nāti prapīḍayēt| nirvāṇajananaṁ sarpiḥ prāṇināṁ prāṇavarddhanam|| hr̥dayāvaraṇāstadvadbhakṣyā bhōjyāśca sāgadāḥ|| iti| anu hr̥dayāvaraṇādanantaraṁ śalyaṁ viṣadigdhaśilīmukhādikaṁ sūtrōditēna vidhinā'hr̥tya agninā taptēna lōhamayēna jāmbvōṣṭhādinā vēdhavraṇaṁ dahēt| athavā naiva dahēdapi tu muṣkakādīnāṁ kṣārēṇa pratisārayēt| śukanāsādibhirvraṇaṁ lēpayēt| (athavā adāhē yasya cēt muṣkakādibhavēna kṣārēṇa vraṇaṁ pratisārayēt| muṣkakaḥ kālamuṣkakaḥ| śvētā śvētavacā| sōmātvak kaṭphalatvak| tāmravallī (cōmbullirkōḍi) śirīṣaṁ prasiddhaṁ lōkē| gr̥dhranakhī (kārtōṭṭi) viralēti pāṭhyakāraḥ| piṣṭaiḥ śukanāsādibhirvēdhavraṇaṁ lēpayēcca| śukanāsā syōnākaḥ| prativiṣā'tiviṣā| vyāghrī br̥hatī)| tasya viṣadigdhaśastraviddhasya pītadaṣṭaviṣādyapēkṣayā yōjayēt| subōdham| pūtipiśitē klinnamāṁsē| (tasya viṣadigdhaśastraviddhasya pītadaṣṭacikitsāṁ pītacikitsāṁ viṣapītāya sūtrōditāṁ vamanādikāṁ daṣṭacikitsāmupari vakṣyamāṇāṁ sarpādiduṣṭakriyāṁ ca kuryāt| vraṇē viddhavraṇē pūtipiśitē durgandhayuktāmiṣē sati tuśabdēna duṣṭībhūtē'pi kāraṇaviśēṣāt śītōpacāra ēva karttavya iti dyōtyatē| pittavisarpavat pittavisarpa iva śatadhautaghr̥tāplutanyagrōdhagaṇādyālēpanādikā kriyā cikitsā kāryēti śēṣaḥ)|| 60||
Adhikarana garAkhyaM kRutrimaM viSham (61) · Śloka 61
saubhāgyārthaṁ striyō bhartrē rājñē vārāticōditāḥ|
garamāhārasampr̥ktaṁ yacchantyāsannavartinaḥ||61||
View original
सौभाग्यार्थं स्त्रियो भर्त्रे राज्ञे वारातिचोदिताः|
गरमाहारसम्पृक्तं यच्छन्त्यासन्नवर्तिनः||६१||
ityakr̥trimamuktvā kramaprāptaṁ kr̥trimaṁ nirṇētumāha-saubhāgyārthaṁ bhartrērāhārasamprayuktaṁ garaṁ striyō yacchanti dadati| rājñē cāsannavartinō yacchanti kimbhūtā arāticōditāḥ rājaśatruprayuktāḥ| (striyaḥ saubhāgyārthaṁ bhartrē āsannavartinaḥ arāticōditāḥ vairijanaprēritāḥ rājñē nr̥pāya vāśabdō vikalpārthaḥ| garaṁ vakṣyamāṇaviśēṣaviṣaṁ āhāra sampr̥ktaṁ āhōrēṇa saṁyuktaṁ āhāraśabdēnādyamānaṁ sakalamapi vastujātaṁ gr̥hyatē| yacchanti prayacchanti)|| 61||
Adhikarana 'gara'nirvacanam (62) · Śloka 62
nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanām|
viṣāṇāñcālpavīryāṇāṁ yōgō gara iti smr̥taḥ||62||
View original
नानाप्राण्यङ्गशमलविरुद्धौषधिभस्मनाम्|
विषाणाञ्चाल्पवीर्याणां योगो गर इति स्मृतः||६२||
nanu garaśabdēna kimucyata ityāha-nānāvidhaprāṇyaṅgaśamalānāṁ dēhaviruddhauṣadhibhasmanāmalpavīryāṇāṁ viṣāṇāṁ ca ya ēkatra yōgaḥ sa gara iti smr̥taḥ| (nānāprāṇyaṅgaśamalaviruddhauṣadhibhasmanāṁ nānāvidhaprāṇināmaṅgānāmavayavānāṁ śamalānāṁ mūtrapurīṣādimalānāṁ ca athavā nānāprāṇīnāṁ aṅgamalānāṁ manuṣyadēhamalānāṁ ca prāṇīnāmēvāṅgamalānāṁ vā| viruddhauṣadhibhasmanāṁ viruddhavīryadravyabhasmanāṁ alpavīryāṇāṁ vatsanābhādi mandavīryāṇāṁ viṣadravyāṇāṁ ca yōgaḥ ēkīkaraṇaṁ gara iti garasaṁjñaḥ smr̥taḥ munibhiriti śēṣaḥ)|| 62||
Adhikarana garaprayukte lakShaNAni (63) · Śloka 63
tēna pāṇḍuḥ kr̥śō'lpāghniḥ kāsaśvāsajvarārditaḥ|
vāyunā pratilōmēna svapnacintāparāyaṇaḥ|
mahōdarayakr̥tplīhō dīnavāgdurbalō'lasaḥ|
śōphavān satatādhmātaḥ śuṣkapādakaraḥ kṣayī|
prāyaḥ paśyati śuṣkāṁśca vanaspatijalāśayān|
manyatē kr̥ṣṇamātmānaṁ gaurō gauraṁ ca kālakaḥ|
vikarṇanāsānayanaṁ paśyēttadvihatēndriyaḥ|
ētairanyaiśca bahubhiḥ kliṣṭō ghōrairupadravaiḥ|
garārttō nāśamāpnōti kaścitsadyō'cikitsitaḥ||63||
View original
तेन पाण्डुः कृशोऽल्पाघ्निः कासश्वासज्वरार्दितः|
वायुना प्रतिलोमेन स्वप्नचिन्तापरायणः|
महोदरयकृत्प्लीहो दीनवाग्दुर्बलोऽलसः|
शोफवान् सतताध्मातः शुष्कपादकरः क्षयी|
प्रायः पश्यति शुष्कांश्च वनस्पतिजलाशयान्|
मन्यते कृष्णमात्मानं गौरो गौरं च कालकः|
विकर्णनासानयनं पश्येत्तद्विहतेन्द्रियः|
एतैरन्यैश्च बहुभिः क्लिष्टो घोरैरुपद्रवैः|
गरार्त्तो नाशमाप्नोति कश्चित्सद्योऽचिकित्सितः||६३||
garōpayuktasya lakṣaṇamāha-tēna garēṇōpayuktēna puruṣaḥ pāṇḍvādiguṇō bhavati| ardditaśabdasya kāsādibhiḥ sambandhaḥ| pratilōmō vāyurviparītavāhī| mahacchabdasya plīhāntaiḥ sambandhaḥ svapnē ca gōmāyvādīn jalāśayāntān prāyaḥ paśyati| yaśca svabhāvādēva gauraḥ sa kr̥ṣṇamātmānaṁ manyatē kālaśca gauram| tēna ca garaṇa vihatēndriyaḥ sarvaṁ karṇādirahitaṁ paśyati| garārttaśca puruṣaḥ ētairanyaiśca ghōrairbahubhirupadravaiḥ kliṣṭō nāśamāpnōti| kaśct sadya ēvācikitsitaḥ san|| 63||
Adhikarana garacikitsAkramaH (64) · Śloka 64
garārttō vāntavānbhuktvā tatpathyaṁ pānabhōjanam|
śuddhahr̥cchīlayēddhēma sūtrasthānavidhēḥ smaran||64||
View original
गरार्त्तो वान्तवान्भुक्त्वा तत्पथ्यं पानभोजनम्|
शुद्धहृच्छीलयेद्धेम सूत्रस्थानविधेः स्मरन्||६४||
garārtta ityādinā cikitsā| yō garārttaḥ sa prathamamēva vāntavān garē pathyaṁ pānabhōjanaṁ bhuktvā śuddhahr̥t san hēma suvarṇaṁ sūtrasthānōktavidhinā śīlayēt| (garārttaḥ garapīḍitō naraḥ vāntavān kr̥tavamanaḥ tatpathyāṁ garahitaṁ pānabhōjanaṁ bhuktvā sūtrasthānavidhēḥ smaran annasaṁrakṣāyāṁ viṣapītāya dadyādityādi sūtrasthānōktaṁ nirūpayan śuddhahr̥t sakṣaudratāmrarajasā śuddhahr̥dayaḥ hēma hēmacūrṇaṁ śīlayēdabhyasēt)|| 64||
Adhikarana sharkarAdilehaH (65) · Śloka 65
śarkarākṣaudrasaṁyuktaścūrṇastāpyasuvarṇayōḥ|
lēhaḥ praśamayatyugraṁ sarvaṁ yōgakr̥taṁ viṣam||65||
View original
शर्कराक्षौद्रसंयुक्तश्चूर्णस्ताप्यसुवर्णयोः|
लेहः प्रशमयत्युग्रं सर्वं योगकृतं विषम्||६५||
śarkarādilēhaḥ subōdhaḥ| tāpyaṁ mākṣikadhātuḥ| tāpyasuvarṇayōścūrṇaḥ śarkarayā kṣaudrēṇa ca saṁyōjitō lēha ugramutkr̥ṣṭavīryaṁ yōgakr̥taṁ sarvaṁ viṣaṁ praśamayati nāśayati| atra sarvaśabdēna garasya nānātvaṁ dyōtyatē|| 65||
Adhikarana mUrvAdicUrNam (66) · Śloka 66
mūrvāmr̥tānatakaṇāpaṭōlīcavyacitrakān|
vacāmustaviḍaṅgāni takrakōṣṇāmbumastubhiḥ|
pibēdrasēna cāmlēna garōpahatapāvakaḥ||66||
View original
मूर्वामृतानतकणापटोलीचव्यचित्रकान्|
वचामुस्तविडङ्गानि तक्रकोष्णाम्बुमस्तुभिः|
पिबेद्रसेन चाम्लेन गरोपहतपावकः||६६||
yasya garēṇa pāvaka upahataḥ sa mūrvādicūrṇaṁ takrādibhiramlēna kāñjikādyamladravyēṇa māṁsarasēna ca pibēt|| 66||
Adhikarana pArAvatAmiShAdiyogaH (67) · Śloka 67
pārāvatāmiṣaśaṭīpuṣkarāhvaśr̥taṁ himam|
garatr̥ṣṇārujākāsaśvāsahidhmājvarāpaham||67||
View original
पारावतामिषशटीपुष्कराह्वशृतं हिमम्|
गरतृष्णारुजाकासश्वासहिध्माज्वरापहम्||६७||
pārāvatamāṁsādikaṁ rasavidhānēna śr̥taṁ pakvaṁ paścācca himaṁ garādyapaharam| (pārāvatāmiṣādibhiḥ śr̥taṁ atra śrapaṇōkatyā dravadravyatvāttōyamityarthaḥ)|| 67||
Adhikarana shvAsakAsaghnayogau (68) · Śloka 68
vāyasī śvāsakāsaghnī bhr̥ṣṭājyatriphalārasē|
bhārṅgīnāgaraniryūhaḥ śiśiraśca samākṣikaḥ||68||
View original
वायसी श्वासकासघ्नी भृष्टाज्यत्रिफलारसे|
भार्ङ्गीनागरनिर्यूहः शिशिरश्च समाक्षिकः||६८||
ājyatriphalārasayōrbhr̥ṣṭā vāyasī garārttasya śvāsakāsaghnī| vāyasī kākōdumbarikā| bhārṅgīnāgarayōḥ kvāthaḥ śītō mākṣikayuktaścaśabdācchvāsakāsaghnaḥ|| 68||
Adhikarana hareNvAdilepanam (69) · Śloka 69
harēṇucandanaśyāmānaladaṁ ślakṣṇapēṣitam|
vilēpanaṁ prayōktavyaṁ garēṇōpahatatvacaḥ||69||
View original
हरेणुचन्दनश्यामानलदं श्लक्ष्णपेषितम्|
विलेपनं प्रयोक्तव्यं गरेणोपहतत्वचः||६९||
yēṣāṁ garēṇa tvagupahatā tēṣāṁ harēṇvādikaṁ ślakṣṇapiṣṭaṁ vilēpanaṁ prayōktavyam|| 69||
Adhikarana ma~jjiShThAtipragharShaNam (70) · Śloka 70
mañjiṣṭhā kiṇihī nimbarajanyaśvatthacandanaiḥ|
pragharṣaṇaṁ kr̥śānāṁ tu garēṇa kṣapitaujasām||70||
View original
मञ्जिष्ठा किणिही निम्बरजन्यश्वत्थचन्दनैः|
प्रघर्षणं कृशानां तु गरेण क्षपितौजसाम्||७०||
yē garēṇa kṣapittaujasaḥ kr̥śāśca tēṣāṁ mañjiṣṭhādibhirdēhē pragharṣaṇaṁ hitam|| 70||
Adhikarana shreShThaM pathyam (70) · Śloka 71
pathyaṁ paramamuddiṣṭaṁ śīlanaṁ kṣīrasarpiṣōḥ||71||
View original
पथ्यं परममुद्दिष्टं शीलनं क्षीरसर्पिषोः||७१||
pathyamityādi garē vijñēyam|| 70||
Adhikarana vRuShadisiddhaghRutAniA (72) · Śloka 72
vr̥ṣanimbapaṭōlīnāṁ kvāthēna vipacēt ghr̥tam|
abhayāgarbhiṇaṁ śrēṣṭhaṁ tat garasya nibarhaṇam|
haridrāṁ nākulīṁ jātīṁ pr̥thakpiṣṭvā vipācayēt|
ghr̥tatrayaṁ viṣārttānāmētadārōgyadaṁ param|
taṇḍulīyakamūlēna gr̥hadhūmēna caikataḥ|
kṣīrēṇa ca ghr̥taṁ siddhaṁ samastaviṣarōgajit|
nāgadantī trivr̥ddantī dravantī snukpayaḥ palaiḥ|
sādhitaṁ māhiṣaṁ sarpiḥ sagōmūtrāḍhakaṁ hitam|
sarpakīṭaviṣarttānāṁ garārttānāṁ ca śāntayē||72||
View original
वृषनिम्बपटोलीनां क्वाथेन विपचेत् घृतम्|
अभयागर्भिणं श्रेष्ठं तत् गरस्य निबर्हणम्|
हरिद्रां नाकुलीं जातीं पृथक्पिष्ट्वा विपाचयेत्|
घृतत्रयं विषार्त्तानामेतदारोग्यदं परम्|
तण्डुलीयकमूलेन गृहधूमेन चैकतः|
क्षीरेण च घृतं सिद्धं समस्तविषरोगजित्|
नागदन्ती त्रिवृद्दन्ती द्रवन्ती स्नुक्पयः पलैः|
साधितं माहिषं सर्पिः सगोमूत्राढकं हितम्|
सर्पकीटविषर्त्तानां गरार्त्तानां च शान्तये||७२||
vr̥ṣādikvāthē harītakīgarbhaṁ ghr̥taṁ pacēttadghrutaṁ śrēṣṭhaṁ garanibarhaṇam| haridrādikaṁ pr̥thakpiṣṭvā ghr̥tatrayaṁ vipācayēt| tēnaikaṁ ghr̥taṁ haridrayā dvitīyaṁ nākulyā tr̥tīyaṁ jātyā| taṇḍulīyakamūlādāvēkata iti miśrīkr̥tya| nāgadantyādyaṁ sarpirvyākhyāsamam| śāntayē rōgōpaśamāya||72||
Adhikarana ajeyaM ghRutam (73) · Śloka 73
madhukaṁ tagaraṁ kuṣṭhaṁ bhadradāru harēṇavaḥ|
mañjiṣṭhailailavālūni nāgapuṣpōtpalaṁ plavam|
viḍaṅgaṁ candanaṁ patraṁ priyaṅgurdhyāmakaṁ balā|
aṁśumatyau haridrē dvē br̥hatyau sārivādvayam|
ēṣāṁ kalkairghr̥taṁ siddhamajēyaṁ nāma viśr̥tam|
viṣāṇi hanti sarvāṇi śīghramēva prayōjitam||73||
View original
मधुकं तगरं कुष्ठं भद्रदारु हरेणवः|
मञ्जिष्ठैलैलवालूनि नागपुष्पोत्पलं प्लवम्|
विडङ्गं चन्दनं पत्रं प्रियङ्गुर्ध्यामकं बला|
अंशुमत्यौ हरिद्रे द्वे बृहत्यौ सारिवाद्वयम्|
एषां कल्कैर्घृतं सिद्धमजेयं नाम विशृतम्|
विषाणि हन्ति सर्वाणि शीघ्रमेव प्रयोजितम्||७३||
madhukādikalkairajēyaṁ nāma ghr̥taṁ subōdham| plavaṁ paripēlavam| patraṁ gandhapatram| dhyāmakaṁ kattr̥ṇam| aṁśumatyau sālaparṇīpr̥śniparṇyau|| 73||
Adhikarana amRutaM ghRutam (74) · Śloka 74
śvētē kapōtē bījāni pratyakpuṣpīśirīṣayōḥ|
gōmūtrapiṣṭaistaiḥ sarpiḥ siddhaṁ viṣaharaṁ param|
amr̥taṁ nāma vikhyātamapi sañjīvayēnmr̥tam||74||
View original
श्वेते कपोते बीजानि प्रत्यक्पुष्पीशिरीषयोः|
गोमूत्रपिष्टैस्तैः सर्पिः सिद्धं विषहरं परम्|
अमृतं नाम विख्यातमपि सञ्जीवयेन्मृतम्||७४||
śvētādibhirgōmūtrapiṣṭaiḥ sarpiḥ siddhaṁ nāmnā'mr̥taṁ paraṁ viṣaharam| mr̥taṁ sañjīvayēditi sambhāvyatē| śvētē dvē vacā kaṭabhī ca| pratyakpuṣpī śirīṣayōrbījāni| pratyakapuṣypapāmārgaḥ|| 74||
Adhikarana shirIShatvagAdighRutam (75) · Śloka 75
śirīṣatvaktritrakaṭukaṁ vidārī candanōtpalam|
dvē balē sārivāsphōtabr̥hatīnimbapallavāḥ|
bandhujīvāḍhakīmūrvāvāsāsurasavatsakāḥ|
pāṭhāṅkōlāśvagandhārkamūlayaṣṭyāhvapadmakam|
viśālā br̥hatī lākṣā kōvidāraśatāvarīḥ|
kaṭabhīdantyapāmārgapr̥śniparṇīrasāñjanam|
śvētau bāṇāśvakhurakau kuṣṭhadārupriṅgukāḥ|
sāraṁ madhūkāttriphalāṁ karañjasya phalaṁ vacām|
rajanyau lōdhramakṣāṁśaṁ piṣṭvā sādhyaṁ ghr̥tāḍhakam|
tulyāmbuchāgagōmūtratryāḍhakē tadviṣāpaham|
apasmārakṣayōnmādabhūtagrahagarōdarān|
pāṇḍurōgakr̥miplīhagulmōrustambhakārmilāḥ|
hanustambhagrahādīṁśca pānābhyañjananāvanaiḥ|
hanti sañjīvayati ca viṣōdvandhamr̥tān narān||75||
View original
शिरीषत्वक्त्रित्रकटुकं विदारी चन्दनोत्पलम्|
द्वे बले सारिवास्फोतबृहतीनिम्बपल्लवाः|
बन्धुजीवाढकीमूर्वावासासुरसवत्सकाः|
पाठाङ्कोलाश्वगन्धार्कमूलयष्ट्याह्वपद्मकम्|
विशाला बृहती लाक्षा कोविदारशतावरीः|
कटभीदन्त्यपामार्गपृश्निपर्णीरसाञ्जनम्|
श्वेतौ बाणाश्वखुरकौ कुष्ठदारुप्रिङ्गुकाः|
सारं मधूकात्त्रिफलां करञ्जस्य फलं वचाम्|
रजन्यौ लोध्रमक्षांशं पिष्ट्वा साध्यं घृताढकम्|
तुल्याम्बुछागगोमूत्रत्र्याढके तद्विषापहम्|
अपस्मारक्षयोन्मादभूतग्रहगरोदरान्|
पाण्डुरोगकृमिप्लीहगुल्मोरुस्तम्भकार्मिलाः|
हनुस्तम्भग्रहादींश्च पानाभ्यञ्जननावनैः|
हन्ति सञ्जीवयति च विषोद्वन्धमृतान् नरान्||७५||
śirīṣatvagādikamakṣāṁśaṁ piṣṭvā gōcchāgayōrmūtrāttryāḍhakē tulyāmbughr̥tāḍhakaṁ sādhyam| tatpānādibhirviṣāpahamapasmārādīṁśca hanti| viṣamr̥tānudbandhamr̥tāṁśca narān sañjīvayati| āsphōtō'rkaḥ| surabhiḥ sallakī| bandhujīvō bandhūkaḥ| āḍhakī tuvarī| aṅkōlaḥ aṅkōlakaḥ| bāṇō'śvakhuraśca śvētaḥ| bāṇaḥ sahacaraḥ| aśvakhurō girikarṇikā|| 75||
Adhikarana haritAlaviShArttalakShaNaM cikitsA ca (76) · Śloka 76
bhakṣitē haritālē tu hr̥di dāhō rasāgrahaḥ|
ānāhō'mlasya vamanaṁ pītahāridraviṭsrutiḥ|
tathā maṇḍalisarpōktā vikārāstacca bhēṣajam|
vibhajya yōjayēdūrdhvamadhaḥ saṁśōdhitaṁ ca tam|
aṅkōlajālinībījaśukanāsāpriyaṅgukāḥ|
lōdhradhyāmakatālīsanatayaṣṭyāhvagugguluḥ|
hnībēraṁ bhadrakāṣṭhaṁ ca lēhayēnmadhusarpiṣā|
dadyānnakulagōpittayuktaṁ nasyē'jjanē ca tat||76||
View original
भक्षिते हरिताले तु हृदि दाहो रसाग्रहः|
आनाहोऽम्लस्य वमनं पीतहारिद्रविट्स्रुतिः|
तथा मण्डलिसर्पोक्ता विकारास्तच्च भेषजम्|
विभज्य योजयेदूर्ध्वमधः संशोधितं च तम्|
अङ्कोलजालिनीबीजशुकनासाप्रियङ्गुकाः|
लोध्रध्यामकतालीसनतयष्ट्याह्वगुग्गुलुः|
ह्नीबेरं भद्रकाष्ठं च लेहयेन्मधुसर्पिषा|
दद्यान्नकुलगोपित्तयुक्तं नस्येऽज्जने च तत्||७६||
bhakṣita ityādinā haritālādīnāṁ kṣudraviṣāṇāṁ nirṇayaḥ| haritālē bhakṣitē hr̥dvyathādikaṁ bhavati| maṇḍalisarpabhakṣitē ca yē rōgā vakṣyamāṇāstē ca bhavanti| tatra tadēva maṇḍalisarpōktaṁ bhēṣajamauṣadhaṁ dōṣādīn vibhajya yōjayēt|| taṁ ca haritālabhōjinaṁ ūrdhvamadhaśca vamanavirēcanābhyāṁ saṁśōdhitamaṅkōlādikaṁ madhusarpiṣā saha lēhayēt| taccāṅkōlādikaṁ nakulasya gōśca pittēna yuktaṁ nasya'ñjanē ca dadyāt| jālinībījaṁ garāgarībījam| śukanāsā syōnākaḥ| dhyāmakaṁ saugandhikam| hnībēraṁ vālakam| bhadrakāṣṭhaṁ dēvadāru| iti haritālaviṣē|| 76||
Adhikarana dhattUraviShArttalakShaNa~jcikitsA ca (77) · Śloka 77
dhurdhūrakōpayōgēna sarvaṁ paśyati pītakam|
kampalālāmadacchardismr̥tibhraṁśabhramānvitaḥ|
taṁ vāmayēta madhuraiḥ pāyayēdvā sitāpayaḥ||77||
View original
धुर्धूरकोपयोगेन सर्वं पश्यति पीतकम्|
कम्पलालामदच्छर्दिस्मृतिभ्रंशभ्रमान्वितः|
तं वामयेत मधुरैः पाययेद्वा सितापयः||७७||
dhurdhūrakasya dhattūrasyōpayōgēna kampānvitaḥ san puruṣaḥ sarvaṁ pītakaṁ paśyati| tamupayuktadhurdhūraṁ madhurairvāmayēt| śarkarākṣīraṁ vā pāyayēditi dhurdhūraviṣē|| 77||
Adhikarana koradUShamadanakayorviShalakShaNaM cikitsA ca (78) · Śloka 78
kōradūṣairmadanakaiḥ prāyō dhurdhūravadgadāḥ|
unmādō'kṣivināśaśca tatrāpi vamanaṁ hitam|
kūṣmāṇḍakaṁ ca saguḍaṁ bahuśastatra bhakṣayēt|
nānāprakāraiḥ saṁyōgaiḥ kōdravā madahētavaḥ|
tān vibhajya yathādōṣaṁ cikitsēdavirōdhibhiḥ||78||
View original
कोरदूषैर्मदनकैः प्रायो धुर्धूरवद्गदाः|
उन्मादोऽक्षिविनाशश्च तत्रापि वमनं हितम्|
कूष्माण्डकं च सगुडं बहुशस्तत्र भक्षयेत्|
नानाप्रकारैः संयोगैः कोद्रवा मदहेतवः|
तान् विभज्य यथादोषं चिकित्सेदविरोधिभिः||७८||
kōradūṣaiḥ kōdravairupayuktaistathā madanakaiḥ prāyēṇa dhurdhūravad gadā bhavanti| atra tu viśēṣaḥ unmādākṣināśau| vyākhyāsamam| kōdravāḥ kōradūṣā nānāvidhaiḥ saṁyōgairmadahētavō bhavanti| tān madān dōṣādibhirvibhajyāvirōdhēna cikitsēt|| 78||
Adhikarana dUShIviShe kramaH (79) · Śloka 79
dūṣīviṣārttaṁ susvinnamūrdhvaṁ cādhaśca śōdhitam|
dūṣīviṣārimagadaṁ lēhayēnmadhunā plutam||79||
View original
दूषीविषार्त्तं सुस्विन्नमूर्ध्वं चाधश्च शोधितम्|
दूषीविषारिमगदं लेहयेन्मधुना प्लुतम्||७९||
garaṁ nirṇīya kramaprāptaṁ dūṣīviṣaṁ nirṇētumāha-dūṣīviṣārttamityāti| dūṣīviṣēṇārttamādāvēva svinnaṁ kr̥tōrdhvamadhaśca vamanavirēcanābhyāṁ śōdhitaṁ dūṣīviṣārināmānamagadaṁ madhunā plutaṁ lēhayēt||79||
Adhikarana dUShIviShAriH agadaH (80) · Śloka 80
pippalyō dhyāmakaṁ māṁsī lōdhramēlā suvarcikā|
kuṭannaṭaṁ nataṁ kuṣṭhaṁ yaṣṭīcandanagairikam|
dūṣīviṣārirnāmnā'yaṁ na cānyatrāpi vāryatē||80||
View original
पिप्पल्यो ध्यामकं मांसी लोध्रमेला सुवर्चिका|
कुटन्नटं नतं कुष्ठं यष्टीचन्दनगैरिकम्|
दूषीविषारिर्नाम्नाऽयं न चान्यत्रापि वार्यते||८०||
pippalya ityādinā sa ēva dūṣīviṣārērucyatē| ayamagadō nāmnā dūṣīviṣāriranyatrāpi viṣē na nivāryatē|| 80||
Adhikarana virecanayogau (81) · Śloka 81
harītakī salavaṇā māgadhī maricāni ca|
ētaddūṣīviṣārttānāṁ kāśyapōktaṁ virēcanam|
yuñjyādvā viṣarōgēṣu rēkē vyōṣādikaṁ bhiṣak||81||
View original
हरीतकी सलवणा मागधी मरिचानि च|
एतद्दूषीविषार्त्तानां काश्यपोक्तं विरेचनम्|
युञ्ज्याद्वा विषरोगेषु रेके व्योषादिकं भिषक्||८१||
harītakyādi kāśyapōktaṁ virēcanam| māgadhī pippalī| vyōṣādirnāma kalpōktastaṁ vyōṣatrijātakētyādi virēcanaṁ sarvēṣu viṣarōgēṣu yuñjyāt|| 81||
Adhikarana taruNapalAshakShArayogaH (82) · Śloka 82
taruṇasya palāśasya srutaṁ kṣārōdakaṁ pacēt|
kvāthē tatra pratīvāpaṁ prakṣipēcchlakṣṇacūrṇitam|
vyōṣaṁ śirīṣakusumaṁ madhukaṁ sārivē misim|
kuṣṭhaṁ vēllaniśē lākṣāṁ śuklāṁ surasamañjarīm|
sindhūtthaṁ raktamr̥nmāṁsī rēṇukāṁ hiṅguvāhvikam|
darvīpralēpi tajjātaṁ gōviṣāṇē nidhāpayēt|
kṣayagulmōdarārśāṁsi mēhaṁ mandāgnitāṁ jvaram|
tvagdōṣakāsāpasmāragrahōnmādabhagandarān|
pāṇḍuṁ kaṇṭhasvaragadān plīhānaṁ śvayathuṁ kr̥mīn|
kōlamātramataḥ khādan jayēt sarvaviṣāṇi ca||82||
View original
तरुणस्य पलाशस्य स्रुतं क्षारोदकं पचेत्|
क्वाथे तत्र प्रतीवापं प्रक्षिपेच्छ्लक्ष्णचूर्णितम्|
व्योषं शिरीषकुसुमं मधुकं सारिवे मिसिम्|
कुष्ठं वेल्लनिशे लाक्षां शुक्लां सुरसमञ्जरीम्|
सिन्धूत्थं रक्तमृन्मांसी रेणुकां हिङ्गुवाह्विकम्|
दर्वीप्रलेपि तज्जातं गोविषाणे निधापयेत्|
क्षयगुल्मोदरार्शांसि मेहं मन्दाग्नितां ज्वरम्|
त्वग्दोषकासापस्मारग्रहोन्मादभगन्दरान्|
पाण्डुं कण्ठस्वरगदान् प्लीहानं श्वयथुं कृमीन्|
कोलमात्रमतः खादन् जयेत् सर्वविषाणि च||८२||
taruṇapalāśasya kṣārēṇa srutamudakaṁ pacēt| tasmin kvāthē pacyamānē vyōṣādikaṁ ślakṣṇacūrṇitaṁ pratīvāpaṁ prakṣipēt| tacca pākēna darvīpralēpi jātaṁ gōśr̥ṅgē nidhāpayēt| ataḥ pratyahaṁ kōlamātraṁ khādan kṣayādīni sarvaviṣāṇi ca jayēt| śuklāmiti surasamañjaryā viśēṣaṇam| raktamr̥t gairikam| rēṇukā harēṇuḥ| vāhlīkaṁ kuṅkumam|| 82||
Adhikarana agadaprabhAvanidarshanam (83) · Śloka 83
viṣaṁ tējōmayaṁ mantraiḥ satyabrahmatapōmayaiḥ|
yathā nivāryatē śīghraṁ prayuktairna tathauṣadhaiḥ|
na tu sarvamanuṣyāṇāṁ santi bhēṣajasampadaḥ|
ajñātarōgasadbhāvē yōgyatā cātidurlabhā|
prakupyati viṣaṁ bhūyaḥ kēvalaiścauṣadhairjitam|
avāptau siddhamantrāṇāṁ yatētātaścikitsakaḥ|
tē'pi ca vratahīnasya hīnā vā svaravarṇataḥ|
yasmānna siddhimāyānti tasmādyōjyō'gadakramaḥ||83||
View original
विषं तेजोमयं मन्त्रैः सत्यब्रह्मतपोमयैः|
यथा निवार्यते शीघ्रं प्रयुक्तैर्न तथौषधैः|
न तु सर्वमनुष्याणां सन्ति भेषजसम्पदः|
अज्ञातरोगसद्भावे योग्यता चातिदुर्लभा|
प्रकुप्यति विषं भूयः केवलैश्चौषधैर्जितम्|
अवाप्तौ सिद्धमन्त्राणां यतेतातश्चिकित्सकः|
तेऽपि च व्रतहीनस्य हीना वा स्वरवर्णतः|
यस्मान्न सिद्धिमायान्ति तस्माद्योज्योऽगदक्रमः||८३||
viṣamityādiślōkacatuṣṭayēnāgadānāṁ prabhāvātiśayakīrtinam| viṣāṇāṁ viṣarōgāṇāṁ ca auṣadhēbhyō mantrāḥ paramauṣadham| tē ca vratādisāpēkṣatvāt sarvasya ca na siddhidāḥ tasmāttatkāryē agadakramō yōjya iti piṇḍārthaḥ| viṣaṁ hi tējōmayaṁ tacca yathā satyādimayairmantraiḥ prayuktaiḥ śīghraṁ nivāryatē tathā nauṣadhaiḥ| na cāpi sarvēṣāṁ manuṣyāṇāṁ bhēṣajasampadō vidyantē| satīṣvapi vā tāsu viṣasya kṣiprakāritvādavijñātarōgasadbhāvē viṣabhuktē puruṣē bhēṣajayōgyataivātidurlabhā| na kēvalamētāvānēva yāvadauṣadhairjitamapi viṣaṁ bhūyaḥ prakupyati| yata ēvamataścikitsakaḥ siddhamantrāṇāmavāptau yatēta| ētāvatā auṣadhasyāprādhānyamuktam| samprati mantrāṇāṁ durlabhatvamucyatē-ta iti| tē'pi ca mantrā vratahīnasya bhiṣajō'thavā svarēṇa varṇēna vā hīnā naiva siddhimāyānti| tasmāddhētōragadakrama ēva yōjyaḥ|| 83||
Adhikarana viShasa~gkaTam (84) · Śloka 84
viṣaprakr̥tikālānnadōṣadūṣyādisaṅgamē|
viṣasaṅkaṭamuddiṣṭaṁ śatasyaikō'tra jīvati||84||
View original
विषप्रकृतिकालान्नदोषदूष्यादिसङ्गमे|
विषसङ्कटमुद्दिष्टं शतस्यैकोऽत्र जीवति||८४||
viṣādīnāmarthāt sadr̥śānāṁ saṅgama ēkatra sannipātē viṣasaṅkaṭamuddiṣṭamācāryaiḥ| atra viṣasaṅkaṭē śatasyaikō jīvati| jīvitaṁ durlabhamiti tātparyārthaḥ| (viṣaprakr̥tiḥ tīkṣṇādiguṇasāmyātpittaprakr̥tiḥ| viṣakālō'mbuyōnitvādvarṣākālaḥ| viṣānnaṁ kaṭutīkṣṇādisāmyat sarṣapādi| dōṣō guṇasāmyāt pittam| ēvaṁ dūṣyaṁ tadā śrayatvādraktam| ādiśabdēnānyadapi tatsadr̥śaguṇaṁ kṣutpipāsādyapatarpaṇaṁ ca gr̥hyatē)|| 84||
Adhikarana viShavRuddhikAraNAni (85) · Śloka 85
kṣuttr̥ṇāgharmmadaurbalyakrōdhaśōkabhayaśramaḥ|
ajīrvavarcōdravatāpittamārutavr̥ddhibhiḥ|
tilapuṣpaphalāghrāṇabhūbāṣpaghanagarjitaḥ|
hastimūṣikavāditranisvanairviṣasaṅkaṭaiḥ|
purō vātōtpalāmōdamadanairvardhatē viṣam||85||
View original
क्षुत्तृणाघर्म्मदौर्बल्यक्रोधशोकभयश्रमः|
अजीर्ववर्चोद्रवतापित्तमारुतवृद्धिभिः|
तिलपुष्पफलाघ्राणभूबाष्पघनगर्जितः|
हस्तिमूषिकवादित्रनिस्वनैर्विषसङ्कटैः|
पुरो वातोत्पलामोदमदनैर्वर्धते विषम्||८५||
viṣavr̥ddhiprasaṅgāttatkāraṇamanyadapyāha-kṣudādibhirviṣaṁ varddhatē| nisvanaśabdēna hastyādīnāṁ pratyēkaṁ sambandhaḥ| viṣasaṅkaṭamukta lakṣaṇam| madanō harṣaḥ| (tilapuṣpaphalāghrāṇaṁ tilasya puṣpaphalayōrāghrāṇam| tilapuṣpasya madanaphalasya cēti kēcit| bhūvāṣpaḥ prathamajalasiktāyā bhūmērdhūmākāra ūṣmā| ghanagarjitaṁ mēghadhvaniḥ hastinisvanādīnāṁ pratyēmēkaikasya bahutvē'pi viṣasaṅkaṭasaṁjñā'stīti bōdhyam| utpalasyāmōdaḥ utpalāmōdaḥ| madanēna kāmavr̥ddhyā)|| 85||
Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam (86) · Śloka 86
varṣāsu cāmbuyōnitvātsaṁklēdaṁ guḍavadgatam|
visarpati ghanāpāyē tadagastyō hinasti ca|
prayāti mandavīryatvaṁ viṣaṁ tasmād ghanātyayē||86||
View original
वर्षासु चाम्बुयोनित्वात्संक्लेदं गुडवद्गतम्|
विसर्पति घनापाये तदगस्त्यो हिनस्ति च|
प्रयाति मन्दवीर्यत्वं विषं तस्माद् घनात्यये||८६||
varṣāsu viṣavr̥ddhēḥ kāraṇamāha-varṣāsu ca viṣamambukāraṇatvasvabhāvatvāt guḍavat saṁklēdaṁ gataṁ visarpati vistīryatē| tacca viṣaṁ ghanāpāyē śaradyagatsyō hinasti| tasmāddhētōrghanātyayē śaradi viṣaṁ mandavīryatvaṁ yāti| (ambuyōnitvāt sāgarōdbhavatayā varṣāsu varṣākālē guḍa iva saṁklēdaṁ gataṁ prāptaṁ ghanāpāyē śaradi ca samuccayē visarpati sarvataḥ sañcarati| agastyaḥ nakṣatrarūpēṇa tatkālōditō'gastyō nāma maharṣiḥ tadviṣaṁ hinasti nāśayati| mandavīryatvamalpabalatvam)|| 86||
Adhikarana viShe doShAnusAraM cikitsAkramaH (87) · Śloka 87
iti prakr̥tisātmyartusthānavēgabalābalam|
ālōcya nipuṇaṁ buddhyā karmānantaramācarēt|
ślaiṣmikaṁ vamanairuṣṇarūkṣatīkṣṇaiḥ pralēpanaiḥ|
kaṣāyakaṭutiktaiśca bhōjanaiḥ śamayēdviṣam|
paittikaṁ sraṁsanaiḥ sēkapradēhairbhr̥śaśītalaiḥ|
kaṣāyatiktamadhurairghr̥tayuktaiśca bhōjanaiḥ|
vātātmakaṁ jayētsvādusnigdhāmlalavaṇānvitaiḥ|
saghr̥tairbhōjanālēpaistathaiva piśitāśanaiḥ||87||
View original
इति प्रकृतिसात्म्यर्तुस्थानवेगबलाबलम्|
आलोच्य निपुणं बुद्ध्या कर्मानन्तरमाचरेत्|
श्लैष्मिकं वमनैरुष्णरूक्षतीक्ष्णैः प्रलेपनैः|
कषायकटुतिक्तैश्च भोजनैः शमयेद्विषम्|
पैत्तिकं स्रंसनैः सेकप्रदेहैर्भृशशीतलैः|
कषायतिक्तमधुरैर्घृतयुक्तैश्च भोजनैः|
वातात्मकं जयेत्स्वादुस्निग्धाम्ललवणान्वितैः|
सघृतैर्भोजनालेपैस्तथैव पिशिताशनैः||८७||
ityanantarōktaprakārēṇa prakr̥tyādikam viśiṣṭayā buddhyā nipuṇamālōcya vikalpyānantaramavyavahitaṁ karmācarēt| (prakr̥tirviṣaprakr̥tiḥ| sātmyaṁ paricitavastu| r̥turvarṣādiḥ| sthānaṁ viṣasthānam| vēgō viṣavēgaḥ| balābalaṁ dravyaviśēṣajanitam)| kaphānupūrvyā viṣasya cikitsāmāha-ślaiṣmikamityādinā| kaphasthānakramēṇa cikitsā subōdhā| vamanairuṣṇādiguṇaiḥ pralēpanaiḥ kaṣāyādirasairbhōjanaiśca ślēṣmātmakaṁ viṣaṁ śamayēt| pittātmakaṁ sraṁsanādibhiḥ| vātātmakaṁ svādvādiguṇairbhōjanairālēpaistathā piśitāśanaiśca jayēt|| 87||
Adhikarana viShaharaNe ghRutaM shreShTham (88) · Śloka 88
nāghr̥taṁ sraṁsanaṁ śastaṁ pralēpō bhōjyamauṣadham|
sarvēṣu sarvāvasthāsu viṣēṣu na ghr̥tōpamam|
vidyatē bhēṣajaṁ kiñcidviśēṣāt prabalānilē||88||
View original
नाघृतं स्रंसनं शस्तं प्रलेपो भोज्यमौषधम्|
सर्वेषु सर्वावस्थासु विषेषु न घृतोपमम्|
विद्यते भेषजं किञ्चिद्विशेषात् प्रबलानिले||८८||
viṣaharaṇē ghr̥tasya vaiśiṣṭyamāha-sarvatra ca viṣē sraṁsanādi catuṣṭayaṁ ghr̥tarahitaṁ naiva śastam| kuta ityāha-sarvēṣvityādi| vyākhyāsamaḥ ślōkaḥ| (sarvēṣu sthāvarajaṅgamātmakēṣu viṣēṣu sarvāvasthāsu vamanavirēcanāsrāvālōpasēkabhōjanāgadapānaprabhr̥tiṣu ghr̥tōpamaṁ ghr̥tatulyamanyadauṣadhaṁ kiñcidapi na vidyatē kimapi nāstītyarthaḥ| prabalānilē vātōlbaṇē viṣē viśēṣāt tatra ghr̥tamēva viśēṣēṇa śastamityarthaḥ|| 88||
Adhikarana raktagaviShacikitsA (89) · Śloka 89
raktagē srāvayēdraktaṁ pittavacca kriyākramaḥ|
dūṣīviṣē punastatsthē pañcakarmāṇi cācarēt||89||
View original
रक्तगे स्रावयेद्रक्तं पित्तवच्च क्रियाक्रमः|
दूषीविषे पुनस्तत्स्थे पञ्चकर्माणि चाचरेत्||८९||
raktagē viṣē raktaṁ srāvayēt pittaprāptavacca kriyāṁ kuryāt| dūṣīviṣē punastatstha iti raktasthē pañcakarmāṇi vamanādīni cācarēt|| 89||
Adhikarana shirogataviShacikitsA (90) · Śloka 90
gaṇḍūṣaiḥ kavalaiḥ prāśaistīkṣṇaiḥ pradhamanāñjanaiḥ|
śirōgataṁ praśamayēdviṣasaṁkramaṇaistathā||90||
View original
गण्डूषैः कवलैः प्राशैस्तीक्ष्णैः प्रधमनाञ्जनैः|
शिरोगतं प्रशमयेद्विषसंक्रमणैस्तथा||९०||
śirōgataṁ viṣaṁ gaṇḍūṣādibhistīkṣṇairjayēdviṣasaṁkramaṇaiśca|| 90||
Adhikarana ruddhavAyoshcikitsA (91) · Śloka 91
viṣaduṣṭakaphasrōtō ruddhavāyurmr̥tōpamaḥ|
yaḥ syādasādhyaliṅgaiśca rahitastasya yōjayēt|
mūrdhni kākapadaṁ kr̥tvā kalkaṁ carmakasōdbhavam|
dhmāpanaṁ cāsya kaṭābhījālinī kaṭukairhitam||91||
View original
विषदुष्टकफस्रोतो रुद्धवायुर्मृतोपमः|
यः स्यादसाध्यलिङ्गैश्च रहितस्तस्य योजयेत्|
मूर्ध्नि काकपदं कृत्वा कल्कं चर्मकसोद्भवम्|
ध्मापनं चास्य कटाभीजालिनी कटुकैर्हितम्||९१||
viṣaduṣṭēna kaphēna srōtassu ruddhō vāyuryasya sa tathāvidhō mr̥tōpamō yaḥ syādasādhyaviṣaliṅgarahitaśca tasya śirasi śastrēṇa kākapadaṁ kr̥tvā carmakasōdbhavaṁ kalkaṁ yōjayēt| carmakasā kaṭukarōhiṇī| asya ca mr̥tōpamasya kaṭabhyādibhirnāsāyāṁ dhmāpanañca hitam|| 91||
Adhikarana AshrayAshrayiNoravirodhena cikitsA (92) · Śloka 92
āśayē yasya dōṣasya viṣaṁ tiṣṭhati taṁ puraḥ|
āśrayāśrayiṇōrvidvānavirōdhēna sādhayēt||92||
View original
आशये यस्य दोषस्य विषं तिष्ठति तं पुरः|
आश्रयाश्रयिणोर्विद्वानविरोधेन साधयेत्||९२||
yasya ca dōṣasya vātādyanyatamasyāśayē sthānē viṣaṁ tiṣṭhati taṁ dōṣaṁ vidvān bhiṣak puraḥ prathamaṁ sādhayēt| kathamityāha-āśrayāśrayiṇōravirōdhēna yathā cikitsayōbhau na virudhyataḥ||92||
Adhikarana AshayAnusAraM cikitsAvisheShaH (93) · Śloka 93
kṣārāgadaḥ kaphasthānasthitē svēdaḥ sirāvyadhaḥ|
pittē kṣaudrapayō'mlājyapānasēkāvagāhanam|
svēdō vātāśayē dadhnā pānaṁ ca natakuṣṭhayōḥ|
kṣīrēṇāgadagarbhēṇa madanasya phalēna ca|
āsthāpanaṁ prayuñjīta vātāśayagatē viṣē|
pacēdyaṣṭīmadhukvāthē tailaṁ kṣīracaturguṇam|
triphalā sarpavētālīśatapuṣpēndurājibhiḥ|
anantayā ca tatpānanāvanābhyaṅgabastiṣu|
bhōjanē ca praṇihitaṁ hanti vātāśayādviṣam|
balayā sōmarājyā vā pacētpāṭalayā'thavā|
ghr̥tamaṇḍasamaṁ tailamānuvāsanikaṁ param||93||
View original
क्षारागदः कफस्थानस्थिते स्वेदः सिराव्यधः|
पित्ते क्षौद्रपयोऽम्लाज्यपानसेकावगाहनम्|
स्वेदो वाताशये दध्ना पानं च नतकुष्ठयोः|
क्षीरेणागदगर्भेण मदनस्य फलेन च|
आस्थापनं प्रयुञ्जीत वाताशयगते विषे|
पचेद्यष्टीमधुक्वाथे तैलं क्षीरचतुर्गुणम्|
त्रिफला सर्पवेतालीशतपुष्पेन्दुराजिभिः|
अनन्तया च तत्पाननावनाभ्यङ्गबस्तिषु|
भोजने च प्रणिहितं हन्ति वाताशयाद्विषम्|
बलया सोमराज्या वा पचेत्पाटलयाऽथवा|
घृतमण्डसमं तैलमानुवासनिकं परम्||९३||
kaphasthānasthitē viṣē cikitsitōktaḥ kṣārāgadaḥ svēdaḥ sirāvyadhaśca prayōjyaḥ| pittē pittāśayasthē viṣē kṣaudrādikamavagāhanāntam| vātāśayē vātāśayasthē viṣē svēdastathā natakuṣṭhayōrdadhnā pānam| anyatamāgadagarbhēṇa kṣīrēṇa madanaphalayuktēnāsthāpanaṁ ca vātāśayagatē viṣē prayuñjīta| madhuyaṣṭīkvāthē kṣīracaturguṇaṁ tailaṁ triphalādibhiḥ kalkīkr̥taiḥ pacēt| tattailaṁ pānādiṣu praṇihitaṁ vātāśayādviṣaṁ hanti| sarpa(ni) sarpamañjarisaṁjñāyāṁ kēsarī tu samañjarī| vētālī (ni) vētālī tālaparṇī ca tālī ca parikīrtitā| anantā dūrvā| balāditrayādanyatamēna ghr̥tamaṇḍasamaṁ tailaṁ pacēt| tatparamānuvāsanikaṁ prakaraṇādvātāśayagatē viṣē|| 93||
Adhikarana pathyanirdeshaH (94) · Śloka 94
viṣōpadravapathyaṁ ca vīkṣya yuñjyādyathāmayam|94|
View original
विषोपद्रवपथ्यं च वीक्ष्य युञ्ज्याद्यथामयम्|९४|
viṣōpadravaṁ pathyaṁ ca vakṣyamāṇaviṣōpadravapratiṣēdhādhyāyavihitaṁ vīkṣya yathāmayaṁ rōgānatikramēṇa yuñjyāt|| 94||
Adhikarana AshayAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (94-40) · Śloka 40
ayatnācchlēṣmagaṁ sādhyaṁ yatnātpittāśayāśritam|
sudussādhamasādhyaṁ vā vātāśayagataṁ viṣam||94||
iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē viṣa pratiṣēdhō nāma catvāriṁśō'dhyāyaḥ||40||
View original
अयत्नाच्छ्लेष्मगं साध्यं यत्नात्पित्ताशयाश्रितम्|
सुदुस्साधमसाध्यं वा वाताशयगतं विषम्||९४||
इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे विष प्रतिषेधो नाम चत्वारिंशोऽध्यायः||४०||
viṣasya dōṣabhēdajanitaṁ susādhadussādhatvamupasaṁharaṇamukhēna darśayati-ayatnādityādinā| sādhyāsādhyanirūpaṇaṁ subōdham| (ślēṣmagaṁ ślēṣmāśayagataṁ viṣaṁ ayatnāt yatnēna vinā sādhyam| pittāśayāśritaṁ pittāśayagataṁ yatnāt prayatnēna sādhyam| vātāśayaprāptaṁ sudussādhaṁ sutarāṁ dussādhaṁ duḥkhēna sādhayituṁ śakyam| asādhyaṁ sādhayitumaśakyam| vāśabdō vikalpārthaḥ| kṣārāgadaḥ kaphasthānasthita ityādi kriyākathanādāśrayāśrayiṇōḥ kriyāsāmyataivātra ślēṣmāśayagatasyāyatnasādhyatvē hētuḥ ēvaṁ pittāśayāśritasya svēdanādidravyōpayōgādyasamakriyatayā yatnasādhyatvam| vātāśayagatasyāśrayāśrayiṇōḥ kriyāsāmyē'pi yasmā datyarthamuṣṇaṁ viṣamataḥ sarvaviṣēṣūktāḥ pariṣēkāstu śītalā ityādi viṣakriyāyāḥ śītalatvēna vātalatvānmahātyayatayā'sya duḥsādhatvam|| 94|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē catvāriṁśō'dhyāyaḥ