40. viṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha viShapratiShedho nAma catvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

അഥാതോ വിഷപ്രതിഷേധം നാമാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ||൧||

ആഗന്തുപ്രസങ്ഗാദുക്തശിഷ്ടത്വാദ്വിഷചികിത്സായാ അവസരസ്തസ്യാശ്ചാനേകപ്രകാരത്വേന വക്ഷ്യമാണാത്വാത് സാമാന്യേന ചികിത്സാം പ്രദര്ശയിതുമധ്യായ ആരഭ്യതേ (-അഥാത ഇത്യാദി| വിഷപ്രതിഷേധം സ്ഥാവരജങ്ഗമാദിഭേദേനാനേകവിധസ്യ വിഷസ്യ പ്രതിഷേധം ചികിത്സിതം നിദാനാദ്വിനാ പ്രതിഷേധസ്യ ദുഷ്കരത്വാത്സ നിദാനമിത്യര്ഥഃ| ശേഷം പൂര്വവത്)||൧||

Adhikarana viShasya prAgutpattiH (2) · Śloka 2

പുരാ ഖല്വമൃതാര്ഥം സുരാസുരൈഃ സലിലനിധേര്വിമധ്യമാനാത് ക്രോധ ഇവ രൂപവാന് സത്ത്വം സമുദ്ബഭൂവ കൃഷ്ണമനലനയനമുര്ധ്വ- പ്രദീപ്തകേഷം ദംഷ്ട്രാകരാലം ഭൈരവാരാവരൂപമ്| തദ്ദര്ശനാദേവ യതോ ദേവദാനവാശ്ച വിഷണ്ണാസ്തസ്മാത്തദ്വിഷസംജ്ഞാമവാപ||൨||

(തത്ര പൂര്വം വിഷസ്യോത്പത്തിം ദര്ശയതി|) ഇഹ ഹി വിഷചികിത്സാ പ്രസ്തുതാ| വിഷസ്യ ച സ്വരൂപേ ജ്ഞാതേ തദ്വ്യാധീനാം ഹേത്വാദികം ജ്ഞേയമതഃ സ്വരൂപമേവ പ്രഥമമിതിഹാസരൂപേണോച്യതേ-പുരാ ഖല്വിത്യാദി| പുരാ കസ്മിംശ്ചിത്കാലേ സുരൈശ്ചാസുരൈശ്ചാऽമൃതാര്ഥം വിമഥ്യമാനാജ്ജലനിധേ രൂപവാനിവ ക്രോധഃ കൃഷ്ണത്വാദിഗുണം സത്ത്വം സമുദ്ബഭൂവ| തസ്യ സത്ത്വസ്യ ദര്ശനമാത്രാദേവ ദേവാ ദാനവാശ്ച യതോ വിഷാദം പ്രാപ്താസ്തസ്മാത് സത്ത്വം വിഷസംജ്ഞാമന്വര്ഥതാം ചാവാപ പ്രാപ|| ൨||

Adhikarana viShasyauShadhiShu nyAsaH sthAvaraviSham (3) · Śloka 3

തത് സഹസൈവ സര്വഭൂതാനി നിര്ദഗ്ധുകാമമുപയോഗവിശേഷൈര്വിഷ മമൃതതാം വിനയമാനോ ബ്രഹ്യാനുനീയൌഷധീഷു ന്യസ്തവാന്| തതസ്തത് സ്ഥാവരാസു മൂര്തിഷ്വധിവസനാത് സ്ഥാവരമിത്യുച്യതേ||൩||

ഉദ്ഭൂതം തദ്വിഷം സഹസൈവ സര്വഭൂതാനി നിര്ദഗ്ധുകാമം യദാ തദൈതദമൃതതാം പ്രാപ്നോതീത്യുപയോഗവിശേഷയോഗ്യതാം തസ്യ കുര്വന് ബ്രഹ്മാ തദ്വിഷമൌഷധിഷു വിശിഷ്ടാസ്വേവ ന്യസ്തവാന് തതസ്തദ്വിഷം സ്ഥാവരാസ്വൌഷധ്യാഖ്യാസു മൂര്തിഷ്വധിവസനാത്സ്ഥാവരമിത്യുച്യതേ| ഇതി സ്ഥാവരസ്യ വിഷസ്യ സമ്ഭവഃ|| ൩||

Adhikarana ja~ggamaviShodbhavaH (4) · Śloka 4

ജങ്ഗമം പുനഃ പൃഥിവ്യാ ഭാരാവതാരാര്ഥമുരഗാദിരൂപേണ വിഷ്ണൂ- ര്നിര്മമേ||൪||

ജങ്ഗമം തു വിഷം ഭഗവാന് വിഷ്ണുര്നിര്മമേ നിര്മിതവാന്| കിമര്ഥമിത്യാഹ| പൃഥിവ്യാ ഭാരാവതാരാര്ഥം പൃഥിവീതോ ഭാരോऽവരതത്വിതി കൃത്വാ| അത്ര ഭഗവാനേവ പ്രമാണമ്|| ൪||

Adhikarana sthAvarasya viShasya dashAdhiShThAnAni (5) · Śloka 5

തയോഃ സ്ഥാവരം മൂലപത്രപുഷ്പഫലത്വക്സാരനിര്യാസക്ഷീര ധാതുകന്ദഭേദാദ്ദശാധിഷ്ഠാനമ്| തത്ര മൂലവിഷാണി ക്ലീത നകാശ്വമാരകഗുഞ്ജാസുഗന്ധകഗര്ഗരകകര്കരകരഘാടകാ ദീനി| പത്രവിഷം കാലപത്രികാ ലമ്ബാവരദകരമ്ഭാര്കാദി നാമ്| പുഷ്പവിഷം വല്ലീരേണുകകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭാദീനാമ്| ഫലം കുമുദ്വതീരേണുകാകരമ്ഭമഹാകരമ്ഭമദനകതുവരകാ ദീനാമ്| ത്വക്സാരനിര്യാസാഃ കരകകരഘാടകകരമ്ഭമ ഹാകരമ്ഭനാരാചകാദീനാമ്| ക്ഷീരം കുമുദ്വതീ ദന്തീസ്നുഹ്യ ര്കജാലിനീവ്യാലാദീനാമ്| ധാതവോ ഹരിതാലഫേനാശ്മഭസ്മ രക്തപ്രഭൃതയഃ| കന്ദജാനി തു ഹാലാഹലകാലകൂടവത്സ നാഭശൃങ്ഗീസാര്ഷപജാലകകര്ദമകവൈരാടകമുസ്തകമുഷ്കക സാക്തുകക്രൌഞ്ചകവാലകമഹാവിഷപുണ്ഡരീകഗാലവമൂലക മര്കടകര്കടകകരവീരകേന്ദ്രായുധസങ്കോചകലാങ്ഗലകതൈല പേയകുശപുഷ്പകേ തു പുഷ്പകരോഹിഷാഞ്ജനാഭകാദീനി||൫||

തയോഃ സ്ഥാവരജങ്ഗമവിഷയോര്മധ്യേ സ്ഥാവരം മൂലാദിഭേദേന ദശാശ്രയമ്| തത്ര ക്ലീതനകാദീനി മൂലവിഷാണി| സുബോധമ്| സര്വാണി പഠിതാऽപഠിതാനി വിഷാശ്രയാണി പ്രസിദ്ധ്യൈവ ഭാരതദേഷേഷു ജ്ഞായന്തേ| അസ്മാഭിസ്തുല്യവ്യാപ്തിബന്ധനഭയാന്ന ലിഖ്യന്തേ| ശാസ്ത്രകൃതാ തു മൂലാദിമുദ്രയൈവ തേഷാം ജാതിസംഗ്രഹഃ കൃതഃ| (മൂലാദിവിഷാണാം യത്നപരൈരപി ജ്ഞാതുമശക്യത്വാത്താനി ഹിമവത്പ്രദേശേ കിരാതശബരാദിഭ്യോ ജ്ഞേയാനീതി നിബന്ധസംഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതടീകായാമ്)|| ൫||

Adhikarana AshrayabhedAnusAraM prabhAvabhedAH (6) · Śloka 6

തത്ര മൂലവിഷൈരുപയുക്തൈരുദ്വേഷ്ടനപ്രലാപമോഹാഃ പ്രജായന്തേ| പത്ര വിഷൈര്ജൃമ്ഭോദ്വേഷ്ടനശ്വാസാഃ| പുഷ്പവിഷൈശ്ഛര്ദ്യാധ്മാനമോഹാഃ| ഫലവിഷൈര്ദാഹമുഷ്കശോഫൌ| ത്വക്സാരനിര്യാസവിഷൈഃ പ്രസേ കാസ്യാദൌര്ഗന്ധ്യപാരുഷ്യശിരോവേദനാഃ| ക്ഷീരവിഷൈര്ജിഹ്വാഗൌരവം ശകൃദ്ഭേദശ്ച| ധാതുവിഷൈസ്താലുദാഹമൂര്ച്ഛാഹൃദയപീഡാഃ| സര്വ മേവ ച സ്ഥാവരം ജ്വരഹിധ്മാദന്തഹര്ശഹനുസ്തമ്ഭഗലഗ്രഹഫേന വമനാരുചിശ്വാസമൂര്ച്ഛാഃ കരോതി വിശേഷേണ കന്ദജമ്| തദ്ധ്യതിതീക്ഷ്ണത്വാദാശുകാരിതരമ്| ഇതരത്തു പ്രായഃ കാലാ ന്തരപ്രാണഹരമ്||൬||

തത്ര മൂലവിഷൈരിത്യാദിനാ ദശാനാമുപയോഗക്രമേണ വ്യാധികീര്ത്തിനമ്| സുബോധമ്| ഉദ്വേഷ്ടനം വേഷ്ടനമിവാങ്ഗാനാമ്| മുഷ്കശോഫോ വൃഷണശോഫഃ| ധാതവസ്തു രക്താദയഃ പ്രാണിവിശേഷേണ വിഷം ഭവന്തി| സര്വമപി ച ദശവിധമപി സ്ഥാവരം വിഷം ജ്വരാദികം കരോതി| വ്യാഖ്യാസമമ്| ഇതരത്തു കന്ദജാതാദന്യന്നവവിധമ്| (ഉപയോഗദിവസാദന്യോ ദിവസപക്ഷമാസാദി കാലാന്തരമിതി നിബന്ധസംഗ്രഹഃ)|| ൬||

Adhikarana sthAvaraviShaM sarvameva maulam (7) · Śloka 7

സര്വമപി ചൈതന്മൌലമിത്യുച്യതേ മൂലാശ്രയത്വാത്പത്രാദീനാമ്||൭||

സര്വമപി ചൈതത് സ്ഥാവരം വിഷം മൌലമിത്യുച്യതേ, പത്രാദീനാം മൂലാശ്രയത്വാത്| ന ഹി യന്മൂലേ ന ശ്രിതം തത്പത്രാദിഷു ഭവതി| ഇത്യുക്തം സ്ഥാവരമ്|| ൭||

Adhikarana ja~ggamasyAshrayAH prabhAvashca (8) · Śloka 8

ജങ്ഗമസ്യ ത്വാശ്രയാഃ ഷോഡശദൃഷ്ടിനിശ്വാസസ്പര്ശദംഷ്ട്രാമുഖന ഖാസ്ഥിമൂത്രപുരീഷശുക്രാര്ത്തവലാലാശൂകപിത്തശോണിതശവാനി| താനി പുനഃ സര്പകീടകണഭാദ്യാശ്രിതാനി| തത്കൃതാന്യഥാ സ്വമാമയാന് സാധനം ചോത്തരത്ര വക്ഷ്യതി| സര്വഞ്ച പ്രായശോ ജങ്ഗമം നിദ്രാതന്ദ്രാക്ലമദാഹരോമഹര്ഷശോഫ പാകാതിസാരാന് കരോതി||൮||

ജങ്ഗമസ്യ വിഷസ്യ ദുഷ്ട്യാദീനി ശവാന്താനി ഷോഡശാശ്രയാഃ| താനി ദുഷ്ട്യാദീനി സര്പാദ്യാശ്രയാണ്യേവ വിഷാധിഷ്ഠാനാനി വിജ്ഞേയാനി| തത്കൃതാന് ജങ്ഗമാശ്രയവിഷകൃതാന്| യഥാസ്വമിതി പൃഥഗ്ഭേദമാമയാംസ്തത്സാധനഞ്ചോത്തരത്രാऽധ്യായേഷു വക്ഷ്യതി| സര്വഞ്ച ജങ്ഗമം വിശം പ്രായശോ നിദ്രാദീന് കരോതി|| ൮||

Adhikarana viShasAmAnyaguNAstasya dehe prabhAvashca (9) · Śloka 9

ദ്വിവിധമപി ചൈതദ്വിഷം തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷവിശദസൂക്ഷ്മവ്യവാ യ്യാശുകാരിവികാഷിലഘ്വവ്യക്തരസത്വൈര്ദശഭിര്ഗുണൈര്യുക്തമ പാകി ച| തത്ര തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യാത് പിത്തം രക്തഞ്ച പ്രകോപയതി| രൌക്ഷ്യാ ദ്വായുമ്| വൈശദ്യാദസക്തവേഗം പ്രസരതി| സൌക്ഷ്മ്യാദ്വ്യവായി ത്വാച്ച ദോഷധാതുമലാദീന് സമസ്താന് ശരീരാവയവാനനു പ്രവിശതി| ആശുകാരിത്വാദാശു വ്യാപാദയതി| വികാഷി ത്വാന്മര്മച്ഛേദേന മതിം വ്യാമോഹയതി| ലാഘവാദ്ദുര്നിര്ഹരമവ്യക്ത രസത്വാച്ഛ്ലേഷ്മപ്രയത്നേനാന്നാനി വിഷതോ രക്ഷേദിത്യുക്തമ്| അപാ കിത്വാത് ജരാം നോ യാതി| തേനാഭ്യവഹൃതമവശ്യം മാരയതി| മന്ത്രൌഷധബലേന ചോപശമിതമപി, പ്രത്യയമാസാദ്യപുനഃ പ്രകു പ്യതീതി||൯||

ദ്വിവിധം സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ച വിഷം തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ദശഭിര്ഗുണൈര്യുക്തമപാകി ച ഭവതി| (അനേകരസസമ്ഭവാദേകസ്യാപി രസസ്യാവ്യക്തത്വമസ്യാऽവ്യക്തരസത്വേ ഹേതുഃ| അപാകിത്വന്തു മന്ത്രതന്ത്രാഭ്യാമന്തരേണ പാകാഭാവാത്| പാകോ വീര്യഹാനിഃ| പക്വേऽപ്യന്നേ വിഷസ്യാപക്വസ്യൈവോപലബ്ധേഃ| മന്ത്രതന്ത്രാഭ്യാമപാക ഏവാസ്യ കാരണാന്തരേ പുനഃ കോപഹേതുഃ)| ഏഭിശ്ച ഗുണൈര്യത് കരോതി ദേഹേ തത്തൈക്ഷ്ണ്യൌഷ്ണ്യാത് പിത്തമിത്യാദിനാ ക്രമേണോച്യതേ| തത്രേത്യാദി സുബോധമ്| അന്നസ്യാപി ദുഷ്ട്യാ തൈര്ദേഹേന തഥാ വേദനാത്തഥാ ഗുണത്വമ്| അപാകിത്വാദേവ ച മന്ത്രാദിബലേനോപശമിതമപി പ്രത്യയം വക്ഷ്യമാണം കാരണസാമാന്യമാസാദ്യ പ്രാപ്യ പുനഃ പ്രകുപ്യതീതി||൯||

Adhikarana viShasya kRutrimAkRutrimau bhedau (10) · Śloka 10

ഭവതി ചാത്ര- സ്ഥാവരം ജങ്ഗമം ചേതി വിഷം പ്രോക്തമകൃത്രിമമ്| കൃത്രിമം ഗരസംജ്ഞം തു ക്രിയതേ വിവിധൌഷധൈഃ| ഹന്തി യോഗവശേനാശു ചിരാച്ചിരതരാച്ച തത്| ശോഫപാണ്ഡൂദരോന്മാദദുര്നാമാദീന് കരോതി വാ||൧൦||

ഗതാനുഗതികാ| വിഷസ്യ കൃത്രിമാകൃത്രിമഭേദം ദര്ശയതി| സ്ഥാവരജങ്ഗമം ചേതി ദ്വിവിധമപി വിഷമാചാര്യൈരകൃത്രിമമിതി പ്രോക്തമ്| (അകൃത്രിമം കേനാപ്യനിര്മിതം സ്വതഃ സഞ്ജാതം വിഷമിത്യര്ഥഃ)| കൃത്രിമം തു വിഷം ഗരസംജ്ഞിതം നാനാവിധൈരൌഷധൈഃ സംയുക്തൈഃ ക്രിയതേ യത്തേന തച്ച കൃത്രിമം സമ്യോഗവശാദാശു വാ ഹന്തി ചിരാദ്വാ ചിരതരാദ്വാ| അഥവാ തത്ര ഹന്തി, അപിതു ശോഫാദീന് കരോതി| (യദ്വിവിധൌഷധൈഃ ക്രിയതേ തത്തു കൃത്രിമം കൃത്രിമവിഷം ഗരസംജ്ഞഞ്ച| തത് യോഗവശേന തഥാവിധദ്രവ്യയോഗവശാദാശു സദ്യ ഏവ ചിരാത് ചിരകാലേന ചിരതരാദതിചിരകാലേന ച ഹന്തി മാരയതി| ശോഫാദീന് കരോതി വാ)|| ൧൦||

Adhikarana viShasya prANaharatvam (11) · Śloka 11

അപി ചൈതദ്വിഷം സര്വം തീക്ഷ്ണാദ്യൈരന്വിതം ഗുണൈഃ| വാതപിത്തോത്തരം നൃണാം സദ്യോ ഹരതി ജീവിതമ്||൧൧||

അപി ചേത്യനുക്രാന്തസമുച്ചയേ| വ്യാഖ്യാസമമ്| (തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തമുദ്രിക്തവാതപിത്തമേതത്സര്വം വിഷം നരാണാം ജീവിതമാശ്വേവ ഹരതി| തീക്ഷ്ണാദിഗുണയോഗ ഏവ വാതപിത്തോദ്രേകേ ഹേതുഃ)|| ൧൧||

Adhikarana viShasya prANaharaNe kramaH (12) · Śloka 12

വിഷം ഹി ദേഹം സമ്പ്രാപ്യ പ്രാഗ്ദൂഷയതി ശോണിതമ്| കഫപിത്താനിലാംശ്ചാനു സമദോഷം സഹാശയാന്| തതോ ഹൃദയമാസ്ഥായ ദേഹോച്ഛേദായ കല്പതേ| ശരീരേ ദൂഷിതേ രക്തേ സര്വം ചിമിചിമായതേ| കോഠഃ സമണ്ഡലഃ സ്വേദോ രോമഹര്ഷശ്ച ജായതേ| ക്ഷുദ്രകീടാ ഇവാങ്ഗേഷു വിസര്പന്തീതി മന്യതേ| വിനാമയതി ഗാത്രാണി ജൃമ്ഭതേ ശിശിരപ്രിയഃ| വ്യാപിനസ്തസ്യ ദുഷ്ടസ്യ ദ്രുതസ്യ വിഷതേജസാ| വാതാദയോ വശം യാന്തി ബലിനോऽപ്യബലാ ഇവ||൧൨||

ഏതച്ച വിഷേ ശോണിതേ ദുഷിതേ അനുസമദോഷമന്യൂനാധിക്യാന്യതമവികാരാന് കൃത്വാ സഹാശയാന് കഫാദീന് ദൂഷയതി| ആശയാനപി തേഷാം തദ്വിഷം ദൂഷയതീത്യര്ഥഃ| തത ഇതി പശ്ചാത്| (വിഷം പീതജഗ്ധദിഗ്ധാ ഹതാന്യതമത്വേന ദേഹം സമ്പ്രാപ്യ പ്രാക്പൂര്വം രക്തം ദൂഷയതി| അനന്തരം സമദോഷം തുല്യദോഷം സമബലദോശമിത്യര്ഥഃ| സഹാശയാനാശയസഹിതാന് ആശയഃ കഫദ്യാശയഃ| കഫപിത്താനിലാന് ദൂഷയതി| നനു തിക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്തസ്യ വിഷസ്യ പൂര്വം രക്തകോപിത്വം പശ്ചാദ്യുഗപദേവ ത്രിദോഷകോപിത്വം ചേതി യദുക്തം തദയുക്തമിവ മന്യേ 'ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ദ്ധാതുന് ദൂഷയന്തീ ത്യാദിവചനാത്| അത്ര ഭണാമഃ-'രക്തമണ്വപി തു പ്രാപ്തംവര്ദ്ധതേ തൈലമമ്ബുവതി'തി വക്ഷ്യമാണാത്വാത്| തദ്ഗതം വിഷം വാതപിത്തകഫജുഷ്ടാശുദ്ധഭേദേന ചതുര്വിധം സര്വശരീരഗം രക്തം ദ്രാഗേവ ദൂഷയതി തസ്മാദ്രക്തദുഷ്ടേരനന്തരം യുഗപദേവ ദോഷത്രയകോപോ യുജ്യത ഏവ| തതോऽനന്തരം ഹൃദയമാസ്ഥായ സശോണിതൈര്ദോഷൈഃ സഹ ഹൃദയം പ്രാപ്യ സര്വസ്രോതാംസി ബദ്ധ്വാ ദേഹനാശായ പ്രവര്ത്തതേ)| ശരീരമിത്യാദിനാ രക്താദൌ ദൂഷിതേ ക്രമേണ ലക്ഷണമ്| രക്തേ ദൂഷിതേ സര്വം ശരീരം ചിമിചിമായതേ കോഠാദികം ച ജായതേ| വിഷവാംശ്ചാങ്ഗേഷു സൂക്ഷ്മാ കീടാ ഇവ വിസര്പന്തീതി മനസാ മന്യന്തേ| ശീതപ്രിയശ്ച സന് ഗാത്രാണി വിനാമയതി ജൃമ്ഭതേ ച| തസ്യേതി രക്തസ്യ വ്യാപിനോ ദുഷ്ടസ്യ ച സതോ വിഷതേജസാ ച ദ്രുതസ്യ വേഗവതോ ബലവന്തോऽപി വാതാദയോऽബലാ ഇവ വശം യാന്തി|| ൧൨||

Adhikarana doShAshayAnusAraM viShaprabhAvaH (13) · Śloka 13

വിഷം യദ്ദോഷഭൂയിഷ്ഠം തം ദോഷം പ്രാക് പ്രപദ്യതേ| ആശയേ യസ്യ യസ്യൈവ തതസ്തദവതിഷ്ഠതേ| തജ്ജാന് വികാരാന് കുരുതേ യാന് സര്വൈഷൂപദേക്ഷ്യതി| വാതാശയസ്ഥം കുരുതേ തഥാ ശ്ലേഷ്മാമയാനപി| പിത്തശ്ലേഷ്മാശയഗതം തദ്വത്പിത്തകഫോദ്ഭവാന്| തത്രാപി ചോത്തമാങ്ഗസ്ഥേ സകോഠം ശൂയതേ ശിരഃ| വിശേഷാദക്ഷികൂടൌഷ്ഠനാസാസ്യം ഹൃഷ്ടദന്തതാ| താലുശോഷോ രുജാ മൂര്ധ്നി വക്ത്രേ ചിമിചിമായനമ്| അര്ഥേഷു ചക്ഷുരാദീനാമപ്രവൃത്തിര്ഹനുഗ്രഹഃ| ഇത്യന്യത്രാപി ച വിഷം സ്ഥിതമങ്ഗേऽഭിലക്ഷയേത്| വ്യാപ്യൈവം സകലം ദേഹമുപരുധ്യ ച വാഹിനീഃ| വിഷം വിഷമിവ ക്ഷിപ്രം പ്രാണാനസ്യ നിരസ്യതി||൧൩||

തച്ച വിഷമാശ്രയദ്രവ്യവിശേഷവശേന യേന ച ദോഷേണ ഭൂയിഷ്ഠം സദൃശം തമേവ ദോഷം പ്രഥമം പ്രപദ്യതേ| തത ഏവ ച ഭൂയിഷ്ഠത്വാദ്ധേതോര്യസ്യ യദ്വിശിഷ്ടസ്യ ദോഷസ്യാശയേऽവതിഷ്ഠതേ തജ്ജാനേവ വികാരാന് കുരുതേ| കാംസ്താനിത്യാഹ-യാന് സര്വേഷു വാതാദിഭേദേനോപദേക്ഷ്യതി| വാതാശയസ്ഥം ച വിഷം സ്വാനപി വികാരാന് കുരുതേ ശ്ലേഷ്മാഗതാനപി| തദ്വദേവ പിത്തശ്ലേഷ്മാശയഗതം പിത്തകഫോദ്ഭവാന് വികാരാന് കുരുതേ| തേനൈതദുക്തം ഭവതി-പിത്തായസ്ഥം പിത്തോദ്ഭവാന് കഫോദ്ഭവാംശ്ച കരോതി| കഫാശയസ്ഥമപി കഫോദ്ഭവാന് പിത്തോദ്ഭവാംശ്ചേതി| തത്രാപീത വിശേഷ| ഉത്തമാങ്ഗസ്ഥേ വിഷേ കോഠസഹിതം ശിരഃ ശൂയതേ| തത്രാപ്യക്ഷികൂടാദികം വിശേഷാച്ഛൂയതേ| ഹൃഷ്ടദന്തതാദികം ച ഭവതി| അര്ഥേഷു വിഷയേഷു രൂപാദിഷു ചക്ഷുരാദീനാമിന്ദ്രിയാണാമപ്രവൃത്തിഃ| ഇത്യനയാ ദിശാ അന്യത്രാപ്യങ്ഗേ വികാരൈര്വിഷം സ്ഥിതമിത്യഭിലക്ഷയേത്| ഏവമന്തരോക്തപ്രകാരേണ സകലം നിശ്ശേഷം ദേഹം വ്യാപ്യ വാഹിനീശ്ച സിരാദോഷാദി വാഹിനീരുപരുധ്യ വിഷം ക്ഷിപ്രമേവാസ്യ പ്രാണാന് നിരസ്യതി വിഷമിവ ആത്മാനാമേവ വര്ജയിത്വാऽസ്യ ക്ഷിപ്രമാരണേ അന്യദുപമാനം ന വിദ്യത ഇത്യര്ഥഃ|||| ൧൩||

Adhikarana viShajagdhAdimAMsaprabhAvaH (14) · Śloka 14

പീതം മൃതസ്യ ഹൃദയേ ജഗ്ധദിഗ്ധാഭിവിദ്ധയോഃ| ദംശേ തിഷ്ഠതി ഭൂയിഷ്ഠം സര്വതഃ പിണ്ഡിതം വിഷമ്| നാദ്യാദതോ വിശേഷേണ തേഷാം മാംസം തദാശ്രയമ്| യഥാസ്വം ഭക്ഷിതേ പീഡാ യഥാസ്വം ച ക്രിയാക്രമഃ||൧൪||

തച്ച വിഷം യദാ പീതം നിഗീര്ണം ഭവതി തദാ തേന മൃതസ്യ ഹൃദയേ ഭൂയിഷ്ഠം തിഷ്ഠതി| വിഷപ്രാണിനാം തു ജഗ്ധസ്യ ഭക്ശിതസ്യ മൃതസ്യാപി വിഷം ദംശേ ദംഷ്ട്രാഭിഘാതേ ഭൂയിഷ്ഠം തിഷ്ഠതി| വിഷദഗ്ധേന ച ശസ്ത്രേണാഭിഹതസ്യ മൃതസ്യാഭിഘാതേ ഭൂയിഷ്ഠം തിഷ്ഠതി| സര്വതഃ ശരീരാത് പ്രതി നിവൃത്ത്യ തത്രൈവ പിണ്ഡിതമ്| അതോ ഹേതോസ്തേഷാം പീതജഗ്ധവിദ്ധാനാം പ്രാണിനാം മൃതാനാം മാംസം നാദ്യാത്| തദാശ്രയം ഹൃദയദംശാഭിഘാതാശ്രയം മാംസം വിശേഷേണ നാദ്യാത്| യഥാസ്വമിത്യാദേരയമര്ഥഃ| യേനൈവ ദോഷേണാധികം വിഷം ഭക്ഷിതം തദ്ദോഷജാ ഏവ പീഡാ ഭവന്തി| തദ്ദോഷാനുഗുണ്യേനൈവ കിര്യാക്രമഃ|| ൧൪||

Adhikarana viShavegeShu matadvayam (15) · Śloka 15

സപ്തവേഗാന് വിഷസ്യാഹുരഷ്ടാവിതി പുനര്വസുഃ||൧൫||

സര്വേ ആചാര്യാ വിഷസ്യ സപ്തവേഗാന് പ്രബലശക്ത്യുദയക്ഷോഭാനാഹുഃ| പുനര്വസുനാമാ ഋഷിസ്തു അഷ്ടാവിത്യാഹ|| ൧൫||

Adhikarana viShavegAnAM lakShaNAni (16) · Śloka 16

ദുഷ്യതി പ്രഥമേ വേഗേ രസശ്ഛര്ദ്ദിപ്രസേകകൃത്| ദ്വിതീയऽസ്രം ചിമിചിമാജൃമ്ഭാവേപഥുകാരി തത്| തൃതീയേ പിശിതം കണ്ഡൂകോഠമണ്ഡലശോഫദമ്| ദോഷാശ്ചതുര്ഥേ തേഷു സ്യുര്യഥായമുപദ്രവാഃ| പഞ്ചമേ ദര്ശനഭ്രാന്തിഃ ഷഷ്ഠേ ഹിധ്മാ സമുദ്ഭവഃ| സപ്തമേ സ്കന്ധഭങ്ഗോऽസ്യ ജായതേ മൃത്യുരഷ്ടമേ||൧൬||

ദുഷ്യതീത്യാദിനാ ക്രമേണ വേഗാനാം കീര്തനമ്| പ്രഥമേ വേഗേ രസാഖ്യോ ധാതുര്ദുഷ്യതി| സ ച ദുഷ്ടഃ ഛര്ദിപ്രസേകകൃദ് ഭവതി| ദ്വിതീയേ വേഗേ അസ്രം രക്തം ദുഷ്യതി| തദ്രക്തം ദേഹേ ചിമചിമാദികാരി ഭവതി| തൃതീയേ പിശിതം മാംസം ദുഷ്യതി, തച്ച കണ്ഡ്വാദിദമ്| ചതുര്ഥേ ദോഷാ വാതാദയോ ദുഷ്യന്തി| തേഷു ദുഷ്ടേഷു യഥാസ്വമുപദ്രവാഃ സ്യുഃ| പഞ്ചമേ വേഗേ ദര്ശനഭ്രാന്തിര്മിഥ്യാദര്ശിത്വമ്| ഷഷ്ഠേ ഹിധ്മാസമുദ്ഭവഃ| സപ്തമേ അസ്യ വിഷബുക്തസ്യ സ്കന്ധഭങ്ഗഃ| അഷ്ടമേ മരണമ്| ഏവം ജാതൂകര്ണകശ്യപാദീനാം പുനര്വസോശ്ചാപി പ്രതിപത്തിഃ കേവലമഷ്ടമസ്തൈരനുപയോഗാന്നാങ്ഗീകൃതഃ; പുനര്വസുനാ തു വിഷകാര്യത്വാദങ്ഗീകൃതഃ|| ൧൬||

Adhikarana nagnajitasya matam (17) · Śloka 17

ദുഷ്യതി പ്രഥമേ രക്തം ദ്വിതീയേ ശ്വയഥൂദ്ഭവഃ| തൃതീയേऽങ്ഗേ ചിമിചിമാ ചതുര്ഥേ ജ്വരമൂര്ച്ഛനാ| പഞ്ചമേ പാണ്ഡുജിഹ്വാസ്യശോഷഃ ഷഷ്ഠേ ഹൃദി വ്യഥാ| സപ്തമേ മരണം വേഗ ഇതി നഗ്നജിതോ മതമ്||൧൭||

നഗ്നജിതോ ദാരുവാഹിനോऽപ്യത്ര ദുഷ്യതി പ്രഥമേ രക്തമിത്യാദിക്രമേണ സപ്തവേഗാ ഇതി മതമ്|| ൧൭||

Adhikarana videhapatimatam (18) · Śloka 18

മൂര്ച്ഛാ ഹൃദി പരം പീഡാ ശിരോരുഗപതന്ത്രകഃ| ഹിധ്മാ ച ദാരുണോ മര്മച്ഛേദോ ജീവിതസംശയഃ| സപ്തേതി വേഗാ മൂര്ച്ഛാദ്യാഃ വിദേഹപതിനാ സ്മൃതഃ||൧൮||

വിദേഹപതിനാ ജനകേന മൂര്ച്ഛാദ്യാ ജീവിതസംശയാന്താഃ ക്രമോദ്ഭവാഃ സപ്ത വേഗാഃ സ്മൃതാഃ|| ൧൮||

Adhikarana AlambAyanamatam (19) · Śloka 19

രക്തമാംസവസാസ്നായു തഥാസ്ഥ്യാദ്യാസ്രയഃ ക്രമാത്| ആശ്രയാഃ സപ്ത സപ്താനാമിത്യാലമ്ബായനോऽബ്രവീത്||൧൯||

ആലമ്ബായനനാമര്ഷിഃ സപ്താനാം വേഗാനാം ക്രമാദുക്താനാം സപ്ത ആശ്രയാ ഇത്യബ്രവീത്| അസ്ഥ്യാദ്യാസ്രയോऽസ്ഥിമജ്ജാശുക്രാഖ്യാഃ| തേന പ്രഥമോ വേഗോ രക്തമാശ്രിതേ വിഷേ ഭവതി| ദ്വിതീയോ മാംസമ്| തൃതീയോ വസാമ്| ചതുര്ഥഃ സ്നായുമ്| പഞ്ചമോऽസ്ഥി| ഷഷ്ഠോ മജ്ജാനമ്| സപ്തമഃ ശുക്രമിത്യര്ഥഃ||൧൯||

Adhikarana dhanvantarimatam (20) · Śloka 20

വേഗാന് ധന്വന്തരിസ്തദ്വത് സര്പദഷ്ടസ്യ മന്യതേ| സ്നാവവര്ജന്തു തത്സ്ഥാനേ ദോഷാനിച്ഛതി കോഷ്ഠഗാന്||൨൦||

തദ്വദിത്യാലമ്ബായനോക്തവിഷവേഗക്രമേണ ധന്വന്തരിഃ സുശ്രുതോപദേഷ്ടാ സര്പദഷ്ടസ്യ വേഗാന് മന്യതേ സ്നാവവര്ജമ്| തത്സ്ഥാനേ സ്നാവസ്ഥാനേ കോഷ്ഠഗാന് ദോഷാനിച്ഛതി| തേനൈതദുക്തമ് ഭവതി| ആലമ്ബായനഃ സ്നാവസ്ഥേ വിഷവേഗേ ചതുര്ഥോ വേഗോ ഭവതീതി| ധന്വന്തരിസ്തു സര്പദഷ്ടസ്യ ചതുര്ഥോ വേഗഃ കോഷ്ഠസ്ഥവാതാദ്യാശ്രിതേ വിഷേ ഭവതീത്യാഹേതി|| ൨൦||

Adhikarana viShavegavyAkhyA (21) · Śloka 21

ധാത്വന്തരേഷു യാഃ സപ്ത കലാഃ പൂര്വം പ്രകീര്ത്തിതാഃ| അതീത്യ താസാമേകൈകാം വേഗം പ്രകുരുതേ വിഷമ്||൨൧||

ധാത്വന്തരേഷ്വസ്മാഭിര്യാഃ കലാഃ പ്രാക്ശാരീരേ പ്രകീര്തിതാഃ സപ്ത താസാം സപ്താനാം ക്രമേണൈകൈകാം കലാമതീത്യാതിക്രമ്യ വിഷം കര്തൃ വേഗം പ്രകുരുതേ| തേന പ്രഥമാമതീത്യ പ്രഥമം കുരുതേ| ദ്വിതീയാം ദ്വിതീയമിതി ക്രമേണ സപ്താനാം വാച്യമ്|| ൨൧||

Adhikarana vegAntarakAlaH (23) · Śloka 23

തത്കാലകല്പം കാലേന കലാമഭ്യേതി യാവതാ| ഊഹ്യമാനം സമീരേണ താവദ്വേഗാന്തരം സ്മൃതമ്||൨൩||

ശാസ്ത്രകാരസ്തു യേന മുനിനാ യദുക്തം തത്സര്വമിഹ മയാ പ്രദര്ശിതമ്| ഏവം ച മുനിത്വേ യത്തദാഹ| യതഃ- സ്മര്താരോ വയമാഗമസ്യ ന പുനഃ കര്തു വ്യവസ്ഥാം ക്ഷമാഃ| ക്രാന്തേ വര്ത്മനി തൈര്ന ഭാവഗഹനേ ബുദ്ധിഃ പ്രവിശ്യത്യലമ്|| പാരാവാരദൃശഃ കരാമലകവത് പശ്യന്തി ഭാവാന് സുഖമ്| യേ തേഷാം രസനാ പ്രയാതു ഗദിതും യദ്യുക്തമത്രാസ്ഫുടമ്|| ൨൩||

Adhikarana dUShIviSham (24) · Śloka 24

ജീര്ണം വിഷഘ്നൌഷധിഭിര്ഹം വാ ദവാഗ്നിവാതാതപശോഷിതം വാ| സ്വഭാവതോ വാ ന ഗുണൈഃ സുയുക്തം ദൂഷീവിഷാഖ്യാം വിഷമഭ്യുപൈതി||൨൪||

ദൂഷീവിഷലക്ഷണമാഹ-ജീര്ണമിതി| തദേവ ച വിഷം ജീര്ണത്വാദിഗുണയുക്തം സത് ദൂഷീവിഷാഖ്യാമഭ്യുപൈതി| ദൂഷീവിഷമിതി നാമ പ്രാപ്നോതി| ജീര്ണം ചിരകാലാതീതമ്| അഥവാ വിഷഘ്നാഭിരൌഷധീഭിഃ സംയോഗാദിനാ ഹതശക്തിഃ| അഥവാ ദവാദിഭിഃ ശോഷിതമ്| ദവോ വനദഹനഃ| അഥവാ സ്വഭാവാദേവാത്മീയൈസ്തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഗുണൈഃ സുയുക്തം യന്ന ഭവതീതി| (വിഷഘ്നാഭിരോഷധീഭിഃ ശിരീഷാദിവിഷഹരദ്രവ്യൈഃ| വാശബ്ദസ്യാന്തരാന്തരാ പ്രയോഗഃ പ്രത്യേകം ദൂഷീവിഷകാരണത്വജ്ഞാപനാര്ഥഃ| അത്ര വിഷസ്യാവിശേഷകഥനാത് സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകം സര്വമപി വിഷം ദൂഷീ വിഷാഖ്യാം ദൂഷീവിഷസംജ്ഞാമഭ്യുപൈതി പ്രാപ്നോതി)|| ൨൪||

Adhikarana dUShIviShasyAvibhAvyAtA (25) · Śloka 25

വീര്യാല്പഭാവാദവിഭാവ്യമേതത് കഫാവൃതം വര്ഷഗണാനുബന്ധി||൨൫||

ഏതച്ച ദൂഷീവിഷമുപയുക്തമപി ദേഹേ അല്പവീര്യത്വാദ് വിഭാവ്യമാനം ഭവതി| കഫേന ചാവൃതം സത് സ്ഫുടമവിഭാവ്യമാനം വര്ഷഗണമനുബധ്നാതി| (ആവിഭാവ്യമലക്ഷ്യമ്| വര്ഷഗണാനുബന്ധി അനേകസംവത്സരസ്ഥായിത്വാത് ഇതി ശേഷഃ)|| ൨൫||

Adhikarana dUShIviShalakShaNAni (26) · Śloka 26

തേനാര്ദിതോ ഭിന്നപുരീഷവര്ണോ ദുഷ്ടാസ്രരോഗീ തൃഡരോചകാര്ത്തഃ| മൂര്ച്ഛന് വമന് ഗദ്ഗദവാഗ്വിമുഹ്യന് ഭവേച്ച ദൂഷ്യോദരലിങ്ഗജുഷ്ടഃ||൨൬||

തേന ച ദൂഷീവിഷേണാര്ദിതഃ പീഡിതോ ഭിന്നപുരീഷാദിഗുണോ ഭവതി| പുരീഷം ഭിന്നമതിപ്രവൃത്തമ്| വര്ണാത് ഭിന്നോ വിയുക്തഃ| ദുഷ്യോദരലിങ്ഗാനി നിദാനോക്താനി തൈര്ജുഷ്ടഃ സഹിതഃ| (തേന വപുഷ്യനേകസംവത്സരസ്ഥേന ദൂഷീവിഷേണ| ഭിന്നവര്ണോ വ്യക്തശുക്ലരക്താദിവര്ണഃ| ദുഷ്ടാസ്രരോഗീ ദുഷ്ടാസൃങ്നിമിത്താനേകരോഗയുക്തഃ| തൃഷാ അരോചകേന ചാര്ത്തഃ പീഡിതഃ| വമന് സദാ വമനയുക്തഃ| ഗദ്ഗദവാഗസ്പഷ്ടവചനഃ| വിമുഹ്യന് മോഹമുപഗതഃ| മോഹം വൈചിത്യമ്| ദൂഷ്യോദരം സന്നിപാതോദരമ്)|| ൨൬||

Adhikarana AshayAdyanusAraM prabhAvaH (27) · Śloka 27

ആമാശയസ്ഥേ കഫവാതരോഗീ പിത്തശയസ്ഥേऽനിലപിത്തരോഗീ| ഭവേന്നരോ ധ്വസ്തശിരോരുഹാങ്ഗോ വിലൂനപക്ഷഃ സ യഥാ വിഹങ്ഗഃ| സ്ഥിതം രസാദിഷ്വഥവാ വിചിത്രാന് കരോതി ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന്||൨൭||

തസ്യ ദൂഷീവിഷസ്യാന്തരധിഷ്ഠാനവിശേഷജനിതം രോഗവിശേഷം ദര്ശയതി| യദാ ആമാശയേ വിഷം തിഷ്ഠതി തദാ കഫവാതാഭ്യാം രോഗാ ഭവന്തി| യദാ പിത്താശയേ തിഷ്ഠതി തദാ അലിനപിത്താഭ്യാം രോഗാ ഭവന്തി| സ നരോ ധ്വസ്തശിരോരുഹോ ധ്വസ്താങ്ഗശ്ച ഭവതി യഥാ വിലൂനപക്ഷോ വിച്ഛിന്നപത്രോ വിഹങ്ഗഃ പക്ഷീ| അഥവാ കോഷ്ഠദ്ധാതുഷു സങ്ക്രാന്തം വിചിത്രാന് ധാതുപ്രഭവാന് വികാരാന് കരോതി|| ൨൭||

Adhikarana dUShIviShasyAnvarthatA (28) · Śloka 28

പ്രാഗ്വാതാജീര്ണശീതാഭ്രദിവാസ്വപ്നാഹിതാശനൈഃ| ദുഷ്ടം ദൂഷയതേ ധാതൂനതോ ദൂഷീവിഷം സ്മൃതമ്||൨൮||

ദൂഷീവിഷസ്യാന്വര്ഥതാമാഹ-തച്ച ദൂഷീവിഷമിതി നാമതഃ സ്മൃതം യതസ്തദേവം സ്ഥിതമപി പ്രാഗ്വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടം സദ്ധാതൂന് ദൂഷയതീതി| (വിഷം പ്രാഗ്വാതാദിഭിര്ദുഷ്ടം ധാതുന് രസാദീന് ദൂഷയതേ പ്രാഗ്വാതഃ പുരോവാതഃ| യതഃ അതോऽസ്മാദ്ധേതോര്ദൂഷീവിഷമിതി സംജ്ഞിതമ്)|| ൨൮||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM lakShaNAni prathamavege lakShaNAni (29) · Śloka 29

സ്ഥാവരസ്യോപയുക്തസ്യ പൂര്വേ വേഗേऽഥ ജായതേ| ജിഹ്വായാഃ ശ്യാവതാ സ്തമ്ഭോ മൂര്ച്ഛാ ത്രാസഃ ക്ലമോ വമിഃ||൨൯||

പൂര്വം ഹി മുനിമതാനുസാരേണ സാമാന്യേന വിഷമുക്ത്വൈകീയമതേന ഗ്രന്ഥകൃത് സ്ഥാവരവിഷസ്യ സപ്തസു വേഗേഷു ലക്ഷണം ചികിത്സായൈ ചികീര്ഷുരിദമാഹ-സ്ഥാവരസ്യേത്യാദി വമ്യന്തം പ്രഥമേ വേഗേ| (അഥേത്യാനന്തര്യേ ഉപയുക്തസ്യ ഉപയോജിതസ്യ അശിതസ്യേത്യര്ഥഃ| സ്ഥാവരസ്യ സ്ഥാവരവിഷസ്യ പൂര്വേ പ്രഥമേ വേഗേ ജിഹ്വാശ്യാവത്വാദികം ജായതേ| സ്തമ്ഭോ ഗാത്രസ്തമ്ഭഃ| മൂര്ച്ഛാ മോഹഃ| ത്രാസോ ഭയാചികിതത്വമ്| ക്ലമ ഇന്ദിര്യസാദഃ| വമിര്വമനമ്|| ൨൯||

Adhikarana dvitIyavege lakShaNAni (30) · Śloka 30

ദ്വിതീയേ വേപഥുഃ സ്വേദോ ദാഹഃ കണ്ഠേ ച വേദനാഃ| വിഷം ചാമാശയം പ്രാപ്തം കുരുതേ ഹൃദി വേദനാമ്||൩൦||

ഹൃദ്വേദനാന്തം ദ്വിതീയേ വേഗേ| (ദ്വിതീയേ വേഗേ വേപഥ്യാദികം ലിങ്ഗമ്| വിഷം ചാമാശയം പ്രാപ്യ ഹൃദ്യതിപീഡാം കരോതി| കണ്ഠേ വേദനാ അന്നാഭ്യവഹാരാസഹത്വാദികമ്| ചശബ്ദാത് പൂര്വോക്താ ജിഹ്വാശ്യാവതാദയശ്ച||൩൦||

Adhikarana tRutIyavege lakShaNAni (31) · Śloka 31

താലുശോഷസ്തൃതീയേ തു ശൂലം ചാമാശയേ ഭൃശമ്| ദുര്ബലേ ഹരതി ശൂനേ ജായേതേ ചാസ്യ ലോചനേ||൩൧||

ശൂനേ ലോചന ഇത്യന്തം തൃതീയേ| (തൃതീയേ വിഷവേഗേ തുശബ്ദോ വിശേഷദ്യോതകഃ| ആമാശയേ ഭൃശമതിശയേന ശൂലം ആമാശയേ ഭൃശമിത്യുക്തത്വാത് പക്വാശയേऽപി ശൂലം ദ്യോത്യതേ| ചശബ്ദേന പൂര്വോക്താനാം ഗ്രഹണമ്| അസ്യോപയുക്തവിഷസ്യ പുരുഷസ്യ ലോചനേ നേത്രേ ദുര്ബലേ ബലഹീനേ ദര്ശനാസമര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ| ഹരിതേ ഹരിതവര്ണേ| ശൂനേ ശോഫയുക്തേ ജായേതേ)|| ൩൧||

Adhikarana caturthavege lakShaNAni (32) · Śloka 32

പക്വാശയഗതേ തോദഹിധ്മാകാസാന്ത്രകൂജനമ്| ചതുര്ഥേ ജായതേ വേഗേ ശിരസശ്ചാതിഗൌരവമ്||൩൨||

ചതുര്ഥേ വേഗേ പക്വാശയഗതേ സതി വിഷേ തോദാദികം ശിരസശ്ചാതിഗൌരവം ജായതേ| (ചശബ്ദേനാന്യാങ്ഗേഷ്വപി ഗൌരവം ദ്യോത്യതേ| പൂര്വോക്തസമുച്ചയാര്ഥശ്ചശബ്ദഃ)|| ൩൨||

Adhikarana pa~jcamavege lakShaNAni (33) · Śloka 33

കഫപ്രസേകോ വൈവര്ണ്യ പര്വഭേദശ്ച പഞ്ചമേ| സര്വദോഷപ്രകോപശ്ച പക്വാധാനേ ച വേദനാ||൩൩||

കഫപ്രസേകാദി പക്വാധാനവേദനാന്തം പഞ്ചമേ| (അത്ര പൂര്വചകാരഃ പൂര്വോക്താനാം സമുച്ചയാര്ഥഃ)|| ൩൩||

Adhikarana ShaShThavege lakShaNAni (34) · Śloka 34

ഷഷ്ഠേ സംജ്ഞാപ്രണാശശ്ച സുഭൃശം ചാതിസാര്യതേ||൩൪||

സംജ്ഞാപ്രണാശോऽതിസാരശ്ച ഷഷ്ഠേ| (സംജ്ഞാപ്രണാശശ്ചേതനാനാശഃ| ചശബ്ദഃ പൂര്വവത്)|| ൩൪||

Adhikarana saptamavege lakShaNAni (35) · Śloka 35

സ്കന്ധപൃഷ്ഠകടീഭങ്ഗോ ഭവേന്മൃത്യുശ്ച സപ്തമേ||൩൫||

സ്കന്ധാദിഭങ്ഗോ മൃത്യുശ്ച സപ്തമേ| ഇതി സപ്തവേഗാഃ|| ൩൫||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM cikitsA prathamaviShavege cikitsA (36) · Śloka 36

പ്രഥമേ വിഷവേഗേऽഥ വാന്തം ശീതാമ്ബുസേചിതമ്| സര്പിര്മധുഭ്യാം സംയുക്തമഗദം പായയേദ് ദ്രുതമ്||൩൬||

വിഷവേഗലക്ഷണമുക്ത്വാനന്തരന്തച്ചികിത്സാമാഹ-പ്രഥമ ഇത്യാദിനാ| സപ്തസു വേഗേഷു ക്രമേണ ചികിത്സാ| പ്രഥമേ വിഷവേഗേ പൂര്വം വമനം തതഃ ശീതാമ്ബുസേകസ്തതോ ദോഷാദ്യപേക്ഷമന്യതമമഗദം സര്പിര്മധുഭ്യാം സംയുക്തം ദ്രുതം പായയേത്| (അഥശബ്ദഃ പ്രകരണാന്തരദ്യോതനാര്ഥഃ| പ്രഥമേ ജിഹ്വാശ്യാവതാദിലക്ഷണലക്ഷിതേ വിഷവേഗേ വമിതം ശീതാമ്ബുനാ പരിഷിക്തഗാത്രമാതുരം ഘൃതമാക്ഷികോപേതമഗദം വിഷഘ്നൌഷധമാശ്വേവ പായയേത് ഭിഷഗിതി ശേഷഃ)|| ൩൬||

Adhikarana dvitIyavege cikitsA (37) · Śloka 37

ദ്വിതീയേ പൂര്വവദ്വാന്തം വിരിക്തം ചാനു പായയേത്||൩൭||

ദ്വിതീയാദിഷു സുബോധമ്| പൂര്വവദിതി സൂത്രോക്തപ്രകാരേണ| അനുപായയേദിതി പ്രകരണാദന്യതമമഗദമ്| (ദ്വിതീയേ വിഷവേഗേ വമനവിരേചനാന്തരം പൂര്വവത് പ്രഥമവേഗവത് അഗദം പായയേത്| പൂര്വവദിത്യുക്തത്വാത് ശീതാമ്ബുപരിഷേകഘൃതമധൂപേതത്വാദികം ദ്യോത്യതേ)|| ൩൭||

Adhikarana tRutIyavege cikitsA (38) · Śloka 38

തൃതീയേऽഗദപാനം ച ഹിതം നസ്യം തഥാऽഞ്ജനമ്||൩൮||

തൃതീയേ വേഗേ അഗദപാനാദികം ഹിതമ്|| ൩൮||

Adhikarana caturthavege cikitsA (39) · Śloka 39

ചതുര്ഥേ സ്നേഹസംയുക്തമഗദം പ്രതിഭോജയേത്||൩൯||

ചതുര്ഥേ വേഗേ സ്നേഹാന്വിതമഗദം പ്രതിഭോജയേത്| സ്നേഹസ്യാവിശേഷകഥനാന്മഹാസ്നേഹ ഇത്യര്ഥഃ|| ൩൯||

Adhikarana pa~jcamavege cikitsA (40) · Śloka 40

പഞ്ചമേ മധുകക്വാഥമാക്ഷികാഭ്യാം യുതം ഹിതമ്||൪൦||

പഞ്ചമേ വേഗേ മധുകക്വാഥമാക്ഷികാന്വിതമഗദം പിബേദാതുര ഇതി ശേഷഃ||൪൦||

Adhikarana ShaShThavege cikitsA (41) · Śloka 41

ഷഷ്ഠേऽതിസാരവത് സിദ്ധിഃ..........................||൪൧||

ഷഷ്ഠേ വിഷവേഗേ അതിസാരതുല്യാ ചികിത്സാ ഹിതാ|| ൪൧||

Adhikarana saptamavege cikitsA (42) · Śloka 42

..............................അവപീഡസ്തു സപ്തമേ| മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ സാസൃഗ്വാ പിശിതം ക്ഷിപേത്||൪൨||

അവപീഡഃ കല്കാദി നസ്യമ്| അഥവാ സപ്തമേ വേഗേ മൂര്ധ്നി ശിരസി താലുപ്രദേശസ്യ കാകപദം കാകപദമുദ്രാകൃതിം ശസ്ത്രച്ഛേദം കൃത്വാ അന്യപ്രാണിസമ്ബന്ധി പിശിതം സാസ്രം രക്തസഹിതം ക്ഷിപേത്| (സപ്തമേ വേഗേ തുശബ്ദേനാസ്യാപി ചികിത്സിതവ്യത്വം ദ്യോത്യതേ| അവപീഡഃ രോഗാനുത്പാദനീയോക്തോ ഘൃതപാനമാത്രാവിശേഷഃ| മൂര്ധ്നി ശിരസി കാകപദം കൃത്വാ കാകപദാകാരേണ ഛിത്വാ അന്യജന്തൂനാം സരക്തം മാംസം വിഷസങ്ക്രമണപ്രകാരം ചോക്തമാലമ്ബായനേന- മൂര്ധ്നി കാകപദം ചാസ്യ മുണ്ഡിതേ ത്വഥ കാരയേത്| മാംസം സശോണിതം സദ്യസ്തസ്മിന് കാകപദേ ന്യസേത്|| വിഷസങ്ക്രമണാന്തേ തത്പരമാംസം പരിത്യജേത്| ഊര്ധ്വമുത്ക്രമമാണം തു വിഷം മൂര്ധ്നി പ്രതിഷ്ഠതി| നിവര്തമാനം തം ഹന്തി തസ്മാത്സങ്ക്രാമയേദ്വിഷമ്|| ഇതി)|| ൪൨||

Adhikarana viShaghnI yavAgUH (43) · Śloka 43

കോശാതക്യഗ്നികഃ പാഠാ സൂര്യവല്ല്യമൃതാഭയാഃ| ശേലുഃ ശിരീഷഃ കിണിഹീ ഹരിദ്രേ ക്ഷുദ്രസാഹ്വയാ| പുനര്നവേ ത്രികടുകം ബൃഹത്യൌ ശാരിവേ ബലേ| ഏഷാം യവാഗൂം നിര്യൂഹേ ശീതാം സഘൃതമാക്ഷികാമ്| യുഞ്ജ്യാദ്വേഗാന്തരേ സര്വവിഷഘ്നീം കൃതകര്മണഃ||൪൩||

വിഷഘ്നീം പേയാമാഹ-വേഗാന്തരേ ഉക്തലക്ഷണേ കോഷാതക്യാദീനാംനിര്യൂഹേ ക്വാഥേ കൃതാം ശീതാം സഘൃതമാക്ഷികാം യവാഗൂം കൃതകര്മണോ വിഹിതവമനാദികസ്യ സതോ യുഞ്ജ്യാത്| സാ ഹി സര്വവിഷഘ്നീ| അഗ്നികശ്ചിത്രകഃ ഭല്ലാതകം ച| സൂര്യവല്ലീ അര്കഃ ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ| കിണിഹീ കടഭീ| ക്ഷൌദ്രസഹ്വയാ മാക്ഷികധാതുഃ| (പ്രകൃതാദ്വേഗാദന്യോ വേഗോ വേഗാന്തരമ്| കോശാതക്യാദീനാം ക്വാഥേ ഷഡങ്ഗകല്പനാകല്പിതേ കൃതം യവാഗൂമിതി നിബന്ധസംഗ്രഹേ| കോഷാതകീ ഘോഷകഃ| അഗ്നികോऽജമോദഃ| മോരട ഇത്യന്യേ| സൂര്യവല്ലീ പടോലസദൃശപത്രാ; യസ്യാഃ പത്രരസേനാക്തം മാംസം സ്വിന്നമിവ ഭവതി| കൃതകര്മണഃ കൃതവമനാദികസ്യ കോശാതക്യാദീനാം നിര്യൂഹേ ക്വാഥേ കൃതാം ശീതാം സ്പര്ശശീതലാം ഘൃതമാക്ഷികോപേതാം സര്വവിഷഹരാം യവാഗൂം വേഗാന്തരേ യോജയേത്| കോശാതകീ (പുട്ടല്പീരമ്) അഗ്നികോऽഗ്നിമന്ഥഃ| സൂര്യവല്ലീ (വേമ്ബാഡ), കരവീരമിതി കേചിത്| കിണിഹീ (കിലുക്കിലുപ്പ) ക്ഷൌദ്രസാഹ്വയാ (മക്കീരകല്ല) ഇതി കോലഭാഷാ)|| ൪൩||

Adhikarana aparA yavAgUH (44) · Śloka 44

തദ്വന്മധൂകമധുകപദ്മകേസരചന്ദനൈഃ||൪൪||

മധുകാദിഭിസ്തദ്വദിതി കോശാതക്യാദിവിധാനേന യവാഗൂമ്| (മധൂകാദീനാം നിര്യൂഹേ കൃതാ യവാഗൂസ്തത്തുല്യഗുണാ| മധൂകാദി സുബോധമ്)||൪൪||

Adhikarana agadAnAM prayogaH (45) · Śloka 45

അഗദാന് വക്ഷ്യതേ ചാതഃ സിദ്ധാന് പൂര്വര്ഷിനിര്മിതാന്| സര്വേഷു സര്വാവസ്ഥേഷു യേ വിഷേഷു പരം ഹിതാഃ||൪൫||

അതോऽനന്തരം പൂര്വര്ഷിനിര്മിതാന് ദുഷ്ടഫലാനഗാദാന് വക്ഷ്യതേ| യേ അഗദാഃ സര്വേഷു വിഷേഷു സര്വാവസ്ഥേഷു പരമത്യര്ഥം ഹിതാഃ|| ൪൫||

Adhikarana sa~jjIvano agadaH (46) · Śloka 46

ചന്ദനം കുങ്കുമം കുഷ്ഠം കാങ്ക്ഷീ ലാക്ഷാ പ്രിയങ്ഗവഃ| മുസ്തസ്ഥൌണേയശൈലേയരോചനാ മദനപ്ലവമ്| ശ്രീവേഷ്ടകവിഡങ്ഗൈലാ വിശാലാലമനശ്ശിലാഃ| സുരസപ്രസവസ്പൃക്കാ രജനീദ്വയവാലകമ്| ഹിങ്ഗുസിദ്ധാര്ഥകാഃ പദ്മചാരിണീ പദ്മകേസരമ്| ജാത്യാഃ പുഷ്പം പ്രവാലശ്ച പുഷ്പമര്കശിരീഷയോഃ| ദ്വിരോധ്രബൃഹതീ കൌന്തീ മധുകം ഗന്ധനാകുലീ| മുദ്ഗപര്ണീ കണാ ശ്യാമാ ധ്യാമകം നലദം നതമ്| സിന്ദുവാരകശക്യാകദേവദാരുമയൂരകമ്| പുഷ്യേ സമാഹൃതൈഃ പിഷ്ടൈര്യോജ്യസ്തൈരഗദോത്തമഃ| സഞ്ജീവനഃ പ്രാഗമൃതാദ്വിഹിതോऽയം സ്വയമ്ഭുവാ| പാനനസ്യഞ്ജനാഘ്രാണധൂമാലേപനധാരണൈഃ| ജീവനോ വിഷസുപ്താനാം രാജദ്വാരേ ജയാവഹഃ| ധന്യോ ധാന്യധനായുഃശ്രീക്ഷേമപുഷ്ടിസുഖപ്രദഃ| ഗൃഹേ സ്ഥിതോ വിഷാലക്ഷ്മീമന്ത്രജ്വരഗരഗ്രഹാന്| കൃത്യാകാര്മണകാഖോര്ദവ്യാലജന്തുസരീസൃപാന്| സ്വപ്നോപഘാതദുഃ സ്വപ്നതോയാഗ്നിരിപുതസ്കരാന്| നിഹന്ത്യകാലമരണമാരകാശാനിവിഗ്രഹാന്||൪൬||

ചന്ദനകുങ്കുമാദിഭിഃ പുഷ്പദിനേ സമാഹൃതൈഃ സഞ്ജീവനോ നാമാഗദഃ സംയോജ്യഃ| അയമഗദോऽമൃതാത്പൂര്വമുത്പന്നോऽമൃതതുല്യകാര്യകരഃ സ്വയമ്ഭുവാ ബ്രഹ്മണാ വിഹിതഃ| സ്ഥൌണേയഃ കൃതബര്ഹാഖ്യഃ| പ്ല്വം പരിപേലവമ്| സുരസസ്യ പ്രസവമങ്കുരഃ| പുഷ്പം പ്രവാലശ്ച ജാത്യാഃ| പ്രവാലഃ കിസലയമ്| ശ്യാമാ പ്രിയങ്ഗുഃ| നലദം മാംസീ| നതം തഗരമ്| ശമ്യാക ആരഗ്വധഃ| മയുരകോऽപാമാര്ഗഃ| ഏഷ ച സഞ്ജീവനഃ പാനാദിഭിര്ജ്ജീവനാദിഗുണോ ധാന്യാദിപ്രദശ്ച| ഗൃഹേ സ്ഥിതോ വിഷാദീന് ഹന്തി| ധന്യോ മങ്ഗല്യഃ| മന്ത്രോऽന്യേനാഭിചാരപ്രയുക്തഃ| കൃത്യാ അഭിചാരദേവതാ| കാറ്മണം വശീകരണമ്| കാഖോര്ദ്ദോ നാമ ഭൂതവിശേഷഃ| ജന്തവഃ കൃമയഃ| സരീസൃപഃ സര്പാദയഃ| സ്വപ്നോപഘാതഃ സ്വപ്നേ ഭയങ്കരൈരഭിഭവഃ| ദുഃസ്വപ്നം ശാരീരോക്തമ്| വിഗ്രഹോ ദ്വന്ദ്വഃ|| ൪൬||

Adhikarana yApano agadaH (47) · Śloka 47

ചന്ദനം വാലകം മുസ്തം ധ്യാമകം കടുകാ നതമ്| ദാഡിമം കുങ്കുമം ശുണ്ഠീ കപിത്ഥം വത്സലാഫലമ്| കരഞ്ജബീജം മരിചമുത്പലം കമലം ദലമ്| നലമൂലമപാമാര്ഗം കരവീരകമഞ്ജനമ്| ലാക്ഷാമാലത്യഹിച്ഛത്ര നാഗപുഷ്പാമ്ലവേതസമ്| വിഷാലാരോചനാശ്യാമാ ശങ്ഖപുഷ്പീപ്രിയങ്ഗുകാ| അജാജീസാരിവാകുഷ്ഠമജമോദഃ കുരണ്ഡകഃ| വയസ്ഥാ സിന്ദുവാരൈലാ കായസ്ഥാ ചാരടീ വചാ| കര്കടീ പൂതനാ കേശീ ശ്വേതാ ച ഗിരികര്ണികാ| ഗോലോമീ സിംഹലോമീ ച വര്ഷാഭുര്ഗജപിപ്പലീ| അഗദോ യാപനാഖ്യോऽയം പൂര്വേണ സദൃശോ ഗുണൈഃ||൪൭||

ചന്ദനാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ ശ്ലോകൈര്യാപനാഖ്യ അഗദഃ പൂര്വേണ സഞ്ജീവനേന ഗുണൈഃ സദൃശഃ| ധ്യാമകം ശ്യാമകമ്| കത്തൃണമിതി കേചിത്| വത്സകാത്ഫലമിന്ദ്രയവഃ| ദലം ഗന്ധപത്രമ്| അഹിച്ഛത്രം കവകമ്| തദേവ ഭൂസ്ഫോടമ്| ഛത്രാകാരമേതത് (കൂണ്ണ-ഇതി ഭാഷാ)| ശ്യാമാ പിപ്പലീ| ശങ്ഖപുഷ്പീ വീരടിഃ| കുരണ്ഡകം പീതാമ്ലായനകമ്| വയ-സ്ഥാ ആമലകമ്| കായസ്ഥാ ഹരീതകീ| ചാരടീ സ്ഥോണേയമ്| കര്കടീ ബില്വമ്| പൂതനാ മാംസീ| കേശീ നിര്ഗുണ്ഡീ| ഗോലോമീ ദൂര്വാ| വാസക ഇതി ച| സിംഹലോമീ (നി) സുരസാ ച സുപത്രാ ച ബഹുപുത്രീ ച തക്രലാ| വര്ഷാഭൂഃ പുനര്നവാ|| ൪൭||

Adhikarana sUryodayo agadaH (48) · Śloka 48

ശ്രീവേഷ്ടകം ഹരിദ്രേ ദ്വേ കോവിദാരം മനശ്ശിലാമ്| പിപ്പലീം പാടലീ പദ്മാം ശ്വേതാഞ്ച ഗിരികര്ണികാമ്| മഞ്ജിഷ്ഠാം ബൃഹതീ വക്രം യഷ്ടീ മരിചകേസരമ്| ഫലിനീം കിണിഹീം ചേതി ഗവാം പിത്തേന ഭാവയേത്| സൂര്യോദയോ ഹന്തി വിഷം തമഃ സൂര്യോദയോ യഥാ||൪൮||

ശ്രീവേഷ്ടകാദിഭിര്ഗോപിത്തപിഷ്ടൈഃ സൂര്യോദയനാമാऽഗദോ വിഷം ഹന്തി യഥാ സൂര്യോദയസ്തമോऽന്ധകാരമ്| ശ്രീവേഷ്ടകഃ ശ്രീവാസകഃ ശ്വേതാ ഗിരികര്ണികാ കടഭീ| വക്രം തഗരമ്| കേസരം നാഗകേസരമ്| ഫലിനീ പ്രിയങ്ഗുഃ| കിണിഹീ ഗിരികര്ണികാ|| ൪൮||

Adhikarana apare agadAH (49) · Śloka 49

നിമ്ബപത്രം ഗൃഹാദ്ധൂമം ഫാണിതം ബൃഹതീഫലമ്| ഗോപിത്തയുക്തമഗദഃ പരമം മൃതജീവനഃ| ഗോപിത്തകുഷ്ഠസുരസമധുകദ്വിനിശം തഥാ| വിശാലാരജനീകുഷ്ഠശ്വപിത്തവ്യോഷതുമ്ബരുഃ| വചാശിരീഷപഞ്ചാങ്ഗീ മൃതസഞ്ജീവനോऽഗദഃ| പഞ്ചാങ്ഗാനി ശിരീഷസ്യ ശ്വപിത്തഞ്ച വരോऽഗദഃ| പ്രിയങ്ഗുതഗരം ലാക്ഷാ മഞ്ജിഷ്ഠാ മധുകം മധു| ഹരിദ്രാ ചേത്യയം ശ്രേഷ്ഠഃ കൌടല്യദയിതോऽഗദഃ| വിസംജ്ഞാനാം വിഷൈര്ഘോരൈഃ പ്രഹാരൈര്നഷ്ടചേതസാമ്| ഉദ്ബന്ധാനാം ജലൌഘേ ച മൃതാനാം ചേതനാവഹഃ| ശിരീഷഫലകാകാണ്ഡസുരസാഗ്രപുനര്നവൈഃ| കക്ഷ്യാവായസിസംയുക്തൈരഗദഃ പൂര്വവദ്ഗുണൈഃ| കടുകാലാബുമൂലാനി ഗവാം പിത്തേന കല്കയേത്| ബ്രാഹ്മോ ധാര്യോऽയമഗദഃ സര്വകര്മസു പൂജിതഃ| അഗാരധൂമസ്ത്രിവൃതാ ഗോപിത്തം ത്ര്യൂഷണം വചാ| പ്രാജാപത്യോऽയമഗദഃ സര്വരക്ഷോ വിഷാപഹഃ| ശ്വേതപുഷ്കരതുല്യാംശൈര്ജീവന്ത്യാ കുസുമൈഃ കൃതഃ| രുക്മപിടോ മണിര്ദ്ധാര്യശ്ചാണക്യേഷ്ടോ വിഷാപഹഃ| മംസീത്വക്പത്രസുരസമനോഹ്വാ ശീതകുങ്കുമമ്| നിശാ വ്യാഘ്രനഖം ശുണ്ഠീ ദശാങ്ഗോऽയം വിഷാപഹഃ| ഉത്പാതഗണ്ഡപിടകാദിഗ്ധവിദ്ധവിഷാപഹഃ| ഉദുമ്ബരത്വഗ്ജമ്ബ്വസ്ഥിമധുകോത്പലഗൈരികൈഃ| ചന്ദനോശീരനലദനാഗകേസരപദ്മകൈഃ| വിശേഷാദ്വിഷവിസ്ഫോടവിസര്പജ്വരദാഹഹാ| ശിരീഷോദുമ്ബരപ്ലക്ഷന്യഗ്രോധാശ്വത്ഥവല്കലൈഃ| സഘൃതോ ദാഹതൃഷ്ണാസ്രവിഷവീസര്പപിത്തഹാ| ഗജപിപ്പലികാസീസക്ഷാരയഷ്ടീമയൂരകമ്| രക്താ നതം വചാ ദന്തീ ശിവഃ ശിവകൃതോऽഗദഃ| സുരാലാപാവകീസോമാഭോഗവത്യമൃതാനതമ്| ആഢകീകിണിഹീസോമരാജീ ചൌശനസോऽഗദഃ| ശ്ലേഷ്മാതകാര്കകുസുമം തണ്ഡുലീയോ മയൂരകഃ| സുരസാമഞ്ജരീ കാകമാചീ പാനേऽഗദോ വരഃ||൪൯||

നിമ്ബപത്രഗോപിത്തവിശാലാപഞ്ചാങ്ഗാനീത്യാദയഃ സുബോധഃ| (ഗോപിത്തം ഗോരോചനേതി സുശ്രുതടീകാ)| തഥേതി പരമം മൃതജീവനഃ| ശിരീഷപഞ്ചാങ്ഗാനി പത്രപുഷ്പഫലത്വങ്മൂലാനി| വരഃ ശ്രേഷ്ഠാ| പ്രിയങ്ഗ്വാദിരയമഗദഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| യഃ കൌടില്യസ്യ ദയിതഃ വിസംജ്ഞാദീനാം ചേതനാവഹശ്ച| ശിരീഷഫലാദിഭിരഗദോ ഗുണൈഃ പൂര്വവത് പ്രിയങ്ഗ്വാദിവദ്വിജ്ഞേയഃ| സുരസാഗ്രം തുലസീകുസുമമ്| കക്ഷ്യാ വായസീ കാകോദുമ്ബരികാ| കടുകാലാബുമൂലാനി ഗോപിത്തേന കല്കയേത്| ബ്രാഹ്മോऽയമഗദോ മണിവാദ്ധാര്യഃ| സര്വകര്മസ്വഭീഷ്ടേഷു പൂജിതഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| (കടുകാലാബു ഘേച്ചുരഃ)| അഗാരധൂമാദിഭിഃ പ്രാജാപത്യോ നാമാഗദഃ സുബോധഃ| ശ്വേതപദ്മം ജീവന്തീകുസുമം ച സമഭാഗം കൃത്വാ രുക്മേന സുവര്ണേന പേഷയേദയം മണിശ്ചാണക്യസ്യ കൌടില്യസ്യ വിഷാപഹ ഇഷ്ടഃ| മാംസ്യാദിഭിര്ദശാങ്ഗോ നാമാഗദോ വിഷാപഹഃ| വിശേഷത ഉത്പാതാദ്യാപഹശ്ച| ശീതം ചന്ദനമ്| ഉദുമ്ബരത്വഗാദിഭിരഗദോ വിശേഷാദ്വിഷവിസ്ഫോടാദിഹാ| ശിരീഷാദിവല്കലൈഃ സഘൃതോऽഗദോ ദാഹാദിഹാ| ഗജപിപ്പല്യാദിഭിര്ഭഗവതാ ശിവേന കൃതോऽഗദഃ| ശിവഃ ശ്രേയഷ്കരഃ| മയൂരകമപാമാര്ഗഃ രക്താ| ഗുഞ്ജാ| നതം തഗരമ്| സുരാലാദിഭിരൌശനസോऽഗദഃ| സുരാലാ (നി)- സുലക്ഷണാ സുരാലാഖ്യാ ജ്ഞേയാ പുത്രവതീ പരാ| പൂജാ വൃദ്ധാകരീ ജ്ഞേയാ പത്രപുഷ്പഫലൈഃ ശുഭാ| പാവകീ (നി)- ക്ഷുരധാരാ പാവകാഖ്യാ ജ്ഞേയാ സസ്യവതീതി ച| വീരണീ വീരഗുച്ഛോക്താ സൈവാരുണവചാ മതാ|| സോമാ ബ്രാഹ്മീ ചന്ദ്രതരുര്വാ| ഭോഗവതീ സമങ്ഗാ| കിണിഹീ കടഭീ| ശ്ലേഷ്മാതകാദിഭിരഗദഃ പാനേ വരഃ ശ്രേഷ്ഠഃ| (സുരസാ നിര്ഗുണ്ഡീ| മഞ്ജരീ തുലസീ)|| ൪൯||

Adhikarana dadhyAdikaM mUlaviShaghnam (50) · Śloka 50

ദധ്യാജ്യാക്ഷൌദ്രലവണം പീതം മൂലവിഷാപഹമ്||൫൦||

ദധ്യാദികം സംയോജ്യ പീതം മൂലവിഷാപഹം ഭവതി|| ൫൦||

Adhikarana haridrAdiyogaH (51) · Śloka 51

ഹരിദ്രാസൈന്ധവക്ഷൌദ്രഘൃതം സംസൃജ്യ പായയേത്| ആര്ത്താന് മൂലവിഷൈര്ഘോരൈര്ദിഗ്ധവിദ്ധാന് വിശേഷതഃ||൫൧||

ഘോരൈര്മൂലവിഷൈരാര്ത്താന് ഹരിദ്രാദീനി സംസൃജ്യ പായയേത്| വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രവിദ്ധാന് വിശേഷേണ പായയേത്|| ൫൧||

Adhikarana nishAyAH antarbahiH prayogaH (52) · Śloka 52

ഹരിദ്രാന്തര്ബഹിഃ ശസ്താ വിഷദോഷാതുരേ പരമ്||൫൨||

വിഷദോഷൈരാതുരേ പുരുഷേ അന്തഃപാനാദിനാ ബഹിശ്ച ലേപാദിനാ ഹരിദ്രൈവ പരം ശസ്താ|| ൫൨||

Adhikarana nishAdya~jjanam (53) · Śloka 53

നിശാശ്വമാരസുരസകരഞ്ജവ്യോഷദാരുഭിഃ| അഞ്ജനം ബസ്ത്രമൂത്രേണ പിഷ്ടൈര്നേത്രോപരോധജിത്||൫൩||

നിശാദിഭിര്വസ്തമൂത്രപിഷ്ടൈരഞ്ജനം വിഷാതുരേ നേത്രോപരോധജിദ് ഭവതി||൫൩||

Adhikarana bIjapUrAdya~jjanam (54) · Śloka 54

കര്ണാക്ഷിനാസികാകണ്ഠജിഹ്വാരോഗേഷു നാവനമ്| ബീജപൂരാര്യബൃഹതീഫലജ്യോതിഷ്മതീകൃതമ്||൫൪||

ബീജപൂരാദികൃതം നാവനം വിഷാതുരേ കര്ണാദിരോഗേഷു യോജ്യമിതി ശേഷഃ| ആര്യുബൃഹതീ സ്ഥൂലഫലാ കണ്ടകാരികാ തസ്യാഃ ഫലാനി|| ൫൪||

Adhikarana gandhahastI agadaH (55) · Śloka 55

ശ്വേത വചാ ഹിങ്വമൃതാ സുഗന്ധാ കുഷ്ഠസൈന്ധവമ്| ശിരീഷപുഷ്പദ്വിനിശാവ്യോഷടുണ്ടുകസര്ഷപാഃ| കപിത്ഥമധ്യം ലശുനം കരഞ്ജോ വംശലേഖനമ്| പിഷ്ട്വാ ഗോബസ്തമൂത്രേണ തത്പിത്തേനൈവ ഭാവയേത്| ദിനാനി സപ്ത വ്യത്യാസാദ്വിനിഹന്തി തതോऽഞ്ജനാത്| വിഷം ശിരസ്ഥം മൂര്ദ്ധാര്ത്തിജ്വരാജീര്ണാവിഷൂചികാഃ| അപസ്മാരഗ്രഹോന്മാദപാണ്ഡുമേഹമദാത്യയാന്| ശുഷ്കനേത്രാമയശിരോരോഗപൈല്ലഗണാര്ബുദാന്| കാചാന്ധകാരപടലകണ്ഡൂദൌര്ബല്യപക്ഷ്മണഃ| ലേപാത് പീതക്ഷതാലീഢദഷ്ടദിഘ്ദവിഷം ജയേത്| ശ്വിത്രം കൃച്ഛ്രാണി കുഷ്ഠാനി ദുഷ്ടനാഡീമഹാവ്രണാന്| ആനാഹാര്ശോ ഗുദേ ലേപാല്ലലാടേ ദുഷ്ടപീനസമ്| യോനിലേപേന നാരീണാം മൂഢഗര്ഭാനുലോമനഃ| ഉന്മൂലയത്യേഷ വിഷം ഗന്ധഹസ്തീവ കാനനമ്||൫൫||

ശ്വേതാദികം ഗോബസ്തമൂത്രേണ പിഷ്ടം സംശോഷ്യ സപ്തദിനാനി തത്പിത്തേന ഗോബസ്തപിത്തേന വ്യത്യാസാത് പര്യായേണ ഭാവയേത്| പുനര്ഗോപിത്തേന പുനര്ബസ്തപിത്തേനേത്യര്ഥഃ| തതോऽനന്തരമഞ്ജനേന ശിരഃസ്ഥം വിഷം മൂര്ദ്ധാര്ത്യാദീംശ്ച വിനിഹന്തി| ശുഷ്കനേത്രാമയഃ ശുഷ്കാക്ഷിപാകഃ| അന്ധകാരം തിമിരമ്| ലേപാത് പീതവിഷം ക്ഷതവിഷമാലീഢവിഷം ദഷ്ടവിഷം ദിഗ്ധവിഷം ച ജയേത്| ക്ഷതവിഷാദീനാം ലക്ഷണം വക്ഷ്യതി| ശ്വിത്രപീഡാദീംശ്ച ലേപാത് ജയേത്| ഗുദേ ലേപാദാനാഹമര്ശശ്ച| ലലാടലേപാദ്ദുഷ്ടപീനസമ്| ഏഷ ചാഗദോ നാരീണാം യോനിലേപനേന മൂഢഗര്ഭാനുലോമനഃ| ഏഷ ച വിഷമുന്മൂലയതി യഥാ ഗന്ധഹസ്തീ വനമ്| (ശ്വേതാ ശ്വേതവചാ| സുഗന്ധാ ഗന്ധനാകുലീ| ടുണ്ടുകഃ സ്യോനാകഃ| വംശലേഖനം വംശത്വക്)||൫൫||

Adhikarana ajito~agadaH (56) · Śloka 56

വിഡങ്ഗപാഠാ ത്രിഫലാജമോദാ ഹിങ്ഗ്വഗ്നിവക്രം ലവണസ്യ വര്ഗഃ| വ്യോഷാന്വിതം സ്ഥാവരജങ്ഗമാനാം ജേതാ വിഷാണാമഗദോऽജിതാഖ്യഃ||൫൬||

വിഡങ്ഗാദിഭിരജിതനാമാഗദഃ സ്ഥാവരാണാം ജങ്ഗമാനാം ച വിഷാണാം ജേതാ| ലവണവര്ഗഃ സൂത്രോക്തഃ|| ൫൬||

Adhikarana bAlasUryo~agadaH (57) · Śloka 57

മനോഹ്വാ രോചനാ ചണ്ഡാ ത്വഗേലാസിതസര്ഷപൈഃ| സ്പൃക്കാഹിങ്ഗുലകാശ്മീരകാന്താഭിഃ കല്കിതോऽഗദഃ| വിഷഘ്നോ ബാലസൂര്യോऽയം ശ്രീരക്ഷാവിജയര്ദ്ധിദഃ||൫൭||

മനോഹ്വാദിഭിഃ കല്കിതോऽഗദോ നാമ്നാ ബാലസൂര്യോ വിഷഘ്നഃ ശ്ര്യാദിപ്രദശ്ച| മനോഹ്വാ മനശ്ശിലാ| ചണ്ഡാ ചോരകമ്| കാശ്മീരം കുങ്കുമമ്| കാന്താ പ്രിയങ്ഗുഃ|| ൫൭||

Adhikarana mAheshvaro yogaH (58) · Śloka 58

അജഗന്ധാ സഗോമൂത്രാ ഗൃഹധൂമഃ സഗുഗ്ഗുലുഃ| ഏഷ മാഹേശ്വരോ യോഗോ ന ക്വചിത് പ്രതിഹന്യതേ||൫൮||

അജഗന്ധാദിഭിര്മാഹേശ്വരോ യോഗഃ സുബോധഃ| അശ്വഗന്ധാ സഗോമൂത്രാ ഇതി ച പാഠഃ|| ൫൮||

Adhikarana digdhaviddhalakShaNAni (59) · Śloka 59

വിഷദിഗ്ധേന വിദ്ധസ്തു പ്രതാമ്യതി മുഹുര്മുഹുഃ| വിവര്ണഭാവം ഭജതേ വിഷാദം ചാശു ഗച്ഛതി| കീടൈരിവാവൃതം ചാസ്യ ഗാത്രം ചിമിചിമായതേ| ശ്രോണിപൃഷ്ഠശിരഃ സ്കന്ധസന്ധയഃ സ്യുഃ സവേദനാഃ| കൃഷ്ണദുഷ്ടാസ്രവിസ്രാവീ തൃണ്മൂര്ച്ഛാജ്വരദാഹവാന്| ദുഷ്ടികാലുഷ്യവമഥുശ്വാസകാസകരഃ ക്ഷണാത്| ആരക്തപീതപര്യന്തഃ ശ്യാവമധ്യോऽതിരുഗ്വ്രണഃ| ശൂയതേ പച്യതേ സദ്യോ ഗത്വാ മാംസം ച കൃഷ്ണതാമ്| പ്രക്ലിന്നം ശീര്യതേऽഭീക്ഷ്ണം സപിച്ഛിലപരിസ്രവമ്||൫൯||

വിഷദിഗ്ധാസ്ത്രവിദ്ധസ്യ ലക്ഷണമാഹ-പ്രതാമ്യതി മുഹുര്മുഹുരിത്യാദികം വിഷദിഗ്ധേന വിദ്ധസ്യ ലക്ഷണമ്| തത്ര വ്രണഃ ക്ഷണാത് ദൃഷ്ടികാലുഷ്യാദികര ഇതി സമ്ബന്ധഃ| ആരക്താ ഈഷല്ലോഹിതാഃ പര്യന്താ യസ്മിന് വ്രണേ സ തഥോക്തഃ| ശൂയത ഇതി വ്രണവിശേഷണമ്| (വിഷദിഗ്ധേന ശസ്ത്രേണ വിദ്ധോ നരസ്തു മുഹുര്മുഹുഃ പുനഃ പുനഃ പ്രതാമ്യതി ഗ്ലാനിം പ്രാപ്നോതി വിവര്ണഭാവംമ് വൈവര്ണ്യം ഭജതേ| ആശ്വേവ വിഷാദം ഗച്ഛതി| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| അസ്യ വിഷദിഗ്ധാഹതസ്യ ശരീരം കീടൈഃ കൃമിഭിരാചിതം വ്യാപ്തമിവ ചിമിചിമായതേ ചിമിചിമാവദാചരതി| അണുപ്രാണി പരിസര്പണപ്രതീതിശ്ചിമിചിമാ| അസ്യ ശ്രോണ്യാദി നാനാ വേദനാऽന്വിതാ ഭവന്തി| വ്രണഃ കൃഷ്ണം ദുഷ്ടം ചാസ്രം സദാ സ്രവതി| തൃഡാദിയുക്തശ്ച ഭവതി| മൂര്ച്ഛാ വൈചിത്യമ്| ക്ഷണേന ദൃഷ്ടികാലുഷ്യാദികരോ ഭവതി| വേധവ്രണ ഈഷദ്രക്തപീതവര്ണപര്യന്തഃ ശ്യാവര്ണമധ്യഃ ശോഫം പ്രാപ്നോതി| സഹസാ പാകം ച പ്രാപ്നോതി| തദ്ഗതം മാംസം കാറ്ര്ഷ്ണ്യമാസാദ്യ അതിശയേന ക്ലിന്നം സത് പൈച്ഛില്യയുക്തപൂയസ്രാവോപേതമനവരതം ശീര്യതേ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയാര്ഥഃ)|| ൫൯||

Adhikarana digdhaviddhacikitsA (60) · Śloka 60

കുര്യാദമര്മവിദ്ധസ്യ ഹൃദയാവരണം ദ്രുതമ്| ശല്യമാകൃഷ്യ തപ്തേന ലോഹേനാനു ദഹേദ് വ്രണമ്| അഥവാ മുഷ്കകശ്വേതാസോമത്വക്താമ്രവല്ലിതഃ| ശിരീഷാദ്ഗൃധ്രനഖ്യാശ്ച ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത്| ശുകനാസാപ്രതിവിഷാവ്യാഘ്റീമൂലൈശ്ച ലേപയേത്| പീതദഷ്ടചികിത്സാം ച കുര്യാത്തസ്യ യഥാര്ഹതഃ| വ്രണേ തു പൂതിപിശിതേ ക്രിയാ പിത്തവിസര്പവത്||൬൦||

കിര്യാദിത്യാദിനാ ദിഗ്ധവിദ്ധസ്യ ചികിത്സാ-അമര്മണി വിദ്ധസ്യാശു ഹൃദയവരണം കുര്യാത്| ഹൃദയാവരണം തത് യേന പീതേന ഹൃദയ പ്രാപ്തേന വിഷമഭിഭവിതും ന ശക്നോതി തച്ച വക്ഷ്യതേ| വ്രണാച്ച വിഷദിഗ്ധം ശല്യമാകൃഷ്യാനു പശ്ചാത്തപ്തേന ശസ്ത്രേണ വ്രണം ദഹേത്| (അമര്മവിദ്ധസ്യ മര്മവേധസ്യാസാധ്യത്വാന്മര്മരഹിതപ്രദേശേ വിദ്ധസ്യ ദ്രുതമാശ്വേവ ഹൃദയാവരണം ഘൃതപാനേന ഹൃദയാച്ഛാദനം കുര്യാത് ഭിഷഗിതി ശേഷഃ)| ഹൃദയസ്യ സര്വധാതുമൂലത്വാദാഹാരമാര്ഗത്വാത് പ്രധാനമര്മത്വാച്ച തസ്മിന് വിഷഘ്നഘൃതാദിഭിഃ പ്രച്ഛാദിതേ സതി വിഷം സഹസാ നാതിവിസര്പതി| ഉക്തം ചാലമ്ബായനേന- യാഃ സിരാഃ സര്വഗാത്രേഷു ഹൃദയേ സമ്പ്രതിഷ്ഠിതാഃ| താഭിരസ്യ വിഷം സര്വം ഹൃദയം സമ്പ്രധാവതി|| ഘൃതേന തു പ്രതിച്ഛന്നം വിഷം നാതി പ്രപീഡയേത്| നിര്വാണജനനം സര്പിഃ പ്രാണിനാം പ്രാണവര്ദ്ധനമ്|| ഹൃദയാവരണാസ്തദ്വദ്ഭക്ഷ്യാ ഭോജ്യാശ്ച സാഗദാഃ|| ഇതി| അനു ഹൃദയാവരണാദനന്തരം ശല്യം വിഷദിഗ്ധശിലീമുഖാദികം സൂത്രോദിതേന വിധിനാऽഹൃത്യ അഗ്നിനാ തപ്തേന ലോഹമയേന ജാമ്ബ്വോഷ്ഠാദിനാ വേധവ്രണം ദഹേത്| അഥവാ നൈവ ദഹേദപി തു മുഷ്കകാദീനാം ക്ഷാരേണ പ്രതിസാരയേത്| ശുകനാസാദിഭിര്വ്രണം ലേപയേത്| (അഥവാ അദാഹേ യസ്യ ചേത് മുഷ്കകാദിഭവേന ക്ഷാരേണ വ്രണം പ്രതിസാരയേത്| മുഷ്കകഃ കാലമുഷ്കകഃ| ശ്വേതാ ശ്വേതവചാ| സോമാത്വക് കട്ഫലത്വക്| താമ്രവല്ലീ (ചോമ്ബുല്ലിര്കോഡി) ശിരീഷം പ്രസിദ്ധം ലോകേ| ഗൃധ്രനഖീ (കാര്തോട്ടി) വിരലേതി പാഠ്യകാരഃ| പിഷ്ടൈഃ ശുകനാസാദിഭിര്വേധവ്രണം ലേപയേച്ച| ശുകനാസാ സ്യോനാകഃ| പ്രതിവിഷാऽതിവിഷാ| വ്യാഘ്രീ ബൃഹതീ)| തസ്യ വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രവിദ്ധസ്യ പീതദഷ്ടവിഷാദ്യപേക്ഷയാ യോജയേത്| സുബോധമ്| പൂതിപിശിതേ ക്ലിന്നമാംസേ| (തസ്യ വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രവിദ്ധസ്യ പീതദഷ്ടചികിത്സാം പീതചികിത്സാം വിഷപീതായ സൂത്രോദിതാം വമനാദികാം ദഷ്ടചികിത്സാമുപരി വക്ഷ്യമാണാം സര്പാദിദുഷ്ടക്രിയാം ച കുര്യാത്| വ്രണേ വിദ്ധവ്രണേ പൂതിപിശിതേ ദുര്ഗന്ധയുക്താമിഷേ സതി തുശബ്ദേന ദുഷ്ടീഭൂതേऽപി കാരണവിശേഷാത് ശീതോപചാര ഏവ കര്ത്തവ്യ ഇതി ദ്യോത്യതേ| പിത്തവിസര്പവത് പിത്തവിസര്പ ഇവ ശതധൌതഘൃതാപ്ലുതന്യഗ്രോധഗണാദ്യാലേപനാദികാ ക്രിയാ ചികിത്സാ കാര്യേതി ശേഷഃ)|| ൬൦||

Adhikarana garAkhyaM kRutrimaM viSham (61) · Śloka 61

സൌഭാഗ്യാര്ഥം സ്ത്രിയോ ഭര്ത്രേ രാജ്ഞേ വാരാതിചോദിതാഃ| ഗരമാഹാരസമ്പൃക്തം യച്ഛന്ത്യാസന്നവര്തിനഃ||൬൧||

ഇത്യകൃത്രിമമുക്ത്വാ ക്രമപ്രാപ്തം കൃത്രിമം നിര്ണേതുമാഹ-സൌഭാഗ്യാര്ഥം ഭര്ത്രേരാഹാരസമ്പ്രയുക്തം ഗരം സ്ത്രിയോ യച്ഛന്തി ദദതി| രാജ്ഞേ ചാസന്നവര്തിനോ യച്ഛന്തി കിമ്ഭൂതാ അരാതിചോദിതാഃ രാജശത്രുപ്രയുക്താഃ| (സ്ത്രിയഃ സൌഭാഗ്യാര്ഥം ഭര്ത്രേ ആസന്നവര്തിനഃ അരാതിചോദിതാഃ വൈരിജനപ്രേരിതാഃ രാജ്ഞേ നൃപായ വാശബ്ദോ വികല്പാര്ഥഃ| ഗരം വക്ഷ്യമാണവിശേഷവിഷം ആഹാര സമ്പൃക്തം ആഹോരേണ സംയുക്തം ആഹാരശബ്ദേനാദ്യമാനം സകലമപി വസ്തുജാതം ഗൃഹ്യതേ| യച്ഛന്തി പ്രയച്ഛന്തി)|| ൬൧||

Adhikarana 'gara'nirvacanam (62) · Śloka 62

നാനാപ്രാണ്യങ്ഗശമലവിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാമ്| വിഷാണാഞ്ചാല്പവീര്യാണാം യോഗോ ഗര ഇതി സ്മൃതഃ||൬൨||

നനു ഗരശബ്ദേന കിമുച്യത ഇത്യാഹ-നാനാവിധപ്രാണ്യങ്ഗശമലാനാം ദേഹവിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാമല്പവീര്യാണാം വിഷാണാം ച യ ഏകത്ര യോഗഃ സ ഗര ഇതി സ്മൃതഃ| (നാനാപ്രാണ്യങ്ഗശമലവിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാം നാനാവിധപ്രാണിനാമങ്ഗാനാമവയവാനാം ശമലാനാം മൂത്രപുരീഷാദിമലാനാം ച അഥവാ നാനാപ്രാണീനാം അങ്ഗമലാനാം മനുഷ്യദേഹമലാനാം ച പ്രാണീനാമേവാങ്ഗമലാനാം വാ| വിരുദ്ധൌഷധിഭസ്മനാം വിരുദ്ധവീര്യദ്രവ്യഭസ്മനാം അല്പവീര്യാണാം വത്സനാഭാദി മന്ദവീര്യാണാം വിഷദ്രവ്യാണാം ച യോഗഃ ഏകീകരണം ഗര ഇതി ഗരസംജ്ഞഃ സ്മൃതഃ മുനിഭിരിതി ശേഷഃ)|| ൬൨||

Adhikarana garaprayukte lakShaNAni (63) · Śloka 63

തേന പാണ്ഡുഃ കൃശോऽല്പാഘ്നിഃ കാസശ്വാസജ്വരാര്ദിതഃ| വായുനാ പ്രതിലോമേന സ്വപ്നചിന്താപരായണഃ| മഹോദരയകൃത്പ്ലീഹോ ദീനവാഗ്ദുര്ബലോऽലസഃ| ശോഫവാന് സതതാധ്മാതഃ ശുഷ്കപാദകരഃ ക്ഷയീ| പ്രായഃ പശ്യതി ശുഷ്കാംശ്ച വനസ്പതിജലാശയാന്| മന്യതേ കൃഷ്ണമാത്മാനം ഗൌരോ ഗൌരം ച കാലകഃ| വികര്ണനാസാനയനം പശ്യേത്തദ്വിഹതേന്ദ്രിയഃ| ഏതൈരന്യൈശ്ച ബഹുഭിഃ ക്ലിഷ്ടോ ഘോരൈരുപദ്രവൈഃ| ഗരാര്ത്തോ നാശമാപ്നോതി കശ്ചിത്സദ്യോऽചികിത്സിതഃ||൬൩||

ഗരോപയുക്തസ്യ ലക്ഷണമാഹ-തേന ഗരേണോപയുക്തേന പുരുഷഃ പാണ്ഡ്വാദിഗുണോ ഭവതി| അര്ദ്ദിതശബ്ദസ്യ കാസാദിഭിഃ സമ്ബന്ധഃ| പ്രതിലോമോ വായുര്വിപരീതവാഹീ| മഹച്ഛബ്ദസ്യ പ്ലീഹാന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ സ്വപ്നേ ച ഗോമായ്വാദീന് ജലാശയാന്താന് പ്രായഃ പശ്യതി| യശ്ച സ്വഭാവാദേവ ഗൌരഃ സ കൃഷ്ണമാത്മാനം മന്യതേ കാലശ്ച ഗൌരമ്| തേന ച ഗരണ വിഹതേന്ദ്രിയഃ സര്വം കര്ണാദിരഹിതം പശ്യതി| ഗരാര്ത്തശ്ച പുരുഷഃ ഏതൈരന്യൈശ്ച ഘോരൈര്ബഹുഭിരുപദ്രവൈഃ ക്ലിഷ്ടോ നാശമാപ്നോതി| കശ്ച്ത് സദ്യ ഏവാചികിത്സിതഃ സന്|| ൬൩||

Adhikarana garacikitsAkramaH (64) · Śloka 64

ഗരാര്ത്തോ വാന്തവാന്ഭുക്ത്വാ തത്പഥ്യം പാനഭോജനമ്| ശുദ്ധഹൃച്ഛീലയേദ്ധേമ സൂത്രസ്ഥാനവിധേഃ സ്മരന്||൬൪||

ഗരാര്ത്ത ഇത്യാദിനാ ചികിത്സാ| യോ ഗരാര്ത്തഃ സ പ്രഥമമേവ വാന്തവാന് ഗരേ പഥ്യം പാനഭോജനം ഭുക്ത്വാ ശുദ്ധഹൃത് സന് ഹേമ സുവര്ണം സൂത്രസ്ഥാനോക്തവിധിനാ ശീലയേത്| (ഗരാര്ത്തഃ ഗരപീഡിതോ നരഃ വാന്തവാന് കൃതവമനഃ തത്പഥ്യാം ഗരഹിതം പാനഭോജനം ഭുക്ത്വാ സൂത്രസ്ഥാനവിധേഃ സ്മരന് അന്നസംരക്ഷായാം വിഷപീതായ ദദ്യാദിത്യാദി സൂത്രസ്ഥാനോക്തം നിരൂപയന് ശുദ്ധഹൃത് സക്ഷൌദ്രതാമ്രരജസാ ശുദ്ധഹൃദയഃ ഹേമ ഹേമചൂര്ണം ശീലയേദഭ്യസേത്)|| ൬൪||

Adhikarana sharkarAdilehaH (65) · Śloka 65

ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുക്തശ്ചൂര്ണസ്താപ്യസുവര്ണയോഃ| ലേഹഃ പ്രശമയത്യുഗ്രം സര്വം യോഗകൃതം വിഷമ്||൬൫||

ശര്കരാദിലേഹഃ സുബോധഃ| താപ്യം മാക്ഷികധാതുഃ| താപ്യസുവര്ണയോശ്ചൂര്ണഃ ശര്കരയാ ക്ഷൌദ്രേണ ച സംയോജിതോ ലേഹ ഉഗ്രമുത്കൃഷ്ടവീര്യം യോഗകൃതം സര്വം വിഷം പ്രശമയതി നാശയതി| അത്ര സര്വശബ്ദേന ഗരസ്യ നാനാത്വം ദ്യോത്യതേ|| ൬൫||

Adhikarana mUrvAdicUrNam (66) · Śloka 66

മൂര്വാമൃതാനതകണാപടോലീചവ്യചിത്രകാന്| വചാമുസ്തവിഡങ്ഗാനി തക്രകോഷ്ണാമ്ബുമസ്തുഭിഃ| പിബേദ്രസേന ചാമ്ലേന ഗരോപഹതപാവകഃ||൬൬||

യസ്യ ഗരേണ പാവക ഉപഹതഃ സ മൂര്വാദിചൂര്ണം തക്രാദിഭിരമ്ലേന കാഞ്ജികാദ്യമ്ലദ്രവ്യേണ മാംസരസേന ച പിബേത്|| ൬൬||

Adhikarana pArAvatAmiShAdiyogaH (67) · Śloka 67

പാരാവതാമിഷശടീപുഷ്കരാഹ്വശൃതം ഹിമമ്| ഗരതൃഷ്ണാരുജാകാസശ്വാസഹിധ്മാജ്വരാപഹമ്||൬൭||

പാരാവതമാംസാദികം രസവിധാനേന ശൃതം പക്വം പശ്ചാച്ച ഹിമം ഗരാദ്യപഹരമ്| (പാരാവതാമിഷാദിഭിഃ ശൃതം അത്ര ശ്രപണോകത്യാ ദ്രവദ്രവ്യത്വാത്തോയമിത്യര്ഥഃ)|| ൬൭||

Adhikarana shvAsakAsaghnayogau (68) · Śloka 68

വായസീ ശ്വാസകാസഘ്നീ ഭൃഷ്ടാജ്യത്രിഫലാരസേ| ഭാര്ങ്ഗീനാഗരനിര്യൂഹഃ ശിശിരശ്ച സമാക്ഷികഃ||൬൮||

ആജ്യത്രിഫലാരസയോര്ഭൃഷ്ടാ വായസീ ഗരാര്ത്തസ്യ ശ്വാസകാസഘ്നീ| വായസീ കാകോദുമ്ബരികാ| ഭാര്ങ്ഗീനാഗരയോഃ ക്വാഥഃ ശീതോ മാക്ഷികയുക്തശ്ചശബ്ദാച്ഛ്വാസകാസഘ്നഃ|| ൬൮||

Adhikarana hareNvAdilepanam (69) · Śloka 69

ഹരേണുചന്ദനശ്യാമാനലദം ശ്ലക്ഷ്ണപേഷിതമ്| വിലേപനം പ്രയോക്തവ്യം ഗരേണോപഹതത്വചഃ||൬൯||

യേഷാം ഗരേണ ത്വഗുപഹതാ തേഷാം ഹരേണ്വാദികം ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം വിലേപനം പ്രയോക്തവ്യമ്|| ൬൯||

Adhikarana ma~jjiShThAtipragharShaNam (70) · Śloka 70

മഞ്ജിഷ്ഠാ കിണിഹീ നിമ്ബരജന്യശ്വത്ഥചന്ദനൈഃ| പ്രഘര്ഷണം കൃശാനാം തു ഗരേണ ക്ഷപിതൌജസാമ്||൭൦||

യേ ഗരേണ ക്ഷപിത്തൌജസഃ കൃശാശ്ച തേഷാം മഞ്ജിഷ്ഠാദിഭിര്ദേഹേ പ്രഘര്ഷണം ഹിതമ്|| ൭൦||

Adhikarana shreShThaM pathyam (70) · Śloka 71

പഥ്യം പരമമുദ്ദിഷ്ടം ശീലനം ക്ഷീരസര്പിഷോഃ||൭൧||

പഥ്യമിത്യാദി ഗരേ വിജ്ഞേയമ്|| ൭൦||

Adhikarana vRuShadisiddhaghRutAniA (72) · Śloka 72

വൃഷനിമ്ബപടോലീനാം ക്വാഥേന വിപചേത് ഘൃതമ്| അഭയാഗര്ഭിണം ശ്രേഷ്ഠം തത് ഗരസ്യ നിബര്ഹണമ്| ഹരിദ്രാം നാകുലീം ജാതീം പൃഥക്പിഷ്ട്വാ വിപാചയേത്| ഘൃതത്രയം വിഷാര്ത്താനാമേതദാരോഗ്യദം പരമ്| തണ്ഡുലീയകമൂലേന ഗൃഹധൂമേന ചൈകതഃ| ക്ഷീരേണ ച ഘൃതം സിദ്ധം സമസ്തവിഷരോഗജിത്| നാഗദന്തീ ത്രിവൃദ്ദന്തീ ദ്രവന്തീ സ്നുക്പയഃ പലൈഃ| സാധിതം മാഹിഷം സര്പിഃ സഗോമൂത്രാഢകം ഹിതമ്| സര്പകീടവിഷര്ത്താനാം ഗരാര്ത്താനാം ച ശാന്തയേ||൭൨||

വൃഷാദിക്വാഥേ ഹരീതകീഗര്ഭം ഘൃതം പചേത്തദ്ഘ്രുതം ശ്രേഷ്ഠം ഗരനിബര്ഹണമ്| ഹരിദ്രാദികം പൃഥക്പിഷ്ട്വാ ഘൃതത്രയം വിപാചയേത്| തേനൈകം ഘൃതം ഹരിദ്രയാ ദ്വിതീയം നാകുല്യാ തൃതീയം ജാത്യാ| തണ്ഡുലീയകമൂലാദാവേകത ഇതി മിശ്രീകൃത്യ| നാഗദന്ത്യാദ്യം സര്പിര്വ്യാഖ്യാസമമ്| ശാന്തയേ രോഗോപശമായ||൭൨||

Adhikarana ajeyaM ghRutam (73) · Śloka 73

മധുകം തഗരം കുഷ്ഠം ഭദ്രദാരു ഹരേണവഃ| മഞ്ജിഷ്ഠൈലൈലവാലൂനി നാഗപുഷ്പോത്പലം പ്ലവമ്| വിഡങ്ഗം ചന്ദനം പത്രം പ്രിയങ്ഗുര്ധ്യാമകം ബലാ| അംശുമത്യൌ ഹരിദ്രേ ദ്വേ ബൃഹത്യൌ സാരിവാദ്വയമ്| ഏഷാം കല്കൈര്ഘൃതം സിദ്ധമജേയം നാമ വിശൃതമ്| വിഷാണി ഹന്തി സര്വാണി ശീഘ്രമേവ പ്രയോജിതമ്||൭൩||

മധുകാദികല്കൈരജേയം നാമ ഘൃതം സുബോധമ്| പ്ലവം പരിപേലവമ്| പത്രം ഗന്ധപത്രമ്| ധ്യാമകം കത്തൃണമ്| അംശുമത്യൌ സാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണ്യൌ|| ൭൩||

Adhikarana amRutaM ghRutam (74) · Śloka 74

ശ്വേതേ കപോതേ ബീജാനി പ്രത്യക്പുഷ്പീശിരീഷയോഃ| ഗോമൂത്രപിഷ്ടൈസ്തൈഃ സര്പിഃ സിദ്ധം വിഷഹരം പരമ്| അമൃതം നാമ വിഖ്യാതമപി സഞ്ജീവയേന്മൃതമ്||൭൪||

ശ്വേതാദിഭിര്ഗോമൂത്രപിഷ്ടൈഃ സര്പിഃ സിദ്ധം നാമ്നാऽമൃതം പരം വിഷഹരമ്| മൃതം സഞ്ജീവയേദിതി സമ്ഭാവ്യതേ| ശ്വേതേ ദ്വേ വചാ കടഭീ ച| പ്രത്യക്പുഷ്പീ ശിരീഷയോര്ബീജാനി| പ്രത്യകപുഷ്യ്പപാമാര്ഗഃ|| ൭൪||

Adhikarana shirIShatvagAdighRutam (75) · Śloka 75

ശിരീഷത്വക്ത്രിത്രകടുകം വിദാരീ ചന്ദനോത്പലമ്| ദ്വേ ബലേ സാരിവാസ്ഫോതബൃഹതീനിമ്ബപല്ലവാഃ| ബന്ധുജീവാഢകീമൂര്വാവാസാസുരസവത്സകാഃ| പാഠാങ്കോലാശ്വഗന്ധാര്കമൂലയഷ്ട്യാഹ്വപദ്മകമ്| വിശാലാ ബൃഹതീ ലാക്ഷാ കോവിദാരശതാവരീഃ| കടഭീദന്ത്യപാമാര്ഗപൃശ്നിപര്ണീരസാഞ്ജനമ്| ശ്വേതൌ ബാണാശ്വഖുരകൌ കുഷ്ഠദാരുപ്രിങ്ഗുകാഃ| സാരം മധൂകാത്ത്രിഫലാം കരഞ്ജസ്യ ഫലം വചാമ്| രജന്യൌ ലോധ്രമക്ഷാംശം പിഷ്ട്വാ സാധ്യം ഘൃതാഢകമ്| തുല്യാമ്ബുഛാഗഗോമൂത്രത്ര്യാഢകേ തദ്വിഷാപഹമ്| അപസ്മാരക്ഷയോന്മാദഭൂതഗ്രഹഗരോദരാന്| പാണ്ഡുരോഗകൃമിപ്ലീഹഗുല്മോരുസ്തമ്ഭകാര്മിലാഃ| ഹനുസ്തമ്ഭഗ്രഹാദീംശ്ച പാനാഭ്യഞ്ജനനാവനൈഃ| ഹന്തി സഞ്ജീവയതി ച വിഷോദ്വന്ധമൃതാന് നരാന്||൭൫||

ശിരീഷത്വഗാദികമക്ഷാംശം പിഷ്ട്വാ ഗോച്ഛാഗയോര്മൂത്രാത്ത്ര്യാഢകേ തുല്യാമ്ബുഘൃതാഢകം സാധ്യമ്| തത്പാനാദിഭിര്വിഷാപഹമപസ്മാരാദീംശ്ച ഹന്തി| വിഷമൃതാനുദ്ബന്ധമൃതാംശ്ച നരാന് സഞ്ജീവയതി| ആസ്ഫോതോऽര്കഃ| സുരഭിഃ സല്ലകീ| ബന്ധുജീവോ ബന്ധൂകഃ| ആഢകീ തുവരീ| അങ്കോലഃ അങ്കോലകഃ| ബാണോऽശ്വഖുരശ്ച ശ്വേതഃ| ബാണഃ സഹചരഃ| അശ്വഖുരോ ഗിരികര്ണികാ|| ൭൫||

Adhikarana haritAlaviShArttalakShaNaM cikitsA ca (76) · Śloka 76

ഭക്ഷിതേ ഹരിതാലേ തു ഹൃദി ദാഹോ രസാഗ്രഹഃ| ആനാഹോऽമ്ലസ്യ വമനം പീതഹാരിദ്രവിട്സ്രുതിഃ| തഥാ മണ്ഡലിസര്പോക്താ വികാരാസ്തച്ച ഭേഷജമ്| വിഭജ്യ യോജയേദൂര്ധ്വമധഃ സംശോധിതം ച തമ്| അങ്കോലജാലിനീബീജശുകനാസാപ്രിയങ്ഗുകാഃ| ലോധ്രധ്യാമകതാലീസനതയഷ്ട്യാഹ്വഗുഗ്ഗുലുഃ| ഹ്നീബേരം ഭദ്രകാഷ്ഠം ച ലേഹയേന്മധുസര്പിഷാ| ദദ്യാന്നകുലഗോപിത്തയുക്തം നസ്യേऽജ്ജനേ ച തത്||൭൬||

ഭക്ഷിത ഇത്യാദിനാ ഹരിതാലാദീനാം ക്ഷുദ്രവിഷാണാം നിര്ണയഃ| ഹരിതാലേ ഭക്ഷിതേ ഹൃദ്വ്യഥാദികം ഭവതി| മണ്ഡലിസര്പഭക്ഷിതേ ച യേ രോഗാ വക്ഷ്യമാണാസ്തേ ച ഭവന്തി| തത്ര തദേവ മണ്ഡലിസര്പോക്തം ഭേഷജമൌഷധം ദോഷാദീന് വിഭജ്യ യോജയേത്|| തം ച ഹരിതാലഭോജിനം ഊര്ധ്വമധശ്ച വമനവിരേചനാഭ്യാം സംശോധിതമങ്കോലാദികം മധുസര്പിഷാ സഹ ലേഹയേത്| തച്ചാങ്കോലാദികം നകുലസ്യ ഗോശ്ച പിത്തേന യുക്തം നസ്യऽഞ്ജനേ ച ദദ്യാത്| ജാലിനീബീജം ഗരാഗരീബീജമ്| ശുകനാസാ സ്യോനാകഃ| ധ്യാമകം സൌഗന്ധികമ്| ഹ്നീബേരം വാലകമ്| ഭദ്രകാഷ്ഠം ദേവദാരു| ഇതി ഹരിതാലവിഷേ|| ൭൬||

Adhikarana dhattUraviShArttalakShaNa~jcikitsA ca (77) · Śloka 77

ധുര്ധൂരകോപയോഗേന സര്വം പശ്യതി പീതകമ്| കമ്പലാലാമദച്ഛര്ദിസ്മൃതിഭ്രംശഭ്രമാന്വിതഃ| തം വാമയേത മധുരൈഃ പായയേദ്വാ സിതാപയഃ||൭൭||

ധുര്ധൂരകസ്യ ധത്തൂരസ്യോപയോഗേന കമ്പാന്വിതഃ സന് പുരുഷഃ സര്വം പീതകം പശ്യതി| തമുപയുക്തധുര്ധൂരം മധുരൈര്വാമയേത്| ശര്കരാക്ഷീരം വാ പായയേദിതി ധുര്ധൂരവിഷേ|| ൭൭||

Adhikarana koradUShamadanakayorviShalakShaNaM cikitsA ca (78) · Śloka 78

കോരദൂഷൈര്മദനകൈഃ പ്രായോ ധുര്ധൂരവദ്ഗദാഃ| ഉന്മാദോऽക്ഷിവിനാശശ്ച തത്രാപി വമനം ഹിതമ്| കൂഷ്മാണ്ഡകം ച സഗുഡം ബഹുശസ്തത്ര ഭക്ഷയേത്| നാനാപ്രകാരൈഃ സംയോഗൈഃ കോദ്രവാ മദഹേതവഃ| താന് വിഭജ്യ യഥാദോഷം ചികിത്സേദവിരോധിഭിഃ||൭൮||

കോരദൂഷൈഃ കോദ്രവൈരുപയുക്തൈസ്തഥാ മദനകൈഃ പ്രായേണ ധുര്ധൂരവദ് ഗദാ ഭവന്തി| അത്ര തു വിശേഷഃ ഉന്മാദാക്ഷിനാശൌ| വ്യാഖ്യാസമമ്| കോദ്രവാഃ കോരദൂഷാ നാനാവിധൈഃ സംയോഗൈര്മദഹേതവോ ഭവന്തി| താന് മദാന് ദോഷാദിഭിര്വിഭജ്യാവിരോധേന ചികിത്സേത്|| ൭൮||

Adhikarana dUShIviShe kramaH (79) · Śloka 79

ദൂഷീവിഷാര്ത്തം സുസ്വിന്നമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധിതമ്| ദൂഷീവിഷാരിമഗദം ലേഹയേന്മധുനാ പ്ലുതമ്||൭൯||

ഗരം നിര്ണീയ ക്രമപ്രാപ്തം ദൂഷീവിഷം നിര്ണേതുമാഹ-ദൂഷീവിഷാര്ത്തമിത്യാതി| ദൂഷീവിഷേണാര്ത്തമാദാവേവ സ്വിന്നം കൃതോര്ധ്വമധശ്ച വമനവിരേചനാഭ്യാം ശോധിതം ദൂഷീവിഷാരിനാമാനമഗദം മധുനാ പ്ലുതം ലേഹയേത്||൭൯||

Adhikarana dUShIviShAriH agadaH (80) · Śloka 80

പിപ്പല്യോ ധ്യാമകം മാംസീ ലോധ്രമേലാ സുവര്ചികാ| കുടന്നടം നതം കുഷ്ഠം യഷ്ടീചന്ദനഗൈരികമ്| ദൂഷീവിഷാരിര്നാമ്നാऽയം ന ചാന്യത്രാപി വാര്യതേ||൮൦||

പിപ്പല്യ ഇത്യാദിനാ സ ഏവ ദൂഷീവിഷാരേരുച്യതേ| അയമഗദോ നാമ്നാ ദൂഷീവിഷാരിരന്യത്രാപി വിഷേ ന നിവാര്യതേ|| ൮൦||

Adhikarana virecanayogau (81) · Śloka 81

ഹരീതകീ സലവണാ മാഗധീ മരിചാനി ച| ഏതദ്ദൂഷീവിഷാര്ത്താനാം കാശ്യപോക്തം വിരേചനമ്| യുഞ്ജ്യാദ്വാ വിഷരോഗേഷു രേകേ വ്യോഷാദികം ഭിഷക്||൮൧||

ഹരീതക്യാദി കാശ്യപോക്തം വിരേചനമ്| മാഗധീ പിപ്പലീ| വ്യോഷാദിര്നാമ കല്പോക്തസ്തം വ്യോഷത്രിജാതകേത്യാദി വിരേചനം സര്വേഷു വിഷരോഗേഷു യുഞ്ജ്യാത്|| ൮൧||

Adhikarana taruNapalAshakShArayogaH (82) · Śloka 82

തരുണസ്യ പലാശസ്യ സ്രുതം ക്ഷാരോദകം പചേത്| ക്വാഥേ തത്ര പ്രതീവാപം പ്രക്ഷിപേച്ഛ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതമ്| വ്യോഷം ശിരീഷകുസുമം മധുകം സാരിവേ മിസിമ്| കുഷ്ഠം വേല്ലനിശേ ലാക്ഷാം ശുക്ലാം സുരസമഞ്ജരീമ്| സിന്ധൂത്ഥം രക്തമൃന്മാംസീ രേണുകാം ഹിങ്ഗുവാഹ്വികമ്| ദര്വീപ്രലേപി തജ്ജാതം ഗോവിഷാണേ നിധാപയേത്| ക്ഷയഗുല്മോദരാര്ശാംസി മേഹം മന്ദാഗ്നിതാം ജ്വരമ്| ത്വഗ്ദോഷകാസാപസ്മാരഗ്രഹോന്മാദഭഗന്ദരാന്| പാണ്ഡും കണ്ഠസ്വരഗദാന് പ്ലീഹാനം ശ്വയഥും കൃമീന്| കോലമാത്രമതഃ ഖാദന് ജയേത് സര്വവിഷാണി ച||൮൨||

തരുണപലാശസ്യ ക്ഷാരേണ സ്രുതമുദകം പചേത്| തസ്മിന് ക്വാഥേ പച്യമാനേ വ്യോഷാദികം ശ്ലക്ഷ്ണചൂര്ണിതം പ്രതീവാപം പ്രക്ഷിപേത്| തച്ച പാകേന ദര്വീപ്രലേപി ജാതം ഗോശൃങ്ഗേ നിധാപയേത്| അതഃ പ്രത്യഹം കോലമാത്രം ഖാദന് ക്ഷയാദീനി സര്വവിഷാണി ച ജയേത്| ശുക്ലാമിതി സുരസമഞ്ജര്യാ വിശേഷണമ്| രക്തമൃത് ഗൈരികമ്| രേണുകാ ഹരേണുഃ| വാഹ്ലീകം കുങ്കുമമ്|| ൮൨||

Adhikarana agadaprabhAvanidarshanam (83) · Śloka 83

വിഷം തേജോമയം മന്ത്രൈഃ സത്യബ്രഹ്മതപോമയൈഃ| യഥാ നിവാര്യതേ ശീഘ്രം പ്രയുക്തൈര്ന തഥൌഷധൈഃ| ന തു സര്വമനുഷ്യാണാം സന്തി ഭേഷജസമ്പദഃ| അജ്ഞാതരോഗസദ്ഭാവേ യോഗ്യതാ ചാതിദുര്ലഭാ| പ്രകുപ്യതി വിഷം ഭൂയഃ കേവലൈശ്ചൌഷധൈര്ജിതമ്| അവാപ്തൌ സിദ്ധമന്ത്രാണാം യതേതാതശ്ചികിത്സകഃ| തേऽപി ച വ്രതഹീനസ്യ ഹീനാ വാ സ്വരവര്ണതഃ| യസ്മാന്ന സിദ്ധിമായാന്തി തസ്മാദ്യോജ്യോऽഗദക്രമഃ||൮൩||

വിഷമിത്യാദിശ്ലോകചതുഷ്ടയേനാഗദാനാം പ്രഭാവാതിശയകീര്തിനമ്| വിഷാണാം വിഷരോഗാണാം ച ഔഷധേഭ്യോ മന്ത്രാഃ പരമൌഷധമ്| തേ ച വ്രതാദിസാപേക്ഷത്വാത് സര്വസ്യ ച ന സിദ്ധിദാഃ തസ്മാത്തത്കാര്യേ അഗദക്രമോ യോജ്യ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വിഷം ഹി തേജോമയം തച്ച യഥാ സത്യാദിമയൈര്മന്ത്രൈഃ പ്രയുക്തൈഃ ശീഘ്രം നിവാര്യതേ തഥാ നൌഷധൈഃ| ന ചാപി സര്വേഷാം മനുഷ്യാണാം ഭേഷജസമ്പദോ വിദ്യന്തേ| സതീഷ്വപി വാ താസു വിഷസ്യ ക്ഷിപ്രകാരിത്വാദവിജ്ഞാതരോഗസദ്ഭാവേ വിഷഭുക്തേ പുരുഷേ ഭേഷജയോഗ്യതൈവാതിദുര്ലഭാ| ന കേവലമേതാവാനേവ യാവദൌഷധൈര്ജിതമപി വിഷം ഭൂയഃ പ്രകുപ്യതി| യത ഏവമതശ്ചികിത്സകഃ സിദ്ധമന്ത്രാണാമവാപ്തൌ യതേത| ഏതാവതാ ഔഷധസ്യാപ്രാധാന്യമുക്തമ്| സമ്പ്രതി മന്ത്രാണാം ദുര്ലഭത്വമുച്യതേ-ത ഇതി| തേऽപി ച മന്ത്രാ വ്രതഹീനസ്യ ഭിഷജോऽഥവാ സ്വരേണ വര്ണേന വാ ഹീനാ നൈവ സിദ്ധിമായാന്തി| തസ്മാദ്ധേതോരഗദക്രമ ഏവ യോജ്യഃ|| ൮൩||

Adhikarana viShasa~gkaTam (84) · Śloka 84

വിഷപ്രകൃതികാലാന്നദോഷദൂഷ്യാദിസങ്ഗമേ| വിഷസങ്കടമുദ്ദിഷ്ടം ശതസ്യൈകോऽത്ര ജീവതി||൮൪||

വിഷാദീനാമര്ഥാത് സദൃശാനാം സങ്ഗമ ഏകത്ര സന്നിപാതേ വിഷസങ്കടമുദ്ദിഷ്ടമാചാര്യൈഃ| അത്ര വിഷസങ്കടേ ശതസ്യൈകോ ജീവതി| ജീവിതം ദുര്ലഭമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| (വിഷപ്രകൃതിഃ തീക്ഷ്ണാദിഗുണസാമ്യാത്പിത്തപ്രകൃതിഃ| വിഷകാലോऽമ്ബുയോനിത്വാദ്വര്ഷാകാലഃ| വിഷാന്നം കടുതീക്ഷ്ണാദിസാമ്യത് സര്ഷപാദി| ദോഷോ ഗുണസാമ്യാത് പിത്തമ്| ഏവം ദൂഷ്യം തദാ ശ്രയത്വാദ്രക്തമ്| ആദിശബ്ദേനാന്യദപി തത്സദൃശഗുണം ക്ഷുത്പിപാസാദ്യപതര്പണം ച ഗൃഹ്യതേ)|| ൮൪||

Adhikarana viShavRuddhikAraNAni (85) · Śloka 85

ക്ഷുത്തൃണാഘര്മ്മദൌര്ബല്യക്രോധശോകഭയശ്രമഃ| അജീര്വവര്ചോദ്രവതാപിത്തമാരുതവൃദ്ധിഭിഃ| തിലപുഷ്പഫലാഘ്രാണഭൂബാഷ്പഘനഗര്ജിതഃ| ഹസ്തിമൂഷികവാദിത്രനിസ്വനൈര്വിഷസങ്കടൈഃ| പുരോ വാതോത്പലാമോദമദനൈര്വര്ധതേ വിഷമ്||൮൫||

വിഷവൃദ്ധിപ്രസങ്ഗാത്തത്കാരണമന്യദപ്യാഹ-ക്ഷുദാദിഭിര്വിഷം വര്ദ്ധതേ| നിസ്വനശബ്ദേന ഹസ്ത്യാദീനാം പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| വിഷസങ്കടമുക്ത ലക്ഷണമ്| മദനോ ഹര്ഷഃ| (തിലപുഷ്പഫലാഘ്രാണം തിലസ്യ പുഷ്പഫലയോരാഘ്രാണമ്| തിലപുഷ്പസ്യ മദനഫലസ്യ ചേതി കേചിത്| ഭൂവാഷ്പഃ പ്രഥമജലസിക്തായാ ഭൂമേര്ധൂമാകാര ഊഷ്മാ| ഘനഗര്ജിതം മേഘധ്വനിഃ ഹസ്തിനിസ്വനാദീനാം പ്രത്യേമേകൈകസ്യ ബഹുത്വേऽപി വിഷസങ്കടസംജ്ഞാऽസ്തീതി ബോധ്യമ്| ഉത്പലസ്യാമോദഃ ഉത്പലാമോദഃ| മദനേന കാമവൃദ്ധ്യാ)|| ൮൫||

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam (86) · Śloka 86

വര്ഷാസു ചാമ്ബുയോനിത്വാത്സംക്ലേദം ഗുഡവദ്ഗതമ്| വിസര്പതി ഘനാപായേ തദഗസ്ത്യോ ഹിനസ്തി ച| പ്രയാതി മന്ദവീര്യത്വം വിഷം തസ്മാദ് ഘനാത്യയേ||൮൬||

വര്ഷാസു വിഷവൃദ്ധേഃ കാരണമാഹ-വര്ഷാസു ച വിഷമമ്ബുകാരണത്വസ്വഭാവത്വാത് ഗുഡവത് സംക്ലേദം ഗതം വിസര്പതി വിസ്തീര്യതേ| തച്ച വിഷം ഘനാപായേ ശരദ്യഗത്സ്യോ ഹിനസ്തി| തസ്മാദ്ധേതോര്ഘനാത്യയേ ശരദി വിഷം മന്ദവീര്യത്വം യാതി| (അമ്ബുയോനിത്വാത് സാഗരോദ്ഭവതയാ വര്ഷാസു വര്ഷാകാലേ ഗുഡ ഇവ സംക്ലേദം ഗതം പ്രാപ്തം ഘനാപായേ ശരദി ച സമുച്ചയേ വിസര്പതി സര്വതഃ സഞ്ചരതി| അഗസ്ത്യഃ നക്ഷത്രരൂപേണ തത്കാലോദിതോऽഗസ്ത്യോ നാമ മഹര്ഷിഃ തദ്വിഷം ഹിനസ്തി നാശയതി| മന്ദവീര്യത്വമല്പബലത്വമ്)|| ൮൬||

Adhikarana viShe doShAnusAraM cikitsAkramaH (87) · Śloka 87

ഇതി പ്രകൃതിസാത്മ്യര്തുസ്ഥാനവേഗബലാബലമ്| ആലോച്യ നിപുണം ബുദ്ധ്യാ കര്മാനന്തരമാചരേത്| ശ്ലൈഷ്മികം വമനൈരുഷ്ണരൂക്ഷതീക്ഷ്ണൈഃ പ്രലേപനൈഃ| കഷായകടുതിക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ ശമയേദ്വിഷമ്| പൈത്തികം സ്രംസനൈഃ സേകപ്രദേഹൈര്ഭൃശശീതലൈഃ| കഷായതിക്തമധുരൈര്ഘൃതയുക്തൈശ്ച ഭോജനൈഃ| വാതാത്മകം ജയേത്സ്വാദുസ്നിഗ്ധാമ്ലലവണാന്വിതൈഃ| സഘൃതൈര്ഭോജനാലേപൈസ്തഥൈവ പിശിതാശനൈഃ||൮൭||

ഇത്യനന്തരോക്തപ്രകാരേണ പ്രകൃത്യാദികമ് വിശിഷ്ടയാ ബുദ്ധ്യാ നിപുണമാലോച്യ വികല്പ്യാനന്തരമവ്യവഹിതം കര്മാചരേത്| (പ്രകൃതിര്വിഷപ്രകൃതിഃ| സാത്മ്യം പരിചിതവസ്തു| ഋതുര്വര്ഷാദിഃ| സ്ഥാനം വിഷസ്ഥാനമ്| വേഗോ വിഷവേഗഃ| ബലാബലം ദ്രവ്യവിശേഷജനിതമ്)| കഫാനുപൂര്വ്യാ വിഷസ്യ ചികിത്സാമാഹ-ശ്ലൈഷ്മികമിത്യാദിനാ| കഫസ്ഥാനക്രമേണ ചികിത്സാ സുബോധാ| വമനൈരുഷ്ണാദിഗുണൈഃ പ്രലേപനൈഃ കഷായാദിരസൈര്ഭോജനൈശ്ച ശ്ലേഷ്മാത്മകം വിഷം ശമയേത്| പിത്താത്മകം സ്രംസനാദിഭിഃ| വാതാത്മകം സ്വാദ്വാദിഗുണൈര്ഭോജനൈരാലേപൈസ്തഥാ പിശിതാശനൈശ്ച ജയേത്|| ൮൭||

Adhikarana viShaharaNe ghRutaM shreShTham (88) · Śloka 88

നാഘൃതം സ്രംസനം ശസ്തം പ്രലേപോ ഭോജ്യമൌഷധമ്| സര്വേഷു സര്വാവസ്ഥാസു വിഷേഷു ന ഘൃതോപമമ്| വിദ്യതേ ഭേഷജം കിഞ്ചിദ്വിശേഷാത് പ്രബലാനിലേ||൮൮||

വിഷഹരണേ ഘൃതസ്യ വൈശിഷ്ട്യമാഹ-സര്വത്ര ച വിഷേ സ്രംസനാദി ചതുഷ്ടയം ഘൃതരഹിതം നൈവ ശസ്തമ്| കുത ഇത്യാഹ-സര്വേഷ്വിത്യാദി| വ്യാഖ്യാസമഃ ശ്ലോകഃ| (സര്വേഷു സ്ഥാവരജങ്ഗമാത്മകേഷു വിഷേഷു സര്വാവസ്ഥാസു വമനവിരേചനാസ്രാവാലോപസേകഭോജനാഗദപാനപ്രഭൃതിഷു ഘൃതോപമം ഘൃതതുല്യമന്യദൌഷധം കിഞ്ചിദപി ന വിദ്യതേ കിമപി നാസ്തീത്യര്ഥഃ| പ്രബലാനിലേ വാതോല്ബണേ വിഷേ വിശേഷാത് തത്ര ഘൃതമേവ വിശേഷേണ ശസ്തമിത്യര്ഥഃ|| ൮൮||

Adhikarana raktagaviShacikitsA (89) · Śloka 89

രക്തഗേ സ്രാവയേദ്രക്തം പിത്തവച്ച ക്രിയാക്രമഃ| ദൂഷീവിഷേ പുനസ്തത്സ്ഥേ പഞ്ചകര്മാണി ചാചരേത്||൮൯||

രക്തഗേ വിഷേ രക്തം സ്രാവയേത് പിത്തപ്രാപ്തവച്ച ക്രിയാം കുര്യാത്| ദൂഷീവിഷേ പുനസ്തത്സ്ഥ ഇതി രക്തസ്ഥേ പഞ്ചകര്മാണി വമനാദീനി ചാചരേത്|| ൮൯||

Adhikarana shirogataviShacikitsA (90) · Śloka 90

ഗണ്ഡൂഷൈഃ കവലൈഃ പ്രാശൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രധമനാഞ്ജനൈഃ| ശിരോഗതം പ്രശമയേദ്വിഷസംക്രമണൈസ്തഥാ||൯൦||

ശിരോഗതം വിഷം ഗണ്ഡൂഷാദിഭിസ്തീക്ഷ്ണൈര്ജയേദ്വിഷസംക്രമണൈശ്ച|| ൯൦||

Adhikarana ruddhavAyoshcikitsA (91) · Śloka 91

വിഷദുഷ്ടകഫസ്രോതോ രുദ്ധവായുര്മൃതോപമഃ| യഃ സ്യാദസാധ്യലിങ്ഗൈശ്ച രഹിതസ്തസ്യ യോജയേത്| മൂര്ധ്നി കാകപദം കൃത്വാ കല്കം ചര്മകസോദ്ഭവമ്| ധ്മാപനം ചാസ്യ കടാഭീജാലിനീ കടുകൈര്ഹിതമ്||൯൧||

വിഷദുഷ്ടേന കഫേന സ്രോതസ്സു രുദ്ധോ വായുര്യസ്യ സ തഥാവിധോ മൃതോപമോ യഃ സ്യാദസാധ്യവിഷലിങ്ഗരഹിതശ്ച തസ്യ ശിരസി ശസ്ത്രേണ കാകപദം കൃത്വാ ചര്മകസോദ്ഭവം കല്കം യോജയേത്| ചര്മകസാ കടുകരോഹിണീ| അസ്യ ച മൃതോപമസ്യ കടഭ്യാദിഭിര്നാസായാം ധ്മാപനഞ്ച ഹിതമ്|| ൯൧||

Adhikarana AshrayAshrayiNoravirodhena cikitsA (92) · Śloka 92

ആശയേ യസ്യ ദോഷസ്യ വിഷം തിഷ്ഠതി തം പുരഃ| ആശ്രയാശ്രയിണോര്വിദ്വാനവിരോധേന സാധയേത്||൯൨||

യസ്യ ച ദോഷസ്യ വാതാദ്യന്യതമസ്യാശയേ സ്ഥാനേ വിഷം തിഷ്ഠതി തം ദോഷം വിദ്വാന് ഭിഷക് പുരഃ പ്രഥമം സാധയേത്| കഥമിത്യാഹ-ആശ്രയാശ്രയിണോരവിരോധേന യഥാ ചികിത്സയോഭൌ ന വിരുധ്യതഃ||൯൨||

Adhikarana AshayAnusAraM cikitsAvisheShaH (93) · Śloka 93

ക്ഷാരാഗദഃ കഫസ്ഥാനസ്ഥിതേ സ്വേദഃ സിരാവ്യധഃ| പിത്തേ ക്ഷൌദ്രപയോऽമ്ലാജ്യപാനസേകാവഗാഹനമ്| സ്വേദോ വാതാശയേ ദധ്നാ പാനം ച നതകുഷ്ഠയോഃ| ക്ഷീരേണാഗദഗര്ഭേണ മദനസ്യ ഫലേന ച| ആസ്ഥാപനം പ്രയുഞ്ജീത വാതാശയഗതേ വിഷേ| പചേദ്യഷ്ടീമധുക്വാഥേ തൈലം ക്ഷീരചതുര്ഗുണമ്| ത്രിഫലാ സര്പവേതാലീശതപുഷ്പേന്ദുരാജിഭിഃ| അനന്തയാ ച തത്പാനനാവനാഭ്യങ്ഗബസ്തിഷു| ഭോജനേ ച പ്രണിഹിതം ഹന്തി വാതാശയാദ്വിഷമ്| ബലയാ സോമരാജ്യാ വാ പചേത്പാടലയാऽഥവാ| ഘൃതമണ്ഡസമം തൈലമാനുവാസനികം പരമ്||൯൩||

കഫസ്ഥാനസ്ഥിതേ വിഷേ ചികിത്സിതോക്തഃ ക്ഷാരാഗദഃ സ്വേദഃ സിരാവ്യധശ്ച പ്രയോജ്യഃ| പിത്തേ പിത്താശയസ്ഥേ വിഷേ ക്ഷൌദ്രാദികമവഗാഹനാന്തമ്| വാതാശയേ വാതാശയസ്ഥേ വിഷേ സ്വേദസ്തഥാ നതകുഷ്ഠയോര്ദധ്നാ പാനമ്| അന്യതമാഗദഗര്ഭേണ ക്ഷീരേണ മദനഫലയുക്തേനാസ്ഥാപനം ച വാതാശയഗതേ വിഷേ പ്രയുഞ്ജീത| മധുയഷ്ടീക്വാഥേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണം തൈലം ത്രിഫലാദിഭിഃ കല്കീകൃതൈഃ പചേത്| തത്തൈലം പാനാദിഷു പ്രണിഹിതം വാതാശയാദ്വിഷം ഹന്തി| സര്പ(നി) സര്പമഞ്ജരിസംജ്ഞായാം കേസരീ തു സമഞ്ജരീ| വേതാലീ (നി) വേതാലീ താലപര്ണീ ച താലീ ച പരികീര്തിതാ| അനന്താ ദൂര്വാ| ബലാദിത്രയാദന്യതമേന ഘൃതമണ്ഡസമം തൈലം പചേത്| തത്പരമാനുവാസനികം പ്രകരണാദ്വാതാശയഗതേ വിഷേ|| ൯൩||

Adhikarana pathyanirdeshaH (94) · Śloka 94

വിഷോപദ്രവപഥ്യം ച വീക്ഷ്യ യുഞ്ജ്യാദ്യഥാമയമ്|൯൪|

വിഷോപദ്രവം പഥ്യം ച വക്ഷ്യമാണവിഷോപദ്രവപ്രതിഷേധാധ്യായവിഹിതം വീക്ഷ്യ യഥാമയം രോഗാനതിക്രമേണ യുഞ്ജ്യാത്|| ൯൪||

Adhikarana AshayAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (94-40) · Śloka 40

അയത്നാച്ഛ്ലേഷ്മഗം സാധ്യം യത്നാത്പിത്താശയാശ്രിതമ്| സുദുസ്സാധമസാധ്യം വാ വാതാശയഗതം വിഷമ്||൯൪|| ഇതി വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസ്യ സൂനോര്വാഗ്ഭടസ്യ കൃതാ വഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രേ വിഷ പ്രതിഷേധോ നാമ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ||൪൦||

വിഷസ്യ ദോഷഭേദജനിതം സുസാധദുസ്സാധത്വമുപസംഹരണമുഖേന ദര്ശയതി-അയത്നാദിത്യാദിനാ| സാധ്യാസാധ്യനിരൂപണം സുബോധമ്| (ശ്ലേഷ്മഗം ശ്ലേഷ്മാശയഗതം വിഷം അയത്നാത് യത്നേന വിനാ സാധ്യമ്| പിത്താശയാശ്രിതം പിത്താശയഗതം യത്നാത് പ്രയത്നേന സാധ്യമ്| വാതാശയപ്രാപ്തം സുദുസ്സാധം സുതരാം ദുസ്സാധം ദുഃഖേന സാധയിതും ശക്യമ്| അസാധ്യം സാധയിതുമശക്യമ്| വാശബ്ദോ വികല്പാര്ഥഃ| ക്ഷാരാഗദഃ കഫസ്ഥാനസ്ഥിത ഇത്യാദി ക്രിയാകഥനാദാശ്രയാശ്രയിണോഃ ക്രിയാസാമ്യതൈവാത്ര ശ്ലേഷ്മാശയഗതസ്യായത്നസാധ്യത്വേ ഹേതുഃ ഏവം പിത്താശയാശ്രിതസ്യ സ്വേദനാദിദ്രവ്യോപയോഗാദ്യസമക്രിയതയാ യത്നസാധ്യത്വമ്| വാതാശയഗതസ്യാശ്രയാശ്രയിണോഃ ക്രിയാസാമ്യേऽപി യസ്മാ ദത്യര്ഥമുഷ്ണം വിഷമതഃ സര്വവിഷേഷൂക്താഃ പരിഷേകാസ്തു ശീതലാ ഇത്യാദി വിഷക്രിയായാഃ ശീതലത്വേന വാതലത്വാന്മഹാത്യയതയാऽസ്യ ദുഃസാധത്വമ്|| ൯൪|| ഇതി ശ്രീമന്മഹാമഹോപാധ്യായേന്ദുവിരചിതായാ മഷ്ടാങ്ഗസംഗ്രഹവ്യാഖ്യായാം ശശിലേഖായാ മുത്തരതന്ത്രേ ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ