40. viṣapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha viShapratiShedho nAma catvAriMsho~adhyAyaH, pratij~jA (1) · Śloka 1

అథాతో విషప్రతిషేధం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||

ఆగంతుప్రసంగాదుక్తశిష్టత్వాద్విషచికిత్సాయా అవసరస్తస్యాశ్చానేకప్రకారత్వేన వక్ష్యమాణాత్వాత్ సామాన్యేన చికిత్సాం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే (-అథాత ఇత్యాది| విషప్రతిషేధం స్థావరజంగమాదిభేదేనానేకవిధస్య విషస్య ప్రతిషేధం చికిత్సితం నిదానాద్వినా ప్రతిషేధస్య దుష్కరత్వాత్స నిదానమిత్యర్థః| శేషం పూర్వవత్)||1||

Adhikarana viShasya prAgutpattiH (2) · Śloka 2

పురా ఖల్వమృతార్థం సురాసురైః సలిలనిధేర్విమధ్యమానాత్ క్రోధ ఇవ రూపవాన్ సత్త్వం సముద్బభూవ కృష్ణమనలనయనముర్ధ్వ- ప్రదీప్తకేషం దంష్ట్రాకరాలం భైరవారావరూపం| తద్దర్శనాదేవ యతో దేవదానవాశ్చ విషణ్ణాస్తస్మాత్తద్విషసంజ్ఞామవాప||2||

(తత్ర పూర్వం విషస్యోత్పత్తిం దర్శయతి|) ఇహ హి విషచికిత్సా ప్రస్తుతా| విషస్య చ స్వరూపే జ్ఞాతే తద్వ్యాధీనాం హేత్వాదికం జ్ఞేయమతః స్వరూపమేవ ప్రథమమితిహాసరూపేణోచ్యతే-పురా ఖల్విత్యాది| పురా కస్మింశ్చిత్కాలే సురైశ్చాసురైశ్చాఽమృతార్థం విమథ్యమానాజ్జలనిధే రూపవానివ క్రోధః కృష్ణత్వాదిగుణం సత్త్వం సముద్బభూవ| తస్య సత్త్వస్య దర్శనమాత్రాదేవ దేవా దానవాశ్చ యతో విషాదం ప్రాప్తాస్తస్మాత్ సత్త్వం విషసంజ్ఞామన్వర్థతాం చావాప ప్రాప|| 2||

Adhikarana viShasyauShadhiShu nyAsaH sthAvaraviSham (3) · Śloka 3

తత్ సహసైవ సర్వభూతాని నిర్దగ్ధుకామముపయోగవిశేషైర్విష మమృతతాం వినయమానో బ్రహ్యానునీయౌషధీషు న్యస్తవాన్| తతస్తత్ స్థావరాసు మూర్తిష్వధివసనాత్ స్థావరమిత్యుచ్యతే||3||

ఉద్భూతం తద్విషం సహసైవ సర్వభూతాని నిర్దగ్ధుకామం యదా తదైతదమృతతాం ప్రాప్నోతీత్యుపయోగవిశేషయోగ్యతాం తస్య కుర్వన్ బ్రహ్మా తద్విషమౌషధిషు విశిష్టాస్వేవ న్యస్తవాన్ తతస్తద్విషం స్థావరాస్వౌషధ్యాఖ్యాసు మూర్తిష్వధివసనాత్స్థావరమిత్యుచ్యతే| ఇతి స్థావరస్య విషస్య సంభవః|| 3||

Adhikarana ja~ggamaviShodbhavaH (4) · Śloka 4

జంగమం పునః పృథివ్యా భారావతారార్థమురగాదిరూపేణ విష్ణూ- ర్నిర్మమే||4||

జంగమం తు విషం భగవాన్ విష్ణుర్నిర్మమే నిర్మితవాన్| కిమర్థమిత్యాహ| పృథివ్యా భారావతారార్థం పృథివీతో భారోఽవరతత్వితి కృత్వా| అత్ర భగవానేవ ప్రమాణం|| 4||

Adhikarana sthAvarasya viShasya dashAdhiShThAnAni (5) · Śloka 5

తయోః స్థావరం మూలపత్రపుష్పఫలత్వక్సారనిర్యాసక్షీర ధాతుకందభేదాద్దశాధిష్ఠానం| తత్ర మూలవిషాణి క్లీత నకాశ్వమారకగుంజాసుగంధకగర్గరకకర్కరకరఘాటకా దీని| పత్రవిషం కాలపత్రికా లంబావరదకరంభార్కాది నాం| పుష్పవిషం వల్లీరేణుకకరంభమహాకరంభాదీనాం| ఫలం కుముద్వతీరేణుకాకరంభమహాకరంభమదనకతువరకా దీనాం| త్వక్సారనిర్యాసాః కరకకరఘాటకకరంభమ హాకరంభనారాచకాదీనాం| క్షీరం కుముద్వతీ దంతీస్నుహ్య ర్కజాలినీవ్యాలాదీనాం| ధాతవో హరితాలఫేనాశ్మభస్మ రక్తప్రభృతయః| కందజాని తు హాలాహలకాలకూటవత్స నాభశృంగీసార్షపజాలకకర్దమకవైరాటకముస్తకముష్కక సాక్తుకక్రౌంచకవాలకమహావిషపుండరీకగాలవమూలక మర్కటకర్కటకకరవీరకేంద్రాయుధసంకోచకలాంగలకతైల పేయకుశపుష్పకే తు పుష్పకరోహిషాంజనాభకాదీని||5||

తయోః స్థావరజంగమవిషయోర్మధ్యే స్థావరం మూలాదిభేదేన దశాశ్రయం| తత్ర క్లీతనకాదీని మూలవిషాణి| సుబోధం| సర్వాణి పఠితాఽపఠితాని విషాశ్రయాణి ప్రసిద్ధ్యైవ భారతదేషేషు జ్ఞాయంతే| అస్మాభిస్తుల్యవ్యాప్తిబంధనభయాన్న లిఖ్యంతే| శాస్త్రకృతా తు మూలాదిముద్రయైవ తేషాం జాతిసంగ్రహః కృతః| (మూలాదివిషాణాం యత్నపరైరపి జ్ఞాతుమశక్యత్వాత్తాని హిమవత్ప్రదేశే కిరాతశబరాదిభ్యో జ్ఞేయానీతి నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతటీకాయాం)|| 5||

Adhikarana AshrayabhedAnusAraM prabhAvabhedAH (6) · Śloka 6

తత్ర మూలవిషైరుపయుక్తైరుద్వేష్టనప్రలాపమోహాః ప్రజాయంతే| పత్ర విషైర్జృంభోద్వేష్టనశ్వాసాః| పుష్పవిషైశ్ఛర్ద్యాధ్మానమోహాః| ఫలవిషైర్దాహముష్కశోఫౌ| త్వక్సారనిర్యాసవిషైః ప్రసే కాస్యాదౌర్గంధ్యపారుష్యశిరోవేదనాః| క్షీరవిషైర్జిహ్వాగౌరవం శకృద్భేదశ్చ| ధాతువిషైస్తాలుదాహమూర్చ్ఛాహృదయపీడాః| సర్వ మేవ చ స్థావరం జ్వరహిధ్మాదంతహర్శహనుస్తంభగలగ్రహఫేన వమనారుచిశ్వాసమూర్చ్ఛాః కరోతి విశేషేణ కందజం| తద్ధ్యతితీక్ష్ణత్వాదాశుకారితరం| ఇతరత్తు ప్రాయః కాలా ంతరప్రాణహరం||6||

తత్ర మూలవిషైరిత్యాదినా దశానాముపయోగక్రమేణ వ్యాధికీర్త్తినం| సుబోధం| ఉద్వేష్టనం వేష్టనమివాంగానాం| ముష్కశోఫో వృషణశోఫః| ధాతవస్తు రక్తాదయః ప్రాణివిశేషేణ విషం భవంతి| సర్వమపి చ దశవిధమపి స్థావరం విషం జ్వరాదికం కరోతి| వ్యాఖ్యాసమం| ఇతరత్తు కందజాతాదన్యన్నవవిధం| (ఉపయోగదివసాదన్యో దివసపక్షమాసాది కాలాంతరమితి నిబంధసంగ్రహః)|| 6||

Adhikarana sthAvaraviShaM sarvameva maulam (7) · Śloka 7

సర్వమపి చైతన్మౌలమిత్యుచ్యతే మూలాశ్రయత్వాత్పత్రాదీనాం||7||

సర్వమపి చైతత్ స్థావరం విషం మౌలమిత్యుచ్యతే, పత్రాదీనాం మూలాశ్రయత్వాత్| న హి యన్మూలే న శ్రితం తత్పత్రాదిషు భవతి| ఇత్యుక్తం స్థావరం|| 7||

Adhikarana ja~ggamasyAshrayAH prabhAvashca (8) · Śloka 8

జంగమస్య త్వాశ్రయాః షోడశదృష్టినిశ్వాసస్పర్శదంష్ట్రాముఖన ఖాస్థిమూత్రపురీషశుక్రార్త్తవలాలాశూకపిత్తశోణితశవాని| తాని పునః సర్పకీటకణభాద్యాశ్రితాని| తత్కృతాన్యథా స్వమామయాన్ సాధనం చోత్తరత్ర వక్ష్యతి| సర్వంచ ప్రాయశో జంగమం నిద్రాతంద్రాక్లమదాహరోమహర్షశోఫ పాకాతిసారాన్ కరోతి||8||

జంగమస్య విషస్య దుష్ట్యాదీని శవాంతాని షోడశాశ్రయాః| తాని దుష్ట్యాదీని సర్పాద్యాశ్రయాణ్యేవ విషాధిష్ఠానాని విజ్ఞేయాని| తత్కృతాన్ జంగమాశ్రయవిషకృతాన్| యథాస్వమితి పృథగ్భేదమామయాంస్తత్సాధనంచోత్తరత్రాఽధ్యాయేషు వక్ష్యతి| సర్వంచ జంగమం విశం ప్రాయశో నిద్రాదీన్ కరోతి|| 8||

Adhikarana viShasAmAnyaguNAstasya dehe prabhAvashca (9) · Śloka 9

ద్వివిధమపి చైతద్విషం తీక్ష్ణోష్ణరూక్షవిశదసూక్ష్మవ్యవా య్యాశుకారివికాషిలఘ్వవ్యక్తరసత్వైర్దశభిర్గుణైర్యుక్తమ పాకి చ| తత్ర తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యాత్ పిత్తం రక్తంచ ప్రకోపయతి| రౌక్ష్యా ద్వాయుం| వైశద్యాదసక్తవేగం ప్రసరతి| సౌక్ష్మ్యాద్వ్యవాయి త్వాచ్చ దోషధాతుమలాదీన్ సమస్తాన్ శరీరావయవానను ప్రవిశతి| ఆశుకారిత్వాదాశు వ్యాపాదయతి| వికాషి త్వాన్మర్మచ్ఛేదేన మతిం వ్యామోహయతి| లాఘవాద్దుర్నిర్హరమవ్యక్త రసత్వాచ్ఛ్లేష్మప్రయత్నేనాన్నాని విషతో రక్షేదిత్యుక్తం| అపా కిత్వాత్ జరాం నో యాతి| తేనాభ్యవహృతమవశ్యం మారయతి| మంత్రౌషధబలేన చోపశమితమపి, ప్రత్యయమాసాద్యపునః ప్రకు ప్యతీతి||9||

ద్వివిధం స్థావరం జంగమం చ విషం తీక్ష్ణాదిభిర్దశభిర్గుణైర్యుక్తమపాకి చ భవతి| (అనేకరససంభవాదేకస్యాపి రసస్యావ్యక్తత్వమస్యాఽవ్యక్తరసత్వే హేతుః| అపాకిత్వంతు మంత్రతంత్రాభ్యామంతరేణ పాకాభావాత్| పాకో వీర్యహానిః| పక్వేఽప్యన్నే విషస్యాపక్వస్యైవోపలబ్ధేః| మంత్రతంత్రాభ్యామపాక ఏవాస్య కారణాంతరే పునః కోపహేతుః)| ఏభిశ్చ గుణైర్యత్ కరోతి దేహే తత్తైక్ష్ణ్యౌష్ణ్యాత్ పిత్తమిత్యాదినా క్రమేణోచ్యతే| తత్రేత్యాది సుబోధం| అన్నస్యాపి దుష్ట్యా తైర్దేహేన తథా వేదనాత్తథా గుణత్వం| అపాకిత్వాదేవ చ మంత్రాదిబలేనోపశమితమపి ప్రత్యయం వక్ష్యమాణం కారణసామాన్యమాసాద్య ప్రాప్య పునః ప్రకుప్యతీతి||9||

Adhikarana viShasya kRutrimAkRutrimau bhedau (10) · Śloka 10

భవతి చాత్ర- స్థావరం జంగమం చేతి విషం ప్రోక్తమకృత్రిమం| కృత్రిమం గరసంజ్ఞం తు క్రియతే వివిధౌషధైః| హంతి యోగవశేనాశు చిరాచ్చిరతరాచ్చ తత్| శోఫపాండూదరోన్మాదదుర్నామాదీన్ కరోతి వా||10||

గతానుగతికా| విషస్య కృత్రిమాకృత్రిమభేదం దర్శయతి| స్థావరజంగమం చేతి ద్వివిధమపి విషమాచార్యైరకృత్రిమమితి ప్రోక్తం| (అకృత్రిమం కేనాప్యనిర్మితం స్వతః సంజాతం విషమిత్యర్థః)| కృత్రిమం తు విషం గరసంజ్ఞితం నానావిధైరౌషధైః సంయుక్తైః క్రియతే యత్తేన తచ్చ కృత్రిమం సమ్యోగవశాదాశు వా హంతి చిరాద్వా చిరతరాద్వా| అథవా తత్ర హంతి, అపితు శోఫాదీన్ కరోతి| (యద్వివిధౌషధైః క్రియతే తత్తు కృత్రిమం కృత్రిమవిషం గరసంజ్ఞంచ| తత్ యోగవశేన తథావిధద్రవ్యయోగవశాదాశు సద్య ఏవ చిరాత్ చిరకాలేన చిరతరాదతిచిరకాలేన చ హంతి మారయతి| శోఫాదీన్ కరోతి వా)|| 10||

Adhikarana viShasya prANaharatvam (11) · Śloka 11

అపి చైతద్విషం సర్వం తీక్ష్ణాద్యైరన్వితం గుణైః| వాతపిత్తోత్తరం నృణాం సద్యో హరతి జీవితం||11||

అపి చేత్యనుక్రాంతసముచ్చయే| వ్యాఖ్యాసమం| (తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తముద్రిక్తవాతపిత్తమేతత్సర్వం విషం నరాణాం జీవితమాశ్వేవ హరతి| తీక్ష్ణాదిగుణయోగ ఏవ వాతపిత్తోద్రేకే హేతుః)|| 11||

Adhikarana viShasya prANaharaNe kramaH (12) · Śloka 12

విషం హి దేహం సంప్రాప్య ప్రాగ్దూషయతి శోణితం| కఫపిత్తానిలాంశ్చాను సమదోషం సహాశయాన్| తతో హృదయమాస్థాయ దేహోచ్ఛేదాయ కల్పతే| శరీరే దూషితే రక్తే సర్వం చిమిచిమాయతే| కోఠః సమండలః స్వేదో రోమహర్షశ్చ జాయతే| క్షుద్రకీటా ఇవాంగేషు విసర్పంతీతి మన్యతే| వినామయతి గాత్రాణి జృంభతే శిశిరప్రియః| వ్యాపినస్తస్య దుష్టస్య ద్రుతస్య విషతేజసా| వాతాదయో వశం యాంతి బలినోఽప్యబలా ఇవ||12||

ఏతచ్చ విషే శోణితే దుషితే అనుసమదోషమన్యూనాధిక్యాన్యతమవికారాన్ కృత్వా సహాశయాన్ కఫాదీన్ దూషయతి| ఆశయానపి తేషాం తద్విషం దూషయతీత్యర్థః| తత ఇతి పశ్చాత్| (విషం పీతజగ్ధదిగ్ధా హతాన్యతమత్వేన దేహం సంప్రాప్య ప్రాక్పూర్వం రక్తం దూషయతి| అనంతరం సమదోషం తుల్యదోషం సమబలదోశమిత్యర్థః| సహాశయానాశయసహితాన్ ఆశయః కఫద్యాశయః| కఫపిత్తానిలాన్ దూషయతి| నను తిక్ష్ణాదిగుణయుక్తస్య విషస్య పూర్వం రక్తకోపిత్వం పశ్చాద్యుగపదేవ త్రిదోషకోపిత్వం చేతి యదుక్తం తదయుక్తమివ మన్యే 'దోషా దుష్టా రసైర్ద్ధాతున్ దూషయంతీ త్యాదివచనాత్| అత్ర భణామః-'రక్తమణ్వపి తు ప్రాప్తంవర్ద్ధతే తైలమంబువతీతి వక్ష్యమాణాత్వాత్| తద్గతం విషం వాతపిత్తకఫజుష్టాశుద్ధభేదేన చతుర్విధం సర్వశరీరగం రక్తం ద్రాగేవ దూషయతి తస్మాద్రక్తదుష్టేరనంతరం యుగపదేవ దోషత్రయకోపో యుజ్యత ఏవ| తతోఽనంతరం హృదయమాస్థాయ సశోణితైర్దోషైః సహ హృదయం ప్రాప్య సర్వస్రోతాంసి బద్ధ్వా దేహనాశాయ ప్రవర్త్తతే)| శరీరమిత్యాదినా రక్తాదౌ దూషితే క్రమేణ లక్షణం| రక్తే దూషితే సర్వం శరీరం చిమిచిమాయతే కోఠాదికం చ జాయతే| విషవాంశ్చాంగేషు సూక్ష్మా కీటా ఇవ విసర్పంతీతి మనసా మన్యంతే| శీతప్రియశ్చ సన్ గాత్రాణి వినామయతి జృంభతే చ| తస్యేతి రక్తస్య వ్యాపినో దుష్టస్య చ సతో విషతేజసా చ ద్రుతస్య వేగవతో బలవంతోఽపి వాతాదయోఽబలా ఇవ వశం యాంతి|| 12||

Adhikarana doShAshayAnusAraM viShaprabhAvaH (13) · Śloka 13

విషం యద్దోషభూయిష్ఠం తం దోషం ప్రాక్ ప్రపద్యతే| ఆశయే యస్య యస్యైవ తతస్తదవతిష్ఠతే| తజ్జాన్ వికారాన్ కురుతే యాన్ సర్వైషూపదేక్ష్యతి| వాతాశయస్థం కురుతే తథా శ్లేష్మామయానపి| పిత్తశ్లేష్మాశయగతం తద్వత్పిత్తకఫోద్భవాన్| తత్రాపి చోత్తమాంగస్థే సకోఠం శూయతే శిరః| విశేషాదక్షికూటౌష్ఠనాసాస్యం హృష్టదంతతా| తాలుశోషో రుజా మూర్ధ్ని వక్త్రే చిమిచిమాయనం| అర్థేషు చక్షురాదీనామప్రవృత్తిర్హనుగ్రహః| ఇత్యన్యత్రాపి చ విషం స్థితమంగేఽభిలక్షయేత్| వ్యాప్యైవం సకలం దేహముపరుధ్య చ వాహినీః| విషం విషమివ క్షిప్రం ప్రాణానస్య నిరస్యతి||13||

తచ్చ విషమాశ్రయద్రవ్యవిశేషవశేన యేన చ దోషేణ భూయిష్ఠం సదృశం తమేవ దోషం ప్రథమం ప్రపద్యతే| తత ఏవ చ భూయిష్ఠత్వాద్ధేతోర్యస్య యద్విశిష్టస్య దోషస్యాశయేఽవతిష్ఠతే తజ్జానేవ వికారాన్ కురుతే| కాంస్తానిత్యాహ-యాన్ సర్వేషు వాతాదిభేదేనోపదేక్ష్యతి| వాతాశయస్థం చ విషం స్వానపి వికారాన్ కురుతే శ్లేష్మాగతానపి| తద్వదేవ పిత్తశ్లేష్మాశయగతం పిత్తకఫోద్భవాన్ వికారాన్ కురుతే| తేనైతదుక్తం భవతి-పిత్తాయస్థం పిత్తోద్భవాన్ కఫోద్భవాంశ్చ కరోతి| కఫాశయస్థమపి కఫోద్భవాన్ పిత్తోద్భవాంశ్చేతి| తత్రాపీత విశేష| ఉత్తమాంగస్థే విషే కోఠసహితం శిరః శూయతే| తత్రాప్యక్షికూటాదికం విశేషాచ్ఛూయతే| హృష్టదంతతాదికం చ భవతి| అర్థేషు విషయేషు రూపాదిషు చక్షురాదీనామింద్రియాణామప్రవృత్తిః| ఇత్యనయా దిశా అన్యత్రాప్యంగే వికారైర్విషం స్థితమిత్యభిలక్షయేత్| ఏవమంతరోక్తప్రకారేణ సకలం నిశ్శేషం దేహం వ్యాప్య వాహినీశ్చ సిరాదోషాది వాహినీరుపరుధ్య విషం క్షిప్రమేవాస్య ప్రాణాన్ నిరస్యతి విషమివ ఆత్మానామేవ వర్జయిత్వాఽస్య క్షిప్రమారణే అన్యదుపమానం న విద్యత ఇత్యర్థః|||| 13||

Adhikarana viShajagdhAdimAMsaprabhAvaH (14) · Śloka 14

పీతం మృతస్య హృదయే జగ్ధదిగ్ధాభివిద్ధయోః| దంశే తిష్ఠతి భూయిష్ఠం సర్వతః పిండితం విషం| నాద్యాదతో విశేషేణ తేషాం మాంసం తదాశ్రయం| యథాస్వం భక్షితే పీడా యథాస్వం చ క్రియాక్రమః||14||

తచ్చ విషం యదా పీతం నిగీర్ణం భవతి తదా తేన మృతస్య హృదయే భూయిష్ఠం తిష్ఠతి| విషప్రాణినాం తు జగ్ధస్య భక్శితస్య మృతస్యాపి విషం దంశే దంష్ట్రాభిఘాతే భూయిష్ఠం తిష్ఠతి| విషదగ్ధేన చ శస్త్రేణాభిహతస్య మృతస్యాభిఘాతే భూయిష్ఠం తిష్ఠతి| సర్వతః శరీరాత్ ప్రతి నివృత్త్య తత్రైవ పిండితం| అతో హేతోస్తేషాం పీతజగ్ధవిద్ధానాం ప్రాణినాం మృతానాం మాంసం నాద్యాత్| తదాశ్రయం హృదయదంశాభిఘాతాశ్రయం మాంసం విశేషేణ నాద్యాత్| యథాస్వమిత్యాదేరయమర్థః| యేనైవ దోషేణాధికం విషం భక్షితం తద్దోషజా ఏవ పీడా భవంతి| తద్దోషానుగుణ్యేనైవ కిర్యాక్రమః|| 14||

Adhikarana viShavegeShu matadvayam (15) · Śloka 15

సప్తవేగాన్ విషస్యాహురష్టావితి పునర్వసుః||15||

సర్వే ఆచార్యా విషస్య సప్తవేగాన్ ప్రబలశక్త్యుదయక్షోభానాహుః| పునర్వసునామా ఋషిస్తు అష్టావిత్యాహ|| 15||

Adhikarana viShavegAnAM lakShaNAni (16) · Śloka 16

దుష్యతి ప్రథమే వేగే రసశ్ఛర్ద్దిప్రసేకకృత్| ద్వితీయఽస్రం చిమిచిమాజృంభావేపథుకారి తత్| తృతీయే పిశితం కండూకోఠమండలశోఫదం| దోషాశ్చతుర్థే తేషు స్యుర్యథాయముపద్రవాః| పంచమే దర్శనభ్రాంతిః షష్ఠే హిధ్మా సముద్భవః| సప్తమే స్కంధభంగోఽస్య జాయతే మృత్యురష్టమే||16||

దుష్యతీత్యాదినా క్రమేణ వేగానాం కీర్తనం| ప్రథమే వేగే రసాఖ్యో ధాతుర్దుష్యతి| స చ దుష్టః ఛర్దిప్రసేకకృద్ భవతి| ద్వితీయే వేగే అస్రం రక్తం దుష్యతి| తద్రక్తం దేహే చిమచిమాదికారి భవతి| తృతీయే పిశితం మాంసం దుష్యతి, తచ్చ కండ్వాదిదం| చతుర్థే దోషా వాతాదయో దుష్యంతి| తేషు దుష్టేషు యథాస్వముపద్రవాః స్యుః| పంచమే వేగే దర్శనభ్రాంతిర్మిథ్యాదర్శిత్వం| షష్ఠే హిధ్మాసముద్భవః| సప్తమే అస్య విషబుక్తస్య స్కంధభంగః| అష్టమే మరణం| ఏవం జాతూకర్ణకశ్యపాదీనాం పునర్వసోశ్చాపి ప్రతిపత్తిః కేవలమష్టమస్తైరనుపయోగాన్నాంగీకృతః; పునర్వసునా తు విషకార్యత్వాదంగీకృతః|| 16||

Adhikarana nagnajitasya matam (17) · Śloka 17

దుష్యతి ప్రథమే రక్తం ద్వితీయే శ్వయథూద్భవః| తృతీయేఽంగే చిమిచిమా చతుర్థే జ్వరమూర్చ్ఛనా| పంచమే పాండుజిహ్వాస్యశోషః షష్ఠే హృది వ్యథా| సప్తమే మరణం వేగ ఇతి నగ్నజితో మతం||17||

నగ్నజితో దారువాహినోఽప్యత్ర దుష్యతి ప్రథమే రక్తమిత్యాదిక్రమేణ సప్తవేగా ఇతి మతం|| 17||

Adhikarana videhapatimatam (18) · Śloka 18

మూర్చ్ఛా హృది పరం పీడా శిరోరుగపతంత్రకః| హిధ్మా చ దారుణో మర్మచ్ఛేదో జీవితసంశయః| సప్తేతి వేగా మూర్చ్ఛాద్యాః విదేహపతినా స్మృతః||18||

విదేహపతినా జనకేన మూర్చ్ఛాద్యా జీవితసంశయాంతాః క్రమోద్భవాః సప్త వేగాః స్మృతాః|| 18||

Adhikarana AlambAyanamatam (19) · Śloka 19

రక్తమాంసవసాస్నాయు తథాస్థ్యాద్యాస్రయః క్రమాత్| ఆశ్రయాః సప్త సప్తానామిత్యాలంబాయనోఽబ్రవీత్||19||

ఆలంబాయననామర్షిః సప్తానాం వేగానాం క్రమాదుక్తానాం సప్త ఆశ్రయా ఇత్యబ్రవీత్| అస్థ్యాద్యాస్రయోఽస్థిమజ్జాశుక్రాఖ్యాః| తేన ప్రథమో వేగో రక్తమాశ్రితే విషే భవతి| ద్వితీయో మాంసం| తృతీయో వసాం| చతుర్థః స్నాయుం| పంచమోఽస్థి| షష్ఠో మజ్జానం| సప్తమః శుక్రమిత్యర్థః||19||

Adhikarana dhanvantarimatam (20) · Śloka 20

వేగాన్ ధన్వంతరిస్తద్వత్ సర్పదష్టస్య మన్యతే| స్నావవర్జంతు తత్స్థానే దోషానిచ్ఛతి కోష్ఠగాన్||20||

తద్వదిత్యాలంబాయనోక్తవిషవేగక్రమేణ ధన్వంతరిః సుశ్రుతోపదేష్టా సర్పదష్టస్య వేగాన్ మన్యతే స్నావవర్జం| తత్స్థానే స్నావస్థానే కోష్ఠగాన్ దోషానిచ్ఛతి| తేనైతదుక్తం భవతి| ఆలంబాయనః స్నావస్థే విషవేగే చతుర్థో వేగో భవతీతి| ధన్వంతరిస్తు సర్పదష్టస్య చతుర్థో వేగః కోష్ఠస్థవాతాద్యాశ్రితే విషే భవతీత్యాహేతి|| 20||

Adhikarana viShavegavyAkhyA (21) · Śloka 21

ధాత్వంతరేషు యాః సప్త కలాః పూర్వం ప్రకీర్త్తితాః| అతీత్య తాసామేకైకాం వేగం ప్రకురుతే విషం||21||

ధాత్వంతరేష్వస్మాభిర్యాః కలాః ప్రాక్శారీరే ప్రకీర్తితాః సప్త తాసాం సప్తానాం క్రమేణైకైకాం కలామతీత్యాతిక్రమ్య విషం కర్తృ వేగం ప్రకురుతే| తేన ప్రథమామతీత్య ప్రథమం కురుతే| ద్వితీయాం ద్వితీయమితి క్రమేణ సప్తానాం వాచ్యం|| 21||

Adhikarana vegAntarakAlaH (23) · Śloka 23

తత్కాలకల్పం కాలేన కలామభ్యేతి యావతా| ఊహ్యమానం సమీరేణ తావద్వేగాంతరం స్మృతం||23||

శాస్త్రకారస్తు యేన మునినా యదుక్తం తత్సర్వమిహ మయా ప్రదర్శితం| ఏవం చ మునిత్వే యత్తదాహ| యతః- స్మర్తారో వయమాగమస్య న పునః కర్తు వ్యవస్థాం క్షమాః| క్రాంతే వర్త్మని తైర్న భావగహనే బుద్ధిః ప్రవిశ్యత్యలం|| పారావారదృశః కరామలకవత్ పశ్యంతి భావాన్ సుఖం| యే తేషాం రసనా ప్రయాతు గదితుం యద్యుక్తమత్రాస్ఫుటం|| 23||

Adhikarana dUShIviSham (24) · Śloka 24

జీర్ణం విషఘ్నౌషధిభిర్హం వా దవాగ్నివాతాతపశోషితం వా| స్వభావతో వా న గుణైః సుయుక్తం దూషీవిషాఖ్యాం విషమభ్యుపైతి||24||

దూషీవిషలక్షణమాహ-జీర్ణమితి| తదేవ చ విషం జీర్ణత్వాదిగుణయుక్తం సత్ దూషీవిషాఖ్యామభ్యుపైతి| దూషీవిషమితి నామ ప్రాప్నోతి| జీర్ణం చిరకాలాతీతం| అథవా విషఘ్నాభిరౌషధీభిః సంయోగాదినా హతశక్తిః| అథవా దవాదిభిః శోషితం| దవో వనదహనః| అథవా స్వభావాదేవాత్మీయైస్తీక్ష్ణాదిభిర్గుణైః సుయుక్తం యన్న భవతీతి| (విషఘ్నాభిరోషధీభిః శిరీషాదివిషహరద్రవ్యైః| వాశబ్దస్యాంతరాంతరా ప్రయోగః ప్రత్యేకం దూషీవిషకారణత్వజ్ఞాపనార్థః| అత్ర విషస్యావిశేషకథనాత్ స్థావరజంగమాత్మకం సర్వమపి విషం దూషీ విషాఖ్యాం దూషీవిషసంజ్ఞామభ్యుపైతి ప్రాప్నోతి)|| 24||

Adhikarana dUShIviShasyAvibhAvyAtA (25) · Śloka 25

వీర్యాల్పభావాదవిభావ్యమేతత్ కఫావృతం వర్షగణానుబంధి||25||

ఏతచ్చ దూషీవిషముపయుక్తమపి దేహే అల్పవీర్యత్వాద్ విభావ్యమానం భవతి| కఫేన చావృతం సత్ స్ఫుటమవిభావ్యమానం వర్షగణమనుబధ్నాతి| (ఆవిభావ్యమలక్ష్యం| వర్షగణానుబంధి అనేకసంవత్సరస్థాయిత్వాత్ ఇతి శేషః)|| 25||

Adhikarana dUShIviShalakShaNAni (26) · Śloka 26

తేనార్దితో భిన్నపురీషవర్ణో దుష్టాస్రరోగీ తృడరోచకార్త్తః| మూర్చ్ఛన్ వమన్ గద్గదవాగ్విముహ్యన్ భవేచ్చ దూష్యోదరలింగజుష్టః||26||

తేన చ దూషీవిషేణార్దితః పీడితో భిన్నపురీషాదిగుణో భవతి| పురీషం భిన్నమతిప్రవృత్తం| వర్ణాత్ భిన్నో వియుక్తః| దుష్యోదరలింగాని నిదానోక్తాని తైర్జుష్టః సహితః| (తేన వపుష్యనేకసంవత్సరస్థేన దూషీవిషేణ| భిన్నవర్ణో వ్యక్తశుక్లరక్తాదివర్ణః| దుష్టాస్రరోగీ దుష్టాసృఙ్నిమిత్తానేకరోగయుక్తః| తృషా అరోచకేన చార్త్తః పీడితః| వమన్ సదా వమనయుక్తః| గద్గదవాగస్పష్టవచనః| విముహ్యన్ మోహముపగతః| మోహం వైచిత్యం| దూష్యోదరం సన్నిపాతోదరం)|| 26||

Adhikarana AshayAdyanusAraM prabhAvaH (27) · Śloka 27

ఆమాశయస్థే కఫవాతరోగీ పిత్తశయస్థేఽనిలపిత్తరోగీ| భవేన్నరో ధ్వస్తశిరోరుహాంగో విలూనపక్షః స యథా విహంగః| స్థితం రసాదిష్వథవా విచిత్రాన్ కరోతి ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్||27||

తస్య దూషీవిషస్యాంతరధిష్ఠానవిశేషజనితం రోగవిశేషం దర్శయతి| యదా ఆమాశయే విషం తిష్ఠతి తదా కఫవాతాభ్యాం రోగా భవంతి| యదా పిత్తాశయే తిష్ఠతి తదా అలినపిత్తాభ్యాం రోగా భవంతి| స నరో ధ్వస్తశిరోరుహో ధ్వస్తాంగశ్చ భవతి యథా విలూనపక్షో విచ్ఛిన్నపత్రో విహంగః పక్షీ| అథవా కోష్ఠద్ధాతుషు సంక్రాంతం విచిత్రాన్ ధాతుప్రభవాన్ వికారాన్ కరోతి|| 27||

Adhikarana dUShIviShasyAnvarthatA (28) · Śloka 28

ప్రాగ్వాతాజీర్ణశీతాభ్రదివాస్వప్నాహితాశనైః| దుష్టం దూషయతే ధాతూనతో దూషీవిషం స్మృతం||28||

దూషీవిషస్యాన్వర్థతామాహ-తచ్చ దూషీవిషమితి నామతః స్మృతం యతస్తదేవం స్థితమపి ప్రాగ్వాతాదిభిర్దుష్టం సద్ధాతూన్ దూషయతీతి| (విషం ప్రాగ్వాతాదిభిర్దుష్టం ధాతున్ రసాదీన్ దూషయతే ప్రాగ్వాతః పురోవాతః| యతః అతోఽస్మాద్ధేతోర్దూషీవిషమితి సంజ్ఞితం)|| 28||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM lakShaNAni prathamavege lakShaNAni (29) · Śloka 29

స్థావరస్యోపయుక్తస్య పూర్వే వేగేఽథ జాయతే| జిహ్వాయాః శ్యావతా స్తంభో మూర్చ్ఛా త్రాసః క్లమో వమిః||29||

పూర్వం హి మునిమతానుసారేణ సామాన్యేన విషముక్త్వైకీయమతేన గ్రంథకృత్ స్థావరవిషస్య సప్తసు వేగేషు లక్షణం చికిత్సాయై చికీర్షురిదమాహ-స్థావరస్యేత్యాది వమ్యంతం ప్రథమే వేగే| (అథేత్యానంతర్యే ఉపయుక్తస్య ఉపయోజితస్య అశితస్యేత్యర్థః| స్థావరస్య స్థావరవిషస్య పూర్వే ప్రథమే వేగే జిహ్వాశ్యావత్వాదికం జాయతే| స్తంభో గాత్రస్తంభః| మూర్చ్ఛా మోహః| త్రాసో భయాచికితత్వం| క్లమ ఇందిర్యసాదః| వమిర్వమనం|| 29||

Adhikarana dvitIyavege lakShaNAni (30) · Śloka 30

ద్వితీయే వేపథుః స్వేదో దాహః కంఠే చ వేదనాః| విషం చామాశయం ప్రాప్తం కురుతే హృది వేదనాం||30||

హృద్వేదనాంతం ద్వితీయే వేగే| (ద్వితీయే వేగే వేపథ్యాదికం లింగం| విషం చామాశయం ప్రాప్య హృద్యతిపీడాం కరోతి| కంఠే వేదనా అన్నాభ్యవహారాసహత్వాదికం| చశబ్దాత్ పూర్వోక్తా జిహ్వాశ్యావతాదయశ్చ||30||

Adhikarana tRutIyavege lakShaNAni (31) · Śloka 31

తాలుశోషస్తృతీయే తు శూలం చామాశయే భృశం| దుర్బలే హరతి శూనే జాయేతే చాస్య లోచనే||31||

శూనే లోచన ఇత్యంతం తృతీయే| (తృతీయే విషవేగే తుశబ్దో విశేషద్యోతకః| ఆమాశయే భృశమతిశయేన శూలం ఆమాశయే భృశమిత్యుక్తత్వాత్ పక్వాశయేఽపి శూలం ద్యోత్యతే| చశబ్దేన పూర్వోక్తానాం గ్రహణం| అస్యోపయుక్తవిషస్య పురుషస్య లోచనే నేత్రే దుర్బలే బలహీనే దర్శనాసమర్థ ఇత్యర్థః| హరితే హరితవర్ణే| శూనే శోఫయుక్తే జాయేతే)|| 31||

Adhikarana caturthavege lakShaNAni (32) · Śloka 32

పక్వాశయగతే తోదహిధ్మాకాసాంత్రకూజనం| చతుర్థే జాయతే వేగే శిరసశ్చాతిగౌరవం||32||

చతుర్థే వేగే పక్వాశయగతే సతి విషే తోదాదికం శిరసశ్చాతిగౌరవం జాయతే| (చశబ్దేనాన్యాంగేష్వపి గౌరవం ద్యోత్యతే| పూర్వోక్తసముచ్చయార్థశ్చశబ్దః)|| 32||

Adhikarana pa~jcamavege lakShaNAni (33) · Śloka 33

కఫప్రసేకో వైవర్ణ్య పర్వభేదశ్చ పంచమే| సర్వదోషప్రకోపశ్చ పక్వాధానే చ వేదనా||33||

కఫప్రసేకాది పక్వాధానవేదనాంతం పంచమే| (అత్ర పూర్వచకారః పూర్వోక్తానాం సముచ్చయార్థః)|| 33||

Adhikarana ShaShThavege lakShaNAni (34) · Śloka 34

షష్ఠే సంజ్ఞాప్రణాశశ్చ సుభృశం చాతిసార్యతే||34||

సంజ్ఞాప్రణాశోఽతిసారశ్చ షష్ఠే| (సంజ్ఞాప్రణాశశ్చేతనానాశః| చశబ్దః పూర్వవత్)|| 34||

Adhikarana saptamavege lakShaNAni (35) · Śloka 35

స్కంధపృష్ఠకటీభంగో భవేన్మృత్యుశ్చ సప్తమే||35||

స్కంధాదిభంగో మృత్యుశ్చ సప్తమే| ఇతి సప్తవేగాః|| 35||

Adhikarana sthAvaraviShavegAnAM cikitsA prathamaviShavege cikitsA (36) · Śloka 36

ప్రథమే విషవేగేఽథ వాంతం శీతాంబుసేచితం| సర్పిర్మధుభ్యాం సంయుక్తమగదం పాయయేద్ ద్రుతం||36||

విషవేగలక్షణముక్త్వానంతరంతచ్చికిత్సామాహ-ప్రథమ ఇత్యాదినా| సప్తసు వేగేషు క్రమేణ చికిత్సా| ప్రథమే విషవేగే పూర్వం వమనం తతః శీతాంబుసేకస్తతో దోషాద్యపేక్షమన్యతమమగదం సర్పిర్మధుభ్యాం సంయుక్తం ద్రుతం పాయయేత్| (అథశబ్దః ప్రకరణాంతరద్యోతనార్థః| ప్రథమే జిహ్వాశ్యావతాదిలక్షణలక్షితే విషవేగే వమితం శీతాంబునా పరిషిక్తగాత్రమాతురం ఘృతమాక్షికోపేతమగదం విషఘ్నౌషధమాశ్వేవ పాయయేత్ భిషగితి శేషః)|| 36||

Adhikarana dvitIyavege cikitsA (37) · Śloka 37

ద్వితీయే పూర్వవద్వాంతం విరిక్తం చాను పాయయేత్||37||

ద్వితీయాదిషు సుబోధం| పూర్వవదితి సూత్రోక్తప్రకారేణ| అనుపాయయేదితి ప్రకరణాదన్యతమమగదం| (ద్వితీయే విషవేగే వమనవిరేచనాంతరం పూర్వవత్ ప్రథమవేగవత్ అగదం పాయయేత్| పూర్వవదిత్యుక్తత్వాత్ శీతాంబుపరిషేకఘృతమధూపేతత్వాదికం ద్యోత్యతే)|| 37||

Adhikarana tRutIyavege cikitsA (38) · Śloka 38

తృతీయేఽగదపానం చ హితం నస్యం తథాఽంజనం||38||

తృతీయే వేగే అగదపానాదికం హితం|| 38||

Adhikarana caturthavege cikitsA (39) · Śloka 39

చతుర్థే స్నేహసంయుక్తమగదం ప్రతిభోజయేత్||39||

చతుర్థే వేగే స్నేహాన్వితమగదం ప్రతిభోజయేత్| స్నేహస్యావిశేషకథనాన్మహాస్నేహ ఇత్యర్థః|| 39||

Adhikarana pa~jcamavege cikitsA (40) · Śloka 40

పంచమే మధుకక్వాథమాక్షికాభ్యాం యుతం హితం||40||

పంచమే వేగే మధుకక్వాథమాక్షికాన్వితమగదం పిబేదాతుర ఇతి శేషః||40||

Adhikarana ShaShThavege cikitsA (41) · Śloka 41

షష్ఠేఽతిసారవత్ సిద్ధిః..........................||41||

షష్ఠే విషవేగే అతిసారతుల్యా చికిత్సా హితా|| 41||

Adhikarana saptamavege cikitsA (42) · Śloka 42

..............................అవపీడస్తు సప్తమే| మూర్ధ్ని కాకపదం కృత్వా సాసృగ్వా పిశితం క్షిపేత్||42||

అవపీడః కల్కాది నస్యం| అథవా సప్తమే వేగే మూర్ధ్ని శిరసి తాలుప్రదేశస్య కాకపదం కాకపదముద్రాకృతిం శస్త్రచ్ఛేదం కృత్వా అన్యప్రాణిసంబంధి పిశితం సాస్రం రక్తసహితం క్షిపేత్| (సప్తమే వేగే తుశబ్దేనాస్యాపి చికిత్సితవ్యత్వం ద్యోత్యతే| అవపీడః రోగానుత్పాదనీయోక్తో ఘృతపానమాత్రావిశేషః| మూర్ధ్ని శిరసి కాకపదం కృత్వా కాకపదాకారేణ ఛిత్వా అన్యజంతూనాం సరక్తం మాంసం విషసంక్రమణప్రకారం చోక్తమాలంబాయనేన- మూర్ధ్ని కాకపదం చాస్య ముండితే త్వథ కారయేత్| మాంసం సశోణితం సద్యస్తస్మిన్ కాకపదే న్యసేత్|| విషసంక్రమణాంతే తత్పరమాంసం పరిత్యజేత్| ఊర్ధ్వముత్క్రమమాణం తు విషం మూర్ధ్ని ప్రతిష్ఠతి| నివర్తమానం తం హంతి తస్మాత్సంక్రామయేద్విషం|| ఇతి)|| 42||

Adhikarana viShaghnI yavAgUH (43) · Śloka 43

కోశాతక్యగ్నికః పాఠా సూర్యవల్ల్యమృతాభయాః| శేలుః శిరీషః కిణిహీ హరిద్రే క్షుద్రసాహ్వయా| పునర్నవే త్రికటుకం బృహత్యౌ శారివే బలే| ఏషాం యవాగూం నిర్యూహే శీతాం సఘృతమాక్షికాం| యుంజ్యాద్వేగాంతరే సర్వవిషఘ్నీం కృతకర్మణః||43||

విషఘ్నీం పేయామాహ-వేగాంతరే ఉక్తలక్షణే కోషాతక్యాదీనాంనిర్యూహే క్వాథే కృతాం శీతాం సఘృతమాక్షికాం యవాగూం కృతకర్మణో విహితవమనాదికస్య సతో యుంజ్యాత్| సా హి సర్వవిషఘ్నీ| అగ్నికశ్చిత్రకః భల్లాతకం చ| సూర్యవల్లీ అర్కః శేలుః శ్లేష్మాతకః| కిణిహీ కటభీ| క్షౌద్రసహ్వయా మాక్షికధాతుః| (ప్రకృతాద్వేగాదన్యో వేగో వేగాంతరం| కోశాతక్యాదీనాం క్వాథే షడంగకల్పనాకల్పితే కృతం యవాగూమితి నిబంధసంగ్రహే| కోషాతకీ ఘోషకః| అగ్నికోఽజమోదః| మోరట ఇత్యన్యే| సూర్యవల్లీ పటోలసదృశపత్రా; యస్యాః పత్రరసేనాక్తం మాంసం స్విన్నమివ భవతి| కృతకర్మణః కృతవమనాదికస్య కోశాతక్యాదీనాం నిర్యూహే క్వాథే కృతాం శీతాం స్పర్శశీతలాం ఘృతమాక్షికోపేతాం సర్వవిషహరాం యవాగూం వేగాంతరే యోజయేత్| కోశాతకీ (పుట్టల్పీరం) అగ్నికోఽగ్నిమంథః| సూర్యవల్లీ (వేంబాడ), కరవీరమితి కేచిత్| కిణిహీ (కిలుక్కిలుప్ప) క్షౌద్రసాహ్వయా (మక్కీరకల్ల) ఇతి కోలభాషా)|| 43||

Adhikarana aparA yavAgUH (44) · Śloka 44

తద్వన్మధూకమధుకపద్మకేసరచందనైః||44||

మధుకాదిభిస్తద్వదితి కోశాతక్యాదివిధానేన యవాగూం| (మధూకాదీనాం నిర్యూహే కృతా యవాగూస్తత్తుల్యగుణా| మధూకాది సుబోధం)||44||

Adhikarana agadAnAM prayogaH (45) · Śloka 45

అగదాన్ వక్ష్యతే చాతః సిద్ధాన్ పూర్వర్షినిర్మితాన్| సర్వేషు సర్వావస్థేషు యే విషేషు పరం హితాః||45||

అతోఽనంతరం పూర్వర్షినిర్మితాన్ దుష్టఫలానగాదాన్ వక్ష్యతే| యే అగదాః సర్వేషు విషేషు సర్వావస్థేషు పరమత్యర్థం హితాః|| 45||

Adhikarana sa~jjIvano agadaH (46) · Śloka 46

చందనం కుంకుమం కుష్ఠం కాంక్షీ లాక్షా ప్రియంగవః| ముస్తస్థౌణేయశైలేయరోచనా మదనప్లవం| శ్రీవేష్టకవిడంగైలా విశాలాలమనశ్శిలాః| సురసప్రసవస్పృక్కా రజనీద్వయవాలకం| హింగుసిద్ధార్థకాః పద్మచారిణీ పద్మకేసరం| జాత్యాః పుష్పం ప్రవాలశ్చ పుష్పమర్కశిరీషయోః| ద్విరోధ్రబృహతీ కౌంతీ మధుకం గంధనాకులీ| ముద్గపర్ణీ కణా శ్యామా ధ్యామకం నలదం నతం| సిందువారకశక్యాకదేవదారుమయూరకం| పుష్యే సమాహృతైః పిష్టైర్యోజ్యస్తైరగదోత్తమః| సంజీవనః ప్రాగమృతాద్విహితోఽయం స్వయంభువా| పాననస్యంజనాఘ్రాణధూమాలేపనధారణైః| జీవనో విషసుప్తానాం రాజద్వారే జయావహః| ధన్యో ధాన్యధనాయుఃశ్రీక్షేమపుష్టిసుఖప్రదః| గృహే స్థితో విషాలక్ష్మీమంత్రజ్వరగరగ్రహాన్| కృత్యాకార్మణకాఖోర్దవ్యాలజంతుసరీసృపాన్| స్వప్నోపఘాతదుః స్వప్నతోయాగ్నిరిపుతస్కరాన్| నిహంత్యకాలమరణమారకాశానివిగ్రహాన్||46||

చందనకుంకుమాదిభిః పుష్పదినే సమాహృతైః సంజీవనో నామాగదః సంయోజ్యః| అయమగదోఽమృతాత్పూర్వముత్పన్నోఽమృతతుల్యకార్యకరః స్వయంభువా బ్రహ్మణా విహితః| స్థౌణేయః కృతబర్హాఖ్యః| ప్ల్వం పరిపేలవం| సురసస్య ప్రసవమంకురః| పుష్పం ప్రవాలశ్చ జాత్యాః| ప్రవాలః కిసలయం| శ్యామా ప్రియంగుః| నలదం మాంసీ| నతం తగరం| శమ్యాక ఆరగ్వధః| మYఉరకోఽపామార్గః| ఏష చ సంజీవనః పానాదిభిర్జ్జీవనాదిగుణో ధాన్యాదిప్రదశ్చ| గృహే స్థితో విషాదీన్ హంతి| ధన్యో మంగల్యః| మంత్రోఽన్యేనాభిచారప్రయుక్తః| కృత్యా అభిచారదేవతా| కాRమణం వశీకరణం| కాఖోర్ద్దో నామ భూతవిశేషః| జంతవః కృమయః| సరీసృపః సర్పాదయః| స్వప్నోపఘాతః స్వప్నే భయంకరైరభిభవః| దుఃస్వప్నం శారీరోక్తం| విగ్రహో ద్వంద్వః|| 46||

Adhikarana yApano agadaH (47) · Śloka 47

చందనం వాలకం ముస్తం ధ్యామకం కటుకా నతం| దాడిమం కుంకుమం శుంఠీ కపిత్థం వత్సలాఫలం| కరంజబీజం మరిచముత్పలం కమలం దలం| నలమూలమపామార్గం కరవీరకమంజనం| లాక్షామాలత్యహిచ్ఛత్ర నాగపుష్పామ్లవేతసం| విషాలారోచనాశ్యామా శంఖపుష్పీప్రియంగుకా| అజాజీసారివాకుష్ఠమజమోదః కురండకః| వయస్థా సిందువారైలా కాయస్థా చారటీ వచా| కర్కటీ పూతనా కేశీ శ్వేతా చ గిరికర్ణికా| గోలోమీ సింహలోమీ చ వర్షాభుర్గజపిప్పలీ| అగదో యాపనాఖ్యోఽయం పూర్వేణ సదృశో గుణైః||47||

చందనాదిభిః పంచభిః శ్లోకైర్యాపనాఖ్య అగదః పూర్వేణ సంజీవనేన గుణైః సదృశః| ధ్యామకం శ్యామకం| కత్తృణమితి కేచిత్| వత్సకాత్ఫలమింద్రయవః| దలం గంధపత్రం| అహిచ్ఛత్రం కవకం| తదేవ భూస్ఫోటం| ఛత్రాకారమేతత్ (కూణ్ణ-ఇతి భాషా)| శ్యామా పిప్పలీ| శంఖపుష్పీ వీరటిః| కురండకం పీతామ్లాయనకం| వయ-స్థా ఆమలకం| కాయస్థా హరీతకీ| చారటీ స్థోణేయం| కర్కటీ బిల్వం| పూతనా మాంసీ| కేశీ నిర్గుండీ| గోలోమీ దూర్వా| వాసక ఇతి చ| సింహలోమీ (ని) సురసా చ సుపత్రా చ బహుపుత్రీ చ తక్రలా| వర్షాభూః పునర్నవా|| 47||

Adhikarana sUryodayo agadaH (48) · Śloka 48

శ్రీవేష్టకం హరిద్రే ద్వే కోవిదారం మనశ్శిలాం| పిప్పలీం పాటలీ పద్మాం శ్వేతాంచ గిరికర్ణికాం| మంజిష్ఠాం బృహతీ వక్రం యష్టీ మరిచకేసరం| ఫలినీం కిణిహీం చేతి గవాం పిత్తేన భావయేత్| సూర్యోదయో హంతి విషం తమః సూర్యోదయో యథా||48||

శ్రీవేష్టకాదిభిర్గోపిత్తపిష్టైః సూర్యోదయనామాఽగదో విషం హంతి యథా సూర్యోదయస్తమోఽంధకారం| శ్రీవేష్టకః శ్రీవాసకః శ్వేతా గిరికర్ణికా కటభీ| వక్రం తగరం| కేసరం నాగకేసరం| ఫలినీ ప్రియంగుః| కిణిహీ గిరికర్ణికా|| 48||

Adhikarana apare agadAH (49) · Śloka 49

నింబపత్రం గృహాద్ధూమం ఫాణితం బృహతీఫలం| గోపిత్తయుక్తమగదః పరమం మృతజీవనః| గోపిత్తకుష్ఠసురసమధుకద్వినిశం తథా| విశాలారజనీకుష్ఠశ్వపిత్తవ్యోషతుంబరుః| వచాశిరీషపంచాంగీ మృతసంజీవనోఽగదః| పంచాంగాని శిరీషస్య శ్వపిత్తంచ వరోఽగదః| ప్రియంగుతగరం లాక్షా మంజిష్ఠా మధుకం మధు| హరిద్రా చేత్యయం శ్రేష్ఠః కౌటల్యదయితోఽగదః| విసంజ్ఞానాం విషైర్ఘోరైః ప్రహారైర్నష్టచేతసాం| ఉద్బంధానాం జలౌఘే చ మృతానాం చేతనావహః| శిరీషఫలకాకాండసురసాగ్రపునర్నవైః| కక్ష్యావాయసిసంయుక్తైరగదః పూర్వవద్గుణైః| కటుకాలాబుమూలాని గవాం పిత్తేన కల్కయేత్| బ్రాహ్మో ధార్యోఽయమగదః సర్వకర్మసు పూజితః| అగారధూమస్త్రివృతా గోపిత్తం త్ర్యూషణం వచా| ప్రాజాపత్యోఽయమగదః సర్వరక్షో విషాపహః| శ్వేతపుష్కరతుల్యాంశైర్జీవంత్యా కుసుమైః కృతః| రుక్మపిటో మణిర్ద్ధార్యశ్చాణక్యేష్టో విషాపహః| మంసీత్వక్పత్రసురసమనోహ్వా శీతకుంకుమం| నిశా వ్యాఘ్రనఖం శుంఠీ దశాంగోఽయం విషాపహః| ఉత్పాతగండపిటకాదిగ్ధవిద్ధవిషాపహః| ఉదుంబరత్వగ్జంబ్వస్థిమధుకోత్పలగైరికైః| చందనోశీరనలదనాగకేసరపద్మకైః| విశేషాద్విషవిస్ఫోటవిసర్పజ్వరదాహహా| శిరీషోదుంబరప్లక్షన్యగ్రోధాశ్వత్థవల్కలైః| సఘృతో దాహతృష్ణాస్రవిషవీసర్పపిత్తహా| గజపిప్పలికాసీసక్షారయష్టీమయూరకం| రక్తా నతం వచా దంతీ శివః శివకృతోఽగదః| సురాలాపావకీసోమాభోగవత్యమృతానతం| ఆఢకీకిణిహీసోమరాజీ చౌశనసోఽగదః| శ్లేష్మాతకార్కకుసుమం తండులీయో మయూరకః| సురసామంజరీ కాకమాచీ పానేఽగదో వరః||49||

నింబపత్రగోపిత్తవిశాలాపంచాంగానీత్యాదయః సుబోధః| (గోపిత్తం గోరోచనేతి సుశ్రుతటీకా)| తథేతి పరమం మృతజీవనః| శిరీషపంచాంగాని పత్రపుష్పఫలత్వఙ్మూలాని| వరః శ్రేష్ఠా| ప్రియంగ్వాదిరయమగదః శ్రేష్ఠః| యః కౌటిల్యస్య దయితః విసంజ్ఞాదీనాం చేతనావహశ్చ| శిరీషఫలాదిభిరగదో గుణైః పూర్వవత్ ప్రియంగ్వాదివద్విజ్ఞేయః| సురసాగ్రం తులసీకుసుమం| కక్ష్యా వాయసీ కాకోదుంబరికా| కటుకాలాబుమూలాని గోపిత్తేన కల్కయేత్| బ్రాహ్మోఽయమగదో మణివాద్ధార్యః| సర్వకర్మస్వభీష్టేషు పూజితః శ్రేష్ఠః| (కటుకాలాబు ఘేచ్చురః)| అగారధూమాదిభిః ప్రాజాపత్యో నామాగదః సుబోధః| శ్వేతపద్మం జీవంతీకుసుమం చ సమభాగం కృత్వా రుక్మేన సువర్ణేన పేషయేదయం మణిశ్చాణక్యస్య కౌటిల్యస్య విషాపహ ఇష్టః| మాంస్యాదిభిర్దశాంగో నామాగదో విషాపహః| విశేషత ఉత్పాతాద్యాపహశ్చ| శీతం చందనం| ఉదుంబరత్వగాదిభిరగదో విశేషాద్విషవిస్ఫోటాదిహా| శిరీషాదివల్కలైః సఘృతోఽగదో దాహాదిహా| గజపిప్పల్యాదిభిర్భగవతా శివేన కృతోఽగదః| శివః శ్రేయష్కరః| మయూరకమపామార్గః రక్తా| గుంజా| నతం తగరం| సురాలాదిభిరౌశనసోఽగదః| సురాలా (ని)- సులక్షణా సురాలాఖ్యా జ్ఞేయా పుత్రవతీ పరా| పూజా వృద్ధాకరీ జ్ఞేయా పత్రపుష్పఫలైః శుభా| పావకీ (ని)- క్షురధారా పావకాఖ్యా జ్ఞేయా సస్యవతీతి చ| వీరణీ వీరగుచ్ఛోక్తా సైవారుణవచా మతా|| సోమా బ్రాహ్మీ చంద్రతరుర్వా| భోగవతీ సమంగా| కిణిహీ కటభీ| శ్లేష్మాతకాదిభిరగదః పానే వరః శ్రేష్ఠః| (సురసా నిర్గుండీ| మంజరీ తులసీ)|| 49||

Adhikarana dadhyAdikaM mUlaviShaghnam (50) · Śloka 50

దధ్యాజ్యాక్షౌద్రలవణం పీతం మూలవిషాపహం||50||

దధ్యాదికం సంయోజ్య పీతం మూలవిషాపహం భవతి|| 50||

Adhikarana haridrAdiyogaH (51) · Śloka 51

హరిద్రాసైంధవక్షౌద్రఘృతం సంసృజ్య పాయయేత్| ఆర్త్తాన్ మూలవిషైర్ఘోరైర్దిగ్ధవిద్ధాన్ విశేషతః||51||

ఘోరైర్మూలవిషైరార్త్తాన్ హరిద్రాదీని సంసృజ్య పాయయేత్| విషదిగ్ధశస్త్రవిద్ధాన్ విశేషేణ పాయయేత్|| 51||

Adhikarana nishAyAH antarbahiH prayogaH (52) · Śloka 52

హరిద్రాంతర్బహిః శస్తా విషదోషాతురే పరం||52||

విషదోషైరాతురే పురుషే అంతఃపానాదినా బహిశ్చ లేపాదినా హరిద్రైవ పరం శస్తా|| 52||

Adhikarana nishAdya~jjanam (53) · Śloka 53

నిశాశ్వమారసురసకరంజవ్యోషదారుభిః| అంజనం బస్త్రమూత్రేణ పిష్టైర్నేత్రోపరోధజిత్||53||

నిశాదిభిర్వస్తమూత్రపిష్టైరంజనం విషాతురే నేత్రోపరోధజిద్ భవతి||53||

Adhikarana bIjapUrAdya~jjanam (54) · Śloka 54

కర్ణాక్షినాసికాకంఠజిహ్వారోగేషు నావనం| బీజపూరార్యబృహతీఫలజ్యోతిష్మతీకృతం||54||

బీజపూరాదికృతం నావనం విషాతురే కర్ణాదిరోగేషు యోజ్యమితి శేషః| ఆర్యుబృహతీ స్థూలఫలా కంటకారికా తస్యాః ఫలాని|| 54||

Adhikarana gandhahastI agadaH (55) · Śloka 55

శ్వేత వచా హిఙ్వమృతా సుగంధా కుష్ఠసైంధవం| శిరీషపుష్పద్వినిశావ్యోషటుంటుకసర్షపాః| కపిత్థమధ్యం లశునం కరంజో వంశలేఖనం| పిష్ట్వా గోబస్తమూత్రేణ తత్పిత్తేనైవ భావయేత్| దినాని సప్త వ్యత్యాసాద్వినిహంతి తతోఽంజనాత్| విషం శిరస్థం మూర్ద్ధార్త్తిజ్వరాజీర్ణావిషూచికాః| అపస్మారగ్రహోన్మాదపాండుమేహమదాత్యయాన్| శుష్కనేత్రామయశిరోరోగపైల్లగణార్బుదాన్| కాచాంధకారపటలకండూదౌర్బల్యపక్ష్మణః| లేపాత్ పీతక్షతాలీఢదష్టదిఘ్దవిషం జయేత్| శ్విత్రం కృచ్ఛ్రాణి కుష్ఠాని దుష్టనాడీమహావ్రణాన్| ఆనాహార్శో గుదే లేపాల్లలాటే దుష్టపీనసం| యోనిలేపేన నారీణాం మూఢగర్భానులోమనః| ఉన్మూలయత్యేష విషం గంధహస్తీవ కాననం||55||

శ్వేతాదికం గోబస్తమూత్రేణ పిష్టం సంశోష్య సప్తదినాని తత్పిత్తేన గోబస్తపిత్తేన వ్యత్యాసాత్ పర్యాయేణ భావయేత్| పునర్గోపిత్తేన పునర్బస్తపిత్తేనేత్యర్థః| తతోఽనంతరమంజనేన శిరఃస్థం విషం మూర్ద్ధార్త్యాదీంశ్చ వినిహంతి| శుష్కనేత్రామయః శుష్కాక్షిపాకః| అంధకారం తిమిరం| లేపాత్ పీతవిషం క్షతవిషమాలీఢవిషం దష్టవిషం దిగ్ధవిషం చ జయేత్| క్షతవిషాదీనాం లక్షణం వక్ష్యతి| శ్విత్రపీడాదీంశ్చ లేపాత్ జయేత్| గుదే లేపాదానాహమర్శశ్చ| లలాటలేపాద్దుష్టపీనసం| ఏష చాగదో నారీణాం యోనిలేపనేన మూఢగర్భానులోమనః| ఏష చ విషమున్మూలయతి యథా గంధహస్తీ వనం| (శ్వేతా శ్వేతవచా| సుగంధా గంధనాకులీ| టుంటుకః స్యోనాకః| వంశలేఖనం వంశత్వక్)||55||

Adhikarana ajito~agadaH (56) · Śloka 56

విడంగపాఠా త్రిఫలాజమోదా హింగ్వగ్నివక్రం లవణస్య వర్గః| వ్యోషాన్వితం స్థావరజంగమానాం జేతా విషాణామగదోఽజితాఖ్యః||56||

విడంగాదిభిరజితనామాగదః స్థావరాణాం జంగమానాం చ విషాణాం జేతా| లవణవర్గః సూత్రోక్తః|| 56||

Adhikarana bAlasUryo~agadaH (57) · Śloka 57

మనోహ్వా రోచనా చండా త్వగేలాసితసర్షపైః| స్పృక్కాహింగులకాశ్మీరకాంతాభిః కల్కితోఽగదః| విషఘ్నో బాలసూర్యోఽయం శ్రీరక్షావిజయర్ద్ధిదః||57||

మనోహ్వాదిభిః కల్కితోఽగదో నామ్నా బాలసూర్యో విషఘ్నః శ్ర్యాదిప్రదశ్చ| మనోహ్వా మనశ్శిలా| చండా చోరకం| కాశ్మీరం కుంకుమం| కాంతా ప్రియంగుః|| 57||

Adhikarana mAheshvaro yogaH (58) · Śloka 58

అజగంధా సగోమూత్రా గృహధూమః సగుగ్గులుః| ఏష మాహేశ్వరో యోగో న క్వచిత్ ప్రతిహన్యతే||58||

అజగంధాదిభిర్మాహేశ్వరో యోగః సుబోధః| అశ్వగంధా సగోమూత్రా ఇతి చ పాఠః|| 58||

Adhikarana digdhaviddhalakShaNAni (59) · Śloka 59

విషదిగ్ధేన విద్ధస్తు ప్రతామ్యతి ముహుర్ముహుః| వివర్ణభావం భజతే విషాదం చాశు గచ్ఛతి| కీటైరివావృతం చాస్య గాత్రం చిమిచిమాయతే| శ్రోణిపృష్ఠశిరః స్కంధసంధయః స్యుః సవేదనాః| కృష్ణదుష్టాస్రవిస్రావీ తృణ్మూర్చ్ఛాజ్వరదాహవాన్| దుష్టికాలుష్యవమథుశ్వాసకాసకరః క్షణాత్| ఆరక్తపీతపర్యంతః శ్యావమధ్యోఽతిరుగ్వ్రణః| శూయతే పచ్యతే సద్యో గత్వా మాంసం చ కృష్ణతాం| ప్రక్లిన్నం శీర్యతేఽభీక్ష్ణం సపిచ్ఛిలపరిస్రవం||59||

విషదిగ్ధాస్త్రవిద్ధస్య లక్షణమాహ-ప్రతామ్యతి ముహుర్ముహురిత్యాదికం విషదిగ్ధేన విద్ధస్య లక్షణం| తత్ర వ్రణః క్షణాత్ దృష్టికాలుష్యాదికర ఇతి సంబంధః| ఆరక్తా ఈషల్లోహితాః పర్యంతా యస్మిన్ వ్రణే స తథోక్తః| శూయత ఇతి వ్రణవిశేషణం| (విషదిగ్ధేన శస్త్రేణ విద్ధో నరస్తు ముహుర్ముహుః పునః పునః ప్రతామ్యతి గ్లానిం ప్రాప్నోతి వివర్ణభావంం వైవర్ణ్యం భజతే| ఆశ్వేవ విషాదం గచ్ఛతి| చశబ్దః సముచ్చయే| అస్య విషదిగ్ధాహతస్య శరీరం కీటైః కృమిభిరాచితం వ్యాప్తమివ చిమిచిమాయతే చిమిచిమావదాచరతి| అణుప్రాణి పరిసర్పణప్రతీతిశ్చిమిచిమా| అస్య శ్రోణ్యాది నానా వేదనాఽన్వితా భవంతి| వ్రణః కృష్ణం దుష్టం చాస్రం సదా స్రవతి| తృడాదియుక్తశ్చ భవతి| మూర్చ్ఛా వైచిత్యం| క్షణేన దృష్టికాలుష్యాదికరో భవతి| వేధవ్రణ ఈషద్రక్తపీతవర్ణపర్యంతః శ్యావర్ణమధ్యః శోఫం ప్రాప్నోతి| సహసా పాకం చ ప్రాప్నోతి| తద్గతం మాంసం కాRర్ష్ణ్యమాసాద్య అతిశయేన క్లిన్నం సత్ పైచ్ఛిల్యయుక్తపూయస్రావోపేతమనవరతం శీర్యతే| చశబ్దః సముచ్చయార్థః)|| 59||

Adhikarana digdhaviddhacikitsA (60) · Śloka 60

కుర్యాదమర్మవిద్ధస్య హృదయావరణం ద్రుతం| శల్యమాకృష్య తప్తేన లోహేనాను దహేద్ వ్రణం| అథవా ముష్కకశ్వేతాసోమత్వక్తామ్రవల్లితః| శిరీషాద్గృధ్రనఖ్యాశ్చ క్షారేణ ప్రతిసారయేత్| శుకనాసాప్రతివిషావ్యాఘ్Rఈమూలైశ్చ లేపయేత్| పీతదష్టచికిత్సాం చ కుర్యాత్తస్య యథార్హతః| వ్రణే తు పూతిపిశితే క్రియా పిత్తవిసర్పవత్||60||

కిర్యాదిత్యాదినా దిగ్ధవిద్ధస్య చికిత్సా-అమర్మణి విద్ధస్యాశు హృదయవరణం కుర్యాత్| హృదయావరణం తత్ యేన పీతేన హృదయ ప్రాప్తేన విషమభిభవితుం న శక్నోతి తచ్చ వక్ష్యతే| వ్రణాచ్చ విషదిగ్ధం శల్యమాకృష్యాను పశ్చాత్తప్తేన శస్త్రేణ వ్రణం దహేత్| (అమర్మవిద్ధస్య మర్మవేధస్యాసాధ్యత్వాన్మర్మరహితప్రదేశే విద్ధస్య ద్రుతమాశ్వేవ హృదయావరణం ఘృతపానేన హృదయాచ్ఛాదనం కుర్యాత్ భిషగితి శేషః)| హృదయస్య సర్వధాతుమూలత్వాదాహారమార్గత్వాత్ ప్రధానమర్మత్వాచ్చ తస్మిన్ విషఘ్నఘృతాదిభిః ప్రచ్ఛాదితే సతి విషం సహసా నాతివిసర్పతి| ఉక్తం చాలంబాయనేన- యాః సిరాః సర్వగాత్రేషు హృదయే సంప్రతిష్ఠితాః| తాభిరస్య విషం సర్వం హృదయం సంప్రధావతి|| ఘృతేన తు ప్రతిచ్ఛన్నం విషం నాతి ప్రపీడయేత్| నిర్వాణజననం సర్పిః ప్రాణినాం ప్రాణవర్ద్ధనం|| హృదయావరణాస్తద్వద్భక్ష్యా భోజ్యాశ్చ సాగదాః|| ఇతి| అను హృదయావరణాదనంతరం శల్యం విషదిగ్ధశిలీముఖాదికం సూత్రోదితేన విధినాఽహృత్య అగ్నినా తప్తేన లోహమయేన జాంబ్వోష్ఠాదినా వేధవ్రణం దహేత్| అథవా నైవ దహేదపి తు ముష్కకాదీనాం క్షారేణ ప్రతిసారయేత్| శుకనాసాదిభిర్వ్రణం లేపయేత్| (అథవా అదాహే యస్య చేత్ ముష్కకాదిభవేన క్షారేణ వ్రణం ప్రతిసారయేత్| ముష్కకః కాలముష్కకః| శ్వేతా శ్వేతవచా| సోమాత్వక్ కట్ఫలత్వక్| తామ్రవల్లీ (చోంబుల్లిర్కోడి) శిరీషం ప్రసిద్ధం లోకే| గృధ్రనఖీ (కార్తోట్టి) విరలేతి పాఠ్యకారః| పిష్టైః శుకనాసాదిభిర్వేధవ్రణం లేపయేచ్చ| శుకనాసా స్యోనాకః| ప్రతివిషాఽతివిషా| వ్యాఘ్రీ బృహతీ)| తస్య విషదిగ్ధశస్త్రవిద్ధస్య పీతదష్టవిషాద్యపేక్షయా యోజయేత్| సుబోధం| పూతిపిశితే క్లిన్నమాంసే| (తస్య విషదిగ్ధశస్త్రవిద్ధస్య పీతదష్టచికిత్సాం పీతచికిత్సాం విషపీతాయ సూత్రోదితాం వమనాదికాం దష్టచికిత్సాముపరి వక్ష్యమాణాం సర్పాదిదుష్టక్రియాం చ కుర్యాత్| వ్రణే విద్ధవ్రణే పూతిపిశితే దుర్గంధయుక్తామిషే సతి తుశబ్దేన దుష్టీభూతేఽపి కారణవిశేషాత్ శీతోపచార ఏవ కర్త్తవ్య ఇతి ద్యోత్యతే| పిత్తవిసర్పవత్ పిత్తవిసర్ప ఇవ శతధౌతఘృతాప్లుతన్యగ్రోధగణాద్యాలేపనాదికా క్రియా చికిత్సా కార్యేతి శేషః)|| 60||

Adhikarana garAkhyaM kRutrimaM viSham (61) · Śloka 61

సౌభాగ్యార్థం స్త్రియో భర్త్రే రాజ్ఞే వారాతిచోదితాః| గరమాహారసంపృక్తం యచ్ఛంత్యాసన్నవర్తినః||61||

ఇత్యకృత్రిమముక్త్వా క్రమప్రాప్తం కృత్రిమం నిర్ణేతుమాహ-సౌభాగ్యార్థం భర్త్రేరాహారసంప్రయుక్తం గరం స్త్రియో యచ్ఛంతి దదతి| రాజ్ఞే చాసన్నవర్తినో యచ్ఛంతి కింభూతా అరాతిచోదితాః రాజశత్రుప్రయుక్తాః| (స్త్రియః సౌభాగ్యార్థం భర్త్రే ఆసన్నవర్తినః అరాతిచోదితాః వైరిజనప్రేరితాః రాజ్ఞే నృపాయ వాశబ్దో వికల్పార్థః| గరం వక్ష్యమాణవిశేషవిషం ఆహార సంపృక్తం ఆహోరేణ సంయుక్తం ఆహారశబ్దేనాద్యమానం సకలమపి వస్తుజాతం గృహ్యతే| యచ్ఛంతి ప్రయచ్ఛంతి)|| 61||

Adhikarana 'gara'nirvacanam (62) · Śloka 62

నానాప్రాణ్యంగశమలవిరుద్ధౌషధిభస్మనాం| విషాణాంచాల్పవీర్యాణాం యోగో గర ఇతి స్మృతః||62||

నను గరశబ్దేన కిముచ్యత ఇత్యాహ-నానావిధప్రాణ్యంగశమలానాం దేహవిరుద్ధౌషధిభస్మనామల్పవీర్యాణాం విషాణాం చ య ఏకత్ర యోగః స గర ఇతి స్మృతః| (నానాప్రాణ్యంగశమలవిరుద్ధౌషధిభస్మనాం నానావిధప్రాణినామంగానామవయవానాం శమలానాం మూత్రపురీషాదిమలానాం చ అథవా నానాప్రాణీనాం అంగమలానాం మనుష్యదేహమలానాం చ ప్రాణీనామేవాంగమలానాం వా| విరుద్ధౌషధిభస్మనాం విరుద్ధవీర్యద్రవ్యభస్మనాం అల్పవీర్యాణాం వత్సనాభాది మందవీర్యాణాం విషద్రవ్యాణాం చ యోగః ఏకీకరణం గర ఇతి గరసంజ్ఞః స్మృతః మునిభిరితి శేషః)|| 62||

Adhikarana garaprayukte lakShaNAni (63) · Śloka 63

తేన పాండుః కృశోఽల్పాఘ్నిః కాసశ్వాసజ్వరార్దితః| వాయునా ప్రతిలోమేన స్వప్నచింతాపరాయణః| మహోదరయకృత్ప్లీహో దీనవాగ్దుర్బలోఽలసః| శోఫవాన్ సతతాధ్మాతః శుష్కపాదకరః క్షయీ| ప్రాయః పశ్యతి శుష్కాంశ్చ వనస్పతిజలాశయాన్| మన్యతే కృష్ణమాత్మానం గౌరో గౌరం చ కాలకః| వికర్ణనాసానయనం పశ్యేత్తద్విహతేంద్రియః| ఏతైరన్యైశ్చ బహుభిః క్లిష్టో ఘోరైరుపద్రవైః| గరార్త్తో నాశమాప్నోతి కశ్చిత్సద్యోఽచికిత్సితః||63||

గరోపయుక్తస్య లక్షణమాహ-తేన గరేణోపయుక్తేన పురుషః పాండ్వాదిగుణో భవతి| అర్ద్దితశబ్దస్య కాసాదిభిః సంబంధః| ప్రతిలోమో వాయుర్విపరీతవాహీ| మహచ్ఛబ్దస్య ప్లీహాంతైః సంబంధః స్వప్నే చ గోమాయ్వాదీన్ జలాశయాంతాన్ ప్రాయః పశ్యతి| యశ్చ స్వభావాదేవ గౌరః స కృష్ణమాత్మానం మన్యతే కాలశ్చ గౌరం| తేన చ గరణ విహతేంద్రియః సర్వం కర్ణాదిరహితం పశ్యతి| గరార్త్తశ్చ పురుషః ఏతైరన్యైశ్చ ఘోరైర్బహుభిరుపద్రవైః క్లిష్టో నాశమాప్నోతి| కశ్చ్త్ సద్య ఏవాచికిత్సితః సన్|| 63||

Adhikarana garacikitsAkramaH (64) · Śloka 64

గరార్త్తో వాంతవాంభుక్త్వా తత్పథ్యం పానభోజనం| శుద్ధహృచ్ఛీలయేద్ధేమ సూత్రస్థానవిధేః స్మరన్||64||

గరార్త్త ఇత్యాదినా చికిత్సా| యో గరార్త్తః స ప్రథమమేవ వాంతవాన్ గరే పథ్యం పానభోజనం భుక్త్వా శుద్ధహృత్ సన్ హేమ సువర్ణం సూత్రస్థానోక్తవిధినా శీలయేత్| (గరార్త్తః గరపీడితో నరః వాంతవాన్ కృతవమనః తత్పథ్యాం గరహితం పానభోజనం భుక్త్వా సూత్రస్థానవిధేః స్మరన్ అన్నసంరక్షాయాం విషపీతాయ దద్యాదిత్యాది సూత్రస్థానోక్తం నిరూపయన్ శుద్ధహృత్ సక్షౌద్రతామ్రరజసా శుద్ధహృదయః హేమ హేమచూర్ణం శీలయేదభ్యసేత్)|| 64||

Adhikarana sharkarAdilehaH (65) · Śloka 65

శర్కరాక్షౌద్రసంయుక్తశ్చూర్ణస్తాప్యసువర్ణయోః| లేహః ప్రశమయత్యుగ్రం సర్వం యోగకృతం విషం||65||

శర్కరాదిలేహః సుబోధః| తాప్యం మాక్షికధాతుః| తాప్యసువర్ణయోశ్చూర్ణః శర్కరయా క్షౌద్రేణ చ సంయోజితో లేహ ఉగ్రముత్కృష్టవీర్యం యోగకృతం సర్వం విషం ప్రశమయతి నాశయతి| అత్ర సర్వశబ్దేన గరస్య నానాత్వం ద్యోత్యతే|| 65||

Adhikarana mUrvAdicUrNam (66) · Śloka 66

మూర్వామృతానతకణాపటోలీచవ్యచిత్రకాన్| వచాముస్తవిడంగాని తక్రకోష్ణాంబుమస్తుభిః| పిబేద్రసేన చామ్లేన గరోపహతపావకః||66||

యస్య గరేణ పావక ఉపహతః స మూర్వాదిచూర్ణం తక్రాదిభిరమ్లేన కాంజికాద్యమ్లద్రవ్యేణ మాంసరసేన చ పిబేత్|| 66||

Adhikarana pArAvatAmiShAdiyogaH (67) · Śloka 67

పారావతామిషశటీపుష్కరాహ్వశృతం హిమం| గరతృష్ణారుజాకాసశ్వాసహిధ్మాజ్వరాపహం||67||

పారావతమాంసాదికం రసవిధానేన శృతం పక్వం పశ్చాచ్చ హిమం గరాద్యపహరం| (పారావతామిషాదిభిః శృతం అత్ర శ్రపణోకత్యా ద్రవద్రవ్యత్వాత్తోయమిత్యర్థః)|| 67||

Adhikarana shvAsakAsaghnayogau (68) · Śloka 68

వాయసీ శ్వాసకాసఘ్నీ భృష్టాజ్యత్రిఫలారసే| భారంగీనాగరనిర్యూహః శిశిరశ్చ సమాక్షికః||68||

ఆజ్యత్రిఫలారసయోర్భృష్టా వాయసీ గరార్త్తస్య శ్వాసకాసఘ్నీ| వాయసీ కాకోదుంబరికా| భారంగీనాగరయోః క్వాథః శీతో మాక్షికయుక్తశ్చశబ్దాచ్ఛ్వాసకాసఘ్నః|| 68||

Adhikarana hareNvAdilepanam (69) · Śloka 69

హరేణుచందనశ్యామానలదం శ్లక్ష్ణపేషితం| విలేపనం ప్రయోక్తవ్యం గరేణోపహతత్వచః||69||

యేషాం గరేణ త్వగుపహతా తేషాం హరేణ్వాదికం శ్లక్ష్ణపిష్టం విలేపనం ప్రయోక్తవ్యం|| 69||

Adhikarana ma~jjiShThAtipragharShaNam (70) · Śloka 70

మంజిష్ఠా కిణిహీ నింబరజన్యశ్వత్థచందనైః| ప్రఘర్షణం కృశానాం తు గరేణ క్షపితౌజసాం||70||

యే గరేణ క్షపిత్తౌజసః కృశాశ్చ తేషాం మంజిష్ఠాదిభిర్దేహే ప్రఘర్షణం హితం|| 70||

Adhikarana shreShThaM pathyam (70) · Śloka 71

పథ్యం పరమముద్దిష్టం శీలనం క్షీరసర్పిషోః||71||

పథ్యమిత్యాది గరే విజ్ఞేయం|| 70||

Adhikarana vRuShadisiddhaghRutAniA (72) · Śloka 72

వృషనింబపటోలీనాం క్వాథేన విపచేత్ ఘృతం| అభయాగర్భిణం శ్రేష్ఠం తత్ గరస్య నిబర్హణం| హరిద్రాం నాకులీం జాతీం పృథక్పిష్ట్వా విపాచయేత్| ఘృతత్రయం విషార్త్తానామేతదారోగ్యదం పరం| తండులీయకమూలేన గృహధూమేన చైకతః| క్షీరేణ చ ఘృతం సిద్ధం సమస్తవిషరోగజిత్| నాగదంతీ త్రివృద్దంతీ ద్రవంతీ స్నుక్పయః పలైః| సాధితం మాహిషం సర్పిః సగోమూత్రాఢకం హితం| సర్పకీటవిషర్త్తానాం గరార్త్తానాం చ శాంతయే||72||

వృషాదిక్వాథే హరీతకీగర్భం ఘృతం పచేత్తద్ఘ్రుతం శ్రేష్ఠం గరనిబర్హణం| హరిద్రాదికం పృథక్పిష్ట్వా ఘృతత్రయం విపాచయేత్| తేనైకం ఘృతం హరిద్రయా ద్వితీయం నాకుల్యా తృతీయం జాత్యా| తండులీయకమూలాదావేకత ఇతి మిశ్రీకృత్య| నాగదంత్యాద్యం సర్పిర్వ్యాఖ్యాసమం| శాంతయే రోగోపశమాయ||72||

Adhikarana ajeyaM ghRutam (73) · Śloka 73

మధుకం తగరం కుష్ఠం భద్రదారు హరేణవః| మంజిష్ఠైలైలవాలూని నాగపుష్పోత్పలం ప్లవం| విడంగం చందనం పత్రం ప్రియంగుర్ధ్యామకం బలా| అంశుమత్యౌ హరిద్రే ద్వే బృహత్యౌ సారివాద్వయం| ఏషాం కల్కైర్ఘృతం సిద్ధమజేయం నామ విశృతం| విషాణి హంతి సర్వాణి శీఘ్రమేవ ప్రయోజితం||73||

మధుకాదికల్కైరజేయం నామ ఘృతం సుబోధం| ప్లవం పరిపేలవం| పత్రం గంధపత్రం| ధ్యామకం కత్తృణం| అంశుమత్యౌ సాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యౌ|| 73||

Adhikarana amRutaM ghRutam (74) · Śloka 74

శ్వేతే కపోతే బీజాని ప్రత్యక్పుష్పీశిరీషయోః| గోమూత్రపిష్టైస్తైః సర్పిః సిద్ధం విషహరం పరం| అమృతం నామ విఖ్యాతమపి సంజీవయేన్మృతం||74||

శ్వేతాదిభిర్గోమూత్రపిష్టైః సర్పిః సిద్ధం నామ్నాఽమృతం పరం విషహరం| మృతం సంజీవయేదితి సంభావ్యతే| శ్వేతే ద్వే వచా కటభీ చ| ప్రత్యక్పుష్పీ శిరీషయోర్బీజాని| ప్రత్యకపుష్య్పపామార్గః|| 74||

Adhikarana shirIShatvagAdighRutam (75) · Śloka 75

శిరీషత్వక్త్రిత్రకటుకం విదారీ చందనోత్పలం| ద్వే బలే సారివాస్ఫోతబృహతీనింబపల్లవాః| బంధుజీవాఢకీమూర్వావాసాసురసవత్సకాః| పాఠాంకోలాశ్వగంధార్కమూలయష్ట్యాహ్వపద్మకం| విశాలా బృహతీ లాక్షా కోవిదారశతావరీః| కటభీదంత్యపామార్గపృశ్నిపర్ణీరసాంజనం| శ్వేతౌ బాణాశ్వఖురకౌ కుష్ఠదారుప్రింగుకాః| సారం మధూకాత్త్రిఫలాం కరంజస్య ఫలం వచాం| రజన్యౌ లోధ్రమక్షాంశం పిష్ట్వా సాధ్యం ఘృతాఢకం| తుల్యాంబుఛాగగోమూత్రత్ర్యాఢకే తద్విషాపహం| అపస్మారక్షయోన్మాదభూతగ్రహగరోదరాన్| పాండురోగకృమిప్లీహగుల్మోరుస్తంభకార్మిలాః| హనుస్తంభగ్రహాదీంశ్చ పానాభ్యంజననావనైః| హంతి సంజీవయతి చ విషోద్వంధమృతాన్ నరాన్||75||

శిరీషత్వగాదికమక్షాంశం పిష్ట్వా గోచ్ఛాగయోర్మూత్రాత్త్ర్యాఢకే తుల్యాంబుఘృతాఢకం సాధ్యం| తత్పానాదిభిర్విషాపహమపస్మారాదీంశ్చ హంతి| విషమృతానుద్బంధమృతాంశ్చ నరాన్ సంజీవయతి| ఆస్ఫోతోఽర్కః| సురభిః సల్లకీ| బంధుజీవో బంధూకః| ఆఢకీ తువరీ| అంకోలః అంకోలకః| బాణోఽశ్వఖురశ్చ శ్వేతః| బాణః సహచరః| అశ్వఖురో గిరికర్ణికా|| 75||

Adhikarana haritAlaviShArttalakShaNaM cikitsA ca (76) · Śloka 76

భక్షితే హరితాలే తు హృది దాహో రసాగ్రహః| ఆనాహోఽమ్లస్య వమనం పీతహారిద్రవిట్స్రుతిః| తథా మండలిసర్పోక్తా వికారాస్తచ్చ భేషజం| విభజ్య యోజయేదూర్ధ్వమధః సంశోధితం చ తం| అంకోలజాలినీబీజశుకనాసాప్రియంగుకాః| లోధ్రధ్యామకతాలీసనతయష్ట్యాహ్వగుగ్గులుః| హ్నీబేరం భద్రకాష్ఠం చ లేహయేన్మధుసర్పిషా| దద్యాన్నకులగోపిత్తయుక్తం నస్యేఽజ్జనే చ తత్||76||

భక్షిత ఇత్యాదినా హరితాలాదీనాం క్షుద్రవిషాణాం నిర్ణయః| హరితాలే భక్షితే హృద్వ్యథాదికం భవతి| మండలిసర్పభక్షితే చ యే రోగా వక్ష్యమాణాస్తే చ భవంతి| తత్ర తదేవ మండలిసర్పోక్తం భేషజమౌషధం దోషాదీన్ విభజ్య యోజయేత్|| తం చ హరితాలభోజినం ఊర్ధ్వమధశ్చ వమనవిరేచనాభ్యాం సంశోధితమంకోలాదికం మధుసర్పిషా సహ లేహయేత్| తచ్చాంకోలాదికం నకులస్య గోశ్చ పిత్తేన యుక్తం నస్యఽంజనే చ దద్యాత్| జాలినీబీజం గరాగరీబీజం| శుకనాసా స్యోనాకః| ధ్యామకం సౌగంధికం| హ్నీబేరం వాలకం| భద్రకాష్ఠం దేవదారు| ఇతి హరితాలవిషే|| 76||

Adhikarana dhattUraviShArttalakShaNa~jcikitsA ca (77) · Śloka 77

ధుర్ధూరకోపయోగేన సర్వం పశ్యతి పీతకం| కంపలాలామదచ్ఛర్దిస్మృతిభ్రంశభ్రమాన్వితః| తం వామయేత మధురైః పాయయేద్వా సితాపయః||77||

ధుర్ధూరకస్య ధత్తూరస్యోపయోగేన కంపాన్వితః సన్ పురుషః సర్వం పీతకం పశ్యతి| తముపయుక్తధుర్ధూరం మధురైర్వామయేత్| శర్కరాక్షీరం వా పాయయేదితి ధుర్ధూరవిషే|| 77||

Adhikarana koradUShamadanakayorviShalakShaNaM cikitsA ca (78) · Śloka 78

కోరదూషైర్మదనకైః ప్రాయో ధుర్ధూరవద్గదాః| ఉన్మాదోఽక్షివినాశశ్చ తత్రాపి వమనం హితం| కూష్మాండకం చ సగుడం బహుశస్తత్ర భక్షయేత్| నానాప్రకారైః సంయోగైః కోద్రవా మదహేతవః| తాన్ విభజ్య యథాదోషం చికిత్సేదవిరోధిభిః||78||

కోరదూషైః కోద్రవైరుపయుక్తైస్తథా మదనకైః ప్రాయేణ ధుర్ధూరవద్ గదా భవంతి| అత్ర తు విశేషః ఉన్మాదాక్షినాశౌ| వ్యాఖ్యాసమం| కోద్రవాః కోరదూషా నానావిధైః సంయోగైర్మదహేతవో భవంతి| తాన్ మదాన్ దోషాదిభిర్విభజ్యావిరోధేన చికిత్సేత్|| 78||

Adhikarana dUShIviShe kramaH (79) · Śloka 79

దూషీవిషార్త్తం సుస్విన్నమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధితం| దూషీవిషారిమగదం లేహయేన్మధునా ప్లుతం||79||

గరం నిర్ణీయ క్రమప్రాప్తం దూషీవిషం నిర్ణేతుమాహ-దూషీవిషార్త్తమిత్యాతి| దూషీవిషేణార్త్తమాదావేవ స్విన్నం కృతోర్ధ్వమధశ్చ వమనవిరేచనాభ్యాం శోధితం దూషీవిషారినామానమగదం మధునా ప్లుతం లేహయేత్||79||

Adhikarana dUShIviShAriH agadaH (80) · Śloka 80

పిప్పల్యో ధ్యామకం మాంసీ లోధ్రమేలా సువర్చికా| కుటన్నటం నతం కుష్ఠం యష్టీచందనగైరికం| దూషీవిషారిర్నామ్నాఽయం న చాన్యత్రాపి వార్యతే||80||

పిప్పల్య ఇత్యాదినా స ఏవ దూషీవిషారేరుచ్యతే| అయమగదో నామ్నా దూషీవిషారిరన్యత్రాపి విషే న నివార్యతే|| 80||

Adhikarana virecanayogau (81) · Śloka 81

హరీతకీ సలవణా మాగధీ మరిచాని చ| ఏతద్దూషీవిషార్త్తానాం కాశ్యపోక్తం విరేచనం| యుంజ్యాద్వా విషరోగేషు రేకే వ్యోషాదికం భిషక్||81||

హరీతక్యాది కాశ్యపోక్తం విరేచనం| మాగధీ పిప్పలీ| వ్యోషాదిర్నామ కల్పోక్తస్తం వ్యోషత్రిజాతకేత్యాది విరేచనం సర్వేషు విషరోగేషు యుంజ్యాత్|| 81||

Adhikarana taruNapalAshakShArayogaH (82) · Śloka 82

తరుణస్య పలాశస్య స్రుతం క్షారోదకం పచేత్| క్వాథే తత్ర ప్రతీవాపం ప్రక్షిపేచ్ఛ్లక్ష్ణచూర్ణితం| వ్యోషం శిరీషకుసుమం మధుకం సారివే మిసిం| కుష్ఠం వేల్లనిశే లాక్షాం శుక్లాం సురసమంజరీం| సింధూత్థం రక్తమృన్మాంసీ రేణుకాం హింగువాహ్వికం| దర్వీప్రలేపి తజ్జాతం గోవిషాణే నిధాపయేత్| క్షయగుల్మోదరార్శాంసి మేహం మందాగ్నితాం జ్వరం| త్వగ్దోషకాసాపస్మారగ్రహోన్మాదభగందరాన్| పాండుం కంఠస్వరగదాన్ ప్లీహానం శ్వయథుం కృమీన్| కోలమాత్రమతః ఖాదన్ జయేత్ సర్వవిషాణి చ||82||

తరుణపలాశస్య క్షారేణ స్రుతముదకం పచేత్| తస్మిన్ క్వాథే పచ్యమానే వ్యోషాదికం శ్లక్ష్ణచూర్ణితం ప్రతీవాపం ప్రక్షిపేత్| తచ్చ పాకేన దర్వీప్రలేపి జాతం గోశృంగే నిధాపయేత్| అతః ప్రత్యహం కోలమాత్రం ఖాదన్ క్షయాదీని సర్వవిషాణి చ జయేత్| శుక్లామితి సురసమంజర్యా విశేషణం| రక్తమృత్ గైరికం| రేణుకా హరేణుః| వాహ్లీకం కుంకుమం|| 82||

Adhikarana agadaprabhAvanidarshanam (83) · Śloka 83

విషం తేజోమయం మంత్రైః సత్యబ్రహ్మతపోమయైః| యథా నివార్యతే శీఘ్రం ప్రయుక్తైర్న తథౌషధైః| న తు సర్వమనుష్యాణాం సంతి భేషజసంపదః| అజ్ఞాతరోగసద్భావే యోగ్యతా చాతిదుర్లభా| ప్రకుప్యతి విషం భూయః కేవలైశ్చౌషధైర్జితం| అవాప్తౌ సిద్ధమంత్రాణాం యతేతాతశ్చికిత్సకః| తేఽపి చ వ్రతహీనస్య హీనా వా స్వరవర్ణతః| యస్మాన్న సిద్ధిమాయాంతి తస్మాద్యోజ్యోఽగదక్రమః||83||

విషమిత్యాదిశ్లోకచతుష్టయేనాగదానాం ప్రభావాతిశయకీర్తినం| విషాణాం విషరోగాణాం చ ఔషధేభ్యో మంత్రాః పరమౌషధం| తే చ వ్రతాదిసాపేక్షత్వాత్ సర్వస్య చ న సిద్ధిదాః తస్మాత్తత్కార్యే అగదక్రమో యోజ్య ఇతి పిండార్థః| విషం హి తేజోమయం తచ్చ యథా సత్యాదిమయైర్మంత్రైః ప్రయుక్తైః శీఘ్రం నివార్యతే తథా నౌషధైః| న చాపి సర్వేషాం మనుష్యాణాం భేషజసంపదో విద్యంతే| సతీష్వపి వా తాసు విషస్య క్షిప్రకారిత్వాదవిజ్ఞాతరోగసద్భావే విషభుక్తే పురుషే భేషజయోగ్యతైవాతిదుర్లభా| న కేవలమేతావానేవ యావదౌషధైర్జితమపి విషం భూయః ప్రకుప్యతి| యత ఏవమతశ్చికిత్సకః సిద్ధమంత్రాణామవాప్తౌ యతేత| ఏతావతా ఔషధస్యాప్రాధాన్యముక్తం| సంప్రతి మంత్రాణాం దుర్లభత్వముచ్యతే-త ఇతి| తేఽపి చ మంత్రా వ్రతహీనస్య భిషజోఽథవా స్వరేణ వర్ణేన వా హీనా నైవ సిద్ధిమాయాంతి| తస్మాద్ధేతోరగదక్రమ ఏవ యోజ్యః|| 83||

Adhikarana viShasa~gkaTam (84) · Śloka 84

విషప్రకృతికాలాన్నదోషదూష్యాదిసంగమే| విషసంకటముద్దిష్టం శతస్యైకోఽత్ర జీవతి||84||

విషాదీనామర్థాత్ సదృశానాం సంగమ ఏకత్ర సన్నిపాతే విషసంకటముద్దిష్టమాచార్యైః| అత్ర విషసంకటే శతస్యైకో జీవతి| జీవితం దుర్లభమితి తాత్పర్యార్థః| (విషప్రకృతిః తీక్ష్ణాదిగుణసామ్యాత్పిత్తప్రకృతిః| విషకాలోఽంబుయోనిత్వాద్వర్షాకాలః| విషాన్నం కటుతీక్ష్ణాదిసామ్యత్ సర్షపాది| దోషో గుణసామ్యాత్ పిత్తం| ఏవం దూష్యం తదా శ్రయత్వాద్రక్తం| ఆదిశబ్దేనాన్యదపి తత్సదృశగుణం క్షుత్పిపాసాద్యపతర్పణం చ గృహ్యతే)|| 84||

Adhikarana viShavRuddhikAraNAni (85) · Śloka 85

క్షుత్తృణాఘర్మ్మదౌర్బల్యక్రోధశోకభయశ్రమః| అజీర్వవర్చోద్రవతాపిత్తమారుతవృద్ధిభిః| తిలపుష్పఫలాఘ్రాణభూబాష్పఘనగర్జితః| హస్తిమూషికవాదిత్రనిస్వనైర్విషసంకటైః| పురో వాతోత్పలామోదమదనైర్వర్ధతే విషం||85||

విషవృద్ధిప్రసంగాత్తత్కారణమన్యదప్యాహ-క్షుదాదిభిర్విషం వర్ద్ధతే| నిస్వనశబ్దేన హస్త్యాదీనాం ప్రత్యేకం సంబంధః| విషసంకటముక్త లక్షణం| మదనో హర్షః| (తిలపుష్పఫలాఘ్రాణం తిలస్య పుష్పఫలయోరాఘ్రాణం| తిలపుష్పస్య మదనఫలస్య చేతి కేచిత్| భూవాష్పః ప్రథమజలసిక్తాయా భూమేర్ధూమాకార ఊష్మా| ఘనగర్జితం మేఘధ్వనిః హస్తినిస్వనాదీనాం ప్రత్యేమేకైకస్య బహుత్వేఽపి విషసంకటసంజ్ఞాఽస్తీతి బోధ్యం| ఉత్పలస్యామోదః ఉత్పలామోదః| మదనేన కామవృద్ధ్యా)|| 85||

Adhikarana varShAsu viShavRuddheH kAraNam (86) · Śloka 86

వర్షాసు చాంబుయోనిత్వాత్సంక్లేదం గుడవద్గతం| విసర్పతి ఘనాపాయే తదగస్త్యో హినస్తి చ| ప్రయాతి మందవీర్యత్వం విషం తస్మాద్ ఘనాత్యయే||86||

వర్షాసు విషవృద్ధేః కారణమాహ-వర్షాసు చ విషమంబుకారణత్వస్వభావత్వాత్ గుడవత్ సంక్లేదం గతం విసర్పతి విస్తీర్యతే| తచ్చ విషం ఘనాపాయే శరద్యగత్స్యో హినస్తి| తస్మాద్ధేతోర్ఘనాత్యయే శరది విషం మందవీర్యత్వం యాతి| (అంబుయోనిత్వాత్ సాగరోద్భవతయా వర్షాసు వర్షాకాలే గుడ ఇవ సంక్లేదం గతం ప్రాప్తం ఘనాపాయే శరది చ సముచ్చయే విసర్పతి సర్వతః సంచరతి| అగస్త్యః నక్షత్రరూపేణ తత్కాలోదితోఽగస్త్యో నామ మహర్షిః తద్విషం హినస్తి నాశయతి| మందవీర్యత్వమల్పబలత్వం)|| 86||

Adhikarana viShe doShAnusAraM cikitsAkramaH (87) · Śloka 87

ఇతి ప్రకృతిసాత్మ్యర్తుస్థానవేగబలాబలం| ఆలోచ్య నిపుణం బుద్ధ్యా కర్మానంతరమాచరేత్| శ్లైష్మికం వమనైరుష్ణరూక్షతీక్ష్ణైః ప్రలేపనైః| కషాయకటుతిక్తైశ్చ భోజనైః శమయేద్విషం| పైత్తికం స్రంసనైః సేకప్రదేహైర్భృశశీతలైః| కషాయతిక్తమధురైర్ఘృతయుక్తైశ్చ భోజనైః| వాతాత్మకం జయేత్స్వాదుస్నిగ్ధామ్లలవణాన్వితైః| సఘృతైర్భోజనాలేపైస్తథైవ పిశితాశనైః||87||

ఇత్యనంతరోక్తప్రకారేణ ప్రకృత్యాదికం విశిష్టయా బుద్ధ్యా నిపుణమాలోచ్య వికల్ప్యానంతరమవ్యవహితం కర్మాచరేత్| (ప్రకృతిర్విషప్రకృతిః| సాత్మ్యం పరిచితవస్తు| ఋతుర్వర్షాదిః| స్థానం విషస్థానం| వేగో విషవేగః| బలాబలం ద్రవ్యవిశేషజనితం)| కఫానుపూర్వ్యా విషస్య చికిత్సామాహ-శ్లైష్మికమిత్యాదినా| కఫస్థానక్రమేణ చికిత్సా సుబోధా| వమనైరుష్ణాదిగుణైః ప్రలేపనైః కషాయాదిరసైర్భోజనైశ్చ శ్లేష్మాత్మకం విషం శమయేత్| పిత్తాత్మకం స్రంసనాదిభిః| వాతాత్మకం స్వాద్వాదిగుణైర్భోజనైరాలేపైస్తథా పిశితాశనైశ్చ జయేత్|| 87||

Adhikarana viShaharaNe ghRutaM shreShTham (88) · Śloka 88

నాఘృతం స్రంసనం శస్తం ప్రలేపో భోజ్యమౌషధం| సర్వేషు సర్వావస్థాసు విషేషు న ఘృతోపమం| విద్యతే భేషజం కించిద్విశేషాత్ ప్రబలానిలే||88||

విషహరణే ఘృతస్య వైశిష్ట్యమాహ-సర్వత్ర చ విషే స్రంసనాది చతుష్టయం ఘృతరహితం నైవ శస్తం| కుత ఇత్యాహ-సర్వేష్విత్యాది| వ్యాఖ్యాసమః శ్లోకః| (సర్వేషు స్థావరజంగమాత్మకేషు విషేషు సర్వావస్థాసు వమనవిరేచనాస్రావాలోపసేకభోజనాగదపానప్రభృతిషు ఘృతోపమం ఘృతతుల్యమన్యదౌషధం కించిదపి న విద్యతే కిమపి నాస్తీత్యర్థః| ప్రబలానిలే వాతోల్బణే విషే విశేషాత్ తత్ర ఘృతమేవ విశేషేణ శస్తమిత్యర్థః|| 88||

Adhikarana raktagaviShacikitsA (89) · Śloka 89

రక్తగే స్రావయేద్రక్తం పిత్తవచ్చ క్రియాక్రమః| దూషీవిషే పునస్తత్స్థే పంచకర్మాణి చాచరేత్||89||

రక్తగే విషే రక్తం స్రావయేత్ పిత్తప్రాప్తవచ్చ క్రియాం కుర్యాత్| దూషీవిషే పునస్తత్స్థ ఇతి రక్తస్థే పంచకర్మాణి వమనాదీని చాచరేత్|| 89||

Adhikarana shirogataviShacikitsA (90) · Śloka 90

గండూషైః కవలైః ప్రాశైస్తీక్ష్ణైః ప్రధమనాంజనైః| శిరోగతం ప్రశమయేద్విషసంక్రమణైస్తథా||90||

శిరోగతం విషం గండూషాదిభిస్తీక్ష్ణైర్జయేద్విషసంక్రమణైశ్చ|| 90||

Adhikarana ruddhavAyoshcikitsA (91) · Śloka 91

విషదుష్టకఫస్రోతో రుద్ధవాయుర్మృతోపమః| యః స్యాదసాధ్యలింగైశ్చ రహితస్తస్య యోజయేత్| మూర్ధ్ని కాకపదం కృత్వా కల్కం చర్మకసోద్భవం| ధ్మాపనం చాస్య కటాభీజాలినీ కటుకైర్హితం||91||

విషదుష్టేన కఫేన స్రోతస్సు రుద్ధో వాయుర్యస్య స తథావిధో మృతోపమో యః స్యాదసాధ్యవిషలింగరహితశ్చ తస్య శిరసి శస్త్రేణ కాకపదం కృత్వా చర్మకసోద్భవం కల్కం యోజయేత్| చర్మకసా కటుకరోహిణీ| అస్య చ మృతోపమస్య కటభ్యాదిభిర్నాసాయాం ధ్మాపనంచ హితం|| 91||

Adhikarana AshrayAshrayiNoravirodhena cikitsA (92) · Śloka 92

ఆశయే యస్య దోషస్య విషం తిష్ఠతి తం పురః| ఆశ్రయాశ్రయిణోర్విద్వానవిరోధేన సాధయేత్||92||

యస్య చ దోషస్య వాతాద్యన్యతమస్యాశయే స్థానే విషం తిష్ఠతి తం దోషం విద్వాన్ భిషక్ పురః ప్రథమం సాధయేత్| కథమిత్యాహ-ఆశ్రయాశ్రయిణోరవిరోధేన యథా చికిత్సయోభౌ న విరుధ్యతః||92||

Adhikarana AshayAnusAraM cikitsAvisheShaH (93) · Śloka 93

క్షారాగదః కఫస్థానస్థితే స్వేదః సిరావ్యధః| పిత్తే క్షౌద్రపయోఽమ్లాజ్యపానసేకావగాహనం| స్వేదో వాతాశయే దధ్నా పానం చ నతకుష్ఠయోః| క్షీరేణాగదగర్భేణ మదనస్య ఫలేన చ| ఆస్థాపనం ప్రయుంజీత వాతాశయగతే విషే| పచేద్యష్టీమధుక్వాథే తైలం క్షీరచతుర్గుణం| త్రిఫలా సర్పవేతాలీశతపుష్పేందురాజిభిః| అనంతయా చ తత్పాననావనాభ్యంగబస్తిషు| భోజనే చ ప్రణిహితం హంతి వాతాశయాద్విషం| బలయా సోమరాజ్యా వా పచేత్పాటలయాఽథవా| ఘృతమండసమం తైలమానువాసనికం పరం||93||

కఫస్థానస్థితే విషే చికిత్సితోక్తః క్షారాగదః స్వేదః సిరావ్యధశ్చ ప్రయోజ్యః| పిత్తే పిత్తాశయస్థే విషే క్షౌద్రాదికమవగాహనాంతం| వాతాశయే వాతాశయస్థే విషే స్వేదస్తథా నతకుష్ఠయోర్దధ్నా పానం| అన్యతమాగదగర్భేణ క్షీరేణ మదనఫలయుక్తేనాస్థాపనం చ వాతాశయగతే విషే ప్రయుంజీత| మధుయష్టీక్వాథే క్షీరచతుర్గుణం తైలం త్రిఫలాదిభిః కల్కీకృతైః పచేత్| తత్తైలం పానాదిషు ప్రణిహితం వాతాశయాద్విషం హంతి| సర్ప(ని) సర్పమంజరిసంజ్ఞాయాం కేసరీ తు సమంజరీ| వేతాలీ (ని) వేతాలీ తాలపర్ణీ చ తాలీ చ పరికీర్తితా| అనంతా దూర్వా| బలాదిత్రయాదన్యతమేన ఘృతమండసమం తైలం పచేత్| తత్పరమానువాసనికం ప్రకరణాద్వాతాశయగతే విషే|| 93||

Adhikarana pathyanirdeshaH (94) · Śloka 94

విషోపద్రవపథ్యం చ వీక్ష్య యుంజ్యాద్యథామయం|94|

విషోపద్రవం పథ్యం చ వక్ష్యమాణవిషోపద్రవప్రతిషేధాధ్యాయవిహితం వీక్ష్య యథామయం రోగానతిక్రమేణ యుంజ్యాత్|| 94||

Adhikarana AshayAnusAraM sAdhyAsAdhyatA (94-40) · Śloka 40

అయత్నాచ్ఛ్లేష్మగం సాధ్యం యత్నాత్పిత్తాశయాశ్రితం| సుదుస్సాధమసాధ్యం వా వాతాశయగతం విషం||94|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతా వష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే విష ప్రతిషేధో నామ చత్వారింశోఽధ్యాయః||40||

విషస్య దోషభేదజనితం సుసాధదుస్సాధత్వముపసంహరణముఖేన దర్శయతి-అయత్నాదిత్యాదినా| సాధ్యాసాధ్యనిరూపణం సుబోధం| (శ్లేష్మగం శ్లేష్మాశయగతం విషం అయత్నాత్ యత్నేన వినా సాధ్యం| పిత్తాశయాశ్రితం పిత్తాశయగతం యత్నాత్ ప్రయత్నేన సాధ్యం| వాతాశయప్రాప్తం సుదుస్సాధం సుతరాం దుస్సాధం దుఃఖేన సాధయితుం శక్యం| అసాధ్యం సాధయితుమశక్యం| వాశబ్దో వికల్పార్థః| క్షారాగదః కఫస్థానస్థిత ఇత్యాది క్రియాకథనాదాశ్రయాశ్రయిణోః క్రియాసామ్యతైవాత్ర శ్లేష్మాశయగతస్యాయత్నసాధ్యత్వే హేతుః ఏవం పిత్తాశయాశ్రితస్య స్వేదనాదిద్రవ్యోపయోగాద్యసమక్రియతయా యత్నసాధ్యత్వం| వాతాశయగతస్యాశ్రయాశ్రయిణోః క్రియాసామ్యేఽపి యస్మా దత్యర్థముష్ణం విషమతః సర్వవిషేషూక్తాః పరిషేకాస్తు శీతలా ఇత్యాది విషక్రియాయాః శీతలత్వేన వాతలత్వాన్మహాత్యయతయాఽస్య దుఃసాధత్వం|| 94|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయా మష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయా ముత్తరతంత్రే చత్వారింశోఽధ్యాయః