Adhikarana atha viShopadravapratiShedho nAma saptacatvAriMsho~adhyAyaH, adhyAyapratij~jA (1) · Śloka 1
athātō viṣōpadravapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो विषोपद्रवप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
viṣāṇāṁ tadrōgāṇāñca nirṇayaṁ kr̥tvā viṣē ya upadravāstāṁstaccikitsāñca pradarśayitumadhyāya ārabhyatē|| 1||
Adhikarana viShopadravAH (2) · Śloka 2
jvarakāsavamiśvāsahidhmātr̥ṣṇā'timūrcchanam| viśō bhēdō'tikāṭhinyamānāhō bastimūrddharuk| śvayathuḥ pūtadaṁśatvaṁ raktasrāvō viṣānilaḥ| iti ṣōḍaśa nirdiṣṭāḥ viṣārttānāmupadravāḥ| gacchantyupēkṣitā nāśaṁ yairjuṣṭā viṣarōgiṇaḥ||2||
ज्वरकासवमिश्वासहिध्मातृष्णाऽतिमूर्च्छनम्| विशो भेदोऽतिकाठिन्यमानाहो बस्तिमूर्द्धरुक्| श्वयथुः पूतदंशत्वं रक्तस्रावो विषानिलः| इति षोडश निर्दिष्टाः विषार्त्तानामुपद्रवाः| गच्छन्त्युपेक्षिता नाशं यैर्जुष्टा विषरोगिणः||२||
🔊 Audio coming soon
jvarādayaḥ ṣōḍaśa viṣārttānāmupadravā nirdiṣṭāḥ| upēkṣitā acikitsitāḥ santō viṣarōgiṇō yairupadravairjuṣṭā nāśaṁ gacchanti|| 2||
Adhikarana rAjavRukShAdikvAthaH jvare (3) · Śloka 3
rājavr̥kṣaphalōśīrakāśmaryaghanapadmakāt| kvāthaḥ saśarkarākṣaudrō viṣajvaraharaḥ param||3||
राजवृक्षफलोशीरकाश्मर्यघनपद्मकात्| क्वाथः सशर्कराक्षौद्रो विषज्वरहरः परम्||३||
🔊 Audio coming soon
rājavr̥kṣa ityādinā jvarādīnāṁ kramēṇa cikitsā rājavr̥kṣaphalādikvāthaḥ subōdhaḥ|| 3||
Adhikarana jvarAdau yogAntarANi (4) · Śloka 4
pītā taṇḍulatōyēna kaṭukā sasitōpalā| viṣajvaraharā'jājī jīvakarṣabhakōtpalam| kōlamajjasitādhānyabhārṅgī yaṣṭyāhvakēsaram| viṣajvaravamiśvāsakāsatr̥ṣṇānibarhaṇam| triphalāragvadhavyāghrīkvāthō jvaravibandhajit| bālabilvavacāmustākaṣāyaḥ sapunarnavaḥ| jvarāgnisādaśvayathūnnihanti viṣasambhavān||4||
पीता तण्डुलतोयेन कटुका ससितोपला| विषज्वरहराऽजाजी जीवकर्षभकोत्पलम्| कोलमज्जसिताधान्यभार्ङ्गी यष्ट्याह्वकेसरम्| विषज्वरवमिश्वासकासतृष्णानिबर्हणम्| त्रिफलारग्वधव्याघ्रीक्वाथो ज्वरविबन्धजित्| बालबिल्ववचामुस्ताकषायः सपुनर्नवः| ज्वराग्निसादश्वयथून्निहन्ति विषसम्भवान्||४||
🔊 Audio coming soon
saśarkarā kaṭukā taṇḍulatōyēna pītā viṣajvaraharā bhavati| ajājyādikēsarāntaṁ viṣajvarādinibarhaṇam| triphalādikvāthē jvaravibandhajit| bālabilvādikaṣāyaḥ punarnavāyuktō viṣasambhavān jvarādīn nihanti|| 4||
Adhikarana vaidehikAdi shvAsakAsajvare (5) · Śloka 5
vaidēhikārāmaṭhakaṁ kapittharasasaindhavam| sasitāmākṣikaṁ līḍhaṁ śvāsakāsajvarāpaham||5||
वैदेहिकारामठकं कपित्थरससैन्धवम्| ससितामाक्षिकं लीढं श्वासकासज्वरापहम्||५||
🔊 Audio coming soon
vaidēhikādikaṁ śvāsādyapaharam| vaidēhikā pippalī| rāmaṭhakaṁ hiṅgu| iti jvarē|| 5||
Adhikarana viShakAsacikitsA (6) · Śloka 6
sadrākṣānāgarāṁ kr̥ṣṇāmathavā savarāghanām| līḍvājyamadhunā kāsānmucyatē viṣasambhavāt| sapāṭhāñjanamañjiṣṭhādviniśāmadhukaṁ tathā| yaṣṭyāhvamambhasā pītvā.......................||6||
सद्राक्षानागरां कृष्णामथवा सवराघनाम्| लीड्वाज्यमधुना कासान्मुच्यते विषसम्भवात्| सपाठाञ्जनमञ्जिष्ठाद्विनिशामधुकं तथा| यष्ट्याह्वमम्भसा पीत्वा.......................||६||
🔊 Audio coming soon
kr̥ṣṇāṁ pippalīṁ drākṣānāgarābhyāṁ yuktāṁ madhusarpiṣā līḍhvā viṣasambhavān kāsān mucyatē| athavā savarāghanāṁ kr̥ṣṇāṁ madhvājyēna līḍhvā| athavā pāṭhādiyuktāṁ kr̥ṣṇām| tathā yaṣṭyāhvamambhasā pītvā viṣasambhavāt kāsādvimucyatē| iti kāsē|| 6||
Adhikarana viShavamIcikitsA (7) · Śloka 7
.....................................maricairavacūrṇitam| viṣavamyāṁ pibētkvāthaṁ bilvamūlādrajō'thavā| dhātrīparuṣakadrākṣāmadhukaṁ payasā drutam| vēllāgryāñjanasōśīrayaṣṭyailākaṇakēsaram| lihyānmaricakumbhīṁ vā ghr̥tapuṣparasadrutām| kṣīrivr̥kṣāṅkurakṣaudrasitāstr̥ḍvamathucchidaḥ| jīrṇaśālyōdanaṁ kṣaudraṁ kṣīraṁ candanasādhitam| śītāmbhō'nupibēd bhuktvā viṣacchardimapōhati||7||
....................................ंअरिचैरवचूर्णितम्| विषवम्यां पिबेत्क्वाथं बिल्वमूलाद्रजोऽथवा| धात्रीपरुषकद्राक्षामधुकं पयसा द्रुतम्| वेल्लाग्र्याञ्जनसोशीरयष्ट्यैलाकणकेसरम्| लिह्यान्मरिचकुम्भीं वा घृतपुष्परसद्रुताम्| क्षीरिवृक्षाङ्कुरक्षौद्रसितास्तृड्वमथुच्छिदः| जीर्णशाल्योदनं क्षौद्रं क्षीरं चन्दनसाधितम्| शीताम्भोऽनुपिबेद् भुक्त्वा विषच्छर्दिमपोहति||७||
🔊 Audio coming soon
bilvamūlāt kvāthaṁ maricairavacūrṇitaṁ viṣavamyāṁ pibēt| athavā bilvamūlādrajaścūrṇaṁ dhātryādikaṁ ca payasā kṣīrēṇa drutaṁ gr̥hītadravatvaṁ pibēt| vēllādikaṁ kēsarāntaṁ ghr̥tapuṣparasadrutaṁ lihyāt| puṣparasō mākṣikam| maricakumbhīṁ vā ghr̥tādidrutām| kumbhī dravantī| kṣīrivr̥kṣāṅkurādīni tr̥ṣaṁ vamathuṁ ca chindanti| jīrṇaśālyōdanādikaṁ bhuktvā śītāmbhō'nu pibēt viṣajāṁ chardimapōhati| iti viṣajavamyām|| 7||
Adhikarana viShajashvAse cikitsA (8) · Śloka 8
tailagōviḍrasakṣaudrairlihyāt kr̥ṣṇāpriyaṅgukē| śvāsī kṣaudrēṇa vā drākṣāśr̥ṅgīmāgadhikāsitāḥ| guḍanāgaravaidēhīvijayāmalakāni vā||8||
तैलगोविड्रसक्षौद्रैर्लिह्यात् कृष्णाप्रियङ्गुके| श्वासी क्षौद्रेण वा द्राक्षाशृङ्गीमागधिकासिताः| गुडनागरवैदेहीविजयामलकानि वा||८||
🔊 Audio coming soon
viṣaśvāsī pippalīpriyaṅgukē tailādibhirlihyāt| athavā drākṣādisitāntaṁ kṣaudrēṇa lihyāt| athavā guḍādikamāmalakāntaṁ kṣaudrēṇa| iti viṣajē śvāsē|| 8||
Adhikarana viShajahidhmAyAM cikitsA (9) · Śloka 9
hidhmāyāṁ śaṅkhakanakakaṭukāsvarṇagairikam| vēllaśuṇṭhīkaṇōśīrarajanīdvitayāni vā| lihyādvā vyōṣamr̥dvīkāṁ bījapūrarasēna vā| sakṣaudraṁ vālakarajaḥ kvāthaṁ vā saguḍaṁ pibēt| viśvabhēṣajagāyatrīharidrāmaradārujam| dantīndravāruṇīdvīpīkalkaṁ sauvīrakēṇa vā||9||
हिध्मायां शङ्खकनककटुकास्वर्णगैरिकम्| वेल्लशुण्ठीकणोशीररजनीद्वितयानि वा| लिह्याद्वा व्योषमृद्वीकां बीजपूररसेन वा| सक्षौद्रं वालकरजः क्वाथं वा सगुडं पिबेत्| विश्वभेषजगायत्रीहरिद्रामरदारुजम्| दन्तीन्द्रवारुणीद्वीपीकल्कं सौवीरकेण वा||९||
🔊 Audio coming soon
hidhmāyāṁ śaṅkhādikaṁ svarṇagairikāntaṁ kṣaudrēṇa lihyāt| athavā vēllādikaṁ rajanīdvayāntam| tathā vyōṣaṁ mr̥dvīkāṁ ca kṣaudrēṇa bījapūrarasēna vā lihyāt| sakṣaudraṁ ca vālakasya rajaścūrṇaṁ lihyāt| athavā viśvabhēṣajādikaṁ kvāthaṁ saguḍaṁ pibēt| athavā dantyādīnāṁ kalkaṁ sauvīrakēṇa kāñjikēna pibēt| iti hidhmāyām|| 9||
Adhikarana viShajatRuNmUrcchayoH cikitsA (10) · Śloka 10
tr̥ṇmūrcchayōrāśirasō lēpasēkā himā hitāḥ| ambhōjanālakusumacandanōśīramauktikaiḥ| vaihāyasasitātōyakṣīrājyēkṣurasāplutaiḥ| vījanaṁ tālavr̥ntēna śītē sikatilē sthitiḥ| kamalōtpalakiñjalkapaṭalāvr̥tavāriṣu| viṣatr̥ḍdāhamūrcchāghnaṁ sarasīṣvavagāhanam||10||
तृण्मूर्च्छयोराशिरसो लेपसेका हिमा हिताः| अम्भोजनालकुसुमचन्दनोशीरमौक्तिकैः| वैहायससितातोयक्षीराज्येक्षुरसाप्लुतैः| वीजनं तालवृन्तेन शीते सिकतिले स्थितिः| कमलोत्पलकिञ्जल्कपटलावृतवारिषु| विषतृड्दाहमूर्च्छाघ्नं सरसीष्ववगाहनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣi mūrcchāyāṁ cāśirasaḥ sarvāṅgē himā lēpasēkā hitāḥ| kairityāha-ambhōjanālādibhirvaihāyasasitātōyādiplutaiḥ| vaihāyasamāntarikṣaṁ tōyaṁ sitātōyaṁ ca| tālavr̥ntēnōtkṣēpakēṇa vījanaṁ hitam| śītē sikatāvati ca dēśē sthitiḥ| kamalādipaṭalēna tatsamūhēnāvr̥taṁ vāri yāsu tāsu sarasīsu mahatsu sarasvavagāhanaṁ viṣatr̥ḍādighnam| iti tr̥ṇmūrcchayōḥ|| 10||
Adhikarana tRuShNAyAM visheSheNa cikitsA (11) · Śloka 11
viṣavēgasamutthāyāṁ tr̥ṣṇāyāṁ lājatarpaṇam| śarkarādāḍimakṣaudrasalilāplāvitaṁ pibēt| vaṭavētasajambvāmrasēvyatōyaṁ ca śītalam||11||
विषवेगसमुत्थायां तृष्णायां लाजतर्पणम्| शर्करादाडिमक्षौद्रसलिलाप्लावितं पिबेत्| वटवेतसजम्ब्वाम्रसेव्यतोयं च शीतलम्||११||
🔊 Audio coming soon
tr̥ṣṇāyāṁ viśēṣamāha-viṣa vēgētyādi|subōdham| vaṭādibhiḥ siddhaṁ ca śītalaṁ pibēt|| 11||
Adhikarana viShajAtisAre cikitsA (12) · Śloka 12
bhūnimbamustakaṭukātrāyantīndrayavān samān| dvau bhāgau citrakādaṣṭau kuṭajādvāriṇā pibēt| viṣātisārōdāvartakāsaśvāsajvarāpaham| lōdhramōcarasāmbaṣṭhādhātakīstaṇḍulāmbunā| samākṣikā pibēttadvannāgarātiviṣābhayāḥ| sadhātakīḥ sakuṭajāḥ sāñjanāḥ ślakṣṇacūrṇitāḥ| pāṭhānāgaracūrṇaṁ vā dadhnā yuktaṁ samākṣikam||12||
भूनिम्बमुस्तकटुकात्रायन्तीन्द्रयवान् समान्| द्वौ भागौ चित्रकादष्टौ कुटजाद्वारिणा पिबेत्| विषातिसारोदावर्तकासश्वासज्वरापहम्| लोध्रमोचरसाम्बष्ठाधातकीस्तण्डुलाम्बुना| समाक्षिका पिबेत्तद्वन्नागरातिविषाभयाः| सधातकीः सकुटजाः साञ्जनाः श्लक्ष्णचूर्णिताः| पाठानागरचूर्णं वा दध्ना युक्तं समाक्षिकम्||१२||
🔊 Audio coming soon
atisārasya cikitsāmāha-bhūnimbētyādi| bhūnimbādīni pañca samāni citrakasya dvau bhāgāvayavadravyāpēkṣayā| tathaiva kuṭajādaṣṭau bhāgāḥ| ētadvāriṇā pibēdviṣahētvatīsārādyapaham| lōdhrādikaṁ samākṣikaṁ taṇḍulāmbunā pibēt| nāgarādyañjanāntaṁ tadvaditi samākṣikaṁ taṇḍulāmbunā pibēt| athavā pāṭhādicūrṇaṁ samākṣikaṁ dadhnā yuktaṁ pibēt| iti viṣajātisārē|| 12||
Adhikarana bastirugAdiShu cikitsA (13) · Śloka 13
bastirugvartanāhēṣu phalavartiṁ prayōjayēt| sāragvadhāṁ satrivr̥tāṁ sōpakulyāṁ harītakīm| pibēd ghr̥tēna sakṣaudrāṁ bastiśūlādināśinīm| gr̥hadhūmanataśyāmānīlinītaṇḍulīyakaiḥ| siddhaṁ vājyaṁ tathā'siddhaṁ varākvāthatrivr̥dyutam||13||
बस्तिरुग्वर्तनाहेषु फलवर्तिं प्रयोजयेत्| सारग्वधां सत्रिवृतां सोपकुल्यां हरीतकीम्| पिबेद् घृतेन सक्षौद्रां बस्तिशूलादिनाशिनीम्| गृहधूमनतश्यामानीलिनीतण्डुलीयकैः| सिद्धं वाज्यं तथाऽसिद्धं वराक्वाथत्रिवृद्युतम्||१३||
🔊 Audio coming soon
bastirugādiṣu udāvartacikitsitōktāṁ phalavartiṁ prayōjayēt| varta udāvartaḥ (viśō'tikāṭhinyam) nāha ānāhaḥ| āragvadhāditrayēṇa pr̥thagyuktāṁ harītakīṁ sakṣaudrāṁ ghr̥tēna pibēd bastiśūlādināśinīm| gr̥hadhūmādibhiḥ siddhamājyaṁ pibēt| asiddhamēva vā ghr̥taṁ triphalākvāthēna trivr̥tā ca saṁyuktaṁ pibēt| iti bastirugādiṣu|| 13||
Adhikarana mUrddharuji cikitsA (14) · Śloka 14
kākōlīkṣīrivr̥dvātvagdrākṣāyaṣṭyāhvaśarkarāḥ| nasyaṁ viṣaśirōrugghnaṁ saṁyōjyaṁ śītavāriṇā||14||
काकोलीक्षीरिवृद्वात्वग्द्राक्षायष्ट्याह्वशर्कराः| नस्यं विषशिरोरुग्घ्नं संयोज्यं शीतवारिणा||१४||
🔊 Audio coming soon
kākōlyādinasyaṁ viṣaśirōrugghnam| subōdham| iti mūrddharuji||
Adhikarana viShajashvayathau cikitsA (15) · Śloka 15
śvayathau śuddhakōṣṭhasya payaḥpānē hitaṁ śr̥tam| viśvabhēṣajavaidēhīkaṭukādēvadārubhiḥ| surasāmūlakalkairvā chāgaṁ vā pippalīśr̥tam| triphalāyāḥ kaṣāyēṇa trivr̥tā bhāvitā tryaham| ālōḍya sarpiṣā pītā viṣaśvayathunāśinī| madhuvēllavarāvyōṣasurāhvōśīrapadmakaiḥ| viṣaśvayathujillēpastathā svādukaṣāyakaiḥ| śirīṣapuṣpā'hiśirōnatakuṣṭhairghr̥tānvitaḥ| dhūpō'gadaḥ śvayathujitsamastaviṣanāśanaḥ||15||
श्वयथौ शुद्धकोष्ठस्य पयःपाने हितं शृतम्| विश्वभेषजवैदेहीकटुकादेवदारुभिः| सुरसामूलकल्कैर्वा छागं वा पिप्पलीशृतम्| त्रिफलायाः कषायेण त्रिवृता भाविता त्र्यहम्| आलोड्य सर्पिषा पीता विषश्वयथुनाशिनी| मधुवेल्लवराव्योषसुराह्वोशीरपद्मकैः| विषश्वयथुजिल्लेपस्तथा स्वादुकषायकैः| शिरीषपुष्पाऽहिशिरोनतकुष्ठैर्घृतान्वितः| धूपोऽगदः श्वयथुजित्समस्तविषनाशनः||१५||
🔊 Audio coming soon
viṣajē śvayathau vamanavirēcanābhyāṁ śuddhakōṣṭhasya viśvabhēṣajādibhiḥ śr̥taṁ payaḥ kṣīraṁ pānē hitam| athavā surasāmūlakalkaiḥ śr̥taṁ payaḥ pānē hitam| athavā pippalīśr̥taṁ chāgaṁ payaḥ| triphalākvāthēna tryahaṁ bhāvitā yā trivr̥tā sā ghr̥tēnālōḍya pītā śvayathunāśinī| madhvādibhiḥ padmakāntairlēpō viṣaśvayathujit| tathā madhuraiḥ kaṣāyaiśca dravyaiḥ| śirīṣapuṣpādibhirghr̥tānvitō dhūpaḥ śvayathujidagadaḥ sarvaviṣāṇāṁ nāśanaḥ| ahiśiraḥ sarpōttamāṅgam| iti śvayathau|| 15||
Adhikarana pUtidaMshe cikitsA (16) · Śloka 16
alpēnāpyapacārēṇa daṁśaḥ pūtitvamaśnutē| prāyō na sahatē tīkṣṇamuṣṇaṁ vā bhēṣajaṁ viṣam| madhurasnigdhaśītāni yuñjyāttasmādviṣavraṇē| sēkālēpāṁśca sakṣīraiḥ kaṣāyaiḥ kṣīrivr̥kṣajaiḥ| nyagrōdhaśr̥ṅgamadhukatilasarṣapasaindhavam| sābhayā nimbapatrājyaṁ daṁśapūtitvanāśanam| karṇikāpātanaṁ śrēṣṭhaṁ viṣavraṇavināśanam||16||
अल्पेनाप्यपचारेण दंशः पूतित्वमश्नुते| प्रायो न सहते तीक्ष्णमुष्णं वा भेषजं विषम्| मधुरस्निग्धशीतानि युञ्ज्यात्तस्माद्विषव्रणे| सेकालेपांश्च सक्षीरैः कषायैः क्षीरिवृक्षजैः| न्यग्रोधशृङ्गमधुकतिलसर्षपसैन्धवम्| साभया निम्बपत्राज्यं दंशपूतित्वनाशनम्| कर्णिकापातनं श्रेष्ठं विषव्रणविनाशनम्||१६||
🔊 Audio coming soon
viṣavraṇē madhurādiprayōgāya alpēnētyādihētuḥ| kṣīrivr̥kṣāṇāṁ kaṣāyairdravaiḥ kṣīrasaṁyuktaiḥ sēkānālēpāṁśca yuñjyāt| nyagrōdhaśr̥ṅgādikaṁ daṁśapūtitvanāśanādiguṇatrayayuktam| iti pūtidaṁśatvē|| 16||
Adhikarana raktasrAve cikitsA (17) · Śloka 17
raktē sravatyatibhr̥śaṁ ghr̥taṁ samaricaṁ pibēt| taṇḍulīyakamūlēna sitayā vā samanvitam| daṁśaṁ pralēpayēccāsya dārvyāsu ślakṣṇapiṣṭayā| sitōpalākṣaudrakr̥tacchāgadugdhāni nāvanam| śamīkalkaṁ pibēcchlakṣṇamaṅgaṁ limpēdviśālayā| nāvanē hēmaśuklā ca tataḥ śāmyati śōṇitam||17||
रक्ते स्रवत्यतिभृशं घृतं समरिचं पिबेत्| तण्डुलीयकमूलेन सितया वा समन्वितम्| दंशं प्रलेपयेच्चास्य दार्व्यासु श्लक्ष्णपिष्टया| सितोपलाक्षौद्रकृतच्छागदुग्धानि नावनम्| शमीकल्कं पिबेच्छ्लक्ष्णमङ्गं लिम्पेद्विशालया| नावने हेमशुक्ला च ततः शाम्यति शोणितम्||१७||
🔊 Audio coming soon
vraṇāccātibhr̥śaṁ raktē sravati samaricaṁ ghr̥taṁ pibēt| athavā ghr̥taṁ taṇḍulīyakasya mūlēna samanvitaṁ pibēt| śarkarayā vā| asya cāsrasrutau suślakṣṇapiṣṭayā dārvyā daṁśavraṇaṁ limpēt| sitōpalētyādi subōdham| viśālā gavākṣī| śuklā kṣīravidārī| kṣīrakakōlī vā| iti raktasrāvē|| 17||
Adhikarana viShAnile cikitsA (18) · Śloka 18
kr̥śasyātisrutē raktē rūkṣairatyarthasēvitaiḥ| viṣasya ca svabhāvēna mātariśvā prakupyati| unmādākṣēpakamanōbhraṁśāpasmr̥tayastataḥ| tatrēṣṭaṁ snēhanaṁ bastinasyapradhamanāñjanam| nāgadantyabhayākuṣṭhapippalīvr̥ṣakaṭphalam| bhallātakāsthitrikaṭukābilvaprativiṣāgnikāḥ| sakṣīraṁ tairghr̥taṁ siddhaṁ viṣavātavikārajit| pibēdēraṇḍatailaṁ vā chāgamāṁsarasānvitam| aikadhyaṁ ghr̥tatailaṁ vā mēdhyamāsarasāśanaṇaḥ| kārpāsamūlaṁ maricaṁ haridrē naladaṁ nalam| pippalīṁ svarjikāṁ kuṣṭhaṁ jalēnālōḍya pāyayēt| unmattaṁ viṣavātēna tathā'pasmāriṇaṁ naram| vacāhaṁsapadīvyōṣadadhitthaṁ hastipippalīm| dēvadārubalābilvakr̥mijitkuṣṭhaṭuṇṭukam| lōdhrākhukarṇyativiṣāḥ kṣīraṁ sarpiśca pāyayēt| nihanti pānābhyaṅgābhyāṁ ghr̥taṁ sarvaviṣāṇi tat||18||
कृशस्यातिस्रुते रक्ते रूक्षैरत्यर्थसेवितैः| विषस्य च स्वभावेन मातरिश्वा प्रकुप्यति| उन्मादाक्षेपकमनोभ्रंशापस्मृतयस्ततः| तत्रेष्टं स्नेहनं बस्तिनस्यप्रधमनाञ्जनम्| नागदन्त्यभयाकुष्ठपिप्पलीवृषकट्फलम्| भल्लातकास्थित्रिकटुकाबिल्वप्रतिविषाग्निकाः| सक्षीरं तैर्घृतं सिद्धं विषवातविकारजित्| पिबेदेरण्डतैलं वा छागमांसरसान्वितम्| ऐकध्यं घृततैलं वा मेध्यमासरसाशनणः| कार्पासमूलं मरिचं हरिद्रे नलदं नलम्| पिप्पलीं स्वर्जिकां कुष्ठं जलेनालोड्य पाययेत्| उन्मत्तं विषवातेन तथाऽपस्मारिणं नरम्| वचाहंसपदीव्योषदधित्थं हस्तिपिप्पलीम्| देवदारुबलाबिल्वकृमिजित्कुष्ठटुण्टुकम्| लोध्राखुकर्ण्यतिविषाः क्षीरं सर्पिश्च पाययेत्| निहन्ति पानाभ्यङ्गाभ्यां घृतं सर्वविषाणि तत्||१८||
🔊 Audio coming soon
kr̥śasya raktē'tisrutē rūkṣasēvanādviṣasvabhāvācca vāyuḥ prakupyati| tatō hētōrunmādādayō bhavanti| tatra snēhanaṁ bastyādikamiṣṭam| nāgadantyādibhiḥ sakṣīraṁ siddhaṁ ghr̥taṁ viṣahētūn vātavikārānunmādādīn jayati| chāgamāṁsarasēnānvitamēraṇḍatailaṁ vā athavā mēdhyamāṁsarasāśanaḥ sannaikadhyaṁ ghr̥tatailaṁ vā pibēt| kārpāsamūlādikaṁ subōdham| viṣavātēnēti viṣahētunā vātēna unmattamunmādayuktam| vacādibhiḥ sarpirvipācayēt| tatpānēnābhyaṅgēna ca sarvaviṣāṇi nihanti| haṁsapadī madhusravā| dadhitthaṁ kapittham| ṭuṇṭukaḥ syōnākaḥ| ākhukarṇī dravantī| iti viṣānilē|| 18||
Adhikarana sheSharogeShu cikitsA (19) · Śloka 19
pratikuryādyathāsvaṁ ca rōgēṣvēnaṁ parēṣu ca| dōṣānubandhamālōcya viṣatantrāvirōdhataḥ||19||
प्रतिकुर्याद्यथास्वं च रोगेष्वेनं परेषु च| दोषानुबन्धमालोच्य विषतन्त्राविरोधतः||१९||
🔊 Audio coming soon
ēvaṁ parēṣu cānuktēṣvapi viṣahētuṣu rōgēṣu yathāsvamātmīyacikitsayā pratikuryāt| kathamityāha-dōṣāṇāṁ vātādīnāmanubandhamālōcya yathā ca viṣatantrē tīkṣṇādirūpēṇa virōdhō na bhavati||19||
Adhikarana viShasheShe cikitsA (20) · Śloka 20
dr̥śyaśabdāgadairasya viṣaśēṣaṁ nivartayēt| alpamapyavaśiṣṭaṁ hi vyādhayē maraṇāya vā||20||
दृश्यशब्दागदैरस्य विषशेषं निवर्तयेत्| अल्पमप्यवशिष्टं हि व्याधये मरणाय वा||२०||
🔊 Audio coming soon
asya cāturasya dr̥śyaśabdāgadairviṣaśēṣaṁ śamayēt| dr̥śyāgadā yē darśanamātrēṇa viṣaghnāḥ| śabdāgadā yē śabdēna| alpamityādi niśśēṣanivartanatvē hētuḥ|| 20||
Adhikarana kShArAgadaH (21) · Śloka 21
dhavāśvakarṇatiniśakaraghāṭakapītanān| palāśāmrātakakubhapāribhadrakatilvakān| kapitthakuṭajāṅkōlapragrahāmalakībhujān| śamīślēṣmātakānantagōjīyamalakaṇṭakān| gōpaghōṇṭāhimārau ca bhasmīkr̥tyāmbhasā gavām| kṣārakalpēna visrāvya pacētkṣiptvā'vacūrṇitān| pippalīdvayakōśāmrasaptaparṇailavālukān| varāṅgacōcamañjiṣṭhākuṣṭhavañjulaṭuṇṭukān| viḍaṅgātiviṣānantāsarṣapātaṇḍulīyakān| surāhvasaralaplakṣagr̥hadhūmakarañjakān| nāgadantī sutaśrēṇī niculaṁ varuṇaṁ vacām| varddhamānamayō bilvaṁ kṣāravatpākamāgatam| tallōhakumbhē nihitaṁ kāryaṁ sannihitaṁ sadā| tēna dundubhimālimpēt patākāstaraṇāni ca| darśanaśravaṇasparśairnirviṣaṁ tāni kurvatē| pānātkṣārāgadaścaiṣa viṣaṁ sthāvarajaṅgamam| śūlagulmōdarājīrṇaśvāsakāsāśmaśarkarāḥ| śōphārśōgrahaṇīdōṣānaruciṁ ca niyacchati| api takṣakatulyānāṁ sarpāṇāṁ darpanāśanaḥ||21||
धवाश्वकर्णतिनिशकरघाटकपीतनान्| पलाशाम्रातककुभपारिभद्रकतिल्वकान्| कपित्थकुटजाङ्कोलप्रग्रहामलकीभुजान्| शमीश्लेष्मातकानन्तगोजीयमलकण्टकान्| गोपघोण्टाहिमारौ च भस्मीकृत्याम्भसा गवाम्| क्षारकल्पेन विस्राव्य पचेत्क्षिप्त्वाऽवचूर्णितान्| पिप्पलीद्वयकोशाम्रसप्तपर्णैलवालुकान्| वराङ्गचोचमञ्जिष्ठाकुष्ठवञ्जुलटुण्टुकान्| विडङ्गातिविषानन्तासर्षपातण्डुलीयकान्| सुराह्वसरलप्लक्षगृहधूमकरञ्जकान्| नागदन्ती सुतश्रेणी निचुलं वरुणं वचाम्| वर्द्धमानमयो बिल्वं क्षारवत्पाकमागतम्| तल्लोहकुम्भे निहितं कार्यं सन्निहितं सदा| तेन दुन्दुभिमालिम्पेत् पताकास्तरणानि च| दर्शनश्रवणस्पर्शैर्निर्विषं तानि कुर्वते| पानात्क्षारागदश्चैष विषं स्थावरजङ्गमम्| शूलगुल्मोदराजीर्णश्वासकासाश्मशर्कराः| शोफार्शोग्रहणीदोषानरुचिं च नियच्छति| अपि तक्षकतुल्यानां सर्पाणां दर्पनाशनः||२१||
🔊 Audio coming soon
dhavādikamahimārāntaṁ dagdhvā bhasma kāryam| tat gōmūtrēṇa kṣārakalpēna sūtrōktavidhānēna parisrāvyācchaṁ pacēt| pacyamānē pippalyādikaṁ cūrṇitaṁ kṣipēt| tataḥ kṣāralavaṇaiḥ pakvaṁ pākamāgataṁ lōhakumbhē nihitaṁ kuryāt| tēnā''liptāni dundubhyādīni śabdādibhirnirviṣaṁ kurvatē| dundubhayaḥ kāhalāḥ, patākā vaijayantyaḥ, karaghāṭō madanaḥ, kapītanaḥ plakṣasaṁjñaḥ, āmrātakaṁ kapicūḍam, pāribhadrakō nimbaḥ, tilvakō lōdhraḥ, kuṭajō vatsakaḥ, aṅkōlaṁ tatsaṁjñam, pragrahō naktamālaḥ, bhujō bhūrjaḥ, aśmantakō mālukāparṇaḥ, gōjī gōjihvā, yamalakaṇṭakō yugmakaṇṭakaḥ, ciribilvaḥ, karañhjaḥ, kaṭvaṅgaḥ syōnākaḥ, gōpaghōṇṭā ghōṇṭā, ahimāraḥ arimēdaḥ;-ētāni sarvāṇi samūlaśākhādīni, kuśāmraṁ kṣudrāmam, varāṅgaṁ tvak, cōcaṁ nālikēraṁ, vañjulō jalavētasaḥ, ṭuṇṭukaḥ syōnākaḥ, anantā yavāsakaḥ, surāhvaṁ dēvadāru, karañjakō naktamālaḥ, sutaśrēṇī dravantī, niculaṁ vētasam, varddhamāna ēraṇḍaḥ, ēṣa ca nāmnā kṣārāgadaḥ pānāt sthāvaraṁ jaṅgamaṁ ca viṣaṁ gulmādīṁśca niyacchati nāśayati| ēṣa takṣakatulyānāmapi sarpāṇāṁ darpaṁ nāśayati|| 21||
Adhikarana sugandhAkhyo~agadaH (22) · Śloka 22
śrīvēṣṭakamanōhvālaṁ sasarjarasavālakam| karṣāṁśaṁ nāgapuṣpasya prakuñcaṁ truṭi viṁśakam| harēṇavaḥ catuḥṣaṣṭiḥ kuṭannaṭacatuṣṭayam| śatāhvāṁ ṣōḍaśaitāni puṣyē sambhr̥tya pēṣayēt| āślēṣāsu gavāṁ madhyē śastramantrābhirakṣitam| kumāryā snātayā tatra mantrō'yaṁ viṣṇunirmitaḥ| mātā mē vijayā nāma jayō nāma pitā mama| ajayyasya ca putrō'sau jayē ca vijayāmi ca| sugandhākhyō'yamagadō nityaṁ dēhavilēpanāt| abhaṅgakaraṇō yuddhē vivādē ca jayāvahaḥ| anēna lēpitāśchatradundubhidhvajatōraṇāḥ| dr̥ṣṭaspr̥ṣṭaśrutā ghnanti viṣaṁ sthāvarajaṅgamam| bhūtabālagrahōnmādān gēhasthō'pi nivārayēt||22||
श्रीवेष्टकमनोह्वालं ससर्जरसवालकम्| कर्षांशं नागपुष्पस्य प्रकुञ्चं त्रुटि विंशकम्| हरेणवः चतुःषष्टिः कुटन्नटचतुष्टयम्| शताह्वां षोडशैतानि पुष्ये सम्भृत्य पेषयेत्| आश्लेषासु गवां मध्ये शस्त्रमन्त्राभिरक्षितम्| कुमार्या स्नातया तत्र मन्त्रोऽयं विष्णुनिर्मितः| माता मे विजया नाम जयो नाम पिता मम| अजय्यस्य च पुत्रोऽसौ जये च विजयामि च| सुगन्धाख्योऽयमगदो नित्यं देहविलेपनात्| अभङ्गकरणो युद्धे विवादे च जयावहः| अनेन लेपिताश्छत्रदुन्दुभिध्वजतोरणाः| दृष्टस्पृष्टश्रुता घ्नन्ति विषं स्थावरजङ्गमम्| भूतबालग्रहोन्मादान् गेहस्थोऽपि निवारयेत्||२२||
🔊 Audio coming soon
śrīvēṣṭakādīni pañca pratyēkaṁ karṣāṁśāni| nāgapuṣpasya prakuñcaṁ palam| truṭirviṁśakaṁ sūkṣmailāpalāni viṁśatiḥ| harēṇupalāni catuḥṣaṣṭiḥ| kuṭannaṭapalāni catvāri| śatapuṣpāpalāni ṣōḍaśa| ityētat puṣyē sambhr̥tyāślēṣāsu pēṣayēt| gavāṁ madhyē śastrairmantraiścābhirakṣitaṁ kr̥tvā pēṣayēt| snātayā ca kumāryā kanyakayā| tatra ca pēṣaṇē mātā mētyādi viṣṇunirmitō mantraḥ| ayamagadō nāmnā sugandhaḥ| ētēnāgadēna nityaṁ liptāṅgō yuddhānna bhajyatē avāṅamukhō na bhavati| vivādē ca jayaṁ prāpnōti| amunāgadēna chatrādayō lēpitā darśanādibhiḥ sthāvarajaṅgamaṁ viṣaṁ ghnanti| gēhasthō'pyamagadō bhūtādīn nivārayēt| 'jayō nāma pitāmahaḥ' iti ca pāṭhaḥ|| 22||
Adhikarana mahAsugandho~agadaH (23) · Śloka 23
prapauṇḍarīkasaraladēvadārukuṭannaṭam| jaṭāśatāhvātiviṣātilaparṇī sugandhikā| nīlīyavapulābhārṅgīmadhuyaṣṭyailavālukam| tōyatōyadakālīyatagaradhyāmakatvacaḥ| nakhapadmakapunnāgapatrakālānusārikāḥ| tālīsapatraṁ maricaṁ jōṅgakaṁ candanadvayam| dvyēlā dvisēvyā dviśvētā dviniśā naladadvayam| lākṣāśītaśivavyōṣaphalinīdhānyagairikam| śailēyakaśilāpuṣpagranthilācōrakābhayāḥ| arkasthaiṇēyapr̥thvīkākaṭukācandrarājayaḥ| kaliṅgakaḥ sarjarasaḥ kuṣṭhaṁ lavaṇapañcakam| śrīparṇikāśmarīśēluśiṁśapāsinduvārajāḥ| campakāśōkasurasasumanāstilvakōdbhavāḥ| pāṭalyāstr̥ṇaśūlyāśca prasavāḥ kumudōtpalam| tiniśārjunaśamyākadhavapuṣpaṁ sapaṅkajam| pañcāśītēridaṁ cūrṇaṁ samūtraghr̥tamākṣikam| nidhāpayēt gavāṁ śr̥ṅgē manuṣyē punarāharēt| bhagnaskandhaṁ vivr̥tākṣaṁ mr̥tyōrdaṁṣṭrāntaraṁ gatam| mahāsugandhō nāmnā'yamativīryō'titējasā| vārayatyatidurvāraṁ viṣāgniṁ vāsukērapi| nr̥pō'nēnānuliptāṅgō bhavēt sarvajanapriyaḥ| tējasvitāṁ ca labhatē rājakasyāpi madhyagaḥ||23||
प्रपौण्डरीकसरलदेवदारुकुटन्नटम्| जटाशताह्वातिविषातिलपर्णी सुगन्धिका| नीलीयवपुलाभार्ङ्गीमधुयष्ट्यैलवालुकम्| तोयतोयदकालीयतगरध्यामकत्वचः| नखपद्मकपुन्नागपत्रकालानुसारिकाः| तालीसपत्रं मरिचं जोङ्गकं चन्दनद्वयम्| द्व्येला द्विसेव्या द्विश्वेता द्विनिशा नलदद्वयम्| लाक्षाशीतशिवव्योषफलिनीधान्यगैरिकम्| शैलेयकशिलापुष्पग्रन्थिलाचोरकाभयाः| अर्कस्थैणेयपृथ्वीकाकटुकाचन्द्रराजयः| कलिङ्गकः सर्जरसः कुष्ठं लवणपञ्चकम्| श्रीपर्णिकाश्मरीशेलुशिंशपासिन्दुवारजाः| चम्पकाशोकसुरससुमनास्तिल्वकोद्भवाः| पाटल्यास्तृणशूल्याश्च प्रसवाः कुमुदोत्पलम्| तिनिशार्जुनशम्याकधवपुष्पं सपङ्कजम्| पञ्चाशीतेरिदं चूर्णं समूत्रघृतमाक्षिकम्| निधापयेत् गवां शृङ्गे मनुष्ये पुनराहरेत्| भग्नस्कन्धं विवृताक्षं मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतम्| महासुगन्धो नाम्नाऽयमतिवीर्योऽतितेजसा| वारयत्यतिदुर्वारं विषाग्निं वासुकेरपि| नृपोऽनेनानुलिप्ताङ्गो भवेत् सर्वजनप्रियः| तेजस्वितां च लभते राजकस्यापि मध्यगः||२३||
🔊 Audio coming soon
prapauṇḍarīkādīnāmauṣadhānāṁ pañcāśītēścūrṇaṁ mūtrādiyuktaṁ gavāṁ śr̥ṅgē nidhāpayēt| viṣēṇa bhagnaskandhatvādiyuktaṁ manuṣyaṁ punarāharēt| ayaṁ ca nāmnā mahāsugandhaḥ| ativīryētyādināsya prabhāvakīrtanam| subōdham| kuṭannaṭaṁ paripēlavam, jaṭā māṁsī, tilaparṇī badarakaḥ, sugandhikā gandhanākulī, yavaphalō vaṁśaḥ kuṭajaśca, tōyaṁ vālakam, tōyadō mustaḥ, kālīyakaṁ raktacandanam, patraṁ gandhapatram, jōṅgakamagaru, candanadvayaṁ pītaṁ sitaṁ ca| ēlādvayaṁ sūkṣmailā patrailā ca| sēvyadvayamuśīraṁ lāmajjakaṁ ca| śvētādvayaṁ vacā girikarṇikā ca| naladvayaṁ māṁsī gandhamāṁsī ca| śītaśivō miśrēyakaḥ, śailēyakaṁ śilāpuṣpam, granthilaṁ granthiparṇaṁ, sthauṇēyakaṁ śukabarhākhyam, pr̥thvīkā hiṅgupatrī, candrarājī sōmarājī, kāśmarī kāśmaryaḥ, śēluḥ ślēṣmātakaḥ, prasavaśabdasya śrīparṇyādibhiḥ sambandhaḥ| puṣpaśabdasya tiniśādibhiḥ| rājñāṁ samūhō rājakam||23||
Adhikarana shItoShNaviShaye sAmAnyaniyamaH (24) · Śloka 24
śītamēva ca kurvīta vidhānaṁ viṣarōgiṇām| muktvā kīṭaviṣaṁ taddhi śītēnābhipravarddhatē||24||
शीतमेव च कुर्वीत विधानं विषरोगिणाम्| मुक्त्वा कीटविषं तद्धि शीतेनाभिप्रवर्द्धते||२४||
🔊 Audio coming soon
ēkaṁ kīṭaviṣaṁ muktvā varjayitvā sarvēṣu viṣēṣu viṣarōgiṇāṁ sarvamantarbahiḥ prayōjyaṁ sādhanauṣadhaṁ śītamēva kuryāt| hi yasmāttat kīṭaviṣaṁ śītēnātivarddhatē|| 24||
Adhikarana viShe pathyam (25) · Śloka 25
śālayaḥ ṣaṣṭikā jīrṇāḥ kōradūṣāḥ priyaṅgavaḥ| mudgō harēṇustuvarī paṭōlaṁ vētrapallavāḥ| taṇḍulīyakajīvantī vārtākaṁ suniṣaṇṇakaḥ| jāṅgalaṁ dāḍimaṁ dhātrī kapitthaṁ saindhavaṁ sitā| avidāhi yadanyacca vijñāyānnasvarūpataḥ| tattaddadyādviṣārttēbhyaḥ kāryā vyañjanasaṁskr̥tiḥ| kaṣāyairviṣahantr̥ṇāṁ ghr̥taiḥ kalyāṇakādibhiḥ| divyasārasakūpōtthamanyadvā śr̥taśītalam| madhvāmalakayuktaṁ vā viṣārttaḥ salilaṁ pibēt| nadītaṭākajaṁ tyājyaṁ viśēṣēṇa ghanāgamē| śuklavastrōdarāyātaiḥ sukr̥tāḥ saktavō yavaiḥ| takrēṇa saghr̥tāḥ pītāḥ paramaṁ viṣanāśanāḥ||25||
शालयः षष्टिका जीर्णाः कोरदूषाः प्रियङ्गवः| मुद्गो हरेणुस्तुवरी पटोलं वेत्रपल्लवाः| तण्डुलीयकजीवन्ती वार्ताकं सुनिषण्णकः| जाङ्गलं दाडिमं धात्री कपित्थं सैन्धवं सिता| अविदाहि यदन्यच्च विज्ञायान्नस्वरूपतः| तत्तद्दद्याद्विषार्त्तेभ्यः कार्या व्यञ्जनसंस्कृतिः| कषायैर्विषहन्तृणां घृतैः कल्याणकादिभिः| दिव्यसारसकूपोत्थमन्यद्वा शृतशीतलम्| मध्वामलकयुक्तं वा विषार्त्तः सलिलं पिबेत्| नदीतटाकजं त्याज्यं विशेषेण घनागमे| शुक्लवस्त्रोदरायातैः सुकृताः सक्तवो यवैः| तक्रेण सघृताः पीताः परमं विषनाशनाः||२५||
🔊 Audio coming soon
viṣārttēbhyaḥ śālyādikaṁ dadyāt| anyaccāvidāhi yadyattattadannasvarūpādhyāyādvijñāya dadyāt| tatra vyañjanānāṁ saṁskr̥tirviṣaharāṇāmauṣadhānāṁ kaṣāyaiḥ kāryā| tathā ghr̥taiśca kalyāṇakādibhiḥ| ādigrahaṇēna tatsvarūpāṇāmānyēṣāṁ grahaṇam| varṣārttaśca tr̥ṣitō divyādikaṁ salilaṁ pibēt| tēna ca nadītaṭākajaṁ salilaṁ tyājyam| ghanāgamē varṣāsu viśēṣēṇa tyājyam| śuklavastrāyāḥ śvētakambalāyā udarāyātairyavaiḥ sukr̥tāḥ saktavaḥ saghr̥tāstakrēṇa pītāḥ paraṁ viṣanāśanāḥ|| 25||
Adhikarana viShe apathyam (26) · Śloka 26
tilamadyakulatthakṣutkrudbhayāyāsamaithunam| varjayēdviṣamuktō'pi divāsvapnaṁ viśēṣataḥ||26||
तिलमद्यकुलत्थक्षुत्क्रुद्भयायासमैथुनम्| वर्जयेद्विषमुक्तोऽपि दिवास्वप्नं विशेषतः||२६||
🔊 Audio coming soon
tilādikaṁ saviṣaṁ varjayēt| acirakālaṁ viṣamuktō'pi| divāsvapnaṁ tu viśēṣatō varjayēt|| 26||
Adhikarana aviShanaralakShaNam (27-47) · Śloka 47
praśāntadōṣaṁ prakr̥tisthadhātu māhārakāmaṁ samamūtraviṭkam| prasannavarṇēndriyacittacēṣṭaṁ vaidyō'vagacchēdaviṣaṁ manuṣyam||27|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tā- vaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē viṣōpadrava- pratiṣēdhō nāma saptacatvāriṁśō'dhyāyaḥ||47||
प्रशान्तदोषं प्रकृतिस्थधातु माहारकामं सममूत्रविट्कम्| प्रसन्नवर्णेन्द्रियचित्तचेष्टं वैद्योऽवगच्छेदविषं मनुष्यम्||२७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृता- वष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे विषोपद्रव- प्रतिषेधो नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः||४७||
🔊 Audio coming soon
praśāntadōṣatvādiyuktaṁ manuṣyamaviṣa iti vaidyō'vagacchēt| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyā muttaratantrē saptacatvāriṁśō'dhyāyaḥ