25. atisāracikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

અગ્નિબલહાનિસામાન્યાદ્ ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમનુ અતીસારચિકિત્સિતે વક્તવ્યે ઉપોદ્ઘાતાયાતૈઃ પાણ્ડુરોગાદિભિર્વ્યવધાનં કૃતં, સમ્પ્રતિ તુ યથોક્તોપોદ્ઘાતાયાતપાણ્ડુરોગાદીનભિધાય પ્રકૃતમેવાતીસારચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ભગવન્તં ખલ્વાત્રેયં કૃતાહ્નિકં હુતાગ્નિહોત્રમાસીનમૃષિગણપરિવૃતમુત્તરે હિમવતઃ પાર્શ્વે વિનયાદુપેત્યાભિવાદ્ય ચાગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! અતીસારસ્ય પ્રાગુત્પત્તિનિમિત્તલક્ષણોપશમનાનિ પ્રજાનુગ્રહાર્થમાખ્યાતુમર્હસીતિ||૩||

પ્રાગુત્પત્તિરિતિ પ્રાક્કાલોત્પત્તિઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયસ્તદગ્નિવેશવચનમનુનિશમ્યોવાચ- શ્રૂયતામગ્નિવેશ! સર્વમેતદખિલેન વ્યાખ્યાયમાનમ્| આદિકાલે ખલુ યજ્ઞેષુ પશવઃ સમાલભનીયા બભૂવુર્નાલમ્ભાય પ્રક્રિયન્તે સ્મ| તતો દક્ષયજ્ઞં પ્રત્યવરકાલં મનોઃ પુત્રાણાં નરિષ્યન્નાભાગેક્ષ્વાકુનૃગશર્યાત્યાદીનાં ક્રતુષુ પશૂનામેવાભ્યનુજ્ઞાનાત્ પશવઃ પ્રોક્ષણમવાપુઃ| અતશ્ચ પ્રત્યવરકાલં પૃષધ્રેણ દીર્ઘસત્રેણ યજતા પશૂનામલાભાદ્ગવામાલમ્ભઃ પ્રવર્તિતઃ| તં દૃષ્ટ્વા પ્રવ્યથિતા ભૂતગણાઃ, તેષાં ચોપયોગાદુપાકૃતાનાં ગવાં ગૌરવાદૌષ્ણ્યાદસાત્મ્યત્વાદશસ્તોપયોગાચ્ચોપહતાગ્નીનામુપહતમનસાં ચાતીસારઃ પૂર્વમુત્પન્નઃ પૃષધ્રયજ્ઞે||૪||

આદિકાલે ઇતિ કૃતયુગે| સમાલભનીયા ઇતિ મન્ત્રેણ અભિમન્ત્ર્યૈવ પરિત્યાજ્યા બભૂવુઃ; ન આલમ્ભાર્થં પ્રક્રિયન્તે સ્મ ઇતિ આલમ્ભાય મારણાય ન પ્રક્રિયન્તે સ્મ ન સંસ્ક્રિયન્તે સ્મ ઇત્યર્થઃ| નરિષ્યન્નાભાગાદિમનુપુત્રેષ્વેકમેવ મનુપુત્રમુદાહાર્ય યદ્યાદિશબ્દઃ ક્રિયતે તદા તેષાં ક્વચિદન્યત્ર સમુદાયેન પાઠાત્ બુદ્ધિભ્રમઃ સ્યાત્, તેન સાક્ષાજ્જ્ઞાનાર્થં કતિપયે પઠિતાઃ; અપઠિતાશ્ચાદિશબ્દેન પ્રકારવાચિના ઇતિહાસજ્ઞાનાર્થં પુરાણેષૂન્નેયાઃ| પશૂનામભ્યનુજ્ઞાનાદિતિ પશૂનામેવ પ્રેરણયા; પ્રેરણા ચૈષાં વિશિષ્ટાપૂર્વોત્પાદાર્થમેવોચ્યતે આગમેષુ- ‘ક્રત્વર્થહિંસાયાં વધકવધ્યયોરુભયોરપિ મહત્પુણ્યમુત્પદ્યતે’ ઇતિ; કિંવા પશૂનામેવાભ્યનુજ્ઞાનાદિતિ વેદે પશૂનાં વધ્યત્વેનાભ્યનુજ્ઞાનાત્| પ્રોક્ષણમિતિ વિધિપૂર્વકં મારણમ્| પૃષધ્રઃ રાજવિશેષઃ| દીર્ઘસત્રેણેતિ દીર્ઘકાલનિર્વર્ત્યેન| વ્યથિતા ઇતિ અદૃષ્ટપૂર્વં ગવાં વધં દૃષ્ટ્વા દુઃખિતાઃ સન્તઃ| ઉપાકૃતાનામિતિ અભિમન્ત્ર્ય હતાનામ્| ઉક્તં હિ- “ઉપાકૃતઃ પશુરસૌ યોઽભિમન્ત્ર્ય ક્રતૌ હતઃ” ઇતિ| અનેન ચ પ્રાગુત્પત્તિનિદર્શનેન માનસોપઘાતો ગુર્વાદિસેવા ચાતીસારકારણં ભવતીત્યુપદર્શ્યતે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથાવરકાલં વાતલસ્ય વાતાતપવ્યાયામાતિમાત્રનિષેવિણો રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનસ્તીક્ષ્ણમદ્યવ્યવાયનિત્યસ્યોદાવર્તયતશ્ચ વેગાન્ વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે, પક્તા ચોપહન્યતે; સ વાયુઃ કુપિતોઽગ્નાવુપહતે મૂત્રસ્વેદૌ પુરીષાશયમુપહૃત્ય, તાભ્યાં પુરીષં દ્રવીકૃત્ય, અતીસારાય પ્રકલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- વિજ્જલમામં વિપ્લુતમવસાદિ રૂક્ષં દ્રવં સશૂલમામગન્ધમીષચ્છબ્દમશબ્દં વા વિબદ્ધમૂત્રવાતમતિસાર્યતે પુરીષં, વાયુશ્ચાન્તઃકોષ્ઠે સશબ્દશૂલસ્તિર્યક્ ચરતિ વિબદ્ધ ઇત્યામાતિસારો વાતાત્| પક્વં વા વિબદ્ધમલ્પાલ્પં સશબ્દં સશૂલફેનપિચ્છાપરિકર્તિકં હૃષ્ટરોમા વિનિઃશ્વસઞ્ શુષ્કમુખઃ કટ્યૂરુત્રિકજાનુપૃષ્ઠપાર્શ્વશૂલી ભ્રષ્ટગુદો મુહુર્મુહુર્વિગ્રથિતમુપવેશ્યતે પુરીષં વાતાત્; તમાહુરનુગ્રથિતમિત્યેકે, વાતાનુગ્રથિતવર્ચસ્ત્વાત્||૫||

અથેત્યાદિના વાતાતીસારાદીનાં પૃથઙ્નિમિત્તલક્ષણે બ્રૂતે| વાતલસ્યેત્યનેન વાતપ્રકૃતિં પ્રાપ્ય વાતાતપાદીનાં વાતાતીસારજનને સામર્થ્યાતિશયો દર્શ્યતે; તેનાન્યપ્રકૃતેરપિ વાતાતપાદયોઽતીસારસ્ય કારણં ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્| એવં પિત્તલશ્લેષ્મલશબ્દયોરપિ તાત્પર્યં વ્યાખ્યેયમ્| પ્રમિતાશનમ્ અતીતકાલાશનમ્| વેગાનુદાવર્તયત ઇતિ ઉદ્વૃત્તમાવર્તયતો વેગાનિત્યર્થઃ| પુરીષાશયમુપહૃત્યેતિ પક્વાશયં નીત્વા| તાભ્યામિતિ મૂત્રસ્વેદાભ્યામ્| તસ્ય રૂપાણીત્યાદિના આમવાતાતીસારલક્ષણમાહ| આમમિતિ આમાનુગતમ્ | વિપ્લુતમિતિ પ્રસરણશીલમ્| અવસાદીતિ ભૂમૌ પતિતં લીનં ભવતિ| પક્વં વેત્યાદિના પક્વવાતાતિસારમાહ| વિનિઃશ્વસિન્નિતિ શબ્દં કુર્વન્| તમાહુરનુગ્રથિતમિતિ વિગ્રથિતપુરીષાતિસારાવસ્થાં પ્રાપ્તં વાતાતિસારમ્| વાતગ્રથિતવર્ચસ્ત્વાદિત્યનેન યત્ર પક્વવાતાતિસારેઽપિ વાતાનુગ્રથિતવર્ચસ્ત્વં ન ભવતિ નાસાવનુગ્રથિતસઞ્જ્ઞ ઇતિ દર્શયતિ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પિત્તલસ્ય પુનરમ્લલવણકટુકક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણાતિમાત્રનિષેવિણઃ પ્રતતાગ્નિસૂર્યસન્તાપોષ્ણમારુતોપહતગાત્રસ્ય ક્રોધેર્ષ્યાબહુલસ્ય પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે| તત્ પ્રકુપિતં દ્રવત્વાદૂષ્માણમુપહત્ય પુરીષાશયવિસૃતમૌષ્ણ્યાદ્ દ્રવત્વાત્ સરત્વાચ્ચ ભિત્ત્વા પુરીષમતિસારાય પ્રકલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- હારિદ્રં હરિતં નીલં કૃષ્ણં રક્તપિત્તોપહિતમતિદુર્ગન્ધમતિસાર્યતે પુરીષં, તૃષ્ણાદાહસ્વેદમૂર્ચ્છાશૂલબ્રધ્નસન્તાપપાકપરીત ઇતિ પિત્તાતિસારઃ||૬||

પિત્તલસ્યેત્યાદિના પિત્તાતિસારમાહ| દ્રવત્વાદૂષ્માણમુપહત્યેતિ યદ્યપિ પિત્તમુષ્ણમગ્નેઃ સમાનતયા વર્ધકં ભવતીતિ યુજ્યતે, તથાઽપિ દ્રવત્વાદૂષ્માણમગ્નિરૂપં હન્તીત્યર્થઃ| પુરીષાશયવિસૃતમિતિ પુરીષાશયગતં પિત્તમ્| બ્રધ્નઃ ગુદઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

શ્લેષ્મલસ્ય તુ ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધોપસેવિનઃ સમ્પૂરકસ્યાચિન્તયતો દિવાસ્વપ્નપરસ્યાલસસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે| સ સ્વભાવાદ્ ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધઃ સ્રસ્તોઽગ્નિમુપહત્ય સૌમ્યસ્વભાવાત્ પુરીષાશયમુપહત્યોપક્લેદ્ય પુરીષમતિસારાય કલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- સ્નિગ્ધં શ્વેતં પિચ્છિલં તન્તુમદામં ગુરુ દુર્ગન્ધં શ્લેષ્મોપહિતમનુબદ્ધશૂલમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણમતિસાર્યતે સપ્રવાહિકં, ગુરૂદરગુદબસ્તિવઙ્ક્ષણદેશઃ કૃતેઽપ્યકૃતસઞ્જ્ઞઃ સલોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો નિદ્રાલસ્યપરીતઃ સદનોઽન્નદ્વેષી ચેતિ શ્લેષ્માતિસારઃ||૭||

શ્લેષ્મલસ્યેત્યાદિના શ્લેષ્માતિસારમાહ| સમ્પૂરકસ્યેતિ અતિમાત્રાશનશીલસ્ય| શ્લેષ્મણોઽગ્ન્યુપઘાતે હેતુમાહ- સૌમ્યસ્વભાવાદિતિ; સૌમ્યસ્યાગ્નેર્વિરુદ્ધત્વાદુપઘાતં કરોતીતિ યુક્તમેવેતિ ભાવઃ| પુરીષાશયમુપહત્યેતિ પુરીષાશયં ગત્વા, હન્તેર્ગતિહિંસાર્થકત્વાદત્ર ગત્યર્થતા; કિંવા પુરીષાશયશબ્દેન સ્થાનેન સ્થાનિન ઉપચારાત્ પુરીષમેવોચ્યતે, યથા- ‘મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’ ઇતિવત્, તતશ્ચ પુરીષમુપહત્યેતિ સમ્બન્ધઃ| કૃતેઽપ્યકૃતસઞ્જ્ઞ ઇતિ કૃતેઽપિ વેગે ન વેગં કૃતં બુધ્યત ઇત્યર્થઃ| અત્ર ચ પિત્તાતિસારે શ્લેષ્માતિસારે ચ સામતાલક્ષણં યદ્યપિ નોક્તં, તથાઽપિ સામવાતાતીસારસમ્બન્ધકૃતવિજ્જલત્વામગન્ધિત્વપ્રકારૈર્લક્ષણૈસ્તયોરપ્યામાતિસારરૂપાઽવસ્થા જ્ઞેયૈવ| તથાહિ ચિકિત્સાવસરે ‘પિત્તાતિસારં પુનર્નિદાનોપશયાકૃતિભિરામાન્વયં વિદિત્વા’ ઇત્યાદિનાઽઽમાતિસારે પૃથક્ ચિકિત્સાં વક્ષ્યતિ, શ્લેષ્માતિસારે તુ સામે નિરામે ચ રૂક્ષોષ્ણાદિરૂપા ચિકિત્સા સમાનૈવેતિ કૃત્વા પૃથગામશ્લેષ્માતીસારચિકિત્સા નોક્તા; ક્ષારપાણિના સર્વાતિસારાણામેવ સામતા પૃથગુક્તા; વચનં હિ- “વાતાતિસારઃ સામશ્ચ સશૂલઃ ફેનિલસ્તનુઃ| શ્યાવઃ સશબ્દો દુર્ગન્ધો વિબદ્ધોઽલ્પાલ્પ એવ ચ|| એવં પિત્તકફે સામમતીસારં વિનિર્દિશેત્” ઇતિ| અત્રાપિ પ્રાસૃતયોગિકાયાં સિદ્ધૌ (સિ.અ.૮) સર્વદોષાણામેવામસમ્બન્ધાત્ પૃથગ્ભેદા ઉક્તાઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

અતિશીતસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણગુરુખરકઠિનવિષમવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાદભોજનાત્ કાલાતીતભોજનાદ્ યત્કિઞ્ચિદભ્યવહરણાત્ પ્રદુષ્ટમદ્યપાનીયપાનાદતિમદ્યપાનાદસંશોધનાત્ પ્રતિકર્મણાં વિષમગમનાદનુપચારાજ્જ્વલનાદિત્યપવનસલિલાતિસેવનાદસ્વપ્ના- દતિસ્વપ્નાદ્વેગવિધારણાદૃતુવિપર્યયાદયથાબલમારમ્ભાદ્ભયશોકચિત્તોદ્વેગાતિયોગાત્ કૃમિશોષજ્વરાર્શોવિકારાતિકર્ષણાદ્વા વ્યાપન્નાગ્નેસ્ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપિતા ભૂય એવાગ્નિમુપહત્ય પક્વાશયમનુપ્રવિશ્યાતીસારં સર્વદોષલિઙ્ગં જનયન્તિ||૮||

અતિશીતેત્યાદિના ત્રિદોષજાતીસારમાહ| અત્ર ચ શીતાદીનાં યથાસમ્ભવં વાતાદિકર્તૃત્વં જ્ઞેયં; કિંવા સર્વેષામેવ ત્રિદોષકર્તૃત્વં જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ- “શમપ્રકોપૌ સર્વેષાં દોષાણામગ્નિસંશ્રિતૌ” (ચિ.અ.૫) ઇતિ| યત્કિઞ્ચિદભ્યવહરણાદિતિ પથ્યાપથ્યભોજનાત્| અનુપચારાદિતિ પ્રતિકર્મણામેવાસમ્યગુપચારાદિત્યર્થઃ| સલિલાતિસેવનાદિત્યત્ર અવગાહાદિના બાહ્યસેવનં સલિલસ્યોચ્યતે, અતિપાનં તુ પ્રાગેવોક્તમ્| વ્યાપન્નાગ્નેરિતિ વચનાદ્યથોક્તહેતૂનામગ્નિવધદ્વારૈવ પ્રાયસ્ત્રિદોષકર્તૃત્વં દર્શયતિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અપિ ચ શોણિતાદીન્ ધાતૂનતિપ્રકૃષ્ટં દૂષયન્તો ધાતુદોષસ્વભાવકૃતાનતીસારવર્ણાનુપદર્શયન્તિ| તત્ર શોણિતાદિષુ ધાતુષ્વતિપ્રદુષ્ટેષુ હારિદ્રહરિતનીલમાઞ્જિષ્ઠમાંસધાવનસન્નિકાશં રક્તં કૃષ્ણં શ્વેતં વરાહભેદઃસદૃશમનુબદ્ધવેદનમવેદનં વા સમાસવ્યત્યાસાદુપવેશ્યતે શકૃદ્ ગ્રથિતમામં સકૃત્, સકૃદપિ પક્વમનતિક્ષીણમાંસશોણિતબલો મન્દાગ્નિર્વિહતમુખરસશ્ચ; તાદૃશમાતુરં કૃચ્છ્રસાધ્યં વિદ્યાત્| એભિર્વર્ણૈરતિસાર્યમાણં સોપદ્રવમાતુરમસાધ્યોઽયમિતિ પ્રત્યાચક્ષીત; તદ્યથા- પક્વશોણિતાભં યકૃત્ખણ્ડોપમં મેદોમાંસોદકસન્નિકાશં દધિઘૃતમજ્જતૈલવસાક્ષીરવેસવારાભમતિનીલમતિરક્તમતિકૃષ્ણમુદકમિવાચ્છં પુનર્મેચકાભમતિસ્નિગ્ધં હરિતનીલકષાયવર્ણં કર્બુરમાવિલં પિચ્છિલં તન્તુમદામં ચન્દ્રકોપગતમતિકુણપપૂતિપૂયગન્ધ્યામામમત્સ્યગન્ધિ મક્ષિકાકાન્તં કુથિતબહુધાતુસ્રાવમલ્પપુરીષમપુરીષં વાઽતિસાર્યમાણં તૃષ્ણાદાહજ્વરભ્રમતમકહિક્કાશ્વાસાનુબન્ધમતિવેદનમવેદનં વા સ્રસ્તપક્વગુદં પતિતગુદવલિં મુક્તનાલમતિક્ષીણબલમાંસશોણિતં સર્વપર્વાસ્થિશૂલિનમરોચકારતિપ્રલાપસમ્મોહપરીતં સહસોપરતવિકારમતિસારિણમચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્; ઇતિ સન્નિપાતાતિસારઃ||૯||

અપિચેત્યાદિના વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધત્રિદોષજલક્ષણમાહ| અતિપ્રકૃષ્ટં પ્રદૂષયન્ત ઇતિ અતિપ્રકૃષ્ટં યથા ભવતિ તથા પ્રદૂષયન્ત ઇત્યર્થઃ| માંસધાવનં માંસપ્રક્ષાલનોદકમ્| સમાસવ્યત્યાસાદુપવેશ્યત ઇતિ સમાસઃ યથોક્તલક્ષણાનાં મેલકઃ, વ્યત્યાસઃ અમેલકઃ| સકૃદિતિ કદાચિત્| વિગતરસં મુખં યસ્ય સ વિરસમુખઃ| એભિઃ વક્ષ્યમાણૈઃ| વેસવારાભં વેસવારસદૃશં; તલ્લક્ષણં ચ “નિરસ્થિ પિશિતં પિષ્ટં” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇત્યાદિનોક્તમ્| મેચકાભમિતિ સ્નિગ્ધકૃષ્ણમ્| મક્ષિકાકાન્તમિતિ મક્ષિકાપ્રિયં, ‘મક્ષિકાક્રાન્તં’ ઇતિ પાઠે પક્ષિકાપરીતમિત્યર્થઃ| તૃષ્ણેત્યાદિના સોપદ્રવમિત્યનેન સૂચિતાનુપદ્રવાનાહ| મુક્તનાલમિતિ મુક્તગુદમ્| સહસોપરતવિકારત્વં યદ્યપિ રિષ્ટે સંશયિતમરણમુક્તં, તથાઽપીહાતીસારં પ્રાપ્ય નિશ્ચિતમરણજ્ઞાપકતયોચ્યતે||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તમસાધ્યતામસમ્પ્રાપ્તં ચિકિત્સેદ્ યથાપ્રધાનોપક્રમેણ હેતૂપશયદોષવિશેષપરીક્ષયા ચેતિ||૧૦||

યથાપ્રધાનોપક્રમેણેતિ દોષત્રયે યઃ પ્રધાનો ભવતિ તસ્યોપક્રમેણેત્યર્થઃ| હેત્વાદિપરીક્ષા ચેહોત્તરકાલભાવિની, તેનાત્ર વિશિષ્ટા ચિકિત્સૈવોચ્યતે||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

આગન્તૂ દ્વાવતીસારૌ માનસૌ ભયશોકજૌ| તત્તયોર્લક્ષણં વાયોર્યદતીસારલક્ષણમ્||૧૧||

આગન્તૂ ઇત્યાદિના ભયશોકજાવતીસારૌ પ્રાહ| આગન્તૂ ઇતિ આગન્તુહેતુજનિતભયશોકજૌ| માનસાવિતિ માનસદોષભયશોકજનિતૌ| એતેન માનસત્વમાગન્તુત્વં ચાનયોર્ન વિરોધિ ભવતિ| અનયોર્લક્ષણમતિદેશેનાહ- તત્તયોર્લક્ષણમિત્યાદિના||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

મારુતો ભયશોકાભ્યાં શીઘ્રં હિ પરિકુપ્યતિ| તયોઃ ક્રિયા વાતહરી હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૧૨|| ઇત્યુક્તાઃ ષડતીસારાઃ, સાધ્યાનાં સાધનં ત્વતઃ| પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વેણ યથાવત્તન્નિબોધત||૧૩||

કસ્માત્ પુનર્વાતાતિસારલક્ષણમનયોર્ભવતીત્યાહ- મારુત ઇત્યાદિ| યસ્માદ્ ભયશોકજનિતોઽત્ર મારુતઃ કારણં ભવતિ, તસ્માદ્વાતાતીસારલક્ષણાનિ ભવન્તીતિ યુક્તમિત્યર્થઃ| ન ચાનયોર્વાતજન્યત્વેન વાતજલક્ષણયુક્તત્વેન વાતજેનૈવ ગ્રહણમસ્ત્વિતિ વાચ્યં; યતોઽનયોર્વાતજાદ્ભિન્નાઽપિ ચિકિત્સા ભવિષ્યતિ હર્ષણાશ્વાસનરૂપા, ચિકિત્સાભેદાર્થમેવ વ્યાધીનાં ભેદોઽભિધીયતે| કિઞ્ચ, લક્ષણભેદોઽપ્યત્ર ‘મારુતઃ શીઘ્રં હિ પરિકુપ્યતિ’ ઇત્યનેનોક્તઃ| યતો ભયશોકજેઽતીસારે શીઘ્રકારી વાયુર્ભવતીતિ શીઘ્રં કુપ્યતીતિ પદેનોચ્યતે; તેન નિદાનાનન્તરં ઝટિતિ ઉત્પાદ એવાત્ર વિશિષ્ટમપિ લક્ષણમ્| સન્નિપાતાતિસારે ભયશોકૌ કારણત્વેનોક્તૌ, તૌ હિ હેત્વન્તરસહિતૌ તત્ર કારણં ભવત ઇતિ નૈકકારણતા ત્રિદોષજભયશોકજાનામ્| ભયશોકજયોશ્ચ યદ્યપિ તુલ્યં લક્ષણમિહોક્તં, તથાઽપિ ચિકિત્સાભેદાત્તયોર્ભેદ ઉક્તઃ; તથાહિ- ભયજે આશ્વાસનં, શોકજે હર્ષણમિતિ ચિકિત્સાભેદઃ| સુશ્રુતે તુ- “તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ શોચતોઽલ્પાશનસ્ય બાષ્પોષ્મા વૈ વહ્નિમાવિશ્ય જન્તોઃ” (સુ.ઉ.ત.અ.૪૦) ઇત્યાદિના શોકજઃ પ્રબન્ધેનોક્તઃ, સ ઇહોક્તશોકજાદન્ય એવ વિશિષ્ટહેતુજન્યઃ, ઇહ ત્વસૌ સાન્નિપાતિકેઽવરુદ્ધો જ્ઞેયઃ| તથાહિ- તત્ર બાષ્પોષ્મણોઽપિ કારણત્વમુક્તં, તેન શોકાનશનતો વાયુઃ બાષ્પોષ્મણા ચ પિત્તકફાવપિ તત્ર કારણત્વેન દર્શિતૌ, અત એવ ચ તસ્યાસાધ્યત્વમપિ તત્રોક્તમ્; અત્રાપિ ચ ત્રિદોષજે શોકોઽપિ કારણત્વેનોક્તઃ| યસ્તુ સુશ્રુતે “અન્નાજીર્ણાત્ પ્રદ્રુતાઃ” (સુ.ઉ.ત.અ.૪૦) ઇત્યાદિનાઽજીર્ણજઃ પૃથગુક્તઃ, તસ્યેહોક્તત્રિદોષજેઽવરોધો વ્યક્ત એવ; યતસ્તત્રૈવ ‘દોષાઃ’ ઇતિ બહુવચનેન અન્નાજીર્ણસ્ય ત્રિદોષકારણત્વમુક્તં, ઇહાપિ ચ ‘વ્યાપન્નેઽગ્નૌ’ ઇત્યનેન અગ્નિમાન્દ્યજનિતાજીર્ણસ્ય ત્રિદોષજાતિસારે કારણત્વમુક્તમેવ; તેન સુશ્રુતોક્તસર્વાતિસારાવરોધોઽત્ર જ્ઞેયઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 12 (14-19) · Śloka 19

દોષાઃ સન્નિચિતા યસ્ય વિદગ્ધાહારમૂર્ચ્છિતાઃ| અતીસારાય કલ્પન્તે ભૂયસ્તાન્ સમ્પ્રવર્તયેત્||૧૪|| ન તુ સઙ્ગ્રહણં દેયં પૂર્વમામાતિસારિણે| વિબધ્યમાનાઃ પ્રાગ્દોષા જનયન્ત્યામયાન્ બહૂન્||૧૫|| દણ્ડકાલસકાધ્માનગ્રહણ્યર્શોગદાંસ્તથા| શોથપાણ્ડ્વામયપ્લીહકુષ્ઠગુલ્મોદરજ્વરાન્||૧૬|| તસ્માદુપેક્ષેતોત્ક્લિષ્ટાન્ વર્તમાનાન્ સ્વયં મલાન્| કૃચ્છ્રં વા વહતાં દદ્યાદભયાં સમ્પ્રવર્તિનીમ્||૧૭|| તયા પ્રવાહિતે દોષે પ્રશામ્યત્યુદરામયઃ| જાયતે દેહલઘુતા જઠરાગ્નિશ્ચ વર્ધતે||૧૮|| પ્રમથ્યાં મધ્યદોષાણાં દદ્યાદ્દીપનપાચનીમ્| લઙ્ઘનં ચાલ્પદોષાણાં પ્રશસ્તમતિસારિણામ્||૧૯||

દોષાઃ સન્નિચિતા ઇત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| વિદગ્ધશબ્દેનાત્રાપક્વાહારવાચિના ચતુર્વિધમપ્યામં, વિદગ્ધં, વિષ્ટબ્ધં, રસશેષં ચાજીર્ણં ગૃહ્યતે| સમ્પ્રવર્તયેદિત્યનેન પ્રવર્તમાનસ્યોપેક્ષયા પ્રવર્તનં, તથા સ્તોકં વહતાં વિરેચનયોગાત્ પ્રવર્તનં; યદ્વક્ષ્યતિ- ‘કૃચ્છ્રં વા વહતાં દદ્યાદભયાં સમ્પ્રવર્તિનીમ્’ ઇતિ| ન તુ સઙ્ગ્રહણં પૂર્વં દેયમામાતિસારિણે ઇત્યત્ર પૂર્વમિતિ વિશેષણેનોત્તરકાલં દેયમામાતીસારે સઙ્ગ્રહણં દર્શયતિ| પ્રથમં ચામાતીસારસ્યોપેક્ષયા વિરેચનદાનેન પ્રવર્તનમુક્તમિતિ વિરોધે ઇયં વ્યવસ્થા- યત્ પ્રવૃદ્ધે આમે બલવતિ ચ પુરુષે પ્રવર્તનમેવ કર્તવ્યં, યદા તુ દુર્બલઃ પુમાન્ ક્ષીણશ્ચામસ્તદા પ્રથમમુપેક્ષયા પ્રવર્તનં કૃત્વા સઙ્ગ્રહણં કર્તવ્યં; તસ્યાં હ્યવસ્થાયામસઙ્ગ્રહણે આતુરસ્ય બલભ્રંશાન્મરણમેવ સ્યાત્| અન્યે તુ પૂર્વં સઙ્ગ્રહણં ન દેયમિતિ પ્રધાનમમ્બષ્ઠાશાલ્મલકુટજત્વગાદિસઙ્ગ્રહણં ન દેયં, મુસ્તોદીચ્યાદિ તુ પાચનસઙ્ગ્રહણં દેયમિતિ વર્ણયન્તિ| ઇયં ચામાતિસારચિકિત્સા સર્વામાતિસારાણાં સાધારણી જ્ઞેયા| કૃચ્છ્રં વા વહતામિતિ સવિબન્ધં વહતામ્| પ્રમથ્યામિતિ પાચનદીપનીયં કષાયં; પ્રમથ્યાશબ્દો હિ વૃદ્ધપરમ્પરયા પાચનદીપનકષાયે વૈદ્યકશાસ્ત્રે પરિભાષિતઃ શ્રૂયતે; યથા- વિડઙ્ગકષાયઃ શૈખરિકકષાયશબ્દેન વૈદ્યૈરુચ્યતે| બહુદોષે પ્રવર્તનં, તથા મધ્યદોષે પ્રમથ્યોક્તા, અલ્પદોષે ચ સામે પ્રથમકર્તવ્યમાહ- લઙ્ઘનમિત્યાદિ||૧૪-૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

પિપ્પલી નાગરં ધાન્યં ભૂતીકમભયા વચા| હ્રીવેરં ભદ્રમુસ્તાનિ બિલ્વં નાગરધાન્યકમ્||૨૦|| પૃશ્નિપર્ણી શ્વદંષ્ટ્રા ચ સમઙ્ગા કણ્ટકારિકા| તિસ્રઃ પ્રમથ્યા વિહિતાઃ શ્લોકાર્ધૈરતિસારિણામ્||૨૧|| વચાપ્રતિવિષાભ્યાં વા મુસ્તપર્પટકેન વા| હ્રીવેરશૃઙ્ગવેરાભ્યાં પક્વં વા પાયયેજ્જલમ્||૨૨||

તિસ્રઃ પ્રમથ્યા ઇતિ યથાક્રમં કફપિત્તવાતેષુ વિભજ્ય દેયા ઇતિ વદન્તિ; તથા વચાપ્રતિવિષાદિવિહિતાનિ ત્રીણ્યપિ જલાનિ કફપિત્તવાતેષુ યથાક્રમં વદન્તિ| ષડઙ્ગવિધિનાઽત્ર જલસાધનં જ્ઞેયમ્||૨૦-૨૨||

Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25

યુક્તેઽન્નકાલે ક્ષુત્ક્ષામં લઘૂન્યન્નાનિ ભોજયેત્| તથા સ શીઘ્રમાપ્નોતિ રુચિમગ્નિબલં બલમ્||૨૩|| તક્રેણાવન્તિસોમેન યવાગ્વા તર્પણેન વા| સુરયા મધુના ચાદૌ યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્||૨૪|| યવાગૂભિર્વિલેપીભિઃ ખડૈર્યૂષૈ રસૌદનૈઃ| દીપનગ્રાહિસંયુક્તૈઃ ક્રમશ્ચ સ્યાદતઃ પરમ્||૨૫||

યુક્તેઽન્નકાલે ઇતિ સમ્યગ્બુભુક્ષાકાલે| અવન્તિસોમં કાઞ્જિકમ્| કાઞ્જિકતક્રદીનાં ચ દ્રવાણાં તર્પણાલોડનાર્થમિહાભિધાનમ્| યવાગૂર્વિરલદ્રવા વિલેપી બહુસિક્થા ચ;| દીપનગ્રાહિગણૌ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તૌ| અતઃ પરમિતિ યવાગ્વાદ્યુપચારાનન્તરમ્||૨૩-૨૫||

Adhikarana 15 (26-29) · Śloka 29

શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્| બલાં શ્વદંષ્ટ્રાં બિલ્વાનિ પાઠાં નાગરધાન્યકમ્||૨૬|| શટીં પલાશં હપુષાં વચાં જીરકપિપ્પલીમ્| યવાનીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્||૨૭|| વૃક્ષામ્લં દાડિમામ્લં ચ સહિઙ્ગુ બિડસૈન્ધવમ્| પ્રયોજયેદન્નપાને વિધિના સૂપકલ્પિતમ્||૨૮|| વાતશ્લેષ્મહરો હ્યેષ ગણો દીપનપાચનઃ| ગ્રાહી બલ્યો રોચનશ્ચ તસ્માચ્છસ્તોઽતિસારિણામ્||૨૯||

શાલિપર્ણીત્યાદિના યવાગ્વાદિસંસ્કારદ્રવ્યાણ્યાહ||૨૬-૨૯||

Adhikarana 16 (30-33) · Śloka 33

આમે પરિણતે યસ્તુ વિબદ્ધમતિસાર્યતે| સશૂલપિચ્છમલ્પાલ્પં બહુશઃ સપ્રવાહિકમ્||૩૦|| યૂષેણ મૂલકાનાં તં બદરાણામથાપિ વા| ઉપોદિકાયાઃ ક્ષીરિણ્યા યવાન્યા વાસ્તુકસ્ય વા||૩૧|| સુવર્ચલાયાશ્ચઞ્ચોર્વા શાકેનાવલ્ગુજસ્ય વા| શટ્યાઃ કર્કારુકાણાં વા જીવન્ત્યાશ્ચિર્ભટસ્ય વા||૩૨|| લોણિકાયાઃ સપાઠાયાઃ શુષ્કશાકેન વા પુનઃ| દધિદાડિમસિદ્ધેન બહુસ્નેહેન ભોજયેત્||૩૩||

સપ્રવાહિકમિત્યત્ર પ્રવાહિકાલક્ષણં “વાયુર્વિવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય| પ્રવાહતોઽલ્પં બહુશો મલાક્તં પ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ” (સુ.ઉ.તં.અ.૪૦) ઇત્યનેન સુશ્રુતોક્તં જ્ઞેયમ્| ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા, સુવર્ચલા સૂર્યભક્તા, ચઞ્ચુઃ નાડીચઃ, કર્કારુઃ કૂષ્માણ્ડભેદઃ, ચિર્ભટઃ કર્કટી, લોણિકા સ્વનામખ્યાતા; શુષા કાસમર્દઃ, રૂક્ષદેશજં શાકમિત્યેકે||૩૦-૩૩||

Adhikarana 17 (34-41) · Śloka 41

કલ્કઃ સ્યાદ્બાલબિલ્વાનાં તિલકલ્કશ્ચ તત્સમઃ| દધ્નઃ સરોઽમ્લસ્નેહાદ્યઃ ખડો હન્યાત્ પ્રવાહિકામ્||૩૪|| યવાનાં મુદ્ગમાષાણાં શાલીનાં ચ તિલસ્ય ચ| કોલાનાં બાલબિલ્વાનાં ધાન્યયૂષં પ્રકલ્પયેત્||૩૫|| ઐકધ્યં યમકે ભૃષ્ટં દધિદાડિમસારિકમ્| વર્ચઃક્ષયે શુષ્કમુખં શાલ્યન્નં તેન ભોજયેત્||૩૬|| દધ્નઃ સરં વા યમકે ભૃષ્ટં સગુડનાગરમ્| સુરાં વા યમકે ભૃષ્ટાં વ્યઞ્જનાર્થે પ્રદાપયેત્||૩૭|| ફલામ્લં યમકે ભૃષ્ટં યૂષં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| લોપાકરસમમ્લં વા સ્નિગ્ધામ્લં કચ્છપસ્ય વા||૩૮|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં વર્તકાનાં તથા રસાઃ| સ્નિગ્ધામ્લાઃ શાલયશ્ચાગ્ર્યા વર્ચઃક્ષયરુજાપહાઃ||૩૯|| અન્તરાધિરસં પૂત્વા રક્તં મેષસ્ય ચોભયમ્| પચેદ્દાડિમસારામ્લં સધાન્યસ્નેહનાગરમ્||૪૦|| ઓદનં રક્તશાલીનાં તેનાદ્યાત્ પ્રપિબેચ્ચ તત્| તથા વર્ચઃક્ષયકૃતૈર્વ્યાધિભિર્વિપ્રમુચ્યતે||૪૧||

કલ્કઃ સ્યાદિત્યાદિના ખડઃ| ધાન્યયૂષમિતિ ધાન્યપ્રધાનં યૂષં યથોક્તમેવ| યમકે ઇતિ ઘૃતતૈલે| દધિદાડિમસારાભ્યાં સંસ્કૃતં દધિદાડિમસારિકમ્| શાલીનાં યદ્યપિ બદ્ધવર્ચસ્ત્વમુક્તં, તથાઽપીહ ખડયૂષરસવિશેષયુક્તાનાં સંયોગશક્ત્યા વર્ચઃક્ષયે હિતત્વં દર્શયન્નાહ- સ્નિગ્ધામ્લાઃ શાલયશ્ચાગ્ર્યા વર્ચઃક્ષયરુજાપહા ઇતિ| તેનાદ્યાત્ પ્રપિબેચ્ચ તમિતિ ઉક્તાન્તરાધિરસાધિકૃતેન દ્રવેણ સન્ધીયાદ્યાત્ પૃથક્ ચ દ્રવં પિબેત્| વર્ચઃક્ષયકૃતૈઃ મુખશોષદૌર્બલ્યોદાવર્તાદિભિઃ||૩૪-૪૧||

Adhikarana 18 (42-44) · Śloka 44

ગુદનિઃસરણે શૂલે પાનમમ્લસ્ય સર્પિષઃ| પ્રશસ્યતે નિરામાણામથવાઽપ્યનુવાસનમ્||૪૨|| ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્લનાગરક્ષારસંયુતમ્| ઘૃતમુત્ક્વથિતં પેયં ગુદભ્રંશરુજાપહમ્||૪૩|| ઇતિ ચાઙ્ગેરીઘૃતમ્| સચવ્યપિપ્પલીમૂલં સવ્યોષવિડદાડિમમ્| પેયમમ્લં ઘૃતં યુક્ત્યા સધાન્યાજાજિચિત્રકમ્||૪૪|| ઇતિ ગુદભ્રંશે ચવ્યાદિઘૃતમ્|

સૂત્રિતમમ્લઘૃતમાહ- ચાઙ્ગેરીત્યાદિ| અત્ર ચાઙ્ગેરીરસકોલરસદધ્નાં દ્રવત્વં, નાગરક્ષારયોશ્ચ કલ્કત્વમ્| પેયમમ્લં ઘૃતમિત્યત્ર અમ્લાર્થમનન્તરોક્તમેવ દ્રવં ચાઙ્ગેરીસ્વરસાદિ દેયં, ચવ્યાદયશ્ચ દશ કલ્કાઃ; ઉક્તં ચ તન્ત્રાન્તરે- “પઞ્ચકોલવિડાજાજીધાન્યદાડિમવેતસૈઃ| પચેદમ્લં ઘૃતં તદ્વન્નાગરક્ષારસંયુતમ્” ઇતિ||૪૨-૪૪||

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

દશમૂલોપસિદ્ધં વા સબિલ્વમનુવાસનમ્| શટીશતાહ્વાબિલ્વૈર્વા વચયા ચિત્રકેણ વા||૪૫|| ઇતિ ગુદભ્રંશેઽનુવાસનમ્|

દશમૂલોપસિદ્ધમિત્યાદૌ અનુવાસનમિતિ અનુવાસનસ્નેહઃ| અત્રાનુવાસને સ્નેહસ્તુ પ્રાયોદર્શનાત્તૈલમેવ; અન્યે તુ ઘૃતસ્ય પ્રક્રાન્તત્વાદ્ધૃતમેવાહુઃ| શટીત્યાદિનાઽપ્યનુવાસનસ્નેહત્રયમુચ્યતે||૪૫||

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

સ્તબ્ધભ્રષ્ટગુદે પૂર્વં સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજયેત્| સુસ્વિન્નં તં મૃદૂભૂતં પિચુના સમ્પ્રવેશયેત્||૪૬||

પિચુના સમ્પ્રવેશયેદિતિ પિચુનાઽઽચ્છાદિતં પીડયિત્વા પ્રવેશયેત્| પિચુઃ સ્થૂલકર્પટિકા||૪૬||

Adhikarana 21 (47-49) · Śloka 49

વિબદ્ધવાતવર્ચાસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ| સરક્તપિચ્છસ્તૃષ્ણાર્તઃ ક્ષીરસૌહિત્યમર્હતિ||૪૭|| યમકસ્યોપરિ ક્ષીરં ધારોષ્ણં વા પિબેન્નરઃ| શૃતમેરણ્ડમૂલેન બાલબિલ્વેન વા પયઃ ||૪૮|| એવં ક્ષીરપ્રયોગેણ રક્તં પિચ્છા ચ શામ્યતિ| શૂલં પ્રવાહિકા ચૈવ વિબન્ધશ્ચોપશામ્યતિ||૪૯||

સૌહિત્યં તૃપ્તિઃ||૪૭-૪૯||

Adhikarana 22 (50) · Śloka 50

પિત્તાતિસારં પુનર્નિદાનોપશયાકૃતિભિરામાન્વયમુપલભ્ય યથાબલં લઙ્ઘનપાચનાભ્યામુપાચરેત્| તૃષ્યતસ્તુ મુસ્તપર્પટકોશીરસારિવાચન્દનકિરાતતિક્તકોદીચ્યવારિભિરુપચારઃ| લઙ્ઘિતસ્ય ચાહારકાલે બલાતિબલાસૂર્પપર્ણીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકાશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાનિર્યૂહસંયુક્તેન યથાસાત્મ્યં યવાગૂમણ્ડાદિના તર્પણાદિના વા ક્રમેણોપચારઃ| મુદ્ગમસૂરહરેણુમકુષ્ઠકાઢકીયૂષૈર્વા લાવકપિઞ્જલશશહરિણૈણકાલપુચ્છકરસૈરીષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ક્રમશોઽગ્નિં સન્ધુક્ષયેત્| અનુબન્ધે ત્વસ્ય દીપનીયપાચનીયોપશમનીયસઙ્ગ્રહણીયાન્ યોગાન્ સમ્પ્રયોજયેદિતિ||૫૦||

આમાન્વયમિતિ આમયુક્તમ્| લઙ્ઘનપાચનાભ્યામુપાચરેદિત્યનેન યત્ પૂર્વમામાતિસારે સામાન્યવિધાનમુક્તં તદિહ નાનુમન્યતે; પિત્તં હિ સરં, તત્ર ચ પ્રવર્તને ક્રિયમાણેઽતિયોગભયં સ્યાદિતિ ભાવઃ| યત્તુ વિરેચનમિહ વક્તવ્યં તત્ સામગ્રીવિશેષસમ્પત્તાવેવ| લઙ્ઘિતસ્ય ચેત્યાદૌ સૂર્પપર્ણી મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ| નિર્વ્યૂહશબ્દેન ચ ષડઙ્ગવિધાનસિદ્ધં જલમુચ્યતે, યવાગ્વાદિસાધને તસ્યૈવાધિકારાત્| અનુબન્ધે ત્વસ્યેતિ પિત્તાતિસારાનુબન્ધે| ઇમાનિતિ વક્ષ્યમાણાન્||૫૦||

Adhikarana 23 (51-56) · Śloka 56

સક્ષૌદ્રાતિવિષં પિષ્ટ્વા વત્સકસ્ય ફલત્વચમ્| પિબેત્ પિત્તાતિસારઘ્નં તણ્ડુલોદકસંયુતમ્||૫૧|| કિરાતતિક્તકો મુસ્તં વત્સકઃ સરસાઞ્જનઃ| બિલ્વં દારુહરિદ્રા ત્વક્ હ્રીબેરં સદુરાલભમ્||૫૨|| ચન્દનં ચ મૃણાલં ચ નાગરં લોધ્રમુત્પલમ્| તિલા મોચરસો લોધ્રં સમઙ્ગા કમલોત્પલમ્||૫૩|| ઉત્પલં ધાતકીપુષ્પં દાડિમત્વઙ્મહૌષધમ્| કટ્ફલં નાગરં પાઠા જમ્બ્વામ્રાસ્થિદુરાલભાઃ||૫૪|| યોગાઃ ષડેતે સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલોદકસંયુતાઃ| પેયાઃ પિત્તાતિસારઘ્નાઃ શ્લોકાર્ધેન નિદર્શિતાઃ||૫૫|| જીર્ણોષધાનાં શસ્યન્તે યથાયોગં પ્રકલ્પિતૈઃ| રસૈઃ સાઙ્ગ્રાહિકૈર્યુક્તાઃ પુરાણા રક્તશાલયઃ||૫૬||

ફલત્વચમિતિ ફલં ચ ત્વક્ ચેતિ ફલત્વચમ્| મૃણાલમ્ ઉષીરમ્| સમઙ્ગા ખાદિરી; ‘વરાહક્રાન્તા’ ઇત્યન્યે||૫૧-૫૬||

Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 62

પિત્તાતિસારો દીપાગ્નેઃ ક્ષિપ્રં સમુપશામ્યતિ| અજાક્ષીરપ્રયોગેણ બલં વર્ણશ્ચ વર્ધતે||૫૭|| બહુદોષસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સપ્રાણસ્ય ન તિષ્ઠતિ| પૈત્તિકો યદ્યતીસારઃ પયસા તં વિરેચયેત્||૫૮|| પલાશફલનિર્યૂહં પયસા સહ પાયયેત્| તતોઽનુપાયયેત્ કોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્||૫૯|| પ્રવાહિતે તેન મલે પ્રશામ્યત્યુદરામયઃ| પલાશવત્ પ્રયોજ્યા વા ત્રાયમાણા વિશોધિની||૬૦|| સાંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં શૂલં યદ્યનુવર્તતે| સ્રુતદોષસ્ય તં શીઘ્રં યથાવદનુવાસયેત્||૬૧|| શતપુષ્પાવરીભ્યાં ચ પયસા મધુકેન ચ| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં સબિલ્વમનુવાસનમ્||૬૨||

ન તિષ્ઠતિ ન નિવર્તતે| પલાશવદિતિ ઉક્તપલાશફલવિધાનેન| સાંસર્ગ્યામિતિ પેયાદિક્રમે| શતપુષ્પેત્યાદૌ વરી શતાવરી| અનુવાસનં ‘દદ્યાત્’ ઇતિ શેષઃ||૫૭-૬૨||

Adhikarana 25 (63-68) · Śloka 68

કૃતાનુવાસનસ્યાસ્ય કૃતસંસર્જનસ્ય ચ| વર્તતે યદ્યતીસારઃ પિચ્છાબસ્તિરતઃ પરમ્||૬૩|| પરિવેષ્ટ્ય કુશૈરાર્દ્રૈરાર્દ્રવૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય સ્વેદયેદ્ગોમયાગ્નિના||૬૪|| સુશુષ્કાં મૃત્તિકાં જ્ઞાત્વા તાનિ વૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| શૃતે પયસિ મૃદ્નીયાદાપોથ્યોલૂખલે તતઃ||૬૫|| પિણ્ડં મુષ્ટિસમં પ્રસ્થે તત્ પૂતં તૈલસર્પિષોઃ| સ્નેહિતં માત્રયા યુક્તં કલ્કેન મધુકસ્ય ચ||૬૬|| બસ્તિમભ્યક્તગાત્રાય દદ્યાત્ પ્રત્યાગતે તતઃ| સ્નાત્વા ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલાનાં રસેન વા||૬૭|| પિત્તાતિસારજ્વરશોથગુલ્મજીર્ણાતિસારગ્રહણીપ્રદોષાન્| જયત્યયં શીઘ્રમતિપ્રવૃદ્ધાન્ વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ચ બસ્તિઃ ||૬૮||

પરિવેષ્ટ્યેત્યાદિના પિચ્છાબસ્તિમાહ| શૃતે પયસીત્યત્ર પાનીયમાત્રેણૈવ પયઃ શૃતં જ્ઞેયમ્| પ્રસ્થ ઇતિ શૃતે પયસીત્યસ્ય વિશેષણમ્| વૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ ઉલૂખલે આપોથ્ય તત આપોથિતાત્ પિણ્ડં મુષ્ટિસમં શૃતે પ્રસ્થે પયસિ મૃદ્નીયાદિતિ યોજના| માત્રયેતિ વચનાત્ તૈલસર્પિષોરત્ર તાવતી માત્રા યાવત્યા સ્નેહનમાત્રં ભવતિ, તથા યષ્ટીમધુકલ્કસ્યાપિ તાવતી માત્રા યાવત્યા ઘનો બસ્તિર્ભવતિ||૬૩-૬૮||

Adhikarana 26 (69-70) · Śloka 70

પિત્તાતિસારી યસ્ત્વેતાં ક્રિયાં મુક્ત્વા નિષેવતે| પિત્તલાન્યન્નપાનાનિ તસ્ય પિત્તં મહાબલમ્||૬૯|| કુર્યાદ્રક્તાતિસારં તુ રક્તમાશુ પ્રદૂષયેત્| તૃષ્ણાં શૂલં વિદાહં ચ ગુદપાકં ચ દારુણમ્||૭૦||

પિત્તાતિસારીત્યાદિના પિત્તાતિસારસ્યૈવ હેતુવિશેષકૃતાવસ્થાભેદરૂપં રક્તાતિસારં દર્શયતિ| અયં ચ રક્તાતિસારો યદ્યપિ પિત્તાતિસારોત્તરકાલભાવિતયેહોક્તઃ, તથાઽપિ પિત્તાતિપ્રકોપેણ રક્તદુષ્ટ્યા ચ પ્રથમમપિ ભવત્યેવાયં દૃષ્ટત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્| તેનાત્રોત્પત્તિક્રમાભિધાનમતન્ત્રતમ્ | યથા “પાણ્ડુરોગી તુ યોઽત્યર્થં” (ચિ.અ.૧૬) ઇત્યાદિનોક્તકામલોત્પાદે યથોક્તક્રમં વિનાઽપિ કામલા ભવતિ| એવમપિ ચાસ્ય રક્તાતીસારસ્ય પિત્તજન્યત્વાત્ પૈત્તિકે એવાવરોધઃ; તેન ષટ્સઙ્ખ્યા ન વ્યાહન્યતે| અતીસારસ્ય યત્ પ્રસૃતાયાં સિદ્ધૌ આમરક્તશકૃત્પિત્તવાતકફાનતીસારકારકાનભિધાયોક્તં- “ષણ્ણામેષાં દ્વિસંસર્ગાત્ત્રિંશદ્ભેદા ભવન્તિ તે| કેવલૈઃ સહ ષટ્ત્રિંશત્” (સિ.અ.૮) ઇતિ, તદપ્યત્રૈવ ષટ્કેઽન્તર્ભાવનીયં, તત્ર સૂક્ષ્મભેદગણનયા સ ભેદઃ કૃત ઇત્યવિરોધઃ||૬૯-૭૦||

Adhikarana 27 (71-76) · Śloka 76

તત્ર ચ્છાગં પયઃ શસ્તં શીતં સમધુશર્કરમ્| પાનાર્થં ભોજનાર્થં ચ ગુદપ્રક્ષાલને તથા||૭૧|| ઓદનં રક્તશાલીનાં પયસા તેન ભોજયેત્| રસૈઃ પારાવતાદીનાં ઘૃતભૃષ્ટૈઃ સશર્કરૈઃ||૭૨|| શશપક્ષિમૃગાણાં ચ શીતાનાં ધન્વચારિણામ્| રસૈરનમ્લૈઃ સઘૃતૈર્ભોજયેત્તં સશર્કરૈઃ||૭૩|| રુધિરં માર્ગમાજં વા ઘૃતભૃષ્ટં પ્રશસ્યતે| કાશ્મર્યફલયૂષો વા કિઞ્ચિદમ્લઃ સશર્કરઃ||૭૪|| નીલોત્પલં મોચરસં સમઙ્ગા પદ્મકેશરમ્| અજાક્ષીરયુતં દદ્યાજ્જીર્ણે ચ પયસૌદનમ્||૭૫|| દુર્બલં પાયયિત્વા વા તસ્યૈવોપરિ ભોજયેત્| પ્રાગ્ભક્તં નવનીતં વા દદ્યાત્ સમધુશર્કરમ્||૭૬||

તત્ર છાગમિત્યાદૌ વ્યઞ્જનાર્થમિતિ ભોજ્યોપકરણાર્થમ્| પયસા તેનેતિ છાગેન પયસા| મૃગસ્યેદં માર્ગમ્, અજસ્યેદમાજં, રુધિરમિતિ યોજના||૭૧-૭૬||

Adhikarana 28 (77-79) · Śloka 79

પ્રાશ્ય ક્ષીરોત્થિતં સર્પિઃ કપિઞ્જલરસાશનઃ| ત્ર્યહાદારોગ્યમાપ્નોતિ પયસા ક્ષીરભુક્ તથા||૭૭|| પીત્વા શતાવરીકલ્કં પયસા ક્ષીરભુગ્જયેત્| રક્તાતિસારં પીત્વા વા તયા સિદ્ધં ઘૃતં નરઃ||૭૮|| ઘૃતં યવાગૂમણ્ડેન કુટજસ્ય ફલૈઃ શૃતમ્| પેયં તસ્યાનુ પાતવ્યા પેયા રક્તોપશાન્તયે||૭૯||

પ્રાશ્યેત્યાદૌ ક્ષીરોત્થિતં સર્પિઃ પયસા પ્રાશ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| કપિઞ્જલઃ ગૌરતિત્તિરિઃ| ક્ષીરં ભુઙ્ક્તે ઇતિ ક્ષીરભુક્| તયેતિ શતાવર્યા| યવાગૂમણ્ડેન પેયમિતિ સમ્બન્ધઃ||૭૭-૭૯||

Adhikarana 29 (80-81) · Śloka 81

ત્વક્ ચ દારુહરિદ્રાયાઃ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ| પિપ્પલી શૃઙ્ગવેરં ચ દ્રાક્ષા કટુકરોહિણી||૮૦|| ષડ્ભિરેતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં પેયામણ્ડાવચારિતમ્| અતીસારં જયેચ્છીઘ્રં ત્રિદોષમપિ દારુણમ્||૮૧||

ષડ્ભિરેતૈરિતિપદં યથાલાભનિષેધાર્થમ્||૮૦-૮૧||

Adhikarana 30 (82-84) · Śloka 84

કૃષ્ણમૃન્મધુકં શઙ્ખં રુધિરં તણ્ડુલોદકમ્| પીતમેકત્ર સક્ષૌદ્રં રક્તસઙ્ગ્રહણં પરમ્||૮૨|| પીતઃ પ્રિયઙ્ગુકાકલ્કઃ સક્ષૌદ્રસ્તણ્ડુલામ્ભસા| રક્તસ્રાવં જયેચ્છીઘ્રં ધન્વમાંસરસાશિનઃ||૮૩|| કલ્કસ્તિલાનાં કૃષ્ણાનાં શર્કરાપઞ્ચભાગિકઃ| આજેન પયસા પીતઃ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ||૮૪||

કૃષ્ણમૃદિત્યાદૌ રુધિરં શોણિતં, કેચિત્ કુઙ્કુમમાહુઃ| શર્કરાપઞ્ચભાગિક ઇતિ અત્ર શર્કરાયાઃ પઞ્ચમેન ભાગેન કૃષ્ણતિલદાનમ્; ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “કૃષ્ણતિલાઞ્ શર્કરાપાદિકાઞ્છાગીપયસા” ઇતિ||૮૨-૮૪||

Adhikarana 31 (85-86) · Śloka 86

પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્| યો રસાશી જયેચ્છીઘ્રં સ પૈત્તં જઠરામયમ્||૮૫|| પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં ચન્દનં તણ્ડુલામ્ભસા| દાહતૃષ્ણાપ્રમેહેભ્યો રક્તસ્રાવાચ્ચ મુચ્યતે||૮૬||

પલમિત્યાદૌ રસમિતિ ક્વાથમ્| રસાશીતિ માંસરસેન ભુઞ્જાનઃ||૮૫-૮૬||

Adhikarana 32 (87-88) · Śloka 88

ગુદો બહુભિરુત્થાનૈર્યસ્ય પિત્તેન પચ્યતે| સેચયેત્તં સુશીતેન પટોલમધુકામ્બુના||૮૭|| પઞ્ચવલ્કમધૂકાનાં રસૈરિક્ષુરસૈર્ઘૃતૈઃ| છાગૈર્ગવ્યૈઃ પયોભિર્વા શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતૈઃ||૮૮||

ક્ષૌદ્રસંયુતૈરિત્યન્તં સેચયેદિત્યનુવર્તતે||૮૭-૮૮||

Adhikarana 33 (89-92) · Śloka 93

પ્રક્ષાલનાનાં કલ્કૈર્વા સસર્પિષ્કૈઃ પ્રલેપયેત્| એષાં વા સુકૃતૈશ્ચૂર્ણૈસ્તં ગુદં પ્રતિસારયેત્||૮૯|| ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા સમાંશૈઃ પ્રતિસારયેત્| તથા સ્રવતિ નો રક્તં ગુદં તૈઃ પ્રતિસારિતમ્||૯૦|| પક્વતા પ્રશમં યાતિ વેદના ચોપશામ્યતિ| યથોક્તૈઃ સેચનૈઃ શીતૈઃ શોણિતેઽતિસ્રવત્યપિ||૯૧|| ગુદવઙ્ક્ષણકટ્યૂરુ સેચયેદ્ઘૃતભાવિતમ્| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા||૯૨|| કાર્પાસસઙ્ગૃહીતેન સેચયેદ્ગુદવઙ્ક્ષણમ્|૯૩|

પ્રક્ષાલનાનામિતિ પ્રક્ષાલનાર્થમુક્તાનાં પટોલમધુકાદીનામ્| પ્રતિસારયેત્ અવચૂર્ણયેત્||૮૯-૯૨||-

Adhikarana 34 (93-95) · Śloka 96

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સશૂલમુપવેશ્યતે||૯૩|| યદા વાયુર્વિબદ્ધશ્ચ કૃચ્છ્રં ચરતિ વા ન વા| પિચ્છાબસ્તિં તદા તસ્ય યથોક્તમુપકલ્પયેત્||૯૪|| પ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસયેત્| પ્રાયશો દુર્બલગુદાશ્ચિરકાલાતિસારિણઃ||૯૫|| તસ્માદભીક્ષ્ણશસ્તેષાં ગુદે સ્નેહં પ્રયોજયેત્|૯૬|

પિચ્છાબસ્તિં તદા તસ્ય યથોક્તમિતિ અત્રૈવ ‘પરિવેષ્ટ્ય’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| ગુદે સ્નેહં પ્રયોજયેદિતિ અત્ર સ્નેહભાવિતપિચુપ્રણયનેન ગુદે સ્નેહપ્રયોગમિચ્છન્તિ; અન્યે તુ પ્રકૃતત્વાદનુવાસનેનૈવાત્ર પ્રયોગમાહુઃ||૯૩-૯૫||-

Adhikarana 35 (96-100) · Śloka 101

પવનોઽતિપ્રવૃત્તો હિ સ્વે સ્થાને લભતેઽધિકમ્||૯૬|| બલં તસ્ય સપિત્તસ્ય જયાર્થે બસ્તિરુત્તમઃ| રક્તં વિટ્સહિતં પૂર્વં પશ્ચાદ્વા યોઽતિસાર્યતે||૯૭|| શતાવરીઘૃતં તસ્ય લેહાર્થમુપકલ્પયેત્| શર્કરાર્ધાંશિકં લીઢં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્||૯૮|| ક્ષૌદ્રપાદં જયેચ્છીઘ્રં તં વિકારં હિતાશિનઃ| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાનાપોથ્ય વાસયેત્||૯૯|| અહોરાત્રં જલે તપ્તે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્| તદર્ધશર્કરાયુક્તં લિહ્યાત્ સક્ષૌદ્રપાદિકમ્||૧૦૦|| અધો વા યદિ વાઽપ્યૂર્ધ્વં યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે|૧૦૧|

સ્વે સ્થાને ઇતિ પક્વાશયકટ્યાદૌ| બસ્તિરિતિ સામાન્યવચનાદનુવાસનં નિરૂહશ્ચ જ્ઞેયઃ| શતાવરીઘૃતમિતિ “શતાવરીમૂલતુલાશ્ચતસ્રઃ” (ચિ.અ.૩૦) ઇત્યાદિના યોનિવ્યાપદુક્તં શતાવરીઘૃતમ્| વિકારમિતિ ‘રક્તં સવિટ્’ ઇત્યાદિનોક્તમ્||૯૬-૧૦૦||-

Adhikarana 36 (101) · Śloka 102

યસ્ત્વેવં દુર્બલો મોહાત્ પિત્તલાન્યેવ સેવતે||૧૦૧|| દારુણં સ વલીપાકં પ્રાપ્ય શીઘ્રં વિપદ્યતે|૧૦૨|

વલીપાકમિતિ ગુદવલીપાકમ્||૧૦૧||-

Adhikarana 37 (102-103) · Śloka 104

શ્લેષ્માતિસારે પ્રથમં હિતં લઙ્ઘનપાચનમ્||૧૦૨|| યોજ્યશ્ચામાતિસારઘ્નો યથોક્તો દીપનો ગણઃ| લઙ્ઘિતસ્યાનુપૂર્વ્યાં ચ કૃતાયાં ન નિવર્તતે||૧૦૩|| કફજો યદ્યતીસારઃ કફઘ્નૈસ્તમુપાચરેત્|૧૦૪|

દીપનો ગણ ઇતિ ‘શાલિપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી’ ઇત્યાદિનોક્તઃ||૧૦૨-૧૦૩||-

Adhikarana 38 (104-112) · Śloka 113

બિલ્વં કર્કટિકા મુસ્તમભયા વિશ્વભેષજમ્||૧૦૪|| વચા વિડઙ્ગં ભૂતીકં ધાન્યકં દેવદારુ ચ| કુષ્ઠં સાતિવિષા પાઠા ચવ્યં કટુકરોહિણી||૧૦૫|| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલી| યોગાઞ્છ્લોકાર્ધવિહિતાંશ્ચતુરસ્તાન્ પ્રયોજયેત્||૧૦૬|| શૃતાઞ્છ્લેષ્માતિસારેષુ કાયાગ્નિબલવર્ધનાન્| અજાજીમસિતાં પાઠાં નાગરં મરિચાનિ ચ||૧૦૭|| ધાતકીદ્વિગુણં દદ્યાન્માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતમ્| રસાઞ્જનં સાતિવિષં કુટજસ્ય ફલાનિ ચ||૧૦૮|| ધાતકીદ્વિગુણં દદ્યાત્ પાતું સક્ષૌદ્રનાગરમ્| ધાતકી નાગરં બિલ્વં લોધ્રં પદ્મસ્ય કેશરમ્||૧૦૯|| જમ્બૂત્વઙ્નાગરં ધાન્યં પાઠા મોચરસો બલા| સમઙ્ગા ધાતકી બિલ્વમધ્યં જમ્બ્વામ્રયોસ્ત્વચઃ||૧૧૦|| કપિત્થાનિ વિડઙ્ગાનિ નાગરં મરિચાનિ ચ| ચાઙ્ગેરીકોલતક્રામ્લાંશ્ચતુરસ્તાન્ કફોત્તરે||૧૧૧|| શ્લોકાર્ધવિહિતાન્ દદ્યાત્ સસ્નેહલવણાન્ ખડાન્| કપિત્થમધ્યં લીઢ્વા તુ સવ્યોષક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૧૨|| કટ્ફલં મધુયુક્તં વા મુચ્યતે જઠરામયાત્|૧૧૩|

કફઘ્નૈસ્તમુપાચરેદિત્યુક્તં, તેન કફઘ્નાન્ બિલ્વકર્કટકેત્યાદિના યોગાનાહ| ધાતકીદ્વિગુણમિતિ એકદ્રવ્યાપેક્ષયા દ્વિગુણયા ધાતક્યા યુક્તમ્| અજાજીમિત્યાદૌ અસિતામિતિ પિપ્પલીમ્| જતૂકર્ણે હ્યયં યોગઃ “પાઠાઽજાજીવ્યોષફલપૂરં ધાતકીદ્વિગુણમ્”| ઇત્યુક્તઃ||૧૦૪-૧૧૨||-

Adhikarana 39 (113-116) · Śloka 116

કણાં મધુયુતાં પીત્વા તક્રં પીત્વા સચિત્રકમ્||૧૧૩|| જગ્ધ્વા વા બાલબિલ્વાનિ મુચ્યતે જઠરામયાત્| બાલબિલ્વં ગુડં તૈલં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્| લિહ્યાદ્વાતે પ્રતિહતે સશૂલઃ સપ્રવાહિકઃ||૧૧૪|| ભોજ્યં મૂલકષાયેણ વાતઘ્નૈશ્ચોપસેવનૈઃ| વાતાતિસારવિહિતૈર્યૂષૈર્માંસરસૈઃ ખડૈઃ||૧૧૫|| પૂર્વોક્તમમ્લસર્પિર્વા ષટ્પલં વા યથાબલમ્| પુરાણં વા ઘૃતં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્||૧૧૬||

કણાં મધુયુતામિત્યત્ર કણા પિપ્પલી; અન્યે ‘કણાન્’ ઇતિ પઠન્તિ, કણાનિત્યનેન ચ ષષ્ટિકતણ્ડુલાન્ ગ્રાહયન્તિ| વાતે પ્રતિહતે ઇતિ બદ્ધે વાતે| ઉપસેવનૈરિતિ વ્યઞ્જનૈઃ| પૂર્વોક્તમમ્લસર્પિરિતિ “ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્લં” ઇત્યાદિનોક્તમ્||૧૧૩-૧૧૬||

Adhikarana 40 (117-120) · Śloka 120

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા કફે વાઽતિસ્રવત્યપિ| શૂલે પ્રવાહિકાયાં વા પિચ્છાબસ્તિં પ્રયોજયેત્||૧૧૭|| પિપ્પલીબિલ્વકુષ્ઠાનાં શતાહ્વાવચયોરપિ| કલ્કૈઃ સલવણૈર્યુક્તં પૂર્વોક્તં સન્નિધાપયેત્||૧૧૮|| પ્રત્યાગતે સુખં સ્નાતં કૃતાહારં દિનાત્યયે| બિલ્વતૈલેન મતિમાન્સુખોષ્ણેનાનુવાસયેત્||૧૧૯|| વચાન્તૈરથવા કલ્કૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્| બહુશઃ કફવાતાર્તસ્તથા સ લભતે સુખમ્||૧૨૦||

પિચ્છાબસ્તિં પ્રયોજયેદિતિ યદુક્તં તત્ર પિચ્છાબસ્તેર્વિશેષમાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| પૂર્વોક્તમિતિ અત્રૈવ પૂર્વોક્તં પિચ્છાબસ્તિં પિપ્પલ્યાદિકલ્કૈર્યુક્તં, સન્નિધાપયેદિતિ દાપયેત્| બિલ્વતૈલેનેતિ સિદ્ધૌ “દશમૂલં બલા રાસ્ના” (સિ.અ.૪) ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણબિલ્વતૈલેન| વચાન્તૈરિતિ “પિપ્પલીબિલ્વકુષ્ઠાનાં શતાહ્વાવચયોરપિ” ઇત્યત્રોક્તૈર્વચાન્તૈઃ||૧૧૭-૧૨૦||

Adhikarana 41 (121) · Śloka 121

સ્વે સ્થાને મારુતોઽવશ્યં વર્ધતે કફસઙ્ક્ષયે| સ વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૧૨૧||

સમ્પ્રતિ સર્વાતિસારેષુ પક્વાશયવ્યાપકત્વેન વાયુરવશ્યં વૃદ્ધો ભવતિ, સ ચાશુકારિતયા ત્વરયા જેતવ્ય ઇતિ દર્શયન્નાહ- સ્વે સ્થાને ઇત્યાદિ| કફસઙ્ક્ષયાદિત્યનેન કફસઙ્ક્ષયે રૂક્ષશરીરતયા વાયુઃ કુપ્યતિ, શ્લેષ્મશોણિતે વૃદ્ધે તદુપસ્નેહિતશરીરે વાયુર્નિવૃત્તપ્રસરો ભવતીતિ||૧૨૧||

Adhikarana 42 (122) · Śloka 122

વાતસ્યાનુ જયેત્ પિત્તં, પિત્તસ્યાનુ જયેત્ કફમ્| ત્રયાણાં વા જયેત્ પૂર્વં યો ભવેદ્બલવત્તમઃ||૧૨૨||

પૂર્વં જ્વરાધ્યાયે સન્નિપાતચિકિત્સાયા “કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વા” (ચિ.અ.૩) ઇત્યનેન કફપિત્તવાતાનાં ક્રમેણ ચિકિત્સોક્તા અતીસારેઽપિ ત્રિદોષજે કદાચિત્ સ્યાદિત્યાશઙ્ક્યાત્ર વિશિષ્ટં ક્રમમાહ- વાતસ્યાન્વિત્યાદિ| અયં ચ ક્રમો નિરામસન્નિપાતાતિસારે એવ જ્ઞેયઃ; સામે તુ પ્રથમમામસ્યૈવ ચિકિત્સિતં કર્તવ્યમ્| સમત્રિદોષાતિસારચિકિત્સાક્રમભિધાય વિષમત્રિદોષાતિસારચિકિત્સાક્રમમાહ- ત્રયાણામિત્યાદિ||૧૨૨||

Adhikarana 43 (123) · Śloka 123

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રાગુત્પત્તિનિમિત્તાનિ લક્ષણં સાધ્યતા ન ચ| ક્રિયા ચાવસ્થિકી સિદ્ધા નિર્દિષ્ટા હ્યતિસારિણામ્||૧૨૩||

પ્રાગુત્પત્તીત્યાદિનાઽધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહઃ||૧૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાનેઽતિસારચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાનેઽતીસારચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||