25. atisāracikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽતીસારચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ભગવન્તં ખલ્વાત્રેયં કૃતાહ્નિકં હુતાગ્નિહોત્રમાસીનમૃષિગણપરિવૃતમુત્તરે હિમવતઃ પાર્શ્વે વિનયાદુપેત્યાભિવાદ્ય ચાગ્નિવેશ ઉવાચ- ભગવન્! અતીસારસ્ય પ્રાગુત્પત્તિનિમિત્તલક્ષણોપશમનાનિ પ્રજાનુગ્રહાર્થમાખ્યાતુમર્હસીતિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

અથ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયસ્તદગ્નિવેશવચનમનુનિશમ્યોવાચ- શ્રૂયતામગ્નિવેશ! સર્વમેતદખિલેન વ્યાખ્યાયમાનમ્| આદિકાલે ખલુ યજ્ઞેષુ પશવઃ સમાલભનીયા બભૂવુર્નાલમ્ભાય પ્રક્રિયન્તે સ્મ| તતો દક્ષયજ્ઞં પ્રત્યવરકાલં મનોઃ પુત્રાણાં નરિષ્યન્નાભાગેક્ષ્વાકુનૃગશર્યાત્યાદીનાં ક્રતુષુ પશૂનામેવાભ્યનુજ્ઞાનાત્ પશવઃ પ્રોક્ષણમવાપુઃ| અતશ્ચ પ્રત્યવરકાલં પૃષધ્રેણ દીર્ઘસત્રેણ યજતા પશૂનામલાભાદ્ગવામાલમ્ભઃ પ્રવર્તિતઃ| તં દૃષ્ટ્વા પ્રવ્યથિતા ભૂતગણાઃ, તેષાં ચોપયોગાદુપાકૃતાનાં ગવાં ગૌરવાદૌષ્ણ્યાદસાત્મ્યત્વાદશસ્તોપયોગાચ્ચોપહતાગ્નીનામુપહતમનસાં ચાતીસારઃ પૂર્વમુત્પન્નઃ પૃષધ્રયજ્ઞે||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અથાવરકાલં વાતલસ્ય વાતાતપવ્યાયામાતિમાત્રનિષેવિણો રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનસ્તીક્ષ્ણમદ્યવ્યવાયનિત્યસ્યોદાવર્તયતશ્ચ વેગાન્ વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે, પક્તા ચોપહન્યતે; સ વાયુઃ કુપિતોઽગ્નાવુપહતે મૂત્રસ્વેદૌ પુરીષાશયમુપહૃત્ય, તાભ્યાં પુરીષં દ્રવીકૃત્ય, અતીસારાય પ્રકલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- વિજ્જલમામં વિપ્લુતમવસાદિ રૂક્ષં દ્રવં સશૂલમામગન્ધમીષચ્છબ્દમશબ્દં વા વિબદ્ધમૂત્રવાતમતિસાર્યતે પુરીષં, વાયુશ્ચાન્તઃકોષ્ઠે સશબ્દશૂલસ્તિર્યક્ ચરતિ વિબદ્ધ ઇત્યામાતિસારો વાતાત્| પક્વં વા વિબદ્ધમલ્પાલ્પં સશબ્દં સશૂલફેનપિચ્છાપરિકર્તિકં હૃષ્ટરોમા વિનિઃશ્વસઞ્ શુષ્કમુખઃ કટ્યૂરુત્રિકજાનુપૃષ્ઠપાર્શ્વશૂલી ભ્રષ્ટગુદો મુહુર્મુહુર્વિગ્રથિતમુપવેશ્યતે પુરીષં વાતાત્; તમાહુરનુગ્રથિતમિત્યેકે, વાતાનુગ્રથિતવર્ચસ્ત્વાત્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

પિત્તલસ્ય પુનરમ્લલવણકટુકક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણાતિમાત્રનિષેવિણઃ પ્રતતાગ્નિસૂર્યસન્તાપોષ્ણમારુતોપહતગાત્રસ્ય ક્રોધેર્ષ્યાબહુલસ્ય પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે| તત્ પ્રકુપિતં દ્રવત્વાદૂષ્માણમુપહત્ય પુરીષાશયવિસૃતમૌષ્ણ્યાદ્ દ્રવત્વાત્ સરત્વાચ્ચ ભિત્ત્વા પુરીષમતિસારાય પ્રકલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- હારિદ્રં હરિતં નીલં કૃષ્ણં રક્તપિત્તોપહિતમતિદુર્ગન્ધમતિસાર્યતે પુરીષં, તૃષ્ણાદાહસ્વેદમૂર્ચ્છાશૂલબ્રધ્નસન્તાપપાકપરીત ઇતિ પિત્તાતિસારઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

શ્લેષ્મલસ્ય તુ ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધોપસેવિનઃ સમ્પૂરકસ્યાચિન્તયતો દિવાસ્વપ્નપરસ્યાલસસ્ય શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે| સ સ્વભાવાદ્ ગુરુમધુરશીતસ્નિગ્ધઃ સ્રસ્તોઽગ્નિમુપહત્ય સૌમ્યસ્વભાવાત્ પુરીષાશયમુપહત્યોપક્લેદ્ય પુરીષમતિસારાય કલ્પતે| તસ્ય રૂપાણિ- સ્નિગ્ધં શ્વેતં પિચ્છિલં તન્તુમદામં ગુરુ દુર્ગન્ધં શ્લેષ્મોપહિતમનુબદ્ધશૂલમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણમતિસાર્યતે સપ્રવાહિકં, ગુરૂદરગુદબસ્તિવઙ્ક્ષણદેશઃ કૃતેઽપ્યકૃતસઞ્જ્ઞઃ સલોમહર્ષઃ સોત્ક્લેશો નિદ્રાલસ્યપરીતઃ સદનોઽન્નદ્વેષી ચેતિ શ્લેષ્માતિસારઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

અતિશીતસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણગુરુખરકઠિનવિષમવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાદભોજનાત્ કાલાતીતભોજનાદ્ યત્કિઞ્ચિદભ્યવહરણાત્ પ્રદુષ્ટમદ્યપાનીયપાનાદતિમદ્યપાનાદસંશોધનાત્ પ્રતિકર્મણાં વિષમગમનાદનુપચારાજ્જ્વલનાદિત્યપવનસલિલાતિસેવનાદસ્વપ્ના- દતિસ્વપ્નાદ્વેગવિધારણાદૃતુવિપર્યયાદયથાબલમારમ્ભાદ્ભયશોકચિત્તોદ્વેગાતિયોગાત્ કૃમિશોષજ્વરાર્શોવિકારાતિકર્ષણાદ્વા વ્યાપન્નાગ્નેસ્ત્રયો દોષાઃ પ્રકુપિતા ભૂય એવાગ્નિમુપહત્ય પક્વાશયમનુપ્રવિશ્યાતીસારં સર્વદોષલિઙ્ગં જનયન્તિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

અપિ ચ શોણિતાદીન્ ધાતૂનતિપ્રકૃષ્ટં દૂષયન્તો ધાતુદોષસ્વભાવકૃતાનતીસારવર્ણાનુપદર્શયન્તિ| તત્ર શોણિતાદિષુ ધાતુષ્વતિપ્રદુષ્ટેષુ હારિદ્રહરિતનીલમાઞ્જિષ્ઠમાંસધાવનસન્નિકાશં રક્તં કૃષ્ણં શ્વેતં વરાહભેદઃસદૃશમનુબદ્ધવેદનમવેદનં વા સમાસવ્યત્યાસાદુપવેશ્યતે શકૃદ્ ગ્રથિતમામં સકૃત્, સકૃદપિ પક્વમનતિક્ષીણમાંસશોણિતબલો મન્દાગ્નિર્વિહતમુખરસશ્ચ; તાદૃશમાતુરં કૃચ્છ્રસાધ્યં વિદ્યાત્| એભિર્વર્ણૈરતિસાર્યમાણં સોપદ્રવમાતુરમસાધ્યોઽયમિતિ પ્રત્યાચક્ષીત; તદ્યથા- પક્વશોણિતાભં યકૃત્ખણ્ડોપમં મેદોમાંસોદકસન્નિકાશં દધિઘૃતમજ્જતૈલવસાક્ષીરવેસવારાભમતિનીલમતિરક્તમતિકૃષ્ણમુદકમિવાચ્છં પુનર્મેચકાભમતિસ્નિગ્ધં હરિતનીલકષાયવર્ણં કર્બુરમાવિલં પિચ્છિલં તન્તુમદામં ચન્દ્રકોપગતમતિકુણપપૂતિપૂયગન્ધ્યામામમત્સ્યગન્ધિ મક્ષિકાકાન્તં કુથિતબહુધાતુસ્રાવમલ્પપુરીષમપુરીષં વાઽતિસાર્યમાણં તૃષ્ણાદાહજ્વરભ્રમતમકહિક્કાશ્વાસાનુબન્ધમતિવેદનમવેદનં વા સ્રસ્તપક્વગુદં પતિતગુદવલિં મુક્તનાલમતિક્ષીણબલમાંસશોણિતં સર્વપર્વાસ્થિશૂલિનમરોચકારતિપ્રલાપસમ્મોહપરીતં સહસોપરતવિકારમતિસારિણમચિકિત્સ્યં વિદ્યાત્; ઇતિ સન્નિપાતાતિસારઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

તમસાધ્યતામસમ્પ્રાપ્તં ચિકિત્સેદ્ યથાપ્રધાનોપક્રમેણ હેતૂપશયદોષવિશેષપરીક્ષયા ચેતિ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

આગન્તૂ દ્વાવતીસારૌ માનસૌ ભયશોકજૌ| તત્તયોર્લક્ષણં વાયોર્યદતીસારલક્ષણમ્||૧૧||

Adhikarana 11 (12-13) · Śloka 13

મારુતો ભયશોકાભ્યાં શીઘ્રં હિ પરિકુપ્યતિ| તયોઃ ક્રિયા વાતહરી હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૧૨|| ઇત્યુક્તાઃ ષડતીસારાઃ, સાધ્યાનાં સાધનં ત્વતઃ| પ્રવક્ષ્યામ્યનુપૂર્વેણ યથાવત્તન્નિબોધત||૧૩||

Adhikarana 12 (14-19) · Śloka 19

દોષાઃ સન્નિચિતા યસ્ય વિદગ્ધાહારમૂર્ચ્છિતાઃ| અતીસારાય કલ્પન્તે ભૂયસ્તાન્ સમ્પ્રવર્તયેત્||૧૪|| ન તુ સઙ્ગ્રહણં દેયં પૂર્વમામાતિસારિણે| વિબધ્યમાનાઃ પ્રાગ્દોષા જનયન્ત્યામયાન્ બહૂન્||૧૫|| દણ્ડકાલસકાધ્માનગ્રહણ્યર્શોગદાંસ્તથા| શોથપાણ્ડ્વામયપ્લીહકુષ્ઠગુલ્મોદરજ્વરાન્||૧૬|| તસ્માદુપેક્ષેતોત્ક્લિષ્ટાન્ વર્તમાનાન્ સ્વયં મલાન્| કૃચ્છ્રં વા વહતાં દદ્યાદભયાં સમ્પ્રવર્તિનીમ્||૧૭|| તયા પ્રવાહિતે દોષે પ્રશામ્યત્યુદરામયઃ| જાયતે દેહલઘુતા જઠરાગ્નિશ્ચ વર્ધતે||૧૮|| પ્રમથ્યાં મધ્યદોષાણાં દદ્યાદ્દીપનપાચનીમ્| લઙ્ઘનં ચાલ્પદોષાણાં પ્રશસ્તમતિસારિણામ્||૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

પિપ્પલી નાગરં ધાન્યં ભૂતીકમભયા વચા| હ્રીવેરં ભદ્રમુસ્તાનિ બિલ્વં નાગરધાન્યકમ્||૨૦|| પૃશ્નિપર્ણી શ્વદંષ્ટ્રા ચ સમઙ્ગા કણ્ટકારિકા| તિસ્રઃ પ્રમથ્યા વિહિતાઃ શ્લોકાર્ધૈરતિસારિણામ્||૨૧|| વચાપ્રતિવિષાભ્યાં વા મુસ્તપર્પટકેન વા| હ્રીવેરશૃઙ્ગવેરાભ્યાં પક્વં વા પાયયેજ્જલમ્||૨૨||

Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25

યુક્તેઽન્નકાલે ક્ષુત્ક્ષામં લઘૂન્યન્નાનિ ભોજયેત્| તથા સ શીઘ્રમાપ્નોતિ રુચિમગ્નિબલં બલમ્||૨૩|| તક્રેણાવન્તિસોમેન યવાગ્વા તર્પણેન વા| સુરયા મધુના ચાદૌ યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્||૨૪|| યવાગૂભિર્વિલેપીભિઃ ખડૈર્યૂષૈ રસૌદનૈઃ| દીપનગ્રાહિસંયુક્તૈઃ ક્રમશ્ચ સ્યાદતઃ પરમ્||૨૫||

Adhikarana 15 (26-29) · Śloka 29

શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્| બલાં શ્વદંષ્ટ્રાં બિલ્વાનિ પાઠાં નાગરધાન્યકમ્||૨૬|| શટીં પલાશં હપુષાં વચાં જીરકપિપ્પલીમ્| યવાનીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્||૨૭|| વૃક્ષામ્લં દાડિમામ્લં ચ સહિઙ્ગુ બિડસૈન્ધવમ્| પ્રયોજયેદન્નપાને વિધિના સૂપકલ્પિતમ્||૨૮|| વાતશ્લેષ્મહરો હ્યેષ ગણો દીપનપાચનઃ| ગ્રાહી બલ્યો રોચનશ્ચ તસ્માચ્છસ્તોઽતિસારિણામ્||૨૯||

Adhikarana 16 (30-33) · Śloka 33

આમે પરિણતે યસ્તુ વિબદ્ધમતિસાર્યતે| સશૂલપિચ્છમલ્પાલ્પં બહુશઃ સપ્રવાહિકમ્||૩૦|| યૂષેણ મૂલકાનાં તં બદરાણામથાપિ વા| ઉપોદિકાયાઃ ક્ષીરિણ્યા યવાન્યા વાસ્તુકસ્ય વા||૩૧|| સુવર્ચલાયાશ્ચઞ્ચોર્વા શાકેનાવલ્ગુજસ્ય વા| શટ્યાઃ કર્કારુકાણાં વા જીવન્ત્યાશ્ચિર્ભટસ્ય વા||૩૨|| લોણિકાયાઃ સપાઠાયાઃ શુષ્કશાકેન વા પુનઃ| દધિદાડિમસિદ્ધેન બહુસ્નેહેન ભોજયેત્||૩૩||

Adhikarana 17 (34-41) · Śloka 41

કલ્કઃ સ્યાદ્બાલબિલ્વાનાં તિલકલ્કશ્ચ તત્સમઃ| દધ્નઃ સરોઽમ્લસ્નેહાદ્યઃ ખડો હન્યાત્ પ્રવાહિકામ્||૩૪|| યવાનાં મુદ્ગમાષાણાં શાલીનાં ચ તિલસ્ય ચ| કોલાનાં બાલબિલ્વાનાં ધાન્યયૂષં પ્રકલ્પયેત્||૩૫|| ઐકધ્યં યમકે ભૃષ્ટં દધિદાડિમસારિકમ્| વર્ચઃક્ષયે શુષ્કમુખં શાલ્યન્નં તેન ભોજયેત્||૩૬|| દધ્નઃ સરં વા યમકે ભૃષ્ટં સગુડનાગરમ્| સુરાં વા યમકે ભૃષ્ટાં વ્યઞ્જનાર્થે પ્રદાપયેત્||૩૭|| ફલામ્લં યમકે ભૃષ્ટં યૂષં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| લોપાકરસમમ્લં વા સ્નિગ્ધામ્લં કચ્છપસ્ય વા||૩૮|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં વર્તકાનાં તથા રસાઃ| સ્નિગ્ધામ્લાઃ શાલયશ્ચાગ્ર્યા વર્ચઃક્ષયરુજાપહાઃ||૩૯|| અન્તરાધિરસં પૂત્વા રક્તં મેષસ્ય ચોભયમ્| પચેદ્દાડિમસારામ્લં સધાન્યસ્નેહનાગરમ્||૪૦|| ઓદનં રક્તશાલીનાં તેનાદ્યાત્ પ્રપિબેચ્ચ તત્| તથા વર્ચઃક્ષયકૃતૈર્વ્યાધિભિર્વિપ્રમુચ્યતે||૪૧||

Adhikarana 18 (42-44) · Śloka 44

ગુદનિઃસરણે શૂલે પાનમમ્લસ્ય સર્પિષઃ| પ્રશસ્યતે નિરામાણામથવાઽપ્યનુવાસનમ્||૪૨|| ચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્લનાગરક્ષારસંયુતમ્| ઘૃતમુત્ક્વથિતં પેયં ગુદભ્રંશરુજાપહમ્||૪૩|| ઇતિ ચાઙ્ગેરીઘૃતમ્| સચવ્યપિપ્પલીમૂલં સવ્યોષવિડદાડિમમ્| પેયમમ્લં ઘૃતં યુક્ત્યા સધાન્યાજાજિચિત્રકમ્||૪૪|| ઇતિ ગુદભ્રંશે ચવ્યાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

દશમૂલોપસિદ્ધં વા સબિલ્વમનુવાસનમ્| શટીશતાહ્વાબિલ્વૈર્વા વચયા ચિત્રકેણ વા||૪૫|| ઇતિ ગુદભ્રંશેઽનુવાસનમ્|

Adhikarana 20 (46) · Śloka 46

સ્તબ્ધભ્રષ્ટગુદે પૂર્વં સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજયેત્| સુસ્વિન્નં તં મૃદૂભૂતં પિચુના સમ્પ્રવેશયેત્||૪૬||

Adhikarana 21 (47-49) · Śloka 49

વિબદ્ધવાતવર્ચાસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ| સરક્તપિચ્છસ્તૃષ્ણાર્તઃ ક્ષીરસૌહિત્યમર્હતિ||૪૭|| યમકસ્યોપરિ ક્ષીરં ધારોષ્ણં વા પિબેન્નરઃ| શૃતમેરણ્ડમૂલેન બાલબિલ્વેન વા પયઃ ||૪૮|| એવં ક્ષીરપ્રયોગેણ રક્તં પિચ્છા ચ શામ્યતિ| શૂલં પ્રવાહિકા ચૈવ વિબન્ધશ્ચોપશામ્યતિ||૪૯||

Adhikarana 22 (50) · Śloka 50

પિત્તાતિસારં પુનર્નિદાનોપશયાકૃતિભિરામાન્વયમુપલભ્ય યથાબલં લઙ્ઘનપાચનાભ્યામુપાચરેત્| તૃષ્યતસ્તુ મુસ્તપર્પટકોશીરસારિવાચન્દનકિરાતતિક્તકોદીચ્યવારિભિરુપચારઃ| લઙ્ઘિતસ્ય ચાહારકાલે બલાતિબલાસૂર્પપર્ણીશાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહતીકણ્ટકારિકાશતાવરીશ્વદંષ્ટ્રાનિર્યૂહસંયુક્તેન યથાસાત્મ્યં યવાગૂમણ્ડાદિના તર્પણાદિના વા ક્રમેણોપચારઃ| મુદ્ગમસૂરહરેણુમકુષ્ઠકાઢકીયૂષૈર્વા લાવકપિઞ્જલશશહરિણૈણકાલપુચ્છકરસૈરીષદમ્લૈરનમ્લૈર્વા ક્રમશોઽગ્નિં સન્ધુક્ષયેત્| અનુબન્ધે ત્વસ્ય દીપનીયપાચનીયોપશમનીયસઙ્ગ્રહણીયાન્ યોગાન્ સમ્પ્રયોજયેદિતિ||૫૦||

Adhikarana 23 (51-56) · Śloka 56

સક્ષૌદ્રાતિવિષં પિષ્ટ્વા વત્સકસ્ય ફલત્વચમ્| પિબેત્ પિત્તાતિસારઘ્નં તણ્ડુલોદકસંયુતમ્||૫૧|| કિરાતતિક્તકો મુસ્તં વત્સકઃ સરસાઞ્જનઃ| બિલ્વં દારુહરિદ્રા ત્વક્ હ્રીબેરં સદુરાલભમ્||૫૨|| ચન્દનં ચ મૃણાલં ચ નાગરં લોધ્રમુત્પલમ્| તિલા મોચરસો લોધ્રં સમઙ્ગા કમલોત્પલમ્||૫૩|| ઉત્પલં ધાતકીપુષ્પં દાડિમત્વઙ્મહૌષધમ્| કટ્ફલં નાગરં પાઠા જમ્બ્વામ્રાસ્થિદુરાલભાઃ||૫૪|| યોગાઃ ષડેતે સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલોદકસંયુતાઃ| પેયાઃ પિત્તાતિસારઘ્નાઃ શ્લોકાર્ધેન નિદર્શિતાઃ||૫૫|| જીર્ણોષધાનાં શસ્યન્તે યથાયોગં પ્રકલ્પિતૈઃ| રસૈઃ સાઙ્ગ્રાહિકૈર્યુક્તાઃ પુરાણા રક્તશાલયઃ||૫૬||

Adhikarana 24 (57-62) · Śloka 62

પિત્તાતિસારો દીપાગ્નેઃ ક્ષિપ્રં સમુપશામ્યતિ| અજાક્ષીરપ્રયોગેણ બલં વર્ણશ્ચ વર્ધતે||૫૭|| બહુદોષસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સપ્રાણસ્ય ન તિષ્ઠતિ| પૈત્તિકો યદ્યતીસારઃ પયસા તં વિરેચયેત્||૫૮|| પલાશફલનિર્યૂહં પયસા સહ પાયયેત્| તતોઽનુપાયયેત્ કોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્||૫૯|| પ્રવાહિતે તેન મલે પ્રશામ્યત્યુદરામયઃ| પલાશવત્ પ્રયોજ્યા વા ત્રાયમાણા વિશોધિની||૬૦|| સાંસર્ગ્યાં ક્રિયમાણાયાં શૂલં યદ્યનુવર્તતે| સ્રુતદોષસ્ય તં શીઘ્રં યથાવદનુવાસયેત્||૬૧|| શતપુષ્પાવરીભ્યાં ચ પયસા મધુકેન ચ| તૈલપાદં ઘૃતં સિદ્ધં સબિલ્વમનુવાસનમ્||૬૨||

Adhikarana 25 (63-68) · Śloka 68

કૃતાનુવાસનસ્યાસ્ય કૃતસંસર્જનસ્ય ચ| વર્તતે યદ્યતીસારઃ પિચ્છાબસ્તિરતઃ પરમ્||૬૩|| પરિવેષ્ટ્ય કુશૈરાર્દ્રૈરાર્દ્રવૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| કૃષ્ણમૃત્તિકયાઽઽલિપ્ય સ્વેદયેદ્ગોમયાગ્નિના||૬૪|| સુશુષ્કાં મૃત્તિકાં જ્ઞાત્વા તાનિ વૃન્તાનિ શાલ્મલેઃ| શૃતે પયસિ મૃદ્નીયાદાપોથ્યોલૂખલે તતઃ||૬૫|| પિણ્ડં મુષ્ટિસમં પ્રસ્થે તત્ પૂતં તૈલસર્પિષોઃ| સ્નેહિતં માત્રયા યુક્તં કલ્કેન મધુકસ્ય ચ||૬૬|| બસ્તિમભ્યક્તગાત્રાય દદ્યાત્ પ્રત્યાગતે તતઃ| સ્નાત્વા ભુઞ્જીત પયસા જાઙ્ગલાનાં રસેન વા||૬૭|| પિત્તાતિસારજ્વરશોથગુલ્મજીર્ણાતિસારગ્રહણીપ્રદોષાન્| જયત્યયં શીઘ્રમતિપ્રવૃદ્ધાન્ વિરેચનાસ્થાપનયોશ્ચ બસ્તિઃ ||૬૮||

Adhikarana 26 (69-70) · Śloka 70

પિત્તાતિસારી યસ્ત્વેતાં ક્રિયાં મુક્ત્વા નિષેવતે| પિત્તલાન્યન્નપાનાનિ તસ્ય પિત્તં મહાબલમ્||૬૯|| કુર્યાદ્રક્તાતિસારં તુ રક્તમાશુ પ્રદૂષયેત્| તૃષ્ણાં શૂલં વિદાહં ચ ગુદપાકં ચ દારુણમ્||૭૦||

Adhikarana 27 (71-76) · Śloka 76

તત્ર ચ્છાગં પયઃ શસ્તં શીતં સમધુશર્કરમ્| પાનાર્થં ભોજનાર્થં ચ ગુદપ્રક્ષાલને તથા||૭૧|| ઓદનં રક્તશાલીનાં પયસા તેન ભોજયેત્| રસૈઃ પારાવતાદીનાં ઘૃતભૃષ્ટૈઃ સશર્કરૈઃ||૭૨|| શશપક્ષિમૃગાણાં ચ શીતાનાં ધન્વચારિણામ્| રસૈરનમ્લૈઃ સઘૃતૈર્ભોજયેત્તં સશર્કરૈઃ||૭૩|| રુધિરં માર્ગમાજં વા ઘૃતભૃષ્ટં પ્રશસ્યતે| કાશ્મર્યફલયૂષો વા કિઞ્ચિદમ્લઃ સશર્કરઃ||૭૪|| નીલોત્પલં મોચરસં સમઙ્ગા પદ્મકેશરમ્| અજાક્ષીરયુતં દદ્યાજ્જીર્ણે ચ પયસૌદનમ્||૭૫|| દુર્બલં પાયયિત્વા વા તસ્યૈવોપરિ ભોજયેત્| પ્રાગ્ભક્તં નવનીતં વા દદ્યાત્ સમધુશર્કરમ્||૭૬||

Adhikarana 28 (77-79) · Śloka 79

પ્રાશ્ય ક્ષીરોત્થિતં સર્પિઃ કપિઞ્જલરસાશનઃ| ત્ર્યહાદારોગ્યમાપ્નોતિ પયસા ક્ષીરભુક્ તથા||૭૭|| પીત્વા શતાવરીકલ્કં પયસા ક્ષીરભુગ્જયેત્| રક્તાતિસારં પીત્વા વા તયા સિદ્ધં ઘૃતં નરઃ||૭૮|| ઘૃતં યવાગૂમણ્ડેન કુટજસ્ય ફલૈઃ શૃતમ્| પેયં તસ્યાનુ પાતવ્યા પેયા રક્તોપશાન્તયે||૭૯||

Adhikarana 29 (80-81) · Śloka 81

ત્વક્ ચ દારુહરિદ્રાયાઃ કુટજસ્ય ફલાનિ ચ| પિપ્પલી શૃઙ્ગવેરં ચ દ્રાક્ષા કટુકરોહિણી||૮૦|| ષડ્ભિરેતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં પેયામણ્ડાવચારિતમ્| અતીસારં જયેચ્છીઘ્રં ત્રિદોષમપિ દારુણમ્||૮૧||

Adhikarana 30 (82-84) · Śloka 84

કૃષ્ણમૃન્મધુકં શઙ્ખં રુધિરં તણ્ડુલોદકમ્| પીતમેકત્ર સક્ષૌદ્રં રક્તસઙ્ગ્રહણં પરમ્||૮૨|| પીતઃ પ્રિયઙ્ગુકાકલ્કઃ સક્ષૌદ્રસ્તણ્ડુલામ્ભસા| રક્તસ્રાવં જયેચ્છીઘ્રં ધન્વમાંસરસાશિનઃ||૮૩|| કલ્કસ્તિલાનાં કૃષ્ણાનાં શર્કરાપઞ્ચભાગિકઃ| આજેન પયસા પીતઃ સદ્યો રક્તં નિયચ્છતિ||૮૪||

Adhikarana 31 (85-86) · Śloka 86

પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્| યો રસાશી જયેચ્છીઘ્રં સ પૈત્તં જઠરામયમ્||૮૫|| પીત્વા સશર્કરાક્ષૌદ્રં ચન્દનં તણ્ડુલામ્ભસા| દાહતૃષ્ણાપ્રમેહેભ્યો રક્તસ્રાવાચ્ચ મુચ્યતે||૮૬||

Adhikarana 32 (87-88) · Śloka 88

ગુદો બહુભિરુત્થાનૈર્યસ્ય પિત્તેન પચ્યતે| સેચયેત્તં સુશીતેન પટોલમધુકામ્બુના||૮૭|| પઞ્ચવલ્કમધૂકાનાં રસૈરિક્ષુરસૈર્ઘૃતૈઃ| છાગૈર્ગવ્યૈઃ પયોભિર્વા શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતૈઃ||૮૮||

Adhikarana 33 (89-92) · Śloka 93

પ્રક્ષાલનાનાં કલ્કૈર્વા સસર્પિષ્કૈઃ પ્રલેપયેત્| એષાં વા સુકૃતૈશ્ચૂર્ણૈસ્તં ગુદં પ્રતિસારયેત્||૮૯|| ધાતકીલોધ્રચૂર્ણૈર્વા સમાંશૈઃ પ્રતિસારયેત્| તથા સ્રવતિ નો રક્તં ગુદં તૈઃ પ્રતિસારિતમ્||૯૦|| પક્વતા પ્રશમં યાતિ વેદના ચોપશામ્યતિ| યથોક્તૈઃ સેચનૈઃ શીતૈઃ શોણિતેઽતિસ્રવત્યપિ||૯૧|| ગુદવઙ્ક્ષણકટ્યૂરુ સેચયેદ્ઘૃતભાવિતમ્| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા||૯૨|| કાર્પાસસઙ્ગૃહીતેન સેચયેદ્ગુદવઙ્ક્ષણમ્|૯૩|

Adhikarana 34 (93-95) · Śloka 96

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સશૂલમુપવેશ્યતે||૯૩|| યદા વાયુર્વિબદ્ધશ્ચ કૃચ્છ્રં ચરતિ વા ન વા| પિચ્છાબસ્તિં તદા તસ્ય યથોક્તમુપકલ્પયેત્||૯૪|| પ્રપૌણ્ડરીકસિદ્ધેન સર્પિષા ચાનુવાસયેત્| પ્રાયશો દુર્બલગુદાશ્ચિરકાલાતિસારિણઃ||૯૫|| તસ્માદભીક્ષ્ણશસ્તેષાં ગુદે સ્નેહં પ્રયોજયેત્|૯૬|

Adhikarana 35 (96-100) · Śloka 101

પવનોઽતિપ્રવૃત્તો હિ સ્વે સ્થાને લભતેઽધિકમ્||૯૬|| બલં તસ્ય સપિત્તસ્ય જયાર્થે બસ્તિરુત્તમઃ| રક્તં વિટ્સહિતં પૂર્વં પશ્ચાદ્વા યોઽતિસાર્યતે||૯૭|| શતાવરીઘૃતં તસ્ય લેહાર્થમુપકલ્પયેત્| શર્કરાર્ધાંશિકં લીઢં નવનીતં નવોદ્ધૃતમ્||૯૮|| ક્ષૌદ્રપાદં જયેચ્છીઘ્રં તં વિકારં હિતાશિનઃ| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થશુઙ્ગાનાપોથ્ય વાસયેત્||૯૯|| અહોરાત્રં જલે તપ્તે ઘૃતં તેનામ્ભસા પચેત્| તદર્ધશર્કરાયુક્તં લિહ્યાત્ સક્ષૌદ્રપાદિકમ્||૧૦૦|| અધો વા યદિ વાઽપ્યૂર્ધ્વં યસ્ય રક્તં પ્રવર્તતે|૧૦૧|

Adhikarana 36 (101) · Śloka 102

યસ્ત્વેવં દુર્બલો મોહાત્ પિત્તલાન્યેવ સેવતે||૧૦૧|| દારુણં સ વલીપાકં પ્રાપ્ય શીઘ્રં વિપદ્યતે|૧૦૨|

Adhikarana 37 (102-103) · Śloka 104

શ્લેષ્માતિસારે પ્રથમં હિતં લઙ્ઘનપાચનમ્||૧૦૨|| યોજ્યશ્ચામાતિસારઘ્નો યથોક્તો દીપનો ગણઃ| લઙ્ઘિતસ્યાનુપૂર્વ્યાં ચ કૃતાયાં ન નિવર્તતે||૧૦૩|| કફજો યદ્યતીસારઃ કફઘ્નૈસ્તમુપાચરેત્|૧૦૪|

Adhikarana 38 (104-112) · Śloka 113

બિલ્વં કર્કટિકા મુસ્તમભયા વિશ્વભેષજમ્||૧૦૪|| વચા વિડઙ્ગં ભૂતીકં ધાન્યકં દેવદારુ ચ| કુષ્ઠં સાતિવિષા પાઠા ચવ્યં કટુકરોહિણી||૧૦૫|| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલી| યોગાઞ્છ્લોકાર્ધવિહિતાંશ્ચતુરસ્તાન્ પ્રયોજયેત્||૧૦૬|| શૃતાઞ્છ્લેષ્માતિસારેષુ કાયાગ્નિબલવર્ધનાન્| અજાજીમસિતાં પાઠાં નાગરં મરિચાનિ ચ||૧૦૭|| ધાતકીદ્વિગુણં દદ્યાન્માતુલુઙ્ગરસાપ્લુતમ્| રસાઞ્જનં સાતિવિષં કુટજસ્ય ફલાનિ ચ||૧૦૮|| ધાતકીદ્વિગુણં દદ્યાત્ પાતું સક્ષૌદ્રનાગરમ્| ધાતકી નાગરં બિલ્વં લોધ્રં પદ્મસ્ય કેશરમ્||૧૦૯|| જમ્બૂત્વઙ્નાગરં ધાન્યં પાઠા મોચરસો બલા| સમઙ્ગા ધાતકી બિલ્વમધ્યં જમ્બ્વામ્રયોસ્ત્વચઃ||૧૧૦|| કપિત્થાનિ વિડઙ્ગાનિ નાગરં મરિચાનિ ચ| ચાઙ્ગેરીકોલતક્રામ્લાંશ્ચતુરસ્તાન્ કફોત્તરે||૧૧૧|| શ્લોકાર્ધવિહિતાન્ દદ્યાત્ સસ્નેહલવણાન્ ખડાન્| કપિત્થમધ્યં લીઢ્વા તુ સવ્યોષક્ષૌદ્રશર્કરમ્||૧૧૨|| કટ્ફલં મધુયુક્તં વા મુચ્યતે જઠરામયાત્|૧૧૩|

Adhikarana 39 (113-116) · Śloka 116

કણાં મધુયુતાં પીત્વા તક્રં પીત્વા સચિત્રકમ્||૧૧૩|| જગ્ધ્વા વા બાલબિલ્વાનિ મુચ્યતે જઠરામયાત્| બાલબિલ્વં ગુડં તૈલં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્| લિહ્યાદ્વાતે પ્રતિહતે સશૂલઃ સપ્રવાહિકઃ||૧૧૪|| ભોજ્યં મૂલકષાયેણ વાતઘ્નૈશ્ચોપસેવનૈઃ| વાતાતિસારવિહિતૈર્યૂષૈર્માંસરસૈઃ ખડૈઃ||૧૧૫|| પૂર્વોક્તમમ્લસર્પિર્વા ષટ્પલં વા યથાબલમ્| પુરાણં વા ઘૃતં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્||૧૧૬||

Adhikarana 40 (117-120) · Śloka 120

વાતશ્લેષ્મવિબન્ધે વા કફે વાઽતિસ્રવત્યપિ| શૂલે પ્રવાહિકાયાં વા પિચ્છાબસ્તિં પ્રયોજયેત્||૧૧૭|| પિપ્પલીબિલ્વકુષ્ઠાનાં શતાહ્વાવચયોરપિ| કલ્કૈઃ સલવણૈર્યુક્તં પૂર્વોક્તં સન્નિધાપયેત્||૧૧૮|| પ્રત્યાગતે સુખં સ્નાતં કૃતાહારં દિનાત્યયે| બિલ્વતૈલેન મતિમાન્સુખોષ્ણેનાનુવાસયેત્||૧૧૯|| વચાન્તૈરથવા કલ્કૈસ્તૈલં પક્ત્વાઽનુવાસયેત્| બહુશઃ કફવાતાર્તસ્તથા સ લભતે સુખમ્||૧૨૦||

Adhikarana 41 (121) · Śloka 121

સ્વે સ્થાને મારુતોઽવશ્યં વર્ધતે કફસઙ્ક્ષયે| સ વૃદ્ધઃ સહસા હન્યાત્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૧૨૧||

Adhikarana 42 (122) · Śloka 122

વાતસ્યાનુ જયેત્ પિત્તં, પિત્તસ્યાનુ જયેત્ કફમ્| ત્રયાણાં વા જયેત્ પૂર્વં યો ભવેદ્બલવત્તમઃ||૧૨૨||

Adhikarana 43 (123) · Śloka 123

તત્ર શ્લોકઃ- પ્રાગુત્પત્તિનિમિત્તાનિ લક્ષણં સાધ્યતા ન ચ| ક્રિયા ચાવસ્થિકી સિદ્ધા નિર્દિષ્ટા હ્યતિસારિણામ્||૧૨૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાનેઽતિસારચિકિત્સિતં નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||