26. chardicikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્છર્દિચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

શરીરે માર્ગદ્વયં પ્રધાનમ્- અધો ગુદમ્, ઊર્ધ્વં ચ મુખં; તદધોમાર્ગાતિપ્રવૃત્તદોષમતીસારમભિધાય, ઊર્ધ્વાતિદોષપ્રવૃત્તિરૂપા છર્દિરુચ્યતે, ઇતિ છર્દ્યધ્યાયસમ્બન્ધઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યશસ્વિનં બ્રહ્મતપોદ્યુતિભ્યાં જ્વલન્તમગ્ન્યર્કસમપ્રભાવમ્| પુનર્વસું ભૂતહિતે નિવિષ્ટં પપ્રચ્છ શિષ્યોઽત્રિજમગ્નિવેશઃ||૩||

બ્રહ્મણઃ તત્ત્વજ્ઞાનસ્ય તપસશ્ચ દ્યુતી બ્રહ્મતપોદ્યુતી, તાભ્યાં જ્વલન્તમ્||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

યાશ્છર્દયઃ પઞ્ચ પુરા ત્વયોક્તા રોગાધિકારે ભિષજાં વરિષ્ઠ!| તાસાં ચિકિત્સાં સનિદાનલિઙ્ગાં યથાવદાચક્ષ્વ નૃણાં હિતાર્થમ્||૪|| તદગ્નિવેશસ્ય વચો નિશમ્ય પ્રીતો ભિષક્શ્રેષ્ઠ ઇદં જગાદ| યાશ્છર્દયઃ પઞ્ચ પુરા મયોક્તાસ્તા વિસ્તરેણ બ્રુવતો નિબોધ||૫||

રોગાધિકારે ઇતિ અષ્ટોદરીયે (સૂ.અ.૧૯)||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

દોષૈઃ પૃથક્ત્રિપ્રભવાશ્ચતસ્રો દ્બિષ્ટાર્થયોગાદપિ પઞ્ચમી સ્યાત્|૬|

પૃથક્ વાતાદિષુ ત્રિષુ મિલિતેષુ ચ પ્રભવ ઉત્પત્તિર્યાસાં તાઃ પૃથક્ત્રિપ્રભવાશ્ચતસ્રઃ| દ્વિષ્ટાર્થયોગાદપીત્યત્ર દ્વિષ્ટશબ્દેન પ્રતીપાશુચિપૂત્યાદયોઽપિ દ્વેષ્યતયા ગૃહ્યન્તે| દ્વિષ્ટપ્રતીપેત્યાદૌ વક્ષ્યમાણદ્વિષ્ટાર્થચ્છર્દિનિદાને દ્વિષ્ટશબ્દેન ગોબલીવર્દન્યાયાત્ પ્રતિપુરુષનિયતદ્વિષ્ટત્વમુચ્યતે, તેનેહોક્તાર્થશબ્દેન પ્રતિપાદિતા છર્દિરુચ્યતે|૬|

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

તાસાં હૃદુત્ક્લેશકફપ્રસેકૌ દ્વેષોઽશને ચૈવ હિ પૂર્વરૂપમ્||૬||

યદ્યપિ હેત્વભિધાનપૂર્વકં પૂર્વરૂપાભિધાનં યુજ્યતે, હેતૂત્તરકાલભાવિત્વાદેવ પૂર્વરૂપસ્ય; તથાઽપ્યલ્પવક્તવ્યત્વાત્ તાસામિત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ| પૂર્વરૂપં લિઙ્ગાલ્પત્વાદુચ્યતે, એવમન્યત્રાપિ સાક્ષાત્સૂચિતપૂર્વરૂપાભિધાને જ્ઞેયમ્||૬||

Adhikarana 6 (7-9) · Śloka 9

વ્યાયામતીક્ષ્ણૌષધશોકરોગભયોપવાસાદ્યતિકર્શિતસ્ય| વાયુર્મહાસ્રોતસિ સમ્પ્રવૃદ્ધ ઉત્ક્લેશ્ય દોષાંસ્તત ઊર્ધ્વમસ્યન્||૭|| આમાશયોત્ક્લેશકૃતાં ચ મર્મ પ્રપીડયંશ્છર્દિમુદીરયેત્તુ| હૃત્પાર્શ્વપીડામુખશોષમૂર્ધનાભ્યર્તિકાસસ્વરભેદતોદૈઃ||૮|| ઉદ્ગારશબ્દપ્રબલં સફેનં વિચ્છિન્નકૃષ્ણં તનુકં કષાયમ્| કૃચ્છ્રેણ ચાલ્પં મહતા ચ વેગેનાર્તોઽનિલાચ્છર્દયતીહ દુઃખમ્||૯||

વ્યાયામેત્યાદિના વાતજાયા હેતુલક્ષણે પ્રાહ| મહાસ્રોતસીતિ કોષ્ઠે| દોષાનિતિ બહુવચનં બહૂનામુત્ક્લેશનીયાનાં વિદ્યમાનત્વાત્ તથા રક્તાદેરપિ છર્દ્યાદૌ દોષશબ્દેનાભિધાનાત્| ઊર્ધ્વક્ષેપણમામાશયોત્ક્લેશેનોદીરિતો વાયુરેવ કરોતિ| કિંવા આમાશયોદ્વેગકૃતાનિતિ દ્વિતીયાબહુવચનં દોષાનિત્યસ્ય વિશેષણમ્| મર્મેતિ હૃદયમ્| કષાયમિતિ કષાયરસં કષાયવર્ણં વા||૭-૯||

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 11

અજીર્ણકટ્વમ્લવિદાહ્યશીતૈરામાશયે પિત્તમુદીર્ણવેગમ્| રસાયનીભિર્વિસૃતં પ્રપીડ્ય મર્મોર્ધ્વમાગમ્ય વમિં કરોતિ||૧૦|| મૂર્ચ્છાપિપાસામુખશોષમૂર્ધતાલ્વક્ષિસન્તાપતમોભ્રમાર્તઃ| પીતં ભૃશોષ્ણં હરિતં સતિક્તં ધૂમ્રં ચ પિત્તેન વમેત્ સદાહમ્||૧૧||

અજીર્ણેત્યાદિના પિત્તજાયા હેતુલક્ષણે બ્રૂતે| અજીર્ણેતિ અજીર્ણે ભોજનમ્| રસાયનીભિરિતિ સ્રોતોભિઃ| મૂર્ધેત્યાદિ સન્તાપેન સમ્બધ્યતે| ધૂમ્રં ધૂમ્રવર્ણમ્||૧૦-૧૧||

Adhikarana 8 (12-13) · Śloka 13

સ્નિગ્ધાતિગુર્વામવિદાહિભોજ્યૈઃ સ્વપ્નાદિભિશ્ચૈવ કફોઽતિવૃદ્ધઃ| ઉરઃ શિરો મર્મ રસાયનીશ્ચ સર્વાઃ સમાવૃત્ય વમિં કરોતિ||૧૨|| તન્દ્રાસ્યમાધુર્યકફપ્રસેકસન્તોષનિદ્રારુચિગૌરવાર્તઃ| સ્નિગ્ધં ઘનં સ્વાદુ કફાદ્વિશુદ્ધં સલોમહર્ષોઽલ્પરુજં વમેત્તુ||૧૩||

સ્નિગ્ધેત્યાદિના કફજામાહ| સન્તોષોઽત્ર તૃપ્તિઃ, અન્યે તુ સન્તોષો માનસ એવાત્ર વ્યાધિપ્રભાવાદ્ભવતિ| અલ્પરુજમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્||૧૨-૧૩||

Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15

સમશ્નતઃ સર્વરસાન્ પ્રસક્તમામપ્રદોષર્તુવિપર્યયૈશ્ચ| સર્વે પ્રકોપં યુગપત્ પ્રપન્નાશ્છર્દિં ત્રિદોષાં જનયન્તિ દોષાઃ||૧૪|| શૂલાવિપાકારુચિદાહતૃષ્ણાશ્વાસપ્રમોહપ્રબલા પ્રસક્તમ્| છર્દિસ્ત્રિદોષાલ્લવણામ્લનીલસાન્દ્રોષ્ણરક્તં વમતાં નૃણાં સ્યાત્||૧૫||

સમશ્નત ઇત્યાદિના ત્રિદોષજામાહ| સમશ્નતઃ સર્વરસાનિતિ પથ્યાપથ્યમેલકરૂપતયા ભજતઃ, ઉક્તં હિ- “પથ્યાપથ્યમિહૈકત્ર ભુક્તં સમશનં મતમ્” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યત્ર; ન તુ સર્વરસાન્ ભુઞ્જાનસ્યેત્યર્થઃ; સર્વરસભોજનં હિ પથ્યમેવ, તેનેહ તસ્ય ત્રિદોષકર્તૃત્વં ન સ્યાત્| પ્રસક્તમિતિ નિરન્તરમ્| આમસ્ય પ્રદોષઃ આમપ્રદોષઃ||૧૪-૧૫||

Adhikarana 10 (16-17) · Śloka 17

વિટ્સ્વેદમૂત્રામ્બુવહાનિ વાયુઃ સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય યદોર્ધ્વમેતિ| ઉત્સન્નદોષસ્ય સમાચિતં તં દોષં સમુદ્ધૂય નરસ્ય કોષ્ઠાત્||૧૬|| વિણ્મૂત્રયોસ્તત્ સમવર્ણગન્ધં તૃટ્શ્વાસહિક્કાર્તિયુતં પ્રસક્તમ્| પ્રચ્છર્દયેદ્દુષ્ટમિહાતિવેગાત્તયાઽર્દિતશ્ચાશુ વિનાશમેતિ||૧૭||

વિટ્સ્વેદેત્યાદિના ઉપદ્રવયુક્તાં છર્દિમુપદ્રવાદસાધ્યામાહ| વિણ્મૂત્રયોસ્તત્સમગન્ધવર્ણં છર્દયતીતિ વાયુના વિણ્મૂત્રસ્રોતસાં દૂષિતત્વાજ્જ્ઞેયમ્||૧૬-૧૭||

Adhikarana 11 (18) · Śloka 18

દ્વિષ્ટપ્રતીપાશુચિપૂત્યમેધ્યબીભત્સગન્ધાશનદર્શનૈશ્ચ| યચ્છર્દયેત્તપ્તમના મનોધ્નૈર્દ્વિષ્ટાર્થસંયોગભવા મતા સા||૧૮||

દ્વિષ્ટેત્યાદિના દ્વિષ્ટાર્થજામાહ| દ્વિષ્ટાદયો ગન્ધેનાશનેન દર્શનેન ચ યથાયોગ્યતયા સમ્બધ્યન્તે| અશનં ભક્ષણમ્| દ્વિષ્ટં પ્રતિપુરુષાપ્રીતિજનકં, પ્રતીપં વચાદિ, કેચિત્ પ્રતીપં વાતમાહુઃ, અશુચિ ઉચ્છિષ્ટાદિ, અમેધ્યં મલિનં, બીભત્સં જુગુપ્સિતમ્| મનોઘ્નૈરિત્યનેન દ્વિષ્ટાદીનાં મધ્યે યત્કિઞ્ચિત્ અશુચ્યાદિ યં પુરુષં પ્રાપ્ય મનોઘ્નં ન ભવતિ તં પ્રતિ તચ્છર્દિકારકં ન ભવતિ, મનોઽનુપઘાતકત્વાદિતિ સૂચયતિ||૧૮||

Adhikarana 12 (19) · Śloka 19

ક્ષીણસ્ય યા છર્દિરતિપ્રવૃદ્ધા સોપદ્રવા શોણિતપૂયયુક્તા| સચન્દ્રિકાં તાં પ્રવદન્ત્યસાધ્યાં સાધ્યાં ચિકિત્સેદનુપદ્રવાં ચ||૧૯||

અસાધ્યલક્ષણયુક્તાં છર્દિં પરિત્યાગાર્થમાહ- ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| અતિપ્રવૃદ્ધેતિ સદાઽનુબદ્ધા| સોપદ્રવેત્યત્ર વિટ્સ્વેદેત્યાદિના રોગોપદ્રવા જ્ઞેયાઃ| સચન્દ્રિકામિતિ ધાતુસ્નેહમણ્ડલાકારયુક્તામ્ ||૧૯||

Adhikarana 13 (20-22) · Śloka 22

આમાશયોત્ક્લેશભવા હિ સર્વાશ્છર્દ્યો મતા લઙ્ઘનમેવ તસ્માત્| પ્રાક્કારયેન્મારુતજાં વિમુચ્ય સંશોધનં વા કફપિત્તહારિ||૨૦|| ચૂર્ણાનિ લિહ્યાન્મધુનાઽભયાનાં હૃદ્યાનિ વા યાનિ વિરેચનાનિ| મદ્યૈઃ પયોભિશ્ચ યુતાનિ યુક્ત્યા નયન્ત્યધો દોષમુદીર્ણમૂર્ધ્વમ્||૨૧|| વલ્લીફલાદ્યૈર્વમનં પિબેદ્વા યો દુર્બલસ્તં શમનૈશ્ચિકિત્સેત્| રસૈર્મનોજ્ઞૈર્લઘુભિર્વિશુષ્કૈર્ભક્ષ્યૈઃ સભોજ્યૈર્વિવિધૈશ્ચ પાનૈઃ||૨૨||

આમાશયેત્યાદિના સાધ્યાનાં ચિકિત્સામાહ| યસ્માદામાશયોત્ક્લેશાત્ સર્વાશ્છર્દયો ભવન્તિ, આમાશયોત્થે ચ રોગે લઙ્ઘનાદિ કફહરં ભેષજં યુક્તં, તસ્માલ્લઙ્ઘનમેવ કર્તવ્યમિતિ ભાવઃ| લઙ્ઘનમલ્પદોષવિષયં, શોધનં ચ બહુદોષવિષયમિતિ વ્યવસ્થા| સંશોધનશબ્દેન ચેહ વિરેચનવમને અપિ ગૃહ્યેતે; અન્યે ત્વત્ર સંશોધનશબ્દેન પ્રતિમાર્ગહરણતયા અત્યર્થહિતં વિરેચનમેવ વર્ણયન્તિ| સંશોધનયોગાનાહ- ચૂર્ણાનીત્યાદિ| ફલાદ્યૈરિતિ ફલાનિ જીમૂતેક્ષ્વાકુપ્રભૃતીનિ ફલમાત્રાસિદ્ધિ (સિ.અ.૧૧) પઠિતાનિ, તૈઃ| શમનૈરિતિ દોષનિબર્હણં વિના દોષસામ્યકરૈઃ; ઉક્તં હિ પુષ્કલાવતે- “ન શોધયતિ યદ્દોષાન્ સમાન્નોદીરયત્યપિ| સમીકરોતિ વિષમાંસ્તત્ સંશમનમુચ્યતે” ઇતિ||૨૦-૨૨||

Adhikarana 14 (23-25) · Śloka 25

સુસંસ્કૃતાસ્તિત્તિરિબર્હિલાવરસા વ્યપોહન્ત્યનિલપ્રવૃત્તામ્| છર્દિં તથા કોલકુલત્થધાન્યબિલ્વાદિમૂલામ્લયવૈશ્ચ યૂષઃ||૨૩|| વાતાત્મિકાયાં હૃદયદ્રવાર્તો નરઃ પિબેત્ સૈન્ધવવદ્ધૃતં તુ| સિદ્ધં તથા ધાન્યકનાગરાભ્યાં દધ્ના ચ તોયેન ચ દાડિમસ્ય||૨૪|| વ્યોષેણ યુક્તાં લવણૈસ્ત્રિભિશ્ચ ઘૃતસ્ય માત્રામથવા વિદધ્યાત્| સ્નિગ્ધાનિ હૃદ્યાનિ ચ ભોજનાનિ રસૈઃ સયૂષૈર્દધિદાડિમામ્લૈઃ||૨૫||

સુસંસ્કૃતા ઇત્યાદિના વૈશેષિકી વાતજાચિકિત્સોચ્યતે| હૃદયદ્રવ ઇતિ પરિશ્રાન્તસ્યેવ હૃદયક્ષોભઃ| સૈન્ધવવદિતિ સૈન્ધવપ્રક્ષેપં; કેચિત્ સૈન્ધવવત્ સિદ્ધમિતિ યોજયન્તિ| તોયેન ચ દાડિમસ્યેતિ દાડિમરસેન| વ્યોષેણેત્યાદૌ વ્યોષાદીનાં પેયઘૃતમાત્રાયાં પ્રક્ષેપ્યત્વમ્||૨૩-૨૫||

Adhikarana 15 (26-33) · Śloka 33

પિત્તાત્મિકાયામનુલોમનાર્થં દ્રાક્ષાવિદારીક્ષુરસૈસ્ત્રિવૃત્ સ્યાત્| કફાશયસ્થં ત્વતિમાત્રવૃદ્ધં પિત્તં હરેત્ સ્વાદુભિરૂર્ધ્વમેવ||૨૬|| શુદ્ધાય કાલે મધુશર્કરાભ્યાં લાજૈશ્ચ મન્થં યદિ વાઽપિ પેયામ્| પ્રદાપયેન્મુદ્ગરસેન વાઽપિ શાલ્યોદનં જાઙ્ગલજૈ રસૈર્વા||૨૭|| સિતોપલામાક્ષિકપિપ્પલીભિઃ કુલ્માષલાજાયવસક્તુગૃઞ્જાન્| ખર્જૂરમાંસાન્યથ નારિકેલં દ્રાક્ષામથો વા બદરાણિ લિહ્યાત્||૨૮|| સ્રોતોજલાજોત્પલકોલમજ્જચૂર્ણાનિ લિહ્યાન્મધુનાઽભયાં ચ| કોલાસ્થિમજ્જાઞ્જનમક્ષિકાવિડ્લાજાસિતામાગધિકાકણાન્ વા||૨૯|| દ્રાક્ષારસં વાઽપિ પિબેત્ સુશીતં મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં જલં વા| જમ્બ્વામ્રયોઃ પલ્લવજં કષાયં પિબેત્ સુશીતં મધુસંયુતં વા||૩૦|| નિશિ સ્થિતં વારિ સમુદ્ગકૃષ્ણં સોશીરધાન્યં ચણકોદકં વા| ગવેધુકામૂલજલં ગુડૂચ્યા જલં પિબેદિક્ષુરસં પયો વા||૩૧|| સેવ્યં પિબેત્ કાઞ્ચનગૈરિકં વા સબાલકં તણ્ડુલધાવનેન| ધાત્રીરસેનોત્તમચન્દનં વા તૃષ્ણાવમિઘ્નાનિ સમાક્ષિકાણિ||૩૨|| કલ્કં તથા ચન્દનચવ્યમાંસીદ્રાક્ષોત્તમાબાલકગૈરિકાણામ્| શીતામ્બુના ગૈરિકશાલિચૂર્ણં મૂર્વાં તથા તણ્ડુલધાવનેન||૩૩||

કફાશયસ્થમિતિ કફસ્થાનમામાશયોર્ધ્વભાગો વક્ષઃ, તત્સ્થમ્| હરેદૂર્ધ્વમેવેતિ વમનેનૈવ હરેત્| યદિ વાઽપિ પેયામિતિ મન્દાગ્નિં પ્રત્ત પેયા જ્ઞેયા| કુલ્માષા ઉત્સિન્નયવપિષ્ટકૃતા ભક્ષ્યાઃ; પારિયાત્રાસ્તુ મુદ્ગાન્મસૂરાનુત્સ્વિન્નમૃદિતાન્ કુલ્માષાનાહુઃ| ગૃઞ્જઃ સમણ્ડો યવૌદનઃ| ખર્જૂરમાંસાનીતિ ખર્જૂરફલસસ્યાનિ | ખર્જૂરેત્યાદૌ લિહ્યાદિત્યત્ર ‘સિતોપલામાક્ષિકપિપ્પલીભિઃ’ ઇત્યનુવર્તનીયમ્| સ્રોતોજ સ્રોતોઞ્જનમ્| કોલમજ્જા કોલાભ્યન્તરમ્| અભયાં વેત્યત્રાપિ ‘મધુના લિહ્યાત્’ ઇતિ સમ્બધ્યતે| કોલાસ્થીત્યાદાવપિ ‘મધુના લિહ્યાત્’ ઇત્યનુવર્તતે| મૃદ્ભૃષ્ટલોષ્ટપ્રભવં જલં વેતિ મૃન્મયલોષ્ટનિર્વાપણભવં જલમિત્યર્થઃ| સમુદ્ગકૃષ્ણં પિપ્પલીમુદ્ગસહિતમ્| નિશિ સ્થિતમિત્યાદૌ સોષીરધાન્યમિતિ દ્વિતીયઃ, ચણકોદકં વેતિ તૃતીયો યોગઃ| તથા ગવેધુકાદિયોગદ્વયેઽપિ શીતકષાયવિધિર્જ્ઞેયઃ| કાઞ્ચનગૈરિકમિતિ ગૈરિકં દાક્ષિણાત્યપ્રસિદ્ધં કાઞ્ચનવર્ણમ્| સબાલકં તણ્ડુલધાવનેનેતિ વિધાનં ‘સેવ્યં પિબેત્’ ઇત્યનેન તથા ‘કાઞ્ચનગૈરિકં વા’ ઇત્યનેન ચ દ્વિતીયયોગેન સમ્બધ્યતે| દ્રાક્ષોત્તમા ગોસ્તની દ્રાક્ષેત્યર્થઃ| ઉત્તમચન્દનં ધવલચન્દનમ્||૨૬-૩૩||

Adhikarana 16 (34-39) · Śloka 39

કફાત્મિકાયાં વમનં પ્રશસ્તં સપિપ્પલીસર્ષપનિમ્બતોયૈઃ| પિણ્ડીતકૈઃ સૈન્ધવસમ્પ્રયુક્તૈર્વમ્યાં કફામાશયશોધનાર્થમ્||૩૪|| ગોધૂમશાલીન્ સયવાન્ પુરાણાન્ યૂષૈઃ પટોલામૃતચિત્રકાણામ્| વ્યોષસ્ય નિમ્બસ્ય ચ તક્રસિદ્ધૈર્યૂષૈઃ ફલામ્લૈઃ કટુભિસ્તથાઽદ્યાત્||૩૫|| રસાંશ્ચ શૂલ્યાનિ ચ જાઙ્ગલાનાં માંસાનિ જીર્ણાન્મધુસીધ્વરિષ્ટાન્| રાગાંસ્તથા ષાડવપાનકાનિ દ્રાક્ષાકપિત્થૈઃ ફલપૂરકૈશ્ચ||૩૬|| મુદ્ગાન્મસૂરાંશ્ચણકાન્ કલાયાન્ ભૃષ્ટાન્ યુતાન્નાગરમાક્ષિકાભ્યામ્| લિહ્યાત્તથૈવ ત્રિફલાવિડઙ્ગચૂર્ણં વિડઙ્ગપ્લવયોરથો વા||૩૭|| સજામ્બવં વા બદરામ્લચૂર્ણં મુસ્તાયુતાં કર્કટકસ્ય શૃઙ્ગીમ્| દુરાલભાં વા મધુસમ્પ્રયુક્તાં લિહ્યાત્ કફચ્છર્દિવિનિગ્રહાર્થમ્||૩૮|| મનઃશિલાયાઃ ફલપૂરકસ્ય રસૈઃ કપિત્થસ્ય ચ પિપ્પલીનામ્| ક્ષૌદ્રેણ ચૂર્ણં મરિચૈશ્ચ યુક્તં લિહઞ્જયેચ્છર્દિમુદીર્ણવેગામ્||૩૯||

સમાક્ષિકાણીતિ પશ્ચાદુક્તયોગત્રયદ્રવ્યાણિ સમાક્ષિકાણિ કર્તવ્યાનિ| પિણ્ડીતકૈરિતિ મદનૈઃ| કફસ્યામાશયસ્ય ચ શોધનાર્થં કફામાશયશોધનાર્થમ્| યદ્યપિ ગોધૂમયવૌ મધુરત્વયોગાત્ કફકરૌ, તથાઽપિ પુરાણતયા ન કફકરાવિતિ કૃત્વા કફચ્છર્દ્યાં વિહિતૌ| ઉક્તં હિ- “પ્રાયઃ શ્લેષ્મલં મધુરમન્યત્ર મધુનઃ પુરાણાચ્ચ શાલિયવગોધૂમાત્” (સૂ.અ.૨૭) ઇતિ| રાગાઃ કપિત્થાદિદ્રવ્યકૃતાઃ| મનઃશિલાયાશ્ચૂર્ણં મરિચૈશ્ચ યુક્તં ક્ષૌદ્રેણ યુતં ફલપૂરકરસૈર્લિહન્, તથા કપિત્થસ્ય રસૈઃ પિપ્પલીનાં ચૂર્ણં મરિચૈશ્ચ યુક્તં ક્ષૌદ્રેણ યુતં લિહન્નિતિ યોજ્યમ્||૩૪-૩૯||

Adhikarana 17 (40) · Śloka 40

યૈષા પૃથક્ત્વેન મયા ક્રિયોક્તા તાં સન્નિપાતેઽપિ સમસ્ય બુદ્ધ્યા| દોષર્તુરોગાગ્નિબલાન્યવેક્ષ્ય પ્રયોજયેચ્છાસ્ત્રવિદપ્રમત્તઃ||૪૦||

યૈષેત્યાદિના સાન્નિપાતિક્યાશ્ચિકિત્સોધ્યતે| સમસ્યેતિ એકીકૃત્ય| દોષર્તુરોગાગ્નિબલાન્યવેક્ષ્યેતિ દોષાદીનાં બલં વીક્ષ્ય યદ્બલવત્ તત્પ્રધાના ચિકિત્સા કર્તવ્યા| રોગઃ છર્દિરેવ||૪૦||

Adhikarana 18 (41-44) · Śloka 44

મનોભિઘાતે તુ મનોનુકૂલા વાચઃ સમાશ્વાસનહર્ષણાનિ| લોકપ્રસિદ્ધાઃ શ્રુતયો વયસ્યાઃ શૃઙ્ગારિકાશ્ચૈવ હિતા વિહારાઃ||૪૧|| ગન્ધા વિચિત્રા મનસોઽનુકૂલા મૃત્પુષ્પશુક્તામ્લફલાદિકાનામ્| શાકાનિ ભોજ્યાન્યથ પાનકાનિ સુસંસ્કૃતાઃ ષાડવરાગલેહાઃ||૪૨|| યૂષા રસાઃ કામ્બલિકા ખડાશ્ચ માંસાનિ ધાના વિવિધાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ| ફલાનિ મૂલાનિ ચ ગન્ધવર્ણરસૈરુપેતાનિ વમિં જયન્તિ||૪૩|| ગન્ધં રસં સ્પર્શમથાપિ શબ્દં રૂપં ચ યદ્યત્ પ્રિયમપ્યસાત્મ્યમ્| તદેવ દદ્યાત્ પ્રશમાય તસ્યાસ્તજ્જો હિ રોગઃ સુખ એવ જેતુમ્||૪૪||

મનોભિધાતે ઇતિ મનોવિઘાતજચ્છર્દ્યામ્| લોકપ્રસિદ્ધાઃ શ્રુતય ઇતિ લૌકિકાર્થાનુગતા આખ્યાયિકેતિહાસાઃ| વિહારાઃ ક્રીડાઃ| લેહા ઇતિ વ્યઞ્જનરૂપા લેહાઃ| રાગાદીનાં લક્ષણમસકૃદુક્તમ્| ગન્ધવર્ણરસૈરુપેતાનીતિ પ્રશસ્તગન્ધાદિયુતાનિ| ગન્ધમિત્યાદિના આત્યયિકચ્છર્દિપ્રશમાર્થમસાત્મ્યદાનમપ્યભિધત્તે| પ્રશમે હિ તસ્યા ઇતિ ગન્ધાદીનાં પ્રિયાણામુપયોગેન છર્દ્યાઃ પ્રશમે સતિ, તજ્જો હિ રોગ ઇતિ ગન્ધાદીનામસાત્મ્યજનિતરોગો જેતું સુખ એવ સુખોપાય એવ ભવતિ, મૂલવ્યાધેર્મહાત્યયસ્ય જિતત્વાદિત્યભિપ્રાયઃ| ‘સુખમેવ જેતુમ્’ ઇતિ પાઠે સુખં યથા ભવતિ તથા જેતું ‘પાર્યતે’ ઇતિ શેષઃ||૪૧-૪૪||

Adhikarana 19 (45) · Śloka 45

છર્દ્યુત્થિતાનાં ચ ચિકિત્સિતાત્ સ્વાચ્ચિકિત્સિતં કાર્યમુપદ્રવાણામ્| અતિપ્રવૃત્તાસુ વિરેચનસ્ય કર્માતિયોગે વિહિતં વિધેયમ્||૪૫||

અતિપ્રવૃત્તાસ્વિત્યાદિ| અતિપ્રવૃત્તાસુ છર્દિષુ વિરેચનસ્યાતિયોગે યત્કર્મ વિહિતં સંશોધનવ્યાપત્તિસિદ્ધૌ (સિ.અ.૬) તદિહ વિધેયમિત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 20 (46-47) · Śloka 47

વમિપ્રસઙ્ગાત્ પવનોઽપ્યવશ્યં ધાતુક્ષયાદ્ધૃદ્ધિમુપૈતિ તસ્માત્| ચિરપ્રવૃત્તાસ્વનિલાપહાનિ કાર્યાણ્યુપસ્તમ્ભનબૃંહણાનિ||૪૬|| સર્પિર્ગુડાઃ ક્ષીરવિધિર્ઘૃતાનિ કલ્યાણકત્ર્યૂષણજીવનાનિ| વૃષ્યાસ્તથા માંસરસાઃ સલેહાશ્ચિરપ્રસક્તાં ચ વમિં જયન્તિ||૪૭||

વમિપ્રસઙ્ગાત્ છર્દ્યનુબન્ધાત્ પવનસ્ય વૃદ્ધિર્ભવતિ; તત્રોપસ્તમ્ભનં છર્દીનાં પવનસ્ય વા, બૃંહણં ધાતૂનામ્| લેહાઃ ચ્યવનપ્રાશાદયઃ||૪૬-૪૭||

Adhikarana 21 (48) · Śloka 48

તત્ર શ્લોકઃ- હેતું સઙ્ખ્યાં લક્ષણમુપદ્રવાન્ સાધ્યતાં ન યોગાંશ્ચ| છર્દીનાં પ્રશમાર્થં પ્રાહ ચિકિત્સિતં મુનિવર્યઃ||૪૮||

હેતુમિત્યાદિના સઙ્ગ્રહઃ| ઉપદ્રવાનિતિ વિટ્સ્વેદેત્યાદિનોક્તાનુપદ્રવાન્| મુનિવર્ય ઇતિ મુનિશ્રેષ્ઠઃ||૪૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 20

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને છર્દિચિકિત્સિતં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને છર્દિચિકિત્સિતં નામ વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||