21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

અર્શઃકાર્યત્વાદ્ગ્રહણીદોષસ્ય અર્શશ્ચિકિત્સિતમનુ ગ્રહણીચિકિત્સિતં બ્રૂતે| ગ્રહણીમાશ્રિતોઽગ્નિદોષો ગ્રહણીદોષઃ, એવં ચાશ્રયાશ્રયિણોરભેદોપચારાદ્ ગ્રહણીદોષશબ્દેન ગ્રહણ્યાશ્રિતોઽગ્નિદોષોઽપિ ગૃહ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

આયુર્વર્ણો બલં સ્વાસ્થ્યમુત્સાહોપચયૌ પ્રભા| ઓજસ્તેજોઽગ્નયઃ પ્રાણાશ્ચોક્તા દેહાગ્નિહેતુકાઃ||૩|| શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે, યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે, મૂલમગ્નિસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે||૪||

તત્ર ગ્રહણીદોષનિર્દિષ્ટાગ્નિદોષે વક્તવ્યે પ્રકૃતિજ્ઞાનાનન્તરત્વાદ્વિકૃતિજ્ઞાનસ્ય પ્રથમં તાવદવિકૃતસ્યાગ્ને રૂપમાહ- આયુરિત્યાદિ| આયુઃ ચેતનાનુવૃત્તિઃ| વર્ણઃ ગૌરાદિઃ| બલં શક્તિઃ વ્યાયામાદ્યનુમેયા| સ્વાસ્થ્યશબ્દેનૈવ વર્ણાદિગ્રહણં યદ્યપિ લભ્યતે, તથાઽપિ “સ્વસ્થસ્યૌજસ્કરં યત્તુ તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનમ્” (ચિ.અ.૧,પા.૧) ઇતિ ; તેન વર્ણાદીનામવિકારત્વં નાવશ્યં સ્વસ્થે ભવતીતિ વર્ણાદીનાં પૃથગુપાદાનં કૃતમ્| ઉત્સાહઃ દુષ્કરેષ્વપિ કાર્યેષ્વધ્યવસાયઃ, ઉપચયઃ દેહપુષ્ટિઃ| ઓજઃ હૃદયસ્થં સર્વધાતુસારરૂપમ્| તેજઃ દેહોષ્મા શુક્રં વા; યદુક્તં શાલાક્યે- “દૃષ્ટિસ્તેજોમયી પ્રોક્તા શુક્રં તેજશ્ચ કેવલમ્| તસ્માદ્દૃષ્ટિબલાપેક્ષી તેજોવૃદ્ધિં સમાચરેત્” ઇતિ| અગ્નય ઇતિ ભૂતાગ્નયઃ પઞ્ચ, ધાત્વગ્નયઃ સપ્ત, ઇતિ દ્વાદશાગ્નયઃ| પ્રાણા ઇતિ પ્રાણાપાનોપલક્ષિતાઃ પઞ્ચાપિ વાયવઃ; કિંવા પ્રાણવાયુરેવ ‘પ્રાણાઃ’ ઇતિ શબ્દેન નિત્યં બહુવચનાન્તેનોચ્યતે; યથા- અપ્સરસ્શબ્દેન એકાઽપિ વિદ્યાધરી કીર્ત્યતે| દેહાગ્નિહેતુકા ઇતિ દેહપોષકપ્રધાનજાઠરાગ્નિકારણકાઃ| શાન્તે ઇત્યુત્સન્ને| યુક્તે ઇતિ સમે| વિકૃતે ઇતિ મન્દે વિષમે તીક્ષ્ણે વા| મૂલમગ્નિસ્તસ્માદિતિ તસ્માત્ પ્રાશસ્ત્યાદન્વયવ્યતિરેકવિધાનાદાયુર્વર્ણાદીનામગ્નિર્મૂલં પ્રધાનં કારણમિત્યર્થઃ| નિરુચ્યતે ઇતિ નિશ્ચયેનોચ્યતે||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષકમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ||૫||

સામાન્યકારણમુક્ત્વા, અગ્નેઃ સાક્ષાત્કારણત્વં વ્યુત્પાદયન્નાહ- યદન્નમિત્યાદિ| બાહ્યા અપિ ગૈરિકાદયો ધાતુશબ્દેનોચ્યન્તે ઇતિ તદ્વ્યવચ્છેદાર્થં ધાતોર્દેહવિશેષણમ્| અથાહોરાત્રજન્યેષુ દેહધાત્વાદિષુ કથમગ્નેઃ કારણત્વમિત્યાહ- આહારાદિતિ- એતેનાહારમપ્યપેક્ષ્યૈવ રસાદીઞ્જનયતિ| આદિગ્રહણેન રક્તાદીનિ સઙ્ગૃહ્યન્તે||૫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

અન્નમાદાનકર્મા તુ પ્રાણઃ કોષ્ઠં પ્રકર્ષતિ| તદ્દ્રવૈર્ભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદુતાં ગતમ્||૬|| સમાનેનાવધૂતોઽગ્નિરુદર્યઃ પવનોદ્વહઃ| કાલે ભુક્તં સમં સમ્યક્ પચત્યાયુર્વિવૃદ્ધયે||૭|| એવં રસમલાયાન્નમાશયસ્થમધઃ સ્થિતઃ| પચત્યગ્નિર્યથા સ્થાલ્યામોદનાયામ્બુતણ્ડુલમ્||૮||

સમ્પ્રતિ સમ્પ્રાપ્તસ્યાન્નસ્યાગ્નિના યથા પાકો ભવતિ, યથા ચ પચ્યમાનમન્નં દેહધાત્વાદિરૂપતામાપદ્યતે, તદાહ- અન્નમિત્યાદિ| મુખપ્રવેશાદારભ્યાન્નસ્ય વ્યાપાર ઇહોચ્યતે| આદાનમાહારપ્રણયનં કર્મ યસ્ય સ તથા, પ્રકર્ષતીતિ નયતિ| દ્રવૈરિતિ પાનીયાદિભિઃ | ભિન્નસઙ્ઘાતમિતિ અવયવશૈથિલ્યમાપન્નમ્| કાલે ઇતિ બુભુક્ષાકાલે| ભુક્તં સમમિતિ માત્રાપ્રકૃત્યાદિસમમ્| સમાનેનાવધૂત ઇતિ અગ્નિપાર્શ્વસ્થિતેન સમાનેન સન્ધુક્ષિતઃ, અયં ચ સમાનઃ પ્રાકૃતત્વાદ્ બાહ્યો વાયુરિવ અગ્નેઃ સન્ધુક્ષણો ભવતિ ન વૈષમ્યકરઃ, વિકૃતસ્તુ વૈષમ્યં કરોતિ; તેન વાતેન વિષમોઽગ્નિર્ભવતીતિ ચોપપન્નં ભવતિ| એતે ચ દ્રવાદયઃ પાચકસ્યાગ્નેઃ સહાયા ભવન્તીત્યનેન ગ્રન્થેનોચ્યતે; “આહારપરિણામકરાસ્ત્વિમે ભાવા ભવન્તિ; તદ્યથા- ઊષ્મા, વાયુઃ, ક્લેદઃ, સ્નેહઃ, કાલઃ, સમયોગશ્ચ” (શા.અ.૬) ઇતિ| ઉદર્યઃ પાચક ઇત્યર્થઃ| ‘પવનોદ્વહ’ ઇત્યગ્નિવિશેષણં કેચિત્ પઠન્તિ| સમ્યગિતિ ભુક્તવિશેષણં કેચિત્ પઠન્તિ; તદા સમ્યગિત્યનેન માત્રાસામ્યમુચ્યતે| સમ્યગ્ગ્રહણેન તુ પ્રકૃત્યાદિસમ્પદુચ્યતે| આયુર્વિવૃદ્ધયે ઇતિ શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગાનુવર્તનાય તદ્વિવૃદ્ધયે ચ| રસમલાયેતિ તાદર્થ્યે ચતુર્થી| આશયસ્થમિતિ આમાશયસ્થમ્| અધઃસ્થિત ઇત્યનેન અગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનસ્વભાવતયા ઊર્ધ્વસ્થાન્નપાકે સામર્થ્યં સૂચયતિ| અત્રાર્થે યથેત્યાદિના દૃષ્ટાન્તમાહ||૬-૮||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

અન્નસ્ય ભુક્તમાત્રસ્ય ષડ્રસસ્ય પ્રપાકતઃ| મધુરાદ્યાત્ કફો ભાવાત્ ફેનભૂત ઉદીર્યતે||૯|| પરં તુ પચ્યમાનસ્ય વિદગ્ધસ્યામ્લભાવતઃ| આશયાચ્ચ્યવમાનસ્ય પિત્તમચ્છમુદીર્યતે||૧૦|| પક્વાશયં તુ પ્રાપ્તસ્ય શોષ્યમાણસ્ય વહ્નિના| પરિપિણ્ડિતપક્વસ્ય વાયુઃ સ્યાત્ કટુભાવતઃ||૧૧||

એવં સ્થૂલપાકક્રમમભિધાય, અવાન્તરમણુપાકક્રમમાહ- અન્નસ્યેત્યાદિ| ભુક્તમાત્રસ્યેતિ ભુક્તાનન્તરમેવ| ષડ્રસસ્યેતિ પ્રાશસ્ત્યેનાભિધાનં, કિંવા ષડ્રસસ્યાપિ પ્રથમં મધુરતા નિરુક્તા ભવતીતિ દર્શયતિ| પ્રપાકત ઇતિ પ્રથમપાકતઃ; પ્રશબ્દ આદિકર્મણિ| મધુરશ્ચાસૌ આદ્યશ્ચેતિ મધુરાદ્યઃ; કિંવા ‘મધુરાત્ પ્રાક્ કફો ભાવાત્’ ઇતિ પાઠઃ| ફેનભૂત ઇતિ ફેનસદૃશોઽઘન ઇત્યર્થઃ| પરમિતિ આદ્યમધુરપાકાનન્તરમ્| વિદગ્ધસ્યેતિ પક્વાપક્વસ્ય| અમ્લભાવા ઇતિ જાતામ્લસ્વરૂપતઃ| આશયાત્ આમાશયાત્| ચ્યવમાનસ્ય અધોભાગં વાયુના નીયમાનસ્ય, અનેન ચ પિત્તસ્થાનસમ્બન્ધં વિદગ્ધાહારસ્ય દર્શયતિ| અચ્છમિતિ અઘનમ્| ઉદીર્યતે ઇતિ પિત્તમુત્પદ્યતે; અમ્લં ચ પિત્તમમ્લભાવાદાહારસ્ય ઉત્પદ્યત ઇતિ યુક્તમેવ| પક્વાશયં તુ પ્રાપ્તસ્યેતિ મલરૂપતયા પક્વાશયં ગતસ્ય| શોષ્યમાણસ્ય વહ્નિનેતિ યદ્યપ્યૂર્ધ્વદાહક્ષમો વહ્નિઃ, તથાઽપ્યસ્યાધોગતસ્ય વહ્નિના શોષ્યમાણત્વં પક્વાશયગતસ્યાપ્યુપપન્નમ્| યતશ્ચાધોગમને સમ્યગ્વહ્નિવ્યાપારો નાસ્તિ, અતઃ ‘પચ્યમાનસ્ય’ ઇતિ પદં પરિત્યજ્ય ‘શોષ્યમાણસ્ય’ ઇતિ કૃતમ્| પરિપિણ્ડિતપક્વસ્યેતિ પરિપિણ્ડિતરૂપતયા મલરૂપતયા પક્વસ્ય| વાયુઃ સ્યાત્ કટુભાવત ઇતિ પરિપિણ્ડિતાવસ્થોદ્ભૂતકટુતા વાયોરુત્પદ્યતે| એવમીદૃશઃ ષડ્રસાહારસ્યાવસ્થાપાકો ભવતિ| નનુ યદ્યત્રાવસ્થાપાકવશાત્ ષણ્ણામેવ રસાનાં કફાદિકર્તૃત્વમુચ્યતે, તદા “કટુતિક્તકષાયાણાં વિપાકઃ પ્રાયશઃ કટુઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિના યો વિપાક ઉચ્યતે સ વિરુધ્યતે, અવસ્થાપાકેનૈવ બાધિતત્વાત્; મૈવં, નહ્યવસ્થાપાકોઽયં રસસ્વભાવં નિષ્ઠાપાકં બાધતે, કિન્ત્વવસ્થાયાં સ્વકાર્યં કરોતિ; તેન રસાદયોઽપિ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ, અવસ્થાપાકોઽપિ સ્વકીયં કાર્યં કરોતિ; યથા- મધુરતિક્તાદિષડ્રસેઽન્ને ઉપયુક્તે મધુરોઽપિ સ્વકાર્યં કરોતિ, તિક્તાદયશ્ચ સ્વકાર્યં કુર્વન્તિ; અયં તુ વિશેષઃ- યન્મધુરાખ્યસ્યાવસ્થાપાકસ્ય મધુરાદયઃ શ્લેષ્મજનકા રસા અનુગુણા ભવન્તિ તદા સ બહુશ્લેષ્માણં જનયતિ, યદા ત્વવસ્થાપાકો વિપરીતકટુકાદિપરિગૃહીતો ભવતિ તદા સ્તોકમાત્રં કફં જનયતિ; એવં પિત્તજનકેઽવસ્થાપાકેઽપિ વાચ્યમ્| “કટુતિક્તકષાયાણાં” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિનોક્તસ્ત્રિધા વિપાકસ્તુ રસમલવિવેકસમકાલો ભિન્નકાલ એવાવસ્થાપાકૈઃ સમમિતિ ન વિરોધઃ| સ ચ ભિન્નકાલોઽપ્યવસ્થાપાકકાર્યદોષાનુગુણતયાઽનનુગુણતયા વા અવસ્થાપાકાહિતદોષાણાં વર્ધનં ક્ષપણં વા કરોતીતિ તસ્યાભિધાનં શાસ્ત્રે પ્રયોજનવદેવ| યદ્યપિ સર્વમન્નમવસ્થાયાં વિદહ્યતે, તથાઽપિ યેઽત્યર્થં વિદાહિનસ્ત એવ ‘વિદાહિનઃ’ ઇત્યુચ્યન્તે, વિશેષવિદાહકર્તૃત્વાત્| અન્યે ત્વાહુઃ- ન ષડ્રસાદપ્યન્નાત્ સામાન્યેનાવસ્થાપાકે કફાદ્યુત્પત્તિઃ, કિન્તુ ષડ્રસાદપ્યન્નાત્ પ્રથમે પાકે મધુરોઽયમુદ્ભૂતો રસઃ સ કફં જનયતિ, તથા પિત્તં વિદાહાવસ્થાયામુદ્ભૂતાદમ્લરસાદુત્પદ્યતે, એવં વાયુરપિ આહારકટુતાવસ્થાયાં ભવતીતિ| અન્યે ત્વાહુઃ- યત્- નાન્નસ્યાગ્નિસંયોગાન્મધુરાદ્યાવસ્થિકં ભવતિ, કિન્તુ કફાદિસ્થાનેષુ મનુષ્યાણાં સ્વભાવાદેવ મધુરાદયો રસાસ્તિષ્ઠન્તિ, તે ચાન્નં સ્વસ્વભાવં નીત્વા કફાદીઞ્જનયન્તિ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે- “મધુરો હૃદયાદૂર્ધ્વં રસઃ કોષ્ઠે વ્યવસ્થિતઃ| તતઃ સંવર્ધતે શ્લેષ્મા શરીરબલવર્ધનઃ|| નાભીહૃદયમધ્યે ચ રસસ્ત્વમ્લો વ્યવસ્થિતઃ| સ્વભાવેન મનુષ્યાણાં તતઃ પિત્તં વિવર્ધતે|| અધો નાભ્યાસ્તુ ખલ્વેકઃ કટુકોઽવસ્થિતો રસઃ| પ્રાયઃ શ્રેષ્ઠતમસ્તત્ર પ્રાણિનાં વર્ધતેઽનિલઃ|| તસ્માદ્વિપાકસ્ત્રિવિધો રસાનાં નાત્ર સંશયઃ” ઇતિ| ઇહ તુ તત્રેત્યાદિગ્રન્થાર્થાલોચનયા યથોક્ત એવ ગ્રન્થાર્થો ન્યાય્યઃ| તન્ત્રાન્તરે તુ શ્લેષ્મપિત્તગતમધુરામ્લરસૌ વર્ણયન્તિ, તે કફાદ્યધિગતા રસા અસ્માકમપિ પાકસહકારિતયા અનુમતા એવ| યત્તુ શ્લેષ્મજનકાંશસ્યૈવાવસ્થાપાકે શ્લેષ્મકર્તૃત્વમિત્યુક્તં, તદનુમતમેવ; એવં યઃ શ્લેષ્મજનકોંઽશ આહારગતઃ સ સ્થાનમહિમ્ના તદાહારસ્ય મધુરતામાપાદ્ય શ્લેષ્માણં વિશેષેણ જનયતીતિ બ્રૂમઃ| યત્તુ, અનેનાવસ્થાપાકેન કફપિત્તયોરીરણમાત્રં ક્રિયતે નતુ વૃદ્ધિઃ, વૃદ્ધિઃ નિષ્ઠાપાકે એવ ભવતીતિ વદન્તિ, તદુપપત્તિશૂન્યં ભાતિ; કિઞ્ચ, અવસ્થાપાકાત્ કફપિત્તયોર્વૃદ્ધિઃ, તથા નિષ્ઠાપાકાચ્ચ મલરૂપતયા ઉત્પાદ ઇતિ યુક્તં પશ્યામઃ||૯-૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

અન્નમિષ્ટં હ્યુપહિતમિષ્ટૈર્ગન્ધાદિભિઃ પૃથક્| દેહે પ્રીણાતિ ગન્ધાદીન્ ઘ્રાણાદીનીન્દ્રિયાણિ ચ||૧૨||

કર્માન્તરેણાપ્યન્નસ્ય પાકઃ સમ્પદ્યતે, તમાહ- અન્નમિત્યાદિ| અન્નમિષ્ટં હ્યુપહિતમિતિ હિશબ્દોઽવધારણે; ઇષ્ટશબ્દેનેહ પ્રિયં હિતં ચોચ્યતે ન પ્રિયમાત્રમ્, અહિતસ્ય પ્રિયમાત્રસ્ય ન દેહવ્યવસ્થિતિઃ ગન્ધાદિતર્પકત્વં ચ ભવતિ; ઉપહિતમિતિ ઉપયુક્તમ્| ઇષ્ટૈરિતિ પ્રિયહિતૈઃ ગન્ધરસરૂપસ્પર્શશબ્દૈઃ| અત્ર યદ્યપિ હિતત્વમેવ ગન્ધાદીનામાહારગતાનાં દેહગતગન્ધાદિપોષણે પ્રધાનં, તથાઽપિ પ્રિયત્વમપ્યાહારગતગન્ધાદીનાં તદાત્વોપકારકતયા ગ્રહીતું પ્રિયત્વહિતત્વયોર્દ્વયોરપ્યુપાદાનં કૃતમ્| દેહે પ્રીણાતિ ગન્ધાદીનિતિ દેહશ્રિતાન્ ગન્ધાદીન્ પોષયતિ| તથા ઘ્રાણાદીનિ ચ ઘ્રાણદર્શનરસનસ્પર્શનશ્રોત્રાણિ ઇષ્ટૈર્ગન્ધાદિભિઃ પ્રીણાતિ તર્પયતિ, પોષયતીતિ યાવત્| ઇન્દ્રિયાણ્યપિ હિ પાઞ્ચભૌતિકાન્યસ્મદ્દર્શને; તાનિ ચ પ્રતિક્ષણં ક્ષીયમાણાનિ||૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ| પઞ્ચાહારગુણાન્સ્વાન્સ્વાન્પાર્થિવાદીન્પચન્તિ હિ||૧૩||

ભૌતિકવહ્નિવ્યાપારમાહ- ભૌમેત્યાદિ| ભૌમાદયઃ પઞ્ચોષ્માણઃ પાર્થિવાદિદ્રવ્યવ્યવસ્થિતા જાઠરાગ્નિસન્ધુક્ષિતબલા અન્તરીયં દ્રવ્યં પચન્તઃ સ્વાન્ સ્વાન્ પાર્થિવાદીન્ પૂર્વપાર્થિવગન્ધત્વાદ્યવિલક્ષણાન્ ગુણાન્ નિર્વર્તયન્તિ| એતદેવ “વિવિધમશિતપીતલીઢખાદિતં જન્તોર્હિતમન્તરગ્નિસન્ધુક્ષિતબલેન યથાસ્વેનોષ્મણા સમ્યગ્વિપચ્યમાનં” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યાદિના સૂત્રાસ્થાનેઽપ્યુક્તમ્| યદ્યપિ ભૂતાગ્નિના પાર્થિવાદિદ્રવ્યં પચ્યતે, તથાઽપિ પાર્થિવાદિદ્રવ્યાણાં પાકેનૈતદેવ જનનં યદ્વિશિષ્ટગુણયુક્તત્વં, તેન પાકેન જન્યમાનેઽપિ દ્રવ્યે ગુણા એવ જન્યન્ત ઇત્યભિપ્રાયેણ પાર્થિવાદીનાહારગુણાઞ્જનયન્તીત્યુચ્યતે| અનેન ગુણજનનમેવાગ્નિનોચ્યતે; ન દ્રવ્યજનનમ્| કિંવા આહારાશ્ચ ગુણાશ્ચેતિ વિગ્રહાદાહારશબ્દેન આહારાધિકરણરૂપં દ્રવ્યમપિ ગૃહ્યતે| પાર્થિવાદીનિતિ પાર્થિવાપ્યતૈજસવાયવીયનાભસાન્| તત્ર જાઠરાગ્નિઃ સર્વાનેવાહારરસમલવિપાકાન્ પચતિ, ભૌતિકાસ્ત્વગ્નયઃ સ્વાન્ સ્વાન્ ગુણાઞ્જનયન્તિ| ઉક્તં ચ- “જાઠરેણાગ્નિના પૂર્વં કૃતે સઙ્ઘાતભેદે પશ્ચાદ્ભૂતાગ્નયઃ પઞ્ચ સ્વં સ્વં દ્રવ્યં પચન્તિ” ઇતિ| અયં ચ ભૂતાગ્નિવ્યાપારો ધાતુષ્વપ્યસ્તિ, યતો ધાતુષ્વપિ પઞ્ચભૂતાનિ સન્તિ, તત્રાપિ ધાત્વગ્નિવ્યાપારો ભૂતાગ્નિવ્યાપારશ્ચ જાઠરાગ્નિક્રમેણૈવોક્તો જ્ઞેયઃ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

યથાસ્વં સ્વં ચ પુષ્ણન્તિ દેહે દ્રવ્યગુણાઃ પૃથક્| પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનેવ શેષાઃ શેષાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ||૧૪||

અગ્નિપક્વાનાહારગુણાનાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યદ્યસ્યાત્મીયં; સજાતીયા દ્રવ્યગુણા સજાતીયાન્ દ્રવ્યગુણાન્ પુષ્ણન્તિ| તેન દ્રવ્યાણિ પાર્થિવાદિદ્રવ્યરૂપાણિ દેહધાતુદોષમલાખ્યાનિ પુષ્ણન્તિ, ગુણાસ્તુ પાકસ્થિતગન્ધસ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવાદયઃ દેહગન્ધસ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવાદીન્ પુષ્ણન્તિ| યથાસ્વમિત્યાદિશબ્દાર્થં સ્ફોરયતિ- પાર્થિવા ઇત્યાદિ| પાર્થિવા આહારદ્રવ્યગુણા દેહગતાન્ પાર્થિવાનેવ દ્રવ્યગુણાન્ પુષ્ણન્તિ| આહારદ્રવ્યગુણા ઇત્યત્ર દ્રવ્યગતગુણા એવ ઉચ્યન્તે| દ્રવ્યપોષણં તુ ગુણપોષણેન લભ્યતે, ગુણપોષણં દ્રવ્યપોષણમન્તરા કર્તુમશક્યત્વાત્||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

સપ્તભિર્દેહધાતારો ધાતવો દ્વિવિધં પુનઃ| યથાસ્વમગ્નિભિઃ પાકં યાન્તિ કિટ્ટપ્રસાદવત્ ||૧૫||

ભૂતાગ્નિવ્યાપારં દર્શયિત્વા ધાત્વગ્નિવ્યાપારં દર્શયન્નાહ- સપ્તભિરિત્યાદિ| દેહધાતાર ઇતિ વિશેષેણ દેહધારકાઃ| દ્વિવિધમિતિ દ્વિપ્રકારં પાકમ્| તદેવ પ્રકારદ્વયમાહ- કિટ્ટપ્રસાદવદિતિ; કિટ્ટપ્રસાદરૂપમિત્યર્થઃ| શુક્રસ્ય યદ્યપિ કિટ્ટવાન્ પાકો ન ભવતિ, તથાઽપિ બહૂનાં કિટ્ટવત્ત્વાદ્ દ્વિવિધમિતિ નિર્દેશશ્છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ ન્યાયાજ્જ્ઞેયઃ| પુનરિતિ જાઠરાગ્નિપાકાનન્તરમ્||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજઃ||૧૬||

પાકજન્યાનાં રસાદીનામુત્પાદં ક્રમેણાહ- રસાદિત્યાદિ| રસાદ્રક્તં પ્રસાદજં, તતો રક્તાન્માંસં પ્રસાદજં, માંસાન્મેદઃ પ્રસાદજમિત્યાદિ યાવચ્છુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજ ઇતિ| પ્રસાદજશબ્દેન રસાદિભ્યઃ પ્રસાદાંશજન્યા રક્તાદયઃ, કિટ્ટાંશજન્યાસ્તુ વક્ષ્યમાણાઃ કફાદય ઇતિ| શુક્રાત્તુ નિર્મલતયા પ્રસાદજ એવ ગર્ભો ભવતિ, નતુ મલજન્યં કિઞ્ચિત્| કેચિત્તુ શુક્રમલતયા શ્મશ્રૂણિ વદન્તિ; તન્ન, તન્ત્રેઽનભિધાનાત્| તથા શુક્રમલં યદિ શ્મશ્રૂણિ સ્યુસ્તદા સ્ત્રીણામપિ સશુક્રતયા શ્મશ્રૂણિ ભવેયુઃ; સ્ત્રિયશ્ચ સશુક્રા એવ, પરં તાસાં શુક્રં ગર્ભારમ્ભકં ન ભવતીત્યાદિ પ્રતિપાદિતં પ્રાક્| અન્યે તુ ગર્ભપ્રસાદજશબ્દેન નપુંસકેન ઓજોઽભિદધતિ| પ્રસાદજ ઇત્યત્ર જાતશબ્દઃ પોષણ એવ વર્તતે, નાપૂર્વોત્પાદે; રક્તાદયો હિ ગર્ભાત્પ્રભૃત્યેવોત્પન્ના રસાદિભિઃ પોષ્યન્તે; રક્તાદયો હિ ગર્ભપ્રભૃત્યેવ પોષ્યન્તે| તત્ર ચ ત્રિધાતૂત્પાદે વ્યાખ્યાતારો વર્ણયન્તિ- તત્ર રસઃ સ્વાગ્નિપચ્યમાનો રક્તતાં યાતિ, રક્તં માંસતામિત્યાદિ પૂર્વપૂર્વધાતુપરિણામાદુત્તરોત્તરધાતૂત્પાદઃ; યથા ક્ષીરાદ્દધિ ભવતિ, દધ્નો નવનીતં, નવનીતાદ્ઘૃતં, ઘૃતાદ્ ઘૃતમણ્ડઃ, ઇત્યેકઃ પક્ષઃ| કિંવા રસ એવ રક્તં પ્રથમં પ્લાવયતિ, તત્ર ચ રક્તસ્થાનસમ્બન્ધાદ્રક્તસાદૃશ્યમનુભવતિ, રક્તં ચ રક્તસમાનેનાંશેન પોષયતિ; તતો રક્તમાપ્લાવ્ય માંસમાપ્લાવયતિ, તત્રાપિ માંસપોષણં કરોતિ, માંસસાદૃશ્યતામનુભવતિ; એવં ઉત્તરોત્તરધાતૂન્ રસ એવાપ્લાવયતિ વર્ધયતિ ચ; યથા કેદારનિષિક્તં કુલ્યાજલં પ્રત્યાસન્નાં કેદારીં તર્પયિત્વા ક્રમેણ કેદારિકાન્તરાણિ આપ્લાવયતિ| કિંવા આહારરસસ્ય ઉત્પન્નો ભિન્નૈરેવ માર્ગૈ રસરુધિરાદીનિ સમાનેનાંશેન તર્પયતિ, તત્ર ચ યઃ પ્રત્યાસન્નો ધાતુસ્તત્પોષકો ધાતુભાગસ્તં શીઘ્રં પુષ્ણાતિ, યસ્તુ વિદૂરો ધાતુસ્તસ્ય વિદૂરમાર્ગતયા ચિરેણ પોષણં ભવતિ, એવં ભિન્નૈરેવ માર્ગૈર્ધાતૂનાં પોષણં ભવતિ; યથા ખલે ઉત્પતિતાનાં કપોતાનાં ભિન્નદિગ્ગામિનાં સ્વીયસ્વીયમાર્ગેણૈવ ગચ્છતાં ગમ્યદેશસ્ય પ્રત્યાસન્નવિપ્રકૃષ્ટત્વાદિભેદેન શીઘ્રં ચિરેણ ચ ગમનં ભવતિ, તદ્વત્| ઇતિ ક્ષીરદધિન્યાય-કેદારીકુલ્યાન્યાય-ખલેકપોતન્યાયાત્ત્રેધા ધાતુપોષણક્રમઃ| તત્રેહ શબ્દાર્થપર્યાલોચનયા કેદારીકુલ્યાન્યાયઃ ક્ષીરદધિન્યાયો વા સઙ્ગત એવઃ, ખલેકપોતન્યાયસ્તુ મનાગ્દુર્ઘટઃ| તસ્મિન્ હિ પક્ષે રસાદ્રક્તં પ્રસાદજમિત્યર્થવ્યુત્પાદનં દુઃશકં, પ્રપઞ્ચિતં ચૈતદ્વિવિધાશિતપીતીયે, તત્રૈવાનુસરણીયઃ પ્રપઞ્ચઃ| નનુ, વિવિધાશિતપીતીયે આહારરસાદ્રસાદિપુષ્ટિરુક્તા “પુષ્યન્તિ ત્વાહારરસાદ્રસરુધિર” (સૂ.અ.૨૮) ઇત્યાદિના; તત્ર રસદ્વયં સ્વીકૃતમ્, ઇહ ત્વેક એવ રક્તપોષકો રસ ઇતિ કથં ન વિરોધઃ? મૈવં, તત્રાપિ આહારરસશબ્દેન આહારજઃ પ્રસાદોઽભિધીયતે, સ ચ રસગ્રહણગૃહીત એવ| યતો દ્વિવિધો રસઃ- સ્થાયી, પોષકશ્ચેતિ; તેન તત્ર ધાતુપોષકપોષ્યરસાંશયોર્ભેદવિવક્ષયા ભેદ ઉક્તઃ; ઇહ સ્થાયીપોષકરસાંશાવપ્યેકતયા નિર્દિષ્ટૌ, સ્થાયિરસપોષકરસભાગયોઃ સ્થાનભેદાદ્યભાવાદેકત્વમ્; એવં કૃત્વા સપ્તધાતુકં શરીરમુચ્યતે| એતદપિ વિવિધાશિતપીતીયે એવ પ્રપઞ્ચિતમ્||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

રસાત્ સ્તન્યં તતો રક્તમસૃજઃ કણ્ડરાઃ સિરાઃ| માંસાદ્વસા ત્વચઃ ષટ્ ચ મેદસઃ સ્નાયુસમ્ભવઃ ||૧૭||

ધાતૂનાં પોષણમભિધાયોપધાતુપોષણમાહ- રસાત્ સ્તન્યમિત્યાદિ| રસાત્ સ્તન્યં પ્રસાદજં, તથા રક્તમપિ રજઃસઞ્જ્ઞં રસાદેવ પ્રસાદભાગજન્યમ્; ઉક્તં ચ સુશ્રુતે- “રસાદેવ સ્ત્રિયા રક્તં રજઃસઞ્જ્ઞં પ્રવર્તતે” (સુ.સૂ.અ.૧૪) ઇતિ| એતચ્ચ રજો રસજન્યમપિ સૂક્ષ્મતયા ચિરેણૈવ જાયતે; યદુક્તં સુશ્રુતે- “એવં માસેન રસઃ શુક્રભવતિ, સ્ત્રીણાં ચાર્તવમ્” (સુ.સૂ.અ.૧૪) ઇતિ| અસ્રજઃ કણ્ડરાઃ સ્થૂલ સ્નાયવઃ, મેદસસ્તુ સૂક્ષ્મસ્નાયુપોષણં ‘મેદસઃ સ્નાયુસમ્ભવઃ’ ઇત્યનેન વક્તવ્યમ્| ઇહ હિ કણ્ડરાશબ્દેન સ્થૂલસ્નાયુરુચ્યતે, સુશ્રુતે તુ સ્થૂલસિરા| તે ચ સ્તન્યાદયો ધાત્વન્તરાપોષણાચ્છરીરપોષકા અપ્યુપધાતુશબ્દેનોચ્યન્તે, રસાદયસ્તુ શરીરધારકતયા ધાત્વન્તરપોષકતયા ચ ધાતુશબ્દેનોચ્યન્તે; ઉક્તં ચ ભોજે- “સિરાસ્નાયુરજઃસ્તન્યત્વચો ગતિવિવર્જિતાઃ| ધાતુભ્યશ્ચોપજાયન્તે તસ્માત્ત ઉપધાતવઃ” ઇતિ| અત્રાપિ હિ ‘ધાતુભ્યશ્ચોપજાયન્તે’ ઇત્યનેન જાયન્ત એવ, પરં ન જનયન્તીત્યુક્તમ્| શુક્રં તુ ઓજોજનકત્વાદ્ ધાત્વન્તર્ગતમેવ| ઓજસ્તુ ઇહ ન ધાતુષુ નાપ્યુપધાતુષુ પઠિતં, તસ્ય સપ્તધાતુસારરૂપતયા સપ્તધાત્વન્તરગતત્વાદેવ, અત એવ તસ્યાગ્નિરપિ પૃથઙ્નોક્તઃ||૧૭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

કિટ્ટમન્નસ્ય વિણ્મૂત્રં, રસસ્ય તુ કફોઽસૃજઃ| પિત્તં, માંસસ્ય ખમલા, મલઃ સ્વેદસ્તુ મેદસઃ||૧૮|| સ્યાત્કિટ્ટં કેશલોમાસ્થ્નો, મજ્જ્ઞઃ સ્નેહોઽક્ષિવિટ્ત્વચામ્| પ્રસાદકિટ્ટે ધાતૂનાં પાકાદેવંવિધર્ચ્છતઃ ||૧૯|| પરસ્પરોપસંસ્તબ્ધા ધાતુસ્નેહપરમ્પરા |૨૦|

પ્રસાદભાગોત્પાદમભિધાય મલભાગોત્પાદમાહ- કિટ્ટમિત્યાદિ| રસસ્ય કફ ઇતિ રસે પચ્યમાને કિટ્ટં કફો ભવતિ, પ્રસાદશ્ચ રક્તં; એવં રક્તાદિમલેઽપિ જ્ઞેયમ્| માંસસ્ય ખમલા ઇતિ કર્ણાક્ષિનાસાસ્યપ્રજનનમલાઃ| મલઃ સ્વેદસ્તુ મેદસ ઇતિ સ્વેદો યદ્યપિ ઉદકવિશેષ એવ ઉક્તસ્તથાઽપિ તસ્ય મેદોમલત્વેનૈવોત્પતિઃ; કિંવા, ઉદકાદપિ સ્વેદો ભવતિ મેદોમલતયા ચ ભવતિ, યથા- કફોઽવસ્થાપાકાદ્ રસમલતયા ચ ભવતિ| અસ્થિમલં નખોઽપિ સુશ્રુતપ્રામાણ્યાદુન્નેયઃ| તત્ર હિ “નખલોમ ચ” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇત્યનેનાસ્થિમલત્વં નખસ્યોક્તમ્| ઉક્તં ચ વિવિધાશિતપીતીયે- “કિટ્ટાત્ કેશનખાદયઃ પુષ્યન્તિ” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ; કિન્તુ શારીરેઽસ્થિગણનાયાં “વિંશતિર્નખા” (શા.અ.૭) ઇત્યનેનાસ્થિત્વેન પ્રોક્તાઃ| એવમુક્તેન ક્રમેણ પ્રસાદકિટ્ટે દ્વિધા ઋચ્છતો ભવત ઇત્યર્થઃ| સમ્પ્રતિ પોષ્યેણાપિ રક્તેન રસસ્યાપ્યાયનં ક્રિયતે, તથા માંસેનાપિ રક્તસ્યેત્યાદિ પરસ્પરં ધાતૂનામુત્પાદકત્વમાહ- પરસ્પરેત્યાદિ| ધાતુસ્નેહપરમ્પરા પરસ્પરોપસંસ્તબ્ધેતિ અન્યોન્યમુપસ્નેહેન સંસ્તબ્ધત્વાત્ સન્તર્પિતેતિ યાવત્||૧૮-૧૯||-

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

વૃષ્યાદીનાં પ્રભાવસ્તુ પુષ્ણાતિ બલમાશુ હિ||૨૦|| ષડ્ભિઃ કેચિદહોરાત્રૈરિચ્છન્તિ પરિવર્તનમ્| સન્તત્યા ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિસ્તુ ચક્રવત્||૨૧|| (ઇત્યુક્તવન્તમાચાર્યં શિષ્યસ્ત્વિદમચોદયત્| રસાદ્રક્તં વિસદૃશાત્ કથં દેહેઽભિજાયતે||૨૨|| રસસ્ય ચ ન રાગોઽસ્તિ સ કથં યાતિ રક્તતામ્| દ્રવાદ્રક્તાત્સ્થિરં માંસં કથં તજ્જાયતે નૃણામ્||૨૩|| દ્રવધાતોઃ સ્થિરાન્માંસાન્મેદસઃ સમ્ભવઃ કથમ્| શ્લક્ષ્ણાભ્યાં માંસમેદોભ્યાં ખરત્વં કથમસ્થિષુ||૨૪|| ખરેષ્વસ્થિષુ મજ્જા ચ કેન સ્નિગ્ધો મૃદુસ્તથા| મજ્જ્ઞશ્ચ પરિણામેન યદિ શુક્રં પ્રવર્તતે||૨૫|| સર્વદેહગતં શુક્રં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ| તથાઽસ્થિમધ્યમજ્જ્ઞશ્ચ શુક્રં ભવતિ દેહિનામ્||૨૬|| છિદ્રં ન દૃશ્યતેઽસ્થ્નાં ચ તન્નિઃસરતિ વા કથમ્| એવમુક્તસ્તુ શિષ્યેણ ગુરુઃ પ્રાહેદમુત્તરમ્||૨૭|| તેજો રસાનાં સર્વેષાં મનુજાનાં યદુચ્યતે| પિત્તોષ્મણઃ સ રાગેણ રસો રક્તત્વમૃચ્છતિ||૨૮|| વાય્વમ્બુતેજસા રક્તમૂષ્મણા ચાભિસંયુતમ્| સ્થિરતાં પ્રાપ્ય માંસં સ્યાત્ સ્વોષ્મણા પક્વમેવ તત્ ||૨૯|| સ્વતેજોઽમ્બુગુણસ્નિગ્ધોદ્રિક્તં મેદોઽભિજાયતે| પૃથિવ્યગ્ન્યનિલાદીનાં સઙ્ઘાતઃ સ્વોષ્મણા કૃતઃ||૩૦|| ખરત્વં પ્રકરોત્યસ્ય જાયતેઽસ્થિ તતો નૃણામ્| કરોતિ તત્ર સૌષિર્યમસ્થ્નાં મધ્યે સમીરણઃ||૩૧|| મેદસસ્તાનિ પૂર્યન્તે સ્નેહો મજ્જા તતઃ સ્મૃતઃ| તસ્માન્મજ્જ્ઞસ્તુ યઃ સ્નેહઃ શુક્રં સઞ્જાયતે તતઃ||૩૨|| વાય્વાકાશાદિભિર્ભાવૈઃ સૌષિર્યં જાયતેઽસ્થિષુ| તેન સ્રવતિ તચ્છુક્રં નવાત્ કુમ્ભાદિવોદકમ્||૩૩|| સ્રોતોભિઃ સ્યન્દતે દેહાત્ સમન્તાચ્છુક્રવાહિભિઃ | હર્ષેણોદીરિતં વેગાત્ સઙ્કલ્પાચ્ચ મનોભવાત્||૩૪|| વિલીનં ઘૃતવદ્વ્યાયામોષ્મણા સ્થાનવિચ્યુતમ્| બસ્તૌ સમ્ભૃત્ય નિર્યાતિ સ્થલાન્નિમ્નાદિવોદકમ્)||૩૫||

વૃષ્યાદિદ્રવ્યાણાં ધાતુપરમ્પરાક્રમેણ શુક્રજનનાદિકાર્યં નિષેધયન્નાહ- વૃષ્યાદીનામિત્યાદિ| આદિશબ્દેન બલ્યભેદનાદીનિ ગ્રાહયતિ| વૃષ્યાદીનાં ક્ષીરાદિદ્રવ્યાણાં પ્રભાવો બલં શીઘ્રં પુષ્ણાતિ, તતસ્તે ક્ષીરાદયઃ પ્રભાવવર્ધિતબલાઃ શીઘ્રમેવાન્નકાર્યં શુક્રજનનાદિ કુર્વન્તિ, ન યથોક્તધાતુક્રમેણેત્યર્થઃ| કિંવા વૃષ્યાદીનાં ક્ષીરાદિદ્રવ્યાણાં યઃ પ્રભાવઃ સ આશુ બલં પુષ્ણાતિ સ્વજન્યાનાં શુક્રાદીનામિત્યર્થઃ; હિશબ્દોઽવધારણે; એવં વૃષ્યાદીનાં પ્રભાવાચ્છુક્રાદ્યુત્પત્તિઃ શીઘ્રં ભવતિ| અથોત્સર્ગતઃ કિયતા કાલેન ધાતુપરિવૃત્તિર્ભવતીત્યાહ- ષડ્ભિરિત્યાદિ| ષડ્ભિરહોરાત્રૈ રસસ્ય શુક્રરૂપતયા પરિવર્તનં ભવતીતિ કેચિદિચ્છન્તિ| તત્રોત્પન્નો રસો રક્તમેકેનાહોરાત્રેણ યાતિ, એવં રસોત્પત્તિદિનં પરિત્યજ્ય ષડહેન શુક્રતા ભવતિ; યદા તુ રસોત્પત્તિદિનમપિ પ્રક્ષિપ્યતે તદા ષડ્ભિર્દિનૈરતિક્રાન્તૈઃ સપ્તમે શુક્રભાવતયા પરિવર્તનં ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ પરાશરે- “આહારોઽદ્યતનઃ શ્વો હિ રસત્વં ગચ્છતિ નૃણામ્| શોણિતત્વં તૃતીયેઽહ્નિ, ચતુર્થે માંસતામપિ|| મેદસ્ત્વં પઞ્ચમે, ષષ્ઠે ત્વસ્થિત્વં, સપ્તમે ત્વિયાત્| મજ્જતાં, શુક્રતાં યાતિ નિયમાદષ્ટમે નૃણામ્” ઇતિ| એવદપ્યુપયોગદિનં સમ્પૂર્ણં પરિત્યજ્યૈવ વ્યાખ્યાતવ્યમિત્યાહુઃ| કિઞ્ચ રસધાતોઃ રક્તધાતુરૂપતયા ચ પરિણમનં યત્તદપિ ષષ્ઠદિનનિર્વર્ત્યમેવેતિ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “સ ખલ્વાપ્યો રસ એકૈકસ્મિન્ ધાતૌ ત્રીણિ ત્રીણિ કલાસહ સ્રાણ્યવતિષ્ઠતિ દશ ચ કલાઃ, એવં માસેન રસઃ શુક્રીભવતિ” (સુ.સૂ.અ.૧૪) ઇતિ| તેનૈતત્પક્ષદ્વયમપિ કેચિદિત્યાદિના દર્શયતિ| સ્વમતમાહ- સન્તત્યેત્યાદિ| ભોજ્યે ઉપયુક્તે સતિ ધાતૂનાં રસાદીનાં ચક્રવત્ પરિવૃત્તિર્ભવતિ અવિશ્રાન્તા સમુત્પત્તિર્ધાતૂનાં ભવતિ| ચક્રદૃષ્ટાન્તેન તુ પરિવૃત્તિકાલાનિયમં દર્શયતિ; યથા ચક્રં પાનીયોદ્ધારણાર્થં નિયુક્તં બાહ્યમાનં બાહુબલપ્રકર્ષાત્ કદાચિદાશ્વેવ પરિવર્તતે, કદાચિદ્ બાહુબલમાન્દ્યાચ્ચિરેણ; એવં ધાતવોઽપિ અગ્ન્યાદિસૌષ્ઠવાચ્છીઘ્રમેવ પરિવર્તન્તે, અગ્ન્યાદિવૈગુણ્યે ચિરેણ પરિવર્તન્તે ઇતિ; એવં સુશ્રુતેનાપિ “શબ્દાર્ચિર્જલસન્તાનવદણુના વિશેષેણાનુધાવત્યેવ શરીરં કેવલમ્” (સુ.સૂ.અ.૧૪) ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તત્રયેણ રસપરિણામોઽપિ અગ્ન્યાદિભેદેન પ્રકૃષ્ટાપ્રકૃષ્ટકાલજ ઉક્ત એવ| તત્ર હિ જલસન્તાનદૃષ્ટાન્તેન ચિરેણ માસપર્યન્તેન શુક્રતાપત્તી રસસ્યોક્તા, શબ્દસન્તાનદૃષ્ટાન્તેન તુ નાતિશીઘ્રં નાતિચિરાચ્ચ શુક્રોત્પત્તિરુક્તા, અર્ચિઃસન્તાનદૃષ્ટાન્તેન ત્વતિશીઘ્રં શુક્રોત્પત્તિરુક્તા| તથાઽન્યત્રાપ્યુક્તં- “કેચિદાહુરહોરાત્રાત્, ષડ્રાત્રાદપરે, પરે| માસેન યાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિતિ”| તદેતત્ સકલં ચક્રદૃષ્ટાન્તેન ગૃહીતં જ્ઞેયમ્||૨૦-૩૫||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

વ્યાનેન રસધાતુર્હિ વિક્ષેપોચિતકર્મણા| યુગપત્ સર્વતોઽજસ્રં દેહે વિક્ષિપ્યતે સદા||૩૬|| ક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાદ્રસઃ સજ્જતિ યત્ર સઃ| કરોતિ વિકૃતિં તત્ર ખે વર્ષમિવ તોયદઃ||૩૭|| દોષાણામપિ ચૈવં સ્યાદેકદેશપ્રકોપણમ્ |૩૮|

અથ કોઽન્નરસં રક્તાદિધાતુપોષકં પ્રેરયતિ; યેન તત્ર તત્ર રસઃ સર્પતીત્યાહ- વ્યાનેનેત્યાદિ| રસરૂપો ધાતુઃ, કિંવા રસતીતિ રસો દ્રવધાતુરુચ્યતે, તેન રુધિરાદીનામપિ દ્રવાણાં ગ્રહણં ભવતિ; વિક્ષેપઃ ઉચિતં પ્રાકૃતં કર્મ યસ્ય સ વિક્ષેપોચિતકર્મા; તેન વ્યાનેન, યુગપદિતિ એકકાલં, સર્વત ઇતિ સર્વસ્મિન્ દેહે, વિક્ષિપ્યતે ઇતિ નીયતે, અજસ્રમિતિ અવિશ્રાન્તં વિક્ષિપ્યતે, સદેતિ સર્વકાલમ્| નન્વેવં સર્વત્ર રસવિક્ષેપે કથમેકદેશે રસાદૌ વિકારાશ્રયો દૃશ્યત ઇત્યાહ- ક્ષિપ્યમાણ ઇત્યાદિ| ખવૈગુણ્યાદિતિ સ્રોતોવૈગુણ્યાત્| સજ્જતીતિ તિષ્ઠતિ| વિકારં કુરુતે ઇતિ રસાશ્રયિવિકારં કુરુતે; રસોઽપિ હિ વિકારકરણે આશ્રયતયા વ્યાપ્રિયતે, તેનેહ તસ્ય કર્તૃત્વં યુક્તમ્| ખે વર્ષમિવ તોયદ ઇતિ યથા ચણ્ડેન વાયુના નીયમાનો મેઘો યત્ર સક્તો ભવતિ તત્રૈવ વર્ષં કરોતિ, તથા રસોઽપીત્યર્થઃ| યથા રસ એકદેશે વિકારં કરોતિ, એવં દોષા અપ્યેકદેશવિકારં કુર્વન્તીત્યાહ- દોષાણામિત્યાદિ| સુશ્રુતોઽપ્યાહ- “કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્| યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે” (સુ.સૂ.અ.૨૪) ઇતિ||૩૬-૩૭||-

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

ઇતિ ભૌતિકધાત્વન્નપક્તૄણાં કર્મ ભાષિતમ્||૩૮|| અન્નસ્ય પક્તા સર્વેષાં પક્તૄણામધિપો મતઃ| તન્મૂલાસ્તે હિ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ||૩૯|| તસ્માત્તં વિધિવદ્યુક્તૈરન્નપાનેન્ધનૈર્હિતૈઃ| પાલયેત્ પ્રયતસ્તસ્ય સ્થિતૌ હ્યયુર્બલસ્થિતિઃ||૪૦|| યો હિ ભુઙ્ક્તે વિધિં ત્યાક્ત્વા ગ્રહણીદોષજાન્ ગદાન્| સ લૌલ્યાલ્લભતે શીઘ્રં, વક્ષ્યન્તેઽતઃ પરં તુ તે||૪૧||

ઉક્તમગ્નીનાં કર્મ ઉપસંહરતિ- ઇતિ ભૌતિકેત્યાદિ| ભૌતિકાઃ પઞ્ચ, ધાત્વગ્નયઃ સપ્ત, અન્નપક્તૈકઃ| અત્ર ચ યાન્યગ્ન્યન્તરાણિ ઉપધાતુમલાદિગતાનિ તાન્યપ્યવરુદ્ધાનિ ભૂતાગ્નિષ્વેવ; કિંવા, અપ્રાધાન્યાદન્યાન્યકિઞ્ચિત્કરાણિ નોક્તાનિ| સર્વાગ્નિષુ જાઠરાગ્નેઃ પ્રાધાન્યમાહ- અન્નસ્યેત્યાદિ| પ્રાધાન્યે હેતુમાહ- તન્મૂલા ઇત્યાદિ| તન્મૂલત્વે હેતુગર્ભવિશેષણમાહ- તદ્વૃદ્ધીત્યાદિ| તસ્ય જાઠરાગ્નેઃ વૃદ્ધ્યા વૃદ્ધ્યાત્મકાઃ ક્ષયેણ ચ ક્ષયાત્મકા યસ્માદિહાગ્નયસ્તસ્માદન્વયવ્યતિરેકાર્થવિધાયિત્વાત્તન્મૂલા ઇત્યર્થઃ| યતશ્ચાયમન્તરગ્નિર્મૂલં સર્વત્ર તસ્માત્તં પાલયેદિતિ યોજ્યમ્| વિધિવદ્યુક્તૈરિત્યત્ર આહારવિધિયોગાદુપયુક્તૈઃ| આયુર્બલસ્થિતિરિતિ અન્નપાચકાગ્નિસ્થિતૌ આયુર્બલસ્થિત્યા અન્યેઽપ્યતિપ્રેયા વર્ણાદયો લક્ષણીયાઃ| વિપર્યયે દોષમાહ- યો હીત્યાદિ| ગ્રહણીદોષજાનિતિ ગ્રહણ્યાશ્રિતદોષજાન્| એતેન વક્ષ્યમાણલક્ષણાશ્ચત્વારો ગ્રહણીવિકારા વિશેષેણ ગ્રહણીદોષશબ્દવાચ્યા ગૃહ્યન્તે, તથાઽગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણાદયશ્ચ ગ્રહણ્યાશ્રિતા રોગા ગૃહ્યન્તે| અગ્નિમાન્દ્યાજીર્ણાદયસ્તુ યદ્યપિ ગ્રહણ્યાશ્રિતત્વેન ગ્રહણીરોગા એવ, તથાઽપીહ ગ્રહણીરૂપનાડીવ્યાપારવૈપરીત્યેન યે જાયન્તે ત એવ મુખ્યગ્રહણીશબ્દવાચ્યાશ્ચત્વારો રોગાઃ| યતો ‘અધસ્તુ પક્વમામં વા’ ઇત્યાદિના ગ્રહણીગદસામાન્યલક્ષણવિશિષ્ટમેવ ગ્રહણીગદં ગ્રહણીપ્રાકૃતવ્યાપારોપમર્દેન જાયમાનં વક્ષ્યતિ| વક્ષ્યતિ ચ ગ્રહણ્યા દુષ્ટમદુષ્ટં ચ રૂપં “અપક્વં ધારયત્યન્નં પક્વં સૃજતિ પાર્શ્વતઃ| સા દુષ્ટા બહુશો ભુક્તમામમેવ વિમુઞ્ચતિ” ઇતિ| ન ચેયં પક્વાન્નવિમોક્ષલક્ષણા દુષ્ટિરગ્નિદોષે આમાદ્યજીર્ણે વા| અનેન વિશેષાભિધેયગ્રહણીશબ્દત્વં ગ્રહણ્યાશ્રિતદોષજન્યગ્રહણીગદસ્યૈવેહોચ્યતે; અગ્નિદોષાણાં ન વિશેષાદ્ગ્રહણીગદત્વમ્; અતિસારે યદ્યપિ પક્વાન્નમુઞ્ચનમસ્તિ, તથાઽપિ તસ્ય ભિન્નસમ્પ્રાપ્તિકત્વાત્ તથા ચિકિત્સાભેદાદ્ ગ્રહણીદોષાદન્યત્વમુક્તમ્||૩૮-૪૧||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

અભોજનાદજીર્ણાતિભોજનાદ્વિષમાશનાત્| અસાત્મ્યગુરુશીતાતિરૂક્ષસન્દુષ્ટભોજનાત્||૪૨|| વિરેકવમનસ્નેહવિભ્રમાદ્વ્યાધિકર્ષણાત્| દેશકાલર્તુવૈષમ્યાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાત્||૪૩|| દુષ્યત્યગ્નિઃ, સ દુષ્ટોઽન્નં ન તત્ પચતિ લઘ્વપિ| અપચ્યમાનં શુક્તત્વં યાત્યન્નં વિષરૂપતામ્ ||૪૪||

એવં વ્યવસ્થિતે સામાન્યેન ગ્રહણીદોષવિકારણાં હેત્વાદીન્યાહ- અભોજનાદિત્યાદિ| કાલશબ્દેન ચ સંવત્સરાત્મકઃ કાલ ઉચ્યતે| દેશવૈષમ્યં દેશવ્યાપત્; સા ચ જનપદોદ્ધ્વંસનીયે પ્રોક્તા| ઋતુશબ્દેન તુ શિશિરાદ્યૃતુઃ| કાલવૈષમ્યેણ સર્વેષામૃતૂનાં વૈષમ્યં ગૃહ્યતે, ઋતુવૈષમ્યેણ દ્વ્યેકર્તુવૈષમ્યમિતિ વિશેષઃ| શુક્તત્વમિતિ અમ્લતામ્| વિષરૂપતામિતિ યથા વિષં બહુવિકારકારિ ભવતિ તથા તદ્રૂપતામ્, અનેન સર્વ એવાજીર્ણભેદા અવરુદ્ધા જ્ઞેયાઃ, યે તન્ત્રાન્તરે “આમં વિદગ્ધં વિષ્ટબ્ધં કફપિત્તાનિલૈઃ ક્રમાત્| અજીર્ણં કેચિદિચ્છન્તિ ચતુર્થં રસશેષતઃ” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇત્યનેનોક્તાઃ||૪૨-૪૪||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

તસ્ય લિઙ્ગમજીર્ણસ્ય વિષ્ટમ્ભઃ સદનં તથા| શિરસો રુક્ ચ મૂર્ચ્છા ચ ભ્રમઃ પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૪૫|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દસ્તૃષ્ણા ચ જ્વરશ્છર્દિઃ પ્રવાહણમ્| અરોચકોઽવિપાકશ્ચ, ઘોરમન્નવિષં ચ તત્||૪૬|| સંસૃજ્યમાનં પિત્તેન દાહં તૃષ્ણાં મુખામયાન્| જનયત્યમ્લપિત્તં ચ પિત્તજાંશ્ચાપરાન્ ગદાન્||૪૭|| યક્ષ્મપીનસમેહાદીન્ કફજાન્ કફસઙ્ગતમ્| કરોતિ વાતસંસૃષ્ટં વાતજાંશ્ચ ગદાન્ બહૂન્||૪૮|| મૂત્રરોગાંશ્ચ મૂત્રસ્થં કુક્ષિરોગાન્ શકૃદ્ગતમ્| રસાદિભિશ્ચ સંસૃષ્ટં કુર્યાદ્રોગાન્ રસાદિજાન્||૪૯||

તસ્યેતિ સામાન્યાજીર્ણસ્ય લક્ષણમ્| વિષ્ટમ્ભ ઇતિ વિષ્ટમ્ભોઽપ્રચલનરૂપતયાઽવસ્થાનમ્| ઘોરમન્નવિષં ચ તત્ પિત્તેન સંસૃજ્યમાનમિત્યાદિના પિત્તાદિદુષ્ટસ્યાજીર્ણસ્ય લક્ષણમાહ| એતચ્ચ પિત્તાદિસંસર્ગકૃતં લક્ષણમ્, અજીર્ણસ્ય કોષ્ઠમાત્રગતત્વેન યક્ષ્માદિવિકારકરણેઽસામર્થ્યોપલબ્ધેઃ| અમ્લપિત્તં ચેતિ અમ્લગુણોદ્રિક્તં પિત્તમ્| અસ્ય તન્ત્રાન્તરે લક્ષણમુક્તં- “અવિપાકક્લમોત્ક્લેદતિક્તામ્લોદ્ગારગૌરવૈઃ| હૃત્કણ્ઠદાહારુચિભિશ્ચામ્લપિત્તં વિનિર્દિશેત્” ઇતિ| યક્ષ્મણસ્ત્રિદોષજત્વેઽપિ સ્રોતોઽવરોધે કફવ્યાપારપ્રાધાન્યાદિહ કફજત્વમુક્તમ્| કિટ્ટધાતુયોગેન રસશેષાન્નસ્ય ગદાનાહ- મૂત્રરોગાંશ્ચેત્યાદિ| રસાદિજાનિત્યત્ર યે રસાદિજા અરુચ્યાદય ઉક્તાસ્તે ભવન્તીતિ જ્ઞેયમ્||૪૫-૪૯||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

વિષમો ધાતુવૈષમ્યં કરોતિ વિષમં પચન્| તીક્ષ્ણો મન્દેન્ધનો ધાતૂન્ વિશોષયતિ પાવકઃ||૫૦||

અજીર્ણલક્ષણમભિધાય અગ્નિદોષલક્ષણમાહ- વિષમ ઇત્યાદિ| તીક્ષ્ણાગ્નિકાર્યમાહ- તીક્ષ્ણમિત્યાદિ| અત્ર મન્દેન્ધન ઇત્યનેન તીક્ષ્ણોઽપિ યદિ શુચીન્ધનો ભવતિ તદા ધાતુપોષણં ભવતીતિ દર્શયતિ||૫૦||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

યુક્તં ભુક્તવતો યુક્તો ધાતુસામ્યં સમં પચન્|૫૧|

અગ્નિપ્રસઙ્ગાત્ સમાગ્નેઃ કાર્યમાહ- યુક્તમિત્યાદિ| યુક્ત ઇતિ સમઃ| યુક્તમન્નં પચન્ ધાતુસામ્યં કરોતીત્યર્થઃ| સમશબ્દેન સમાનો વાયુરગ્નિસહાયો ગૃહ્યતે| કિંવા યુક્તવાયુતયા ધાતુસામ્યં કરોતિ, યુક્તશબ્દેન ચ કફપિત્તસામ્યમગ્નૌ ગૃહ્યતે| યતઃ “સમઃ સમૈઃ” (વા.સૂ.અ.૧) ઇતિ વચનેન દોષાણાં સમત્વેનૈવ સમાગ્નિત્વમુક્તમ્|૫૧|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

દુર્બલો વિદહત્યન્નં તદ્યાત્યૂર્ધ્વમધોઽપિ વા||૫૧|| અધસ્તુ પક્વમામં વા પ્રવૃત્તં ગ્રહણીગદઃ| ઉચ્યતે સર્વમેવાન્નં પ્રાયો હ્યસ્ય વિદહ્યતે||૫૨|| અતિસૃષ્ટં વિબદ્ધં વા દ્રવં તદુપદિશ્યતે| તૃષ્ણારોચકવૈરસ્યપ્રસેકતમકાન્વિતઃ||૫૩|| શૂનપાદકરઃ સાસ્થિપર્વરુક્ છર્દનં જ્વરઃ| લોહામગન્ધિસ્તિક્તામ્લ ઉદ્ગારશ્ચાસ્ય જાયતે||૫૪||

મન્દાગ્નિવ્યાપારમાહ- દુર્બલ ઇત્યાદિ| ઉક્તવિકારેષુ પ્રધાનત્વેન અધ્યાયપ્રકૃતં ગ્રહણીદોષવિકારં નિર્ધારયન્નાહ- અધસ્ત્વિત્યાદિ| પક્વમામં વેતિ વાશબ્દઃ સમુચ્ચયે; તેન કિઞ્ચિત્પક્વં કિઞ્ચિદપક્વં ચ| કુતઃ પક્વાપક્વં સૃજતીત્યાહ- સર્વમેવાન્નં પ્રયો હ્યસ્ય વિદહ્યતે ઇતિ; પક્વાપક્વં ભવતિ| અતિસૃષ્ટમિતિ વિમુક્તમ્| તમ એવ તમકઃ||૫૧-૫૪||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

પૂર્વરૂપં તુ તસ્યેદં તૃષ્ણાઽઽલસ્યં બલક્ષયઃ| વિદાહોઽન્નસ્ય પાકશ્ચ ચિરાત્ કાયસ્ય ગૌરવમ્||૫૫||

પૂર્વરૂપે વિદાહોઽન્નસ્યેતિ વિશિષ્ટો દાહો વિદાહઃ||૫૫||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા| નાભેરુપર્યહ્યગ્નિબલેનોપષ્ટબ્ધોપબૃંહિતા ||૫૬|| અપક્વં ધારત્યન્નં પક્વં સૃજતિ પાર્શ્વતઃ| દુર્બલાગ્નિબલા દુષ્ટા ત્વામમેવ વિમુઞ્ચતિ||૫૭||

સમ્પ્રતિ ગ્રહણીદોષસ્ય સુખપ્રતિપત્ત્યર્થં ગ્રહણ્યાઃ સ્વરૂપં પ્રાકૃતં કર્મ ચાહ- અગ્ન્યધિષ્ઠાનમિત્યાદિ| અગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્ અગ્નેરાશ્રય ઇત્યર્થઃ| ગ્રહણીસઞ્જ્ઞાનિમિત્તમાહ- અન્નસ્યેત્યાદિ| ગ્રહણાદિતિ ધારણાત્, નાભેરુપર્યન્નસ્ય ધારણાદિત્યર્થઃ| કિંવા નાભેરુપરિ અગ્નેરૂર્ધ્વજ્વલનેન બલેનોપસ્તમ્ભિતા ઉપબૃંહિતા ચ સતિ અપક્વમન્નં ધારયતિ, પક્વં ચ પાર્શ્વતઃ સૃજતીતિ વામપાર્શ્વતઃ સૃજતિ; યતઃ ગ્રહણીગુદૌ વામપાર્શ્વાશ્રયૌ, તેન વામે પાર્શ્વે પક્વં સૃજતીતિ યુક્તમ્| ઉપસ્તમ્ભિતા ઇતિ અગ્નિના પિત્તવ્યાપારકરણેન અનુકૂલિતા, ઉપબૃંહિતેતિ અગ્નિના બૃંહણવ્યાપારકરણેન સશક્તીકૃતા; કિંવા ઉપસ્તમ્ભત્વેન ઉપબૃંહિતા, અત્ર પક્ષે ઉપસ્તમ્ભસાધારણ્યં ગ્રહણ્યા આહ| ગ્રહણ્યાઃ પ્રાકૃતં કર્માભિધાય વૈકૃતં કર્માહ- દુર્બલેત્યાદિ| દુર્બલાગ્નિશ્ચ અબલા ચેતિ, કિંવા દુર્બલમગ્નિબલં યસ્યાઃ સા દુર્બલાગ્નિબલા| દુષ્ટા ઇતિ દોષદુષ્ટા| આમં વિમુઞ્ચતીતિ અપક્વમેવાન્નં વિમુઞ્ચતિ| પૂર્વરૂપે પક્વમામં વા વિમુઞ્ચતીત્યનેન વિદગ્ધરૂપમામમેવોક્તમ્, ઇહ ત્વામં નિયમેન વિમુઞ્ચતીતિ ન વિરોધઃ||૫૬-૫૭||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાચ્ચ સ્યાત્તદ્રોગસ્ત્રિભ્ય એવ ચ| હેતું લિઙ્ગં રૂપભેદાઞ્ શૃણુ તસ્ય પૃથક્ પૃથક્||૫૮|| કટુતિક્તકષાયાતિરૂક્ષશીતલભોજનૈઃ| પ્રમિતાનશનાત્યધ્વવેગનિગ્રહમૈથુનૈઃ||૫૯|| કરોતિ કુપિતો મન્દમગ્નિં સઞ્છાદ્ય મારુતઃ | તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં શુક્તપાકં ખરાઙ્ગતા||૬૦|| કણ્ઠાસ્યશોષઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજોઽભીક્ષ્ણં વિસૂચિકા||૬૧|| હૃત્પીડા કાર્શ્યદૌર્બલ્યં વૈરસ્યં પરિકર્તિકા| ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનાં ચ મનસઃ સદનં તથા||૬૨|| જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યમુપૈતિ ચ| સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કી ચ માનવઃ||૬૩|| ચિરાદુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્| પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ કાસશ્વાસાર્દિતોઽનિલાત્||૬૪|| કટ્વજીર્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તમુલ્બણમ્| અગ્નિમાપ્લાવયદ્ધન્તિ જલં તપ્તમિવાનલમ્||૬૫|| સોઽજીર્ણં નીલપીતાભં પીતાભઃ સાર્યતે દ્રવમ્| પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ||૬૬|| ગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતાદિભોજનાદતિભોજનાત્| ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિં કુપિતઃ કફઃ||૬૭|| તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં હૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાઃ| આસ્યોપદેહમાધુર્યકાસષ્ઠીવનપીનસાઃ||૬૮|| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ| દુષ્ટો મધુર ઉદ્ગારઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્||૬૯|| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમાલસ્યં ચ કફાત્મકે||૭૦|| યશ્ચાગ્નિઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટો રોગાનીકે ચતુર્વિધઃ| તં ચાપિ ગ્રહણીદોષં સમવર્જં પ્રચક્ષ્મહે||૭૧|| પૃથગ્વાતાદિનિર્દિષ્ટહેતુલિઙ્ગસમાગમે| ત્રિદોષં નિર્દિશેત્તેષાં ભેષજં શૃણ્વતઃ પરમ્||૭૨||

વાતપિત્તકફસન્નિપાતજાન્ ગ્રહણીભેદાન્ તેષાં પૃથગ્ઘેત્વાદીંશ્ચાહ- વાતાદિત્યાદિ| ત્રિભ્ય ઇતિ સન્નિપાતાત્| રૂપભેદાનિતિ ગ્રહણીદોષલિઙ્ગત્વેન વક્ષ્યમાણાન્| શુક્તમિવાન્નસ્ય પાકઃ શુક્તપાકઃ| ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનામિતિ સપ્તમ્યર્થે ષષ્ઠી| જીર્ણે જીર્યતિ ‘અન્ને’ ઇતિ શેષઃ| ગુલ્માદિશઙ્કિત્વં ગુલ્માદિસદૃશપીડાયુક્તત્વેન ભવતિ| પૈત્તિકગ્રહણ્યાં પિત્તસ્યાગ્નિસમાનતયા વર્ધનમેવ યુક્તમિત્યાશઙ્ક્ય પિત્તસ્ય દ્રવત્વેનાગ્નિહનનં ક્રિયતે ઇતિ દર્શયન્નાહ- આપ્લાવયદ્ધન્ત્યનલમિતિ; આપ્લાવનં દ્રવેણાર્દ્રીકરણમ્| ઉષ્ણસ્યાપિ દ્રવતયા અગ્નિનિર્વાપણે દૃષ્ટાન્તમાહ- જલં તપ્તમિત્યાદિ| દૌર્બલ્યં બલહાનિઃ| યશ્ચાગ્નિરિત્યાદિશ્લોકં કેચિદ્વૈશેષિકગ્રહણીદોષવ્યતિરિક્તાગ્નિદોષત્રયસ્ય ગ્રહણીરોગાન્તર્નિવેશનમસઙ્ગતમિતિ કૃત્વાઽનાર્ષં વદન્તિ, કિન્તુ તં ચાપીતિપદેનાઽગ્નિમાન્દ્યાદીનાં પ્રાકૃતાનાં સામાન્યગ્રહણીદોષાબાધે સતિ ન કિઞ્ચિદ્વિરોધં પશ્યામઃ; સામાન્યગ્રહણીદોષેઽપિ અગ્નિમાન્દ્યાદય ઉક્તા એવેતિ દર્શિતમેવ| સમવર્જમિતિ સમપ્રકૃતિપુરુષગતત્વેનોક્તાગ્નિવર્જમ્||૫૮-૭૨||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

ગ્રહણીમાશ્રિતં દોષં વિદગ્ધાહારમૂર્ચ્છિતમ્| સવિષ્ટમ્ભપ્રસેકાર્તિવિદાહારુચિગૌરવૈઃ||૭૩|| આમલિઙ્ગાન્વિતં દૃષ્ટ્વા સુખોષ્ણેનામ્બુનોદ્ધરેત્| ફલાનાં વા કષાયેણ પિપ્પલીસર્ષપૈસ્તથા||૭૪|| લીનં પક્વાશયસ્થં વાઽઽપ્યામં સ્રાવ્યં સદીપનૈઃ| શરીરાનુગતે સામે રસે લઙ્ઘનપાચનમ્||૭૫|| વિશુદ્ધામાશયાયાસ્મૈ પઞ્ચકોલાદિભિઃ શૃતમ્| દદ્યાત્ પેયાદિ લઘ્વન્નં પુનર્યોગાંશ્ચ દીપનાન્||૭૬|| જ્ઞાત્વા તુ પરિપક્વામં મારુતગ્રહણીગદમ્| દીપનીયયુતં સર્પિઃ પાયયેતાલ્પશો ભિષક્||૭૭|| કિઞ્ચિત્સન્ધુક્ષિતે ત્વગ્નૌ સક્તવિણ્મૂત્રમારુતમ્| દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નાભ્યક્તં નિરૂહયેત્||૭૮|| તત એરણ્ડતૈલેન સર્પિષા તૈલ્વકેન વા| સક્ષારેણાનિલે શાન્તે સ્રસ્તદોષં વિરેચયેત્||૭૯|| શુદ્ધં રૂક્ષાશયં બદ્ધવર્ચસં ચાનુવાસયેત્| દીપનીયામ્લવાતઘ્નસિદ્ધાતૈલેન માત્રયા||૮૦|| નિરૂઢં ચ વિરિક્તં ચ સમ્યક્ ચૈવાનુવાસિતમ્| લઘ્વન્નં પ્રતિસમ્ભુક્તં સર્પિરભ્યાસયેત્ પુનઃ||૮૧||

ગ્રહણીમાશ્રિતમિત્યાદૌ દોષમિતિ સામાન્યવચનાદ્વાતાદીનાં ત્રયાણામપિ ગ્રહણમ્| આમસ્યાપક્વસ્ય લિઙ્ગૈરન્વિતમિતિ આમલિઙ્ગાન્વિતમ્| ઉદ્ધરેદિતિ વમેત્| ફલાનામિતિ મદનફલાનામ્| લીનમિતિ અનુત્ક્લિષ્ટમ્| પક્વાશયસ્થમિતિ અધોગતત્વેન પક્વાશયસમીપગતમ્| સ્રાવ્યમિતિ વિરેચનીયમ્| સદીપનૈરિતિ દીપનદ્રવ્યસંયુક્તૈર્વિરેચનપ્રયોગૈઃ| શરીરાનુગતે ઇતિ શરીરવ્યાપકે| સામે રસે ઇતિ અપક્વે રસે; આમશ્ચાત્રાપક્વરસરૂપ એવેષ્ટઃ, આહારરસસ્ય રસસમ્બન્ધેન શરીરવ્યાપકતયા દુર્ઘટત્વાત્| લઙ્ઘનમ્ અનશનં, પાચનં યવાગ્વાદિ| વિશુદ્ધામાશયે ઇત્યત્ર વિશુદ્ધિર્હિ વિરેચનલઙ્ઘનૈર્યથાયોગ્યતયા જ્ઞેયા| દીપનીયયુતમિતિ ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયોક્તદીપનીયગણસાધિતમ્| સ્વિન્નાભ્યક્તમિતિ સ્વિન્નં ચાભ્યક્તં ચેતિ સ્વિન્નાભ્યક્તમ્| સ્રસ્તદોષમિતિ નિરૂહેણ સ્રસ્તદોષમ્||૭૩-૮૧||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

દ્વે પઞ્ચમૂલે સરલં દેવદારુ સનાગરમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્||૮૨|| શણબીજં યવાન્ કોલન્ કુલત્થાન્ સુષવીં તથા | પાચયેદારનાલેન દધ્ના સૌવીરકેણ વા||૮૩|| ચતુર્ભાગાવશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ ક્ષારૌ દત્ત્વા ચ યુક્તિતઃ||૮૪|| સૈન્ધવૌદ્ભિદસામુદ્રબિડાનાં રોમકસ્ય ચ| સસૌવર્ચલપાક્યાનાં ભાગાન્દ્વિપલિકાન્ પૃથક્||૮૫|| વિનીય ચૂર્ણિતાન્ તસ્માત્ પાયયેત્ પ્રસૃતં બુધઃ| કરોત્યગ્નિં બલં વર્ણં વાતઘ્નં ભુક્તપાચનમ્||૮૬|| ઇતિ દશમૂલાદ્યં ઘૃતમ્|

દ્વે પઞ્ચમૂલે ઇત્યાદૌ સુષવીસ્વરસો જલસ્થાનીયઃ, આરનાલાદિ ક્વાથ્યં ચ મિલિત્વા દ્રોણં માનં ગ્રાહ્યમ્| ક્ષારૌ દત્ત્વા ચ યુક્તિત ઇત્યનેન ક્ષારયોરલ્પમાનત્વમુચ્યતે, કિન્તુ પ્રક્ષેપ્યાન્યતમલવણમાનેન પૃથક્ ક્ષારૌ દેયૌ; યુક્તિત ઇત્યનેન તુ યોગ્યે કાલે ક્ષારયોગમાહ, સ ચ યોગ્યકાલોઽત્ર ઘૃતાવતારણકાલ એવ| યદાહ જતૂકર્ણઃ- “દશમૂલં પઞ્ચકોલં કુલત્થં સુરભિં યવમ્| દેવદારું ચ સરલં શણબીજં ચ સાધયેત્|| દધ્ના સૌવીરકેણૈવ તેન પક્વે ઘૃતાઢકે| દ્વૌ ક્ષારૌ સપ્તલવણાન્યાવપેદ્ દ્વિપલાનિ તુ” ઇતિ| ઔદ્ભિદમ્ ઉત્કારિકાલવણમ્| રોમકં રુમાહૃદ્ભવમ્| પાક્યં પાકજમ્||૮૨-૮૬||

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

ત્ર્યૂષણત્રિફલાકલ્કે બિલ્વમાત્રે ગુડાત્ પલે| સર્પિષોઽષ્ટપલં પક્ત્વા માત્રાં મન્દાનલઃ પિબેત્||૮૭|| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદ્યં ઘૃતમ્|

બિલ્વમાત્રે ઇતિ પલમાને કલ્કે, અષ્ટપલમાનમેવાત્ર સર્પિઃ પક્તવ્યં મહર્ષિવચનેન ફલદાયિત્વાત્||૮૭||

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

પઞ્ચમૂલાભયાવ્યોષપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવૈઃ| રાસ્નાક્ષારદ્વયાજાજીવિડઙ્ગશટિભિર્ઘૃતમ્||૮૮|| શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનાર્દ્રકસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકકોલામ્બુચુક્રિકાદાડિમસ્ય ચ||૮૯|| તક્રમસ્તુસુરામણ્ડસૌવીરકતુષોદકૈઃ| કાઞ્જિકેન ચ તત્ પક્વમગ્નિદીપ્તિકરં પરમ્||૯૦|| શૂલગુલ્મોદરશ્વાસકાસાનિલકફાપહમ્| સબીજપૂરકરસં સિદ્ધં વા પાયયેદ્ઘૃતમ્||૯૧|| સિદ્ધમભ્યઞ્જનાર્થં ચ તૈલમેતૈઃ પ્રયોજયેત્| એતેષામૌષધાનાં વા પિબેચ્ચૂર્ણં સુખામ્બુના||૯૨|| વાતે શ્લેષ્માવૃતે સામે કફે વા વાયુનોદ્ધતે| દદ્યાચ્ચૂર્ણં પાચનાર્થમગ્નિસન્દીપનં પરમ્||૯૩|| ઇતિ પઞ્ચમૂલાદ્યં ઘૃતં ચૂર્ણં ચ|

પઞ્ચમૂલાદ્યે શુક્તાદિત્રયોદશદ્રવાણાં પ્રત્યેકં સ્નેહસમત્વમ્| સબીજપૂરકરસમિત્યત્રાપિ પઞ્ચમૂલ્યાદીનિ કલ્કત્વેનેચ્છન્તિ; કિંવા પૂર્વમેવ ઘૃતં બીજપુરરસસંયુક્તં પેયમિત્યર્થઃ| તૈલમિત્યાદૌ એતૈઃ પઞ્ચમૂલ્યાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલમભ્યઙ્ગાર્થં યોજ્યં, તથા એતેષામેવ કલ્કોક્તાનાં પઞ્ચમૂલ્યાદીનાં ચૂર્ણં સુખામ્બુના પેયમ્| ચૂર્ણવિષયમાહ- વાતે ઇત્યાદિ| વાતશ્લેષ્માવૃતે ગ્રહણીગદે તથા સામે ગ્રહણીગદે; કેચિત્ “સામે પુરીષે” ઇતિ વદન્તિ; આમં ચાનેકવિધમાહુઃ, યદુચ્યતે- “આમમન્નરસં કેચિત્ કેચિત્તુ મલસઞ્ચયમ્| પ્રથમાં દોષદુષ્ટિં ચ કેચિદામં પ્રચક્ષતે” ઇતિ| ભોજોઽપ્યાહ- “આમાશયસ્થઃ કાયાગ્નેર્દૌર્બલ્યાદવિપાચિતઃ| આદ્ય આહારધાતુર્યઃ સ આમ ઇતિ સઞ્જ્ઞિતઃ” ઇતિ| ઈશ્વરસેનોઽપ્યાહ- “એવમામાશયેઽપ્યન્નં બહુ સમ્યઙ્ન જીર્યતિ| ચીયમાનં તદેવાન્નં કાલેનામત્વમાપ્નુયાત્” ઇત્યાદિ| તદિહાપિ તદ્વચનપ્રામાણ્યાદામવ્યવસ્થા કર્તવ્યા||૮૮-૯૩||

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

મજ્જત્યામા ગુરુત્વાદ્વિટ્ પક્વા તૂત્પ્લવતે જલે| વિનાઽતિદ્રવસઙ્ઘાતશૈત્યશ્લેષ્મપ્રદૂષણાત્||૯૪|| પરીક્ષ્યૈવં પુરા સામં નિરામં ચામદોષિણમ્| વિધિનોપાચરેત્ સમ્યક્ પાચનેનેતરેણ વા||૯૫||

સામનિરામગ્રહણીગદજ્ઞાનાર્થં સામનિરામવિડ્લક્ષણમાહ- મજ્જતીત્યાદિ| આમેતિ આમાશ્રિતા| ગુરુત્વાદિતિ આમાહિતગુરુત્વાત્| પક્વેતિ નિરામા; ઉપસંહરિષ્યત્યામપક્વલક્ષણાન્તે ‘પરીક્ષ્યૈવં પુરા સામં નિરામં વા’ ઇતિ| દ્વયોરપિ આમપક્વલક્ષણયોરપવાદમાહ- વિનાઽતિદ્રવેત્યાદિ| અતિદ્રવત્વાદામાઽપિ પ્લવતે, અતિસંહતા તુ પક્વાઽપિ અતિસઙ્ઘાતાદેવ મજ્જતિ, શૈત્યશ્લેષ્મપ્રદૂષણાચ્ચ કફયોગાહિતગૌરવા પક્વાઽપિ મજ્જતિ ગુરુત્વાદેવ ન પ્લવતે| નનુ સવિષ્ટમ્ભપ્રસેકાર્તીત્યાદિનૈવ સામસ્યોક્તત્વાત્ કિમનેન સામતાલક્ષણેન પુનરુક્તેન? ઉચ્યતે- વાતકફાધિકારાત્તદુક્તમ્, ઇદં તુ વિડામતાજ્ઞાનાર્થમુક્તમિતિ વિશેષઃ| પરીક્ષ્યેત્યાદૌ નિરામં ચામદોષિણમિતિ કથં, યાવતા ન નિરામતાયામામદોષત્વમસ્તિ? ન, આમદોષશબ્દેન ગ્રહણીદોષિણોઽભિપ્રેતત્વાત્| ઇતરેણેતિ ગ્રહણીદોષશમનેન||૯૪-૯૫||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

ચિત્રકં પિપ્પલીમૂલં દ્વૌ ક્ષારૌ લવણાનિ ચ| વ્યોષં હિઙ્ગ્વજમોદાં ચ ચવ્યં ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્||૯૬|| ગુટિકા માતુલુઙ્ગસ્ય દાડિમસ્ય રસેન વા| કૃતા વિપાચયત્યામં દીપયત્યાશુ ચાલનમ્||૯૭|| ઇતિ ચિત્રકાદ્યા ગુટિકા|

ચિત્રકેત્યાદૌ લવણાનિ ચેત્યત્ર કપિઞ્જલાધિકરણન્યાયેન લવણત્રયમિચ્છન્તિ; કિન્ત્વનિયતે સ ન્યાયો ભવતિ, ઇહ તુ પઞ્ચલવણાનાં પ્રાધાન્યેન દીર્ઘઞ્જીવિતીયે નિર્દિષ્ટત્વાત્ પઞ્ચલવણસ્ય ચ શક્યોપાદાનત્વાત્ પઞ્ચૈવ લવણાનિ ગ્રાહ્યાણિ||૯૬-૯૭||

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

નાગરાતિવિષામુસ્તક્વાથઃ સ્યાદામપાચનઃ| મુસ્તાન્તકલ્કઃ પથ્યા વા નાગરં ચોષ્ણવારિણા||૯૮|| દેવદારુવચામુસ્તનાગરાતિવિષાભયાઃ| વારુણ્યામાસુતાસ્તોયે કોષ્ણે વાઽલવણાઃ પિબેત્||૯૯|| વર્ચસ્યામે સશૂલે ચ પિબેદ્વા દાડિમામ્બુના| વિડેન લવણં પિષ્ટં બિલ્વં ચિત્રકનાગરમ્||૧૦૦|| સામે વા સકફે વાતે કોષ્ઠશૂલકરે પિબેત્| કલિઙ્ગહિઙ્ગ્વતિવિષાવચાસૌવર્ચલાભયાઃ||૧૦૧|| છર્દ્યર્શોગ્રન્થિશૂલેષુ પિબેદુષ્ણેન વારિણા| પથ્યાસૌવર્ચલાજાજીચૂર્ણં મરિચસંયુતમ્||૧૦૨|| અભયાં પિપ્પલીમૂલં વચાં કટુકરોહિણીમ્| પાઠાં વત્સકબીજાનિ ચિત્રકં વિશ્વભેષજમ્||૧૦૩|| પિબેન્નિષ્ક્વાથ્ય ચૂર્ણં વા કૃત્વા કોષ્ણેન વારિણા| પિત્તશ્લેષ્માભિભૃતાયાં ગ્રહણ્યાં શૂલનુદ્ધિતમ્||૧૦૪|| સામે સાતિવિષં વ્યોષં લવણક્ષારહિઙ્ગુ ચ| નિઃક્વાથ્ય પાયયેચ્ચૂર્ણં કૃત્વા વા કોષ્ણવારિણા||૧૦૫|| પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં સારિવાં બૃહતીદ્વયમ્| ચિત્રકં કૌટજં બીજં લવણાન્યથ પઞ્ચ ચ||૧૦૬|| તચ્ચૂર્ણં સયવક્ષારં દધ્યુષ્ણામ્બુસુરાદિભિઃ| પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં કોષ્ઠવાતહરં નરઃ||૧૦૭|| મરિચં કુઞ્ચિકામ્બષ્ઠાવૃક્ષામ્લાઃ કુડવાઃ પૃથક્| પલાનિ દશ ચામ્લસ્ય વેતસસ્ય પલાર્ધિકમ્||૧૦૮|| સૌવર્ચલં બિડં પાક્યં યવક્ષારઃ સસૈન્ધવઃ| શટીપુષ્કરમૂલાનિ હિઙ્ગુ હિઙ્ગુશિવાટિકા||૧૦૯|| તત્ સર્વમેકતઃ સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં કૃત્વા પ્રયોજયેત્| હિતં વાતાભિભૂતાયાં ગ્રહણ્યામરુચૌ તથા||૧૧૦|| ઇતિ મરિચાદ્યં ચૂર્ણમ્|

મુસ્તાન્તકલ્ક ઇતિ પશ્ચાદુક્તનાગરાદિકલ્ક ઇત્યર્થઃ| અર્શોગ્રન્થિઃ અર્શોઽનુગ્રથિતવર્ચસ્ત્વમ્| મરિચસંયુતમિતિ પર્યન્તં ‘ચૂર્ણં કૃત્વા પિબેત્’ ઇત્યનુવર્તતે| સામે દોષે સતિ પિપ્પલીમૂલાદિષુ અતિવિષાદિ પ્રક્ષિપ્ય ચૂર્ણં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| સુરાદિભિરિત્યત્રાદિશબ્દેન કાઞ્જિકસૌવીરાદિગ્રહણમ્||૯૮-૧૧૦||

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

ચતુર્ણાં પ્રસ્થમમ્લાનાં ત્ર્યૂષણસ્ય પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્| સઞ્ચૂર્ણ્ય શાકસૂપાન્નરાગાદિષ્વવચારયેત્||૧૧૧|| કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસાહૃત્પાણ્ડ્વામયશૂલનુત્|૧૧૨|

ચતુર્ણાં પ્રસ્થમમ્લાનામિત્યત્ર ચતુરમ્લં હૃદ્યવર્ગે પ્રથમોક્તં વૃક્ષામ્લામ્લવેતસદાડિમબદરરૂપમાહુઃ; અન્યે તુ ચવ્યત્વગિત્યાદિપ્રયોગવક્ષ્યમાણકપિત્થચુક્રિકાવૃક્ષામ્લદાડિમાનાં ગ્રહણમાહુઃ| તન્ત્રાન્તરે તુ “વૃક્ષામ્લમાતુલુઙ્ગામ્લબદરામ્લામ્લવેતસૈઃ| ચતુરમ્લમિદં પ્રોક્તં પઞ્ચામ્લં તુ સદાડિમમ્” ઇત્યુક્તમ્| ત્ર્યૂષણાચ્ચ પલત્રયમિતિ મિલિતાત્ પલત્રયમ્| રાગઃ કપિત્થાદિદ્રવ્યકૃતો વ્યઞ્જનવિશેષઃ||૧૧૧||-

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

ચવ્યત્વક્પિપ્પલીમૂલધાતકીવ્યોષચિત્રકાન્||૧૧૨|| કપિત્થં બિલ્વમમ્બષ્ઠાં શાલ્મલં હસ્તિપિપ્પલીમ્| શિલોદ્ભેદં તથાઽજાજીં પિષ્ટ્વા બદરસમ્મિતમ્||૧૧૩|| પરિભર્જ્ય ઘૃતે દધ્ના યવાગૂં સાધયેદ્ભિષક્| રસૈઃ કપિત્થચુક્રીકાવૃક્ષામ્લૈર્દાડિમસ્ય ચ||૧૧૪|| સર્વાતિસારગ્રહણીગુલ્માર્શઃપ્લીહનાશિની| પઞ્ચકોલકયૂષશ્ચ મૂલકાનાં ચ સોષણઃ||૧૧૫|| સ્નિગ્ધો દાડિમતક્રામ્લો જાઙ્ગલઃ સંસ્કૃતો રસઃ| ક્રવ્યાદસ્વરસઃ શસ્તો ભોજનાર્થે સદીપનઃ||૧૧૬|| તક્રારનાલમદ્યાનિ પાનાયારિષ્ટ એવ ચ|૧૧૭|

ચવ્યેત્યાદૌ શાલ્મલં શાલ્મલીવેષ્ટકમ્| શિલોદ્ભવં શૈલજમ્| ચુક્રિકા ચાઙ્ગેરી| સોષણ ઇતિ સમરિચઃ||૧૧૨-૧૧૬||-

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

તક્રં તુ ગ્રહણીદોષે દીપનગ્રાહિલાઘવાત્||૧૧૭|| શ્રેષ્ઠં મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તં પ્રકોપયેત્| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચૈવ કફે હિતમ્||૧૧૮|| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્ સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્| તસ્માત્ તક્રપ્રયોગા યે જઠરાણાં તથાઽર્શસામ્||૧૧૯|| વિહિતા ગ્રહણીદોષે સર્વશસ્તાન્ પ્રયોજયેત્| યવાન્યામલકે પથ્યા મરિચં ત્રિપલંશિકમ્||૧૨૦|| લવણાનિ પલાંશાનિ પઞ્ચ ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્| તક્રે તદાસુતં જાતં તક્રારિષ્ટં પિબેન્નરઃ| દીપનં શોથગુલ્માર્શઃક્રિમિમેહોદરાપહમ્||૧૨૧|| ઇતિ તક્રારિષ્ટઃ|

તક્રમિત્યાદિના તક્રગુણાભિધાનમ્| મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તપ્રકોપણમ્; અમ્લત્વાત્ પિત્તપ્રકોપણે પ્રાપ્તે મધુરપાકિતયા પિત્તં ન પ્રકોપયતિ, નાપિ પિત્તં પ્રશમયતીત્યાહુઃ| સદ્યસ્કમવિદાહીતિ સદ્યો મથિતમેવ તક્રં પચ્યમાનાવસ્થાયાં વિદાહકૃન્ન ભવતિ, કિઞ્ચિત્કાલસ્થિતં તુ વિદાહી ભવત્યેવ| યવાનીત્યાદૌ તક્રે તદાસુતમિતિ તક્રાઢકે આસુતમ્| જાતમિતિ અમ્લરસતયા જાતમ્||૧૧૮-૧૨૧||

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

સ્વસ્થાનગતમુત્ક્લિષ્ટમગ્નિનિર્વાપકં ભિષક્| પિત્તં જ્ઞાત્વા વિરેકેણ નિર્હરેદ્વમનેન વા||૧૨૨|| અવિદાહિભિરન્નૈશ્ચ લઘુભિસ્તિક્તસંયુતૈઃ| જાઙ્ગલાનાં રસૈર્યૂષૈર્મુદ્ગાદીનાં ખડૈરપિ||૧૨૩|| દાડિમામ્લૈઃ સસર્પિષ્કૈર્દીપનગ્રાહિસંયુતૈઃ| તસ્યાગ્નિં દીપયેચ્ચૂર્ણૈઃ સર્પિર્ભિશ્ચાપિ તિક્તકૈઃ||૧૨૪||

વમનેન વેત્યૂર્ધ્વગપિત્તાપેક્ષયા જ્ઞેયમ્| સર્પિર્ભિશ્ચાપિ તિક્તકૈરિત્યત્ર જાત્યાખ્યાયાં બહુવચનં; કિંવા કુષ્ઠોક્તં તિક્તઘૃતદ્વયમન્યચ્ચ તિક્તસાધિતં ઘૃતમિતિ બહુવચનં સાધુ||૧૨૨-૧૨૪||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

ચન્દનં પદ્મકોશીરં પાઠાં મૂર્વાં કુટન્નટમ્| ષડ્ગ્રન્થાસારિવાસ્ફોતાસપ્તપર્ણાટરૂષકાન્||૧૨૫|| પટોલોદુમ્બરાશ્વત્થવટપ્લક્ષકપીતનાન્| કટુકાં રોહિણીં મુસ્તં નિમ્બં ચ દ્વિપલાંશિકમ્||૧૨૬|| દ્રોણેઽપાં સાધયેત્ પાદશેષે પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્| કિરાતતિક્તેન્દ્રયવવીરામાગધિકોત્પલૈઃ||૧૨૭|| કલ્કૈરક્ષસમૈઃ પેયં તત્ પિત્તગ્રહણીગદે| તિક્તકં યદ્ઘૃતં ચોક્તં કૌષ્ઠિકે તચ્ચ દાપયેત્||૧૨૮|| ઇતિ ચન્દનાદ્યં ઘૃતમ્|

કુટન્નટં કૈવર્તમુસ્તકમ્| ષડ્ગ્રન્થા વચા| આસ્ફોતા ‘અસ્ફુરમલ્લિકા’ ઇતિ લોકે ખ્યાતા| કપીતનઃ ‘ગન્ધમુણ્ડ’ ઇતિ ખ્યાતઃ||૧૨૫-૧૨૮||

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

નાગરાતિવિષે મુસ્તં ધાતકીં ચ રસાઞ્જનમ્| વત્સકત્વક્ફલં બિલ્વં પાઠાં કટુકરોહિણીમ્||૧૨૯|| પિબેત્ સમાંશં તચ્ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના| પૈત્તિકે ગ્રહણીદોષે રક્તં યચ્ચોપવેશ્યતે||૧૩૦|| અર્શાંસિ ચ ગુદે શૂલં જયેચ્ચૈવ પ્રવાહિકામ્| નાગરાદ્યમિદં ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રેયેણ પૂજિતમ્||૧૩૧|| ઇતિ નાગરાદ્યં ચૂર્ણમ્|

નાગરાદ્યે સક્ષૌદ્રમિતિ મધુપ્રક્ષેપયુક્તમ્| તણ્ડુલામ્બુનેતિ તણ્ડુલધાવનામ્બુના; અન્યે તુ તણ્ડુલાદ્દ્વિગુણમમ્લં તણ્ડુલેન સમં ચિરં સ્થિતં તત્તણ્ડુલામ્બુ વદન્તિ| કૃષ્ણાત્રેયેણ પૂજિતત્વોપદર્શનાદસ્ય સિદ્ધયોગત્વં દર્શ્યતે; કૃષ્ણાત્રેયઃ પુનર્વસોરભિન્ન એવેતિ વૃદ્ધાઃ||૧૨૯-૧૩૧||

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

ભૂનિમ્બકટુકાવ્યોષમુસ્તકેન્દ્રયવાન્ સમાન્| દ્વૌ ચિત્રકાદ્વત્સકત્વગ્ભાગાન્ ષોડશ ચૂર્ણયેત્||૧૩૨|| ગુડશીતામ્બુના પીતં ગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્| કામલાજ્વરપાણ્ડુત્વમેહારુચ્યતિસારનુત્||૧૩૩|| ઇતિ ભૂનિમ્બાદ્યં ચૂર્ણમ્|

ભૂનિમ્બાદ્યે ગુડયુતં શીતામ્બુ ગુડશીતામ્બુ; ગુડશ્ચાત્ર ગુડવર્ણતામાધુર્યાપત્તિમાત્રો દેયઃ||૧૩૨-૧૩૩||

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

વચામતિવિષાં પાઠાં સપ્તપર્ણં રસાઞ્જનમ્| સ્યોનાકોદીચ્યકટ્વઙ્ગવત્સકત્વગ્દુરાલભાઃ||૧૩૪|| દાર્વીં પર્પટકં પાઠાં યવાનીં મધુશિગ્રુકમ્| પટોલપત્રં સિદ્ધાર્થાન્ યૂથિકાં જાતિપલ્લવાન્||૧૩૫|| જમ્બ્વામ્રબિલ્વમધ્યાનિ નિમ્બશાકફલાનિ ચ| તદ્રોગશમમન્વિચ્છન્ ભૂનિમ્બાદ્યેન યોજયેત્||૧૩૬|| કિરાતતિક્તઃ ષડ્ગ્રન્થા ત્રાયમાણા કટુત્રિકમ્| ચન્દનં પદ્મકોશીરં દાર્વીત્વક્ કટુરોહિણી||૧૩૭|| કુટજત્વક્ફલં મુસ્તં યવાની દેવદારુ ચ| પટોલનિમ્બપત્રૈલાસૌરાષ્ટ્રયતિવિષાત્વચઃ||૧૩૮|| મધુશિગ્રોશ્ચ બીજાનિ મૂર્વા પર્પટકસ્તથા| તચ્ચૂર્ણં મધુના લેહ્યં પેયં મદ્યૈર્જલેન વા||૧૩૯|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગગુલ્મશૂલારુચિજ્વરાન્| કામલાં સન્નિપાતં ચ મુખરોગાંશ્ચ નાશયેત્||૧૪૦|| ઇતિ કિરાતાદ્યં ચૂર્ણમ્|

વચામિત્યાદૌ સ્યોનાકકટ્વઙ્ગશબ્દાભ્યાં દ્વાવપિ પૃથુશિમ્બાલ્પશિમ્બૌ સ્યોનાકૌ ગૃહ્યેતે| તદ્રોગશમમન્વિચ્છન્નિતિ ભૂનિમ્બાદ્યુક્તગ્રહણીદોષાદિરોગશાન્તિં કાઙ્ક્ષન્| ભૂનિમ્બાદ્યેનેતિ ભૂનિમ્બાદ્યુક્તદ્રવ્યગણેન યથોક્તમાનેન યોજયદ્ વચાદીન્; અપરે તુ ભૂનિમ્બાદ્યેનેતિ વચનેનાત્ર ભૂનિમ્બાદ્યુક્તગુડશીતામ્બુપેયતામસ્યાપ્યતિદિશતીતિ વદન્તિ||૧૩૪-૧૪૦||

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

ગ્રહણ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં વમિતસ્ય યથાવિધિ| કટ્વમ્લલવણક્ષારૈસ્તિક્તૈશ્ચાગ્નિં વિવર્ધયેત્||૧૪૧|| પલાશં ચિત્રકં ચવ્યં માતુલુઙ્ગં હરીતકીમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં પાઠાં નાગરધાન્યકમ્||૧૪૨|| કાર્ષિકાણ્યુદકપ્રસ્થે પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્| પાનીયાર્થં પ્રયુઞ્જીત યવાગૂં તૈશ્ચ સાધયેત્||૧૪૩|| શુષ્કમૂલકયૂષેણ કૌલત્થેનાથવા પુનઃ| કટ્વમ્લક્ષારપટુના લઘૂન્યન્નાનિ ભોજયેત્||૧૪૪|| અમ્લં ચાનુ પિબેત્તક્રં તક્રારિષ્ટમથાપિ વા| મદિરાં મધ્વરિષ્ટં વા નિગદં સીધુમેવ વા||૧૪૫||

પાનીયાર્થં પાનાય| કટ્વમ્લક્ષારપટુનેતિ કટ્વાદિયોગાત્ પટુના ઇન્દ્રિયોત્તેજકેનેત્યર્થઃ| કફગ્રહણ્યાં સદ્યસ્કમેવ યદ્યપિ કષાયત્વાત્તક્રમુચિતં, તથાઽપિ અગ્નિદીપનતયા અમ્લમેવ તક્રં ‘અમ્લં ચાનુપિબેત્’ ઇત્યનેનૈવોક્તમ્| નિગદં સીધુમિતિ નિર્દોષં સીધુમ્||૧૪૧-૧૪૫||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

દ્રોણં મધૂકપુષ્પાણાં વિડઙ્ગાનાં તતોઽર્ધતઃ| ચિત્રકસ્ય તતોઽર્ધં સ્યાત્તથા ભલ્લાતકાઢકમ્||૧૪૬|| મઞ્જિષ્ઠાષ્ટપલં ચૈવ ત્રિદ્રોણેઽપાં વિપાચયેત્| દ્રોણશેષં તુ તચ્છીતં મધ્વર્ધાઢકસંયુતમ્||૧૪૭|| એલામૃણાલાગુરુભિશ્ચન્દનેન ચ રૂષિતે| કુમ્ભે માસસ્થિતં જાતમાસવં તં પ્રયોજયેત્||૧૪૮|| ગ્રહણીં દીપયત્યેવ બૃંહણઃ કફપિત્તજિત્| શોથં કુષ્ઠં કિલાસં ચ પ્રમેહાંશ્ચ પ્રણાશયેત્||૧૪૯|| ઇતિ મધૂકાસવઃ| મધૂકપુષ્પસ્વરસં શૃતમર્ધક્ષયીકૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદયુતં શીતં પૂર્વવત્ સન્નિધાપયેત્||૧૫૦|| તં પિબન્ ગ્રહણીદોષાઞ્જયેત્ સર્વાન્ હિતાશનઃ| તદ્વદ્દ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરસ્વરસાનાસુતાન્ પિબેત્||૧૫૧||

અર્ધક્ષયીકૃતમિતિ પાકાદર્ધાવશિષ્ટં કૃતમ્| પૂર્વવત્સન્નિધાપયેદિતિ એલાદિલિપ્તે કુમ્ભે સંસ્થાપયેત્||૧૪૬-૧૫૧||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

પ્રસ્થૌ દુરાલભાયા દ્વૌ પસ્થમામલકસ્ય ચ| દન્તીચિત્રકમુષ્ટી દ્વે પ્રત્યગ્રં ચાભયાશતમ્||૧૫૨|| ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પક્ત્વા શીતં દ્રોણાવશેષિતમ્| સગુડદ્વિશતં પૂતં મધુનઃ કુડવાયુતમ્||૧૫૩|| તદ્વત્ પ્રિયઙ્ગોઃ પિપ્પલ્યા વિડઙ્ગાનાં ચ ચૂર્ણિતૈઃ| કુડવૈર્ઘૃતકુમ્ભસ્થં પક્ષાજ્જાતં તતઃ પિબેત્||૧૫૪|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકુષ્ઠવીસર્પમેહનુત્| સ્વરવર્ણકરશ્ચૈષ રક્તપિત્તકફાપહઃ||૧૫૫|| ઇતિ દુરાલભાસવઃ| હરિદ્રા પઞ્ચમૂલે દ્વે વીરર્ષભકજીવકમ્| એષાં પઞ્ચપલાન્ ભાગાંશ્ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્||૧૫૬|| દ્રોણશેષે રસે પૂતે ગુડસ્ય દ્વિશતં ભિષક્| ચૂર્ણિતાન્ કુડવાર્ધાંશાન્ પ્રક્ષિપેચ્ચ સમાક્ષિકાન્||૧૫૭|| પ્રિયઙ્ગુમુસ્તમઞ્જિષ્ઠાવિડઙ્ગમધુકપ્લવાન્| લોધ્રં શાબરકં ચૈવ માસાર્ધસ્થં પિબેત્તુ તમ્||૧૫૮|| એષ મૂલાસવઃ સિદ્ધો દીપનો રક્તપિત્તજિત્| આનાહકફહૃદ્રોગપાણ્ડુરોગાઙ્ગસાદનુત્||૧૫૯|| ઇતિ મૂલાસવઃ|

દન્તીચિત્રકમુષ્ટી દ્વે ઇતિ ચિત્રકદન્ત્યોર્મિલિત્વા દ્વિપલમ્| તદ્વદિતિ એલાદિના લિપ્તબૃહત્કુમ્ભસ્થમ્||૧૫૨-૧૫૯||

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

પ્રાસ્થિકં પિપ્પલીં પિષ્ટ્વા ગુડં મધ્યં બિભીતકાત્| ઉદકપ્રસ્થસંયુક્તં યવપલ્લે નિધાપયેત્||૧૬૦|| તસ્માત્ પલં સુજાતાત્તુ સલિલાઞ્જલિસંયુતમ્| પિબેત્પિણ્ડાસવો હ્યેષ રોગાનીકવિનાશનઃ||૧૬૧|| સ્વસ્થોઽપ્યેનં પિબેન્માસં નરઃ સ્નિગ્ધરસાશનઃ | ઇચ્છંસ્તેષામનુત્પત્તિં રોગાણાં યેઽત્ર કીર્તિતાઃ||૧૬૨|| ઇતિ પિણ્ડાસવઃ|

પ્રાસ્થિકમિત્યાદૌ પિપ્પલીગુડબિભીતકમજ્જાનઃ પ્રત્યેકં પ્રસ્થમાનાઃ| સ્નિગ્ધરસાશન ઇતિ સ્નેહવન્માંસરસભોજનઃ||૧૬૦-૧૬૨||

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

નવે પિપ્પલિમધ્વાક્તે કલસેઽગુરુધૂપિતે| મધ્વાઢકં જલસમં ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્||૧૬૩|| કુડવાર્ધં વિડઙ્ગાનાં પિપ્પલ્યાઃ કુડવં તથા| ચતુર્થિકાંશાં ત્વક્ક્ષીરીં કેશરં મરિચાનિ ચ||૧૬૪|| ત્વગેલાપત્રકશટીક્રમુકાતિવિષાઘનાન્| હરેણ્વેલ્વાલુતેજોહ્વાપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૧૬૫|| કાર્ષિકાંસ્તત્ સ્થિતં માસમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| મન્દં સન્દપયત્યગ્નિં કરોતિ વિષમં સમમ્||૧૬૬|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગકુષ્ઠાર્શઃશ્વયથુજ્વરાન્| વાતશ્લેષ્મામયાંશ્ચાન્યાન્મધ્વરિષ્ટો વ્યપોહતિ||૧૬૭|| ઇતિ મધ્વરિષ્ટઃ|

નવે ઇત્યાદૌ ત્વગેલાદીનાં કાર્ષિકત્વમ્||૧૬૩-૧૬૭||

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

સમૂલાં પિપ્પલીં ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| માતુલુઙ્ગાભયારાસ્નાશટીમરિચનાગરમ્||૧૬૮|| કૃત્વા સમાંશં તચ્ચૂર્ણં પિબેત્ પ્રાતઃ સુખામ્બુના| શ્લેષ્મિકે ગ્રહણીદોષે બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્||૧૬૯|| એતૈરેવૌષધૈઃ સિદ્ધં સર્પિઃ પેયં સમારુતે| ગૌલ્મિકે ષટ્પલં પ્રોક્તં ભલ્લાતકઘૃતં ચ યત્||૧૭૦||

સમૂલાં પિપ્પલીમિતિ પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચ| ભલ્લાતકઘૃતં ચ ગુલ્મોક્તમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૬૮-૧૭૦||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

બિડં કાલોત્થલવણં સર્જિકાયવશૂકજમ્| સપ્તલાં કણ્ટકારીં ચ ચિત્રકં ચેતિ દાહયેત્||૧૭૧|| સપ્તકૃત્વઃ સ્રુતસ્યાસ્ય ક્ષારસ્ય દ્વ્યાઢકેન તુ| આઢકં સર્પિષઃ પક્ત્વા પિબેદગ્નિવિવર્ધનમ્||૧૭૨|| ઇતિ ક્ષારઘૃતમ્| સમૂલાં પિપ્પલીં પાઠાં ચવ્યેન્દ્રયવનાગરમ્| ચિત્રકાતિવિષે હિઙ્ગુ શ્વદંષ્ટ્રાં કટુરોહિણીમ્||૧૭૩|| વચાં ચ કાર્ષિકં પઞ્ચલવણાનાં પલાનિ ચ| દધ્નઃ પ્રસ્થદ્વયે તૈલસર્પિષોઃ કુડવદ્વયે||૧૭૪|| ખણ્ડીકૃતાનિ નિષ્ક્વાથ્ય શનૈરન્તર્ગતે રસે| અન્તર્ધૂમં તતો દગ્ધવા ચૂર્ણં કૃત્વા ઘૃતાપ્લુતમ્||૧૭૫|| પિબેત્ પાણિતલં તસ્મિઞ્જીર્ણે સ્યાન્મધુરાશનઃ| વાતશ્લેષ્મામયાન્સર્વાન્હન્યાદ્વિષગરાંશ્ચ સઃ||૧૭૬|| ભલ્લાતકં ત્રિકટુકં ત્રિફલાં લવણત્રયમ્| અન્તર્ધૂમં દ્વિપલિકં ગોપુરીષાગ્નિના દહેત્||૧૭૭|| સ ક્ષારઃ સર્પિષા પીતો ભોજ્યે વાઽપ્યવચૂર્ણિતઃ| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષગુલ્મોદાવર્તશૂલનુત્||૧૭૮||

બિડં કાલોત્થલવણમિતિ બિડં બિડલવણં, કાલલવણં તુ સૌવર્ચલલવણમિત્યર્થઃ| ખણ્ડીકૃતાનીતિ ખણ્ડં ખણ્ડં કૃતાનિ| અનુગતે રસે ઇતિ નિપીતે દ્રવે| પાણિતલમિતિ કર્ષઃ| મધુરાશનત્વમિહ ક્ષારપ્રયોગાભિચ્છેદકત્વહન્તૃતયા યૌગિકત્વાજ્જ્ઞેયમ્||૧૭૧-૧૭૮||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

દુરાલભાં કરઞ્જૌ દ્વૌ સપ્તપર્ણં સવત્સકમ્| ષડ્ગ્રન્થાં મદનં મૂર્વાં પાઠામારગ્વધં તથા||૧૭૯|| ગોમૂત્રેણ સમાંશાનિ કૃત્વા ચૂર્ણાનિ દાહયેત્| દગ્ધ્વા ચ તં પિબેત્ ક્ષારં ગ્રહણીબલવર્ધનમ્||૧૮૦||

ગોમૂત્રેણ સમાંશાનીતિ ગોમૂત્રેણ મિલિતં ચૂર્ણં તુલ્યમ્| અસ્ય ચ પાનં પૂર્વક્ષારવત્ સર્પિષા જ્ઞેયમ્||૧૭૯-૧૮૦||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

ભૂનિમ્બં રોહિણીં તિક્તાં પટોલં નિમ્બપર્પટમ્| દહેન્માહિષમૂત્રેણ ક્ષાર એષોઽગ્નિવર્ધનઃ||૧૮૧|| દ્વે હરિદ્રે વચા કુષ્ઠં ચિત્રકઃ કટુરોહિણી| મુસ્તં ચ બસ્તમૂત્રેણ દહેત્ ક્ષારોઽગ્નિવર્ધનઃ||૧૮૨||

માહિષમૂત્રેણેત્યાદૌ ચૂર્ણસમત્વં માહિષમૂત્રસ્ય, પૂર્વપ્રયોગદૃષ્ટત્વાત્||૧૮૧-૧૮૨||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

ચતુષ્પલં સુધાકાણ્ડાત્ત્રિપલં લવણત્રયાત્| વાર્તાકીકુડવં ચાર્કાદષ્ટૌ દ્વે ચિત્રકાત્ પલે||૧૮૩|| દગ્ધાનિ વાર્તાકુરસે ગુટિકા ભોજનોત્તરાઃ| ભુક્તં ભુક્તં પચન્ત્યાશુ કાસશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ||૧૮૪|| વિસૂચિકાપ્રતિશ્યાયહૃદ્રોગશમનાશ્ચ તાઃ| ઇત્યેષા ક્ષારગુટિકા કૃષ્ણાત્રેયેણ કીર્તિતા||૧૮૫|| ઇતિ ક્ષારગુડિકા| વત્સકાતિવિષે પાઠાં દુઃસ્પર્શાં હિઙ્ગુ ચિત્રકમ્| ચૂર્ણીકૃત્ય પલાશાગ્રક્ષારે મૂત્રસ્રુતે પચેત્||૧૮૬|| આયસે ભાજને સાન્દ્રાત્તસ્માત્ કોલં સુખામ્બુના| મદ્યૈર્વા ગ્રહણીદોષશોથાર્શઃપાણ્ડુમાન્ પિબેત્||૧૮૭|| ઇતિ ચતુર્થક્ષારઃ|

ચતુષ્પલમિત્યાદૌ, ‘ચતુષ્પલં સુધાકાણ્ડાત્ત્રિફલાલવણાનિ ચ’ ઇતિ યે પઠન્તિ, તે ત્રિફલાલવણૈર્મિલિત્વા ચતુષ્પલં વદન્તિ| દગ્ધાનિ વાર્તાકુરસે ઇતિ ક્ષારીભૂતાનિ પુનર્વાર્તાકુરસે ગુટિકાઃ કર્તવ્યાઃ||૧૮૩-૧૮૭||

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

ત્રિફલાં કટભીં ચવ્યં બિલ્વમધ્યમયોરજઃ| રોહિણીં કટુકાં મુસ્તં કુષ્ઠં પાઠાં ચ હિઙ્ગુ ચ||૧૮૮|| મધુકં મુષ્કકયવક્ષારૌ ત્રિકટુકં વચામ્| વિડઙ્ગં પિપ્પલીમૂલં સ્વર્જિકાં નિમ્બચિત્રકૌ||૧૮૯|| મૂર્વાજમોદેન્દ્રયવાન્ ગુડૂચીં દેવદારુ ચ| કાર્ષિકં લવણાનાં ચ પઞ્ચાનાં પલિકાન્પૃથક્||૧૯૦|| ભાગાન્ દધ્નિ ત્રિકુડવે ઘૃતતૈલેન મૂર્ચ્છિતમ્| અન્તર્ધૂમં શનૈર્દગ્ધ્વા તસ્માત્ પાણિતલં પિબેત્||૧૯૧|| સર્પિષા કફવાતાર્શોગ્રહણીપાણ્ડુરોગવાન્| પ્લીહમૂત્રગ્રહશ્વાસહિક્કાકાસક્રિમિજ્વરાન્||૧૯૨|| શોષાતિસારૌ શ્વયથું પ્રમેહાનાહહૃદ્ગ્રહાન્| હન્યાત્ સર્વવિષં ચૈવ ક્ષારોઽગ્નિજનનો વરઃ||૧૯૩|| જીર્ણે રસૈર્વા મધુરૈરશ્નીયાત્ પયસાઽપિ વા| ઇતિ પઞ્ચમક્ષારઃ|

ત્રિફલામિત્યાદૌ મુષ્કકં ઘણ્ટાપાટલકમ્| ઘૃતતૈલેનેત્યત્ર દધિસાહચર્યાદ્ઘૃતતૈલસ્યાપિ મિલિતસ્ય કુડવત્રયમ્||૧૮૮-૧૯૩||-

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

ત્રિદોષે વિધિવિદ્વૈદ્યઃ પઞ્ચ કર્માણિ કારયેત્||૧૯૪|| ઘૃતક્ષારાસવારિષ્ટાન્ દદ્યાચ્ચાગ્નિવિવર્ધનાન્| ક્રિયા યા ચાનિલાદીનાં નિર્દિષ્ટા ગ્રહણીં પ્રતિ||૧૯૫|| વ્યત્યાસાત્તાં સમસ્તાં વા કુર્યાદ્દોષવિશેષવિત્|૧૯૬|

ત્રિદોષે પઞ્ચકર્માણીત્યત્ર શિરોવિરેચનસ્યાયૌગિકત્વેઽપ્યત્ર ભૂયસાં કર્મણાં યૌગિકત્વાત્ પઞ્ચકર્માણીતિ કૃતં, કિંવા શિરોરોગાદિસદ્ભાવે શિરોવિરેચનમપ્યત્ર દેયમેવ| વ્યત્યાસાત્તાં સમસ્તાં ચેતિ ઉક્તવાતાદિક્રિયાં વ્યત્યાસાદેકૈકદોષક્રિયાપરિવર્તનેન કુર્યાત્, કિંવા મિલિતૈરપિ ક્રિયા એકકાલં કર્તવ્યા; ક્રિયામેલનં ચ વાતાદિદ્રવ્યમેલનાદેવ ભવતિ||૧૯૪-૧૯૫||-

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

સ્નેહનં સ્વેદનં શુદ્ધિર્લઙ્ઘનં દીપનં ચ યત્||૧૯૬|| ચૂર્ણાનિ લવણક્ષારમધ્વરિષ્ટસુરાસવાઃ| વિવિધાસ્તક્રયોગાશ્ચ દીપનાનાં ચ સર્પિષામ્||૧૯૭|| ગ્રહણીરોગિભિઃ સેવ્યાઃ, ...|૧૯૮|

સ્નેહનમિત્યાદિના ગ્રહણીદોષભેષજં સઙ્કલય્યાહ||૧૯૬-૧૯૭||-

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... ક્રિયાં ચાવસ્થિકીં શૃણુ| ષ્ઠીવનં શ્લૈષ્મિકે રૂક્ષં દીપનં તિક્તસંયુતમ્||૧૯૮|| સકૃદ્રૂક્ષં સકૃત્સ્નિગ્ધં કૃશે બહુકફે હિતમ્| પરીક્ષ્યામં શરીરસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્||૧૯૯|| દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરસંયુતમ્| બહુવાતસ્ય તુ સ્નેહલવણામ્લયુતં હિતમ્||૨૦૦|| સન્ધુક્ષતિ તથા વહ્નિરેષાં વિધિવદિન્ધનૈઃ|૨૦૧|

ક્રિયાં ચાવસ્થિકીમિતિ ગ્રહણીદોષ એવ અવસ્થાવિશેષે કર્તવ્યાં ક્રિયાં શૃણુ| સકૃદ્રૂક્ષં સકૃત્સ્નિગ્ધં કૃશ ઇતિ યદિ રૂક્ષમેવ ક્રિયતે તદા કૃશસ્ય બલહાનિઃ સ્યાત્, અથ સ્નિગ્ધમેવ ક્રિયતે તદા બહુકફે કફવૃદ્ધિઃ સ્યાત્, તેનોભયાપેક્ષયા અન્તરા રૂક્ષમન્તરા ચ સ્નિગ્ધં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| સ્નેહલવણામ્લયુતમિતિ દીપનમિત્યર્થઃ| સન્ધુક્ષતિ વિધિવદિન્ધનૈરિતિ યથાવિધાનદીપિત ઇત્યર્થઃ||૧૯૮-૨૦૦||-

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્||૨૦૧|| નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| મન્દાગ્નિરવિપક્વં તુ પુરીષં યોઽતિસાર્યતે||૨૦૨|| દીપનીયૌષધૈર્યુક્તાં ઘૃતમાત્રાં પિબેત્તુ સઃ| તયા સમાનઃ પવનઃ પ્રસન્નો માર્ગમાસ્થિતઃ||૨૦૩|| અગ્નેઃ સમીપચારિત્વાદાશુ પ્રકુરુતે બલમ્| કાઠિન્યાદ્યઃ પુરીષં તુ કૃચ્છ્રાન્મુઞ્ચતિ માનવઃ||૨૦૪|| સઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરોઽન્નાવગ્રહં પિબેત્| રૌક્ષ્યાન્મન્દે પિબેત્સર્પિસ્તૈલં વા દીપનૈર્યુતમ્||૨૦૫||

ઉક્તાનુક્તસ્નેહફલમવધારયન્નાહ- સ્નેહમેવેત્યાદિ| પરમિતિ શ્રેષ્ઠમ્| સ્નેહસ્ય દીપનશ્રેષ્ઠત્વે હેતુમાહ- નાલમિત્યાદિના| નાલમિતિ ન સમર્થમ્| સ્નેહસમિદ્ધસ્યેતિ સ્નેહદીપ્તસ્ય| સ્નેહશબ્દેનાત્ર સામાન્યવાચિના સર્પિરેવોચ્યતે, સર્પિષ એવાત્રાધિકારાત્| મન્દાગ્નિરિત્યાદૌ અવિપક્વમિતિ પુરીષવિશેષણં; તેનાવિપક્વશબ્દેનેહ રસામસ્ય ગ્રહણં ન ભવતિ, રસામે “જઠરામગરાર્દિતાઃ” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યત્ર સ્નેહો નિષિદ્ધઃ, સ્નેહાપક્વપુરીષં પ્રતિ સ્નેહપ્રયોગો વિરુદ્ધ એવ; કિઞ્ચ દીપનીયૌષધસંસ્કારાદપિ સ્નેહસ્ય સંસ્કારગુણાવિઘાતાદેવ અપક્વપુરીષં પ્રતિ હિતત્વં ભવતિ; સ્નેહાંશસ્તુ વાતપ્રગુણતાકરણત્વેન સહાયતયા ઉપાદીયતે, અત એવોક્તં- તયા સમાન ઇત્યાદિ| પ્રસન્ન ઇતિ દુષ્ટિવિરહતઃ| માર્ગમાસ્થિત ઇતિ સ્વાભાવિકમાર્ગમાપન્નઃ| સમીપચારિત્વાદિતિ પ્રસન્નત્વાદિગુણયોગે સતિ અગ્નિપાર્શ્વસ્થિતત્વાદ્બલમેવ વહ્નેઃ કરોતિ ન વૈષમ્યમ્, અગ્નિદીપ્તિકરત્વસ્વભાવાદિત્યર્થઃ| અન્નાવગ્રહમિતિ અન્નેનાવગ્રહોઽસ્યેતિ અન્નાવગ્રહઃ; અન્નમધ્યપ્રયુક્તમિત્યર્થઃ||૨૦૧-૨૦૫||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

અતિસ્નેહાત્તુ મન્દેઽગ્નૌ ચૂર્ણારિષ્ટાસવા હિતાઃ| ભિન્ને ગુદોપલેપાત્તુ મલે તૈલસુરાસવાઃ||૨૦૬|| ઉદાવર્તાત્તુ મન્દેઽગ્નૌ નિરૂહાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| દોષવૃદ્ધ્યા તુ મન્દેઽગ્નૌ શુદ્ધો દોષવિધિં ચરેત્||૨૦૭|| વ્યાધિયુક્તસ્ય મન્દે તુ સર્પિરેવાગ્નિદીપનમ્| ઉપવાસાચ્ચ મન્દેઽગ્નૌ યવાગૂભિઃ પિબેદ્ઘૃતમ્||૨૦૮|| અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃંહણં ચ તત્| દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્નરાન્||૨૦૯|| પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્ પિશિતાશિનામ્| લઘુ, તીક્ષ્ણોષ્ણશોધિત્વાદ્દીપયન્ત્યાશુ તેઽનલમ્||૨૧૦|| માંસોપચિતમાંસત્વાત્તથાઽઽશુતરબૃંહણાઃ|૨૧૧|

અતિસ્નેહાન્મન્દેઽગ્નૌ સતિ ચૂર્ણારિષ્ટાદીનિ યોજ્યાનિ| ભિન્ને ઇતિ વિશિષ્ટગુદોપલેપાદગ્નૌ મન્દે, તૈલસુરાસવા દેયા ઇતિ વાક્યાર્થઃ| દોષવિધિં ચરેદિતિ અગ્નિમાન્દ્યકારકદોષૌષધવિધિં કુર્યાત્| અન્નાવપીડિતં યથા ભવતિ તથા યવાગૂભિર્ઘૃતં પિબેત્; અન્નાવપીડિતં ચ મધ્યભોજનપીતં ઘૃતં ભવતિ| દીર્ઘકાલેત્યાદૌ ક્ષામો વ્યવસાયશૂન્યઃ , ક્ષીણો દુર્બલઃ, કૃશો હીનમાંસઃ| પ્રસહાનાં દ્વૈવિધ્યાન્માંસાશિનામિતિ વિશેષણં, તેન તૃણાદપ્રસહાનાં ગવાદીનાં નિષેધઃ| નનુ પ્રસહાઃ “ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધમધુરા” (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યન્નપાને ઉક્તં, ઇહ તુ લઘુતીક્ષ્ણેત્યાદિના કથં લાઘવમુચ્યતે તેષાં? મૈવં, ભોજયેલ્લઘ્વિતિ યોજનાત્; તેન પ્રસહાનાં મધ્યે યે લઘવસ્તેષાં રસેનાત્ર લઘ્વન્નં ભોજયેત્| તીક્ષ્ણેત્યાદિના પ્રસહગુણાભિધાનમ્| અન્યે તુ પ્રસહાન્તરાપેક્ષયા યે પ્રસહા લઘવસ્તેષમિહ લઘુશબ્દેનોપાદાનમ્, તથાઽન્યે અમ્લાદિયોગાત્ સંસ્કારેણેહ લાઘવં સાધયન્તિ; એતેન રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતેઽપિ પ્રસહગુણાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણલઘુત્વાદય ઉક્તાસ્તે ન્યાય્યા એવ||૨૦૬-૨૧૦||-

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્||૨૧૧|| યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાઽતીન્ધનાવૃતઃ| સ્નેહાન્નવિધિભિશ્ચિત્રૈશ્ચૂર્ણારિષ્ટસુરાસવૈઃ ||૨૧૨|| સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્ભિષજા બલમગ્નેઃ પ્રવર્ધતે| યથા હિ સારદાર્વગ્નિઃ સ્થિરઃ સન્તિષ્ઠતે ચિરમ્||૨૧૩|| સ્નેહાન્નવિધિભિસ્તદ્વદન્તરગ્નિર્ભવેત્ સ્થિરઃ| હિતં જીર્ણે મિતં ચાશ્નંશ્ચિરમારોગ્યમશ્નુતે||૨૧૪|| અવૈષમ્યેણ ધાતૂનામગ્નિવૃદ્ધૌ યતેત ના| સમૈર્દોષૈઃ સમો મધ્યે દેહસ્યોષ્માઽગ્નિસંસ્થિતઃ||૨૧૫|| પચત્યન્નં તદારોગ્યપુષ્ટ્યાયુર્બલવૃદ્ધયે| દોષૈર્મન્દોઽતિવૃદ્ધો વા વિષમૈર્જનયેદ્ગદાન્||૨૧૬|| વાચ્યં મન્દસ્ય તત્રોક્તમતિવૃદ્ધસ્ય વક્ષ્યતે|૨૧૭|

નાભોજનેનેત્યાદિના અભોજનાતિભોજનનિરાસં કૃત્વાઽન્નસમ્યક્પ્રયોગસ્યાગ્નિજનકતામાહ| અભોજનેનેત્યનેનાભોજનમલ્પભોજનં ચ ગૃહ્યતે| અલ્પો વા અતીન્ધનાવૃતો વા ન દીપ્યતે ઇતિ યોજના| સારદાર્વગ્નિરિતિ સારદાર્વાશ્રયોઽગ્નિઃ સારદાર્વગ્નિઃ| સ્નેહવદન્નં સ્નેહાન્નમ્| મિતમિતિ માત્રાવત્, યદ્યપિ ચ હિતમિતાશિનોઽપિ કાલવિપર્યયાદિના રોગા ભવન્ત્યેવ, તથાઽપિ હિતમિતાશિનાં નાહારજરોગોત્પત્તિર્ભવતીતિ દર્શયતિ| ચિરમારોગ્યમશ્નુતે ઇતિ આહારજરોગં ન પ્રાપ્નોતીતિ ભાવઃ| અવૈષમ્યેણ ધાતૂનામિતિ ધાતુસામ્યેન ક્રિયમાણાયામગ્નિવૃદ્ધૌ યતેત; એતેન દોષવૈષમ્યેણ પિત્તોદ્રેકરૂપેણ યાઽગ્નિવૃદ્ધિરત્યગ્નિરૂપા, તાં નિષેધયતિ| સમૈરિત્યાદિનાઽગ્નિભેદાન્ સમાગ્નિપરિપાલનાર્થમાહ| મધ્યે ઇતિ નાતિસમીપે| અગ્નિસઞ્જ્ઞિત ઇતિ ભાષયા ઊષ્મારૂપે જાઠરાગ્નૌ બાહ્યાગ્નિના સામ્યં નિષેધયતિ| દોષૈરિતિ સામાન્યોક્તેઽપિ યોગ્યતયા કફપિત્તવાતૈર્યથાક્રમમેવ મન્દતીક્ષ્ણવિષમત્વાનિ જ્ઞેયાનિ| વાચ્યમિતિ પ્રતિક્રિયાર્થં વચનીયં ચિકિત્સિતમિતિ યાવત્||૨૧૧-૨૧૬||-

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

નરે ક્ષીણકફે પિત્તં કુપિતં મારુતાનુગમ્||૨૧૭|| સ્વોષ્મણા પાવકસ્થાને બલમગ્નેઃ પ્રયચ્છતિ| તદા લબ્ધબલો દેહે વિરૂક્ષે સાનિલોઽનલઃ||૨૧૮|| પરિભૂય પચત્યન્નં તૈક્ષ્ણ્યાદાશુ મુહુર્મુહુઃ| પક્ત્વાઽન્નં સ તતો ધાતૂઞ્છોણિતાદીન્ પચત્યપિ||૨૧૯|| તતો દૌર્બલ્યમાતઙ્કાન્મૃત્યું ચોપનયેન્નરમ્| ભુક્તેઽન્ને લભતે શાન્તિં જીર્ણમાત્રે પ્રતામ્યતિ||૨૨૦|| તૃટ્શ્વાસદાહમૂર્ચ્છાદ્યા વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ| તમત્યગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધશીતૈર્મધુરવિજ્જલૈઃ||૨૨૧|| અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ| મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્||૨૨૨|| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્| પાયસં કૃશરાં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્||૨૨૩|| અદ્યાત્તથૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ| મત્સ્યાન્વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્સ્થિરતોયચરાંસ્તથા||૨૨૪|| આવિકં ચ ભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિનાશનમ્ | યવાગૂં સમધૂચ્છિષ્ટાં ઘૃતં વા ક્ષુધિતઃ પિબેત્||૨૨૫|| ગોધૂમચૂર્ણમન્થં વા વ્યધયિત્વા સિરાં પિબેત્| પયો વા શર્કરાસર્પિર્જીવનીયૌષધૈઃ શૃતમ્||૨૨૬|| ફલાનાં તૈલયોનીનામુત્ક્રુઞ્ચાશ્ચ સશર્કરાઃ| માર્દવં જનયન્ત્યગ્નેઃ સ્નિગ્ધા માંસરસાસ્તથા||૨૨૭|| પિબેચ્છીતામ્બુના સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટેન સંયુતમ્| ગોધૂમચૂર્ણં પયસા સસર્પિષ્કં પિબેન્નરઃ||૨૨૮|| આનૂપરસસિદ્ધાન્ વા ત્રીન્ સ્નેહાંસ્તૈલવર્જિતાન્| પયસા સમ્મિતં ચાપિ ઘનં ત્રિસ્નેહસંયુતમ્||૨૨૯|| નારિસ્તન્યેન સંયુક્તાં પિબેદૌદુમ્બરીં ત્વચમ્| તાભ્યાં વા પાયસં સિદ્ધમદ્યાદત્યગ્નિશાન્તયે||૨૩૦|| શ્યામાત્રિવૃદ્વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્| અસકૃત્ પિત્તશાન્ત્યર્થં પાયસપ્રતિભોજનમ્||૨૩૧|| પ્રસમીક્ષ્ય ભિષક્ પ્રાજ્ઞસ્તસ્મૈ દદ્યાદ્વિધાનવિત્| યત્કિઞ્ચિન્મધુરં મેદ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુભોજનમ્||૨૩૨|| સર્વં તદત્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા પ્રસ્વપનં દિવા| મેદ્યાન્યન્નાનિ યોઽત્યગ્નાવપ્રતાન્તઃ સમશ્નુતે||૨૩૩|| ન તન્નિમિત્તં વ્યસનં લભતે પુષ્ટિમેવ ચ| કફે વૃદ્ધે જિતે પિત્તે મારુતે ચાનલઃ સમઃ||૨૩૪|| સમધાતોઃ પચત્યન્નં પુષ્ટ્યાયુર્બલવૃદ્ધયે|૨૩૫|

પિત્તં પાવકસ્થાને કુપિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| તચ્ચ પિત્તં મારુતાનુગતત્વાદત્યગ્નિકરં ભવતિ; એવં ધર્મભેદાદ્વિરુદ્ધકાર્યકરં જ્ઞેયમ્| પિત્તોષ્મરૂપસ્યાપિ ચ બહ્નેઃ પ્રાદેશિકપિત્તોષ્મણો હાનિજનકત્વં જન્યજનકયોર્ભેદત્વાદુપપન્નમેવ જ્ઞેયમ્| સ્થિરતોયચરાનિત્યનેન સ્થિરતોયચારિણાં નિષ્ક્રિયતયા ગૌરવાતિશયં દર્શયતિ| તિલવાતામાદીનાં દૃષદિ પિષ્ટાનામુષ્ણોદકમૃદિતા પિણ્ડા ઉત્ક્રુઞ્ચા ઉચ્યન્તે, ‘ઉત્કારિકા’ ઇત્યન્યે| ઘનં ત્રિસ્નેહસંયુતમિત્યત્ર ઘનશબ્દેન દધ્યુચ્યતે| પાયસેન પ્રતિભોજનં યસ્મિન્ પિત્તહરણે તત્ પાયસપ્રતિભોજનમ્| મેદ્યમિતિ મેદુરં મેદોજનકં વા| અપ્રતાન્ત ઇતિ અબુભુક્ષિતઃ| વ્યસનં મરણમિત્યર્થઃ | પુષ્ટિમેવ ચ લભતે ઇતિ યોજ્યમ્||૨૧૭-૨૩૪||-

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

ભવન્તિ ચાત્ર- પથ્યાપથ્યમિહૈકત્ર ભુક્તં સમશનં મતમ્||૨૩૫|| વિષમં બહુ વાઽલ્પં વાઽપ્યપ્રાપ્તાતીતકાલયોઃ| ભુક્તં પૂર્વાન્નશેષે તુ પુનરધ્યશનં મતમ્||૨૩૬|| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા ઘોરાન્ વ્યાધીન્સૃજન્તિ વા| પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ||૨૩૭|| દિવા પ્રબુધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ||૨૩૮|| વ્યાયામાચ્ચ વિહારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ||૨૩૯|| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસિક્તમન્યત્તેષુ ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધ ઇવ ક્ષીરે ક્ષીરમન્યદ્વિમિશ્રિતમ્||૨૪૦|| નૈવ દૂષ્યતિ તેનૈવ સમં સમ્પદ્યતે યથા| રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે દેહધાતવઃ||૨૪૧|| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયઃસ્વન્યત્ પયસ્તપ્તમિવાર્પિતમ્||૨૪૨|| નૈશેષ્વાહારજાતેષુ નાવિપક્વેષુ બુદ્ધિમાન્| તસ્માદન્યત્સમશ્નીયાત્પાલયિષ્યન્બલાયુષી||૨૪૩||

સમ્પ્રતિ પ્રાગુક્તસમશનાદિલક્ષણમાહ- પથ્યાપથ્યમિત્યાદિ| પથ્યાપથ્યં કિઞ્ચિદેકત્ર મિલિતં, યથા- રક્તશાલ્યન્નં યવકાન્નં ચ મિલિતમ્| બહુભુક્તમલ્પભુક્તં વા તથાઽપ્રાપ્તમતીતકાલં ચ ભુક્તં વિષમમુચ્યતે| પૂર્વાન્નેત્યાદિ દિવા ભુક્તસ્યોપરિ તદહરેવ પુનર્ભુજ્યતે તદધ્યશનં; તન્નિષેધયન્નાહ- પ્રાતરાશે ઇત્યાદિ| અશનમાશો ભોજનમિત્યર્થઃ| કસ્માન્ન દૂષ્યતીત્યાહ- દિવેત્યાદિ| સ્ફુટત્વમિતિ વિવૃતત્વં, વિવૃતત્વાચ્ચ સ્રોતસાં સ્રોતોભિર્વહનેન રસોઽવ્યાહતગતિર્ભવતિ, તતશ્ચ ન ક્લેદં સ્રોતાંસિ યાન્તિ; તથા વ્યાયામાદિભિશ્ચ શોષ્યમાણાનિ ન ક્લેદમુપયાન્તિ સ્રોતાંસિ| વ્યાયામો ગમનાદિઃ, વિહારઃ અઙ્ગક્ષેપણાદિકા ચેષ્ટા| સ્રોતોઽક્લેદે કિં ભવતીત્યાહ- અક્લિન્નેષ્વિત્યાદિ| આસિક્તમિતિ પ્રક્ષિપ્તમ્| અવિદગ્ધે ઇત્યાદિનાઽત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ| મ્લાને ઇતિ સઙ્કુચિતે| અપક્વેષ્વિતિ અન્યેષુ| ઉપસંહરતિ- નૈશેષ્વિત્યાદિના| નાન્યત્ સમશ્નીયાદિતિ યોજના||૨૩૫-૨૪૩||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

તત્ર શ્લોકાઃ- અન્તરગ્નિગુણા દેહં યથા ધારયતે ચ સઃ| યથાઽન્નં પચ્યતે યાંશ્ચ યથાઽઽહારઃ કરોત્યપિ||૨૪૪|| યેઽગ્નયો યાંશ્ચ પુષ્યન્તિ યાવન્તો યે પચન્તિ યાન્| રસાદીનાં ક્રમોત્પત્તિર્મલાનાં તેભ્ય એવ ચ||૨૪૫|| વૃષ્યાણામાશુકૃદ્ધેતુર્ધાતુકાલોદ્ભવક્રમઃ| રોગૈકદેશકૃદ્ધેતુરન્તરગ્નિર્યથાઽધિકઃ||૨૪૬|| પ્રદુષ્યતિ યથા દુષ્ટો યાન્ રોગાઞ્જનયત્યપિ| ગ્રહણી યા યથા યચ્ચ ગ્રહણીદોષલક્ષણમ્||૨૪૭|| પૂર્વરૂપં પૃથક્ ચૈવ વ્યઞ્જનં સચિકિત્સિતમ્| ચતુર્વિધસ્ય નિર્દિષ્ટં તથા ચાવસ્થિકી ક્રિયા||૨૪૮|| જાયતે ચ યથાઽત્યગ્નિર્યચ્ચ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| ઉક્તવાનિહ તત્ સર્વં ગ્રહણીદોષકે મુનિઃ||૨૪૯||

અન્તરગ્નિરિત્યાદિના અધ્યાયસઙ્ગ્રહં બ્રૂતે| યેઽગ્નય ઇતિ ‘ભૌમાપ્યાગ્નેય ...’ ઇત્યાદિનોક્તાઃ| યાંશ્ચેતિ ‘પઞ્ચાહારગુણાન્’ ઇત્યાદ્યુક્તમર્થં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| પુષ્યન્તિ યાવન્ત ઇતિ ‘યથાસ્વં સ્વં’ ઇત્યાદ્યુક્તં સઙ્ગૃહ્ણાતિ| યે પચન્તિ યાનિતિ ‘સપ્તભિર્દેહધાતારઃ’ ઇત્યાદ્યુક્તસઙ્ગ્રહઃ| આશુકારિત્વેન હેતુના આશુકૃદ્ધેતુઃ| શેષં વ્યક્તમ્||૨૪૪-૨૪૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ગ્રહણીચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ગ્રહણીચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||