21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

આયુર્વર્ણો બલં સ્વાસ્થ્યમુત્સાહોપચયૌ પ્રભા| ઓજસ્તેજોઽગ્નયઃ પ્રાણાશ્ચોક્તા દેહાગ્નિહેતુકાઃ||૩|| શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે, યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે, મૂલમગ્નિસ્તસ્માન્નિરુચ્યતે||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

યદન્નં દેહધાત્વોજોબલવર્ણાદિપોષકમ્| તત્રાગ્નિર્હેતુરાહારાન્ન હ્યપક્વાદ્રસાદયઃ||૫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

અન્નમાદાનકર્મા તુ પ્રાણઃ કોષ્ઠં પ્રકર્ષતિ| તદ્દ્રવૈર્ભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદુતાં ગતમ્||૬|| સમાનેનાવધૂતોઽગ્નિરુદર્યઃ પવનોદ્વહઃ| કાલે ભુક્તં સમં સમ્યક્ પચત્યાયુર્વિવૃદ્ધયે||૭|| એવં રસમલાયાન્નમાશયસ્થમધઃ સ્થિતઃ| પચત્યગ્નિર્યથા સ્થાલ્યામોદનાયામ્બુતણ્ડુલમ્||૮||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

અન્નસ્ય ભુક્તમાત્રસ્ય ષડ્રસસ્ય પ્રપાકતઃ| મધુરાદ્યાત્ કફો ભાવાત્ ફેનભૂત ઉદીર્યતે||૯|| પરં તુ પચ્યમાનસ્ય વિદગ્ધસ્યામ્લભાવતઃ| આશયાચ્ચ્યવમાનસ્ય પિત્તમચ્છમુદીર્યતે||૧૦|| પક્વાશયં તુ પ્રાપ્તસ્ય શોષ્યમાણસ્ય વહ્નિના| પરિપિણ્ડિતપક્વસ્ય વાયુઃ સ્યાત્ કટુભાવતઃ||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

અન્નમિષ્ટં હ્યુપહિતમિષ્ટૈર્ગન્ધાદિભિઃ પૃથક્| દેહે પ્રીણાતિ ગન્ધાદીન્ ઘ્રાણાદીનીન્દ્રિયાણિ ચ||૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ| પઞ્ચાહારગુણાન્સ્વાન્સ્વાન્પાર્થિવાદીન્પચન્તિ હિ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

યથાસ્વં સ્વં ચ પુષ્ણન્તિ દેહે દ્રવ્યગુણાઃ પૃથક્| પાર્થિવાઃ પાર્થિવાનેવ શેષાઃ શેષાંશ્ચ કૃત્સ્નશઃ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

સપ્તભિર્દેહધાતારો ધાતવો દ્વિવિધં પુનઃ| યથાસ્વમગ્નિભિઃ પાકં યાન્તિ કિટ્ટપ્રસાદવત્ ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

રસાદ્રક્તં તતો માંસં માંસાન્મેદસ્તતોઽસ્થિ ચ| અસ્થ્નો મજ્જા તતઃ શુક્રં શુક્રાદ્ગર્ભઃ પ્રસાદજઃ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

રસાત્ સ્તન્યં તતો રક્તમસૃજઃ કણ્ડરાઃ સિરાઃ| માંસાદ્વસા ત્વચઃ ષટ્ ચ મેદસઃ સ્નાયુસમ્ભવઃ ||૧૭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

કિટ્ટમન્નસ્ય વિણ્મૂત્રં, રસસ્ય તુ કફોઽસૃજઃ| પિત્તં, માંસસ્ય ખમલા, મલઃ સ્વેદસ્તુ મેદસઃ||૧૮|| સ્યાત્કિટ્ટં કેશલોમાસ્થ્નો, મજ્જ્ઞઃ સ્નેહોઽક્ષિવિટ્ત્વચામ્| પ્રસાદકિટ્ટે ધાતૂનાં પાકાદેવંવિધર્ચ્છતઃ ||૧૯|| પરસ્પરોપસંસ્તબ્ધા ધાતુસ્નેહપરમ્પરા |૨૦|

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

વૃષ્યાદીનાં પ્રભાવસ્તુ પુષ્ણાતિ બલમાશુ હિ||૨૦|| ષડ્ભિઃ કેચિદહોરાત્રૈરિચ્છન્તિ પરિવર્તનમ્| સન્તત્યા ભોજ્યધાતૂનાં પરિવૃત્તિસ્તુ ચક્રવત્||૨૧|| (ઇત્યુક્તવન્તમાચાર્યં શિષ્યસ્ત્વિદમચોદયત્| રસાદ્રક્તં વિસદૃશાત્ કથં દેહેઽભિજાયતે||૨૨|| રસસ્ય ચ ન રાગોઽસ્તિ સ કથં યાતિ રક્તતામ્| દ્રવાદ્રક્તાત્સ્થિરં માંસં કથં તજ્જાયતે નૃણામ્||૨૩|| દ્રવધાતોઃ સ્થિરાન્માંસાન્મેદસઃ સમ્ભવઃ કથમ્| શ્લક્ષ્ણાભ્યાં માંસમેદોભ્યાં ખરત્વં કથમસ્થિષુ||૨૪|| ખરેષ્વસ્થિષુ મજ્જા ચ કેન સ્નિગ્ધો મૃદુસ્તથા| મજ્જ્ઞશ્ચ પરિણામેન યદિ શુક્રં પ્રવર્તતે||૨૫|| સર્વદેહગતં શુક્રં પ્રવદન્તિ મનીષિણઃ| તથાઽસ્થિમધ્યમજ્જ્ઞશ્ચ શુક્રં ભવતિ દેહિનામ્||૨૬|| છિદ્રં ન દૃશ્યતેઽસ્થ્નાં ચ તન્નિઃસરતિ વા કથમ્| એવમુક્તસ્તુ શિષ્યેણ ગુરુઃ પ્રાહેદમુત્તરમ્||૨૭|| તેજો રસાનાં સર્વેષાં મનુજાનાં યદુચ્યતે| પિત્તોષ્મણઃ સ રાગેણ રસો રક્તત્વમૃચ્છતિ||૨૮|| વાય્વમ્બુતેજસા રક્તમૂષ્મણા ચાભિસંયુતમ્| સ્થિરતાં પ્રાપ્ય માંસં સ્યાત્ સ્વોષ્મણા પક્વમેવ તત્ ||૨૯|| સ્વતેજોઽમ્બુગુણસ્નિગ્ધોદ્રિક્તં મેદોઽભિજાયતે| પૃથિવ્યગ્ન્યનિલાદીનાં સઙ્ઘાતઃ સ્વોષ્મણા કૃતઃ||૩૦|| ખરત્વં પ્રકરોત્યસ્ય જાયતેઽસ્થિ તતો નૃણામ્| કરોતિ તત્ર સૌષિર્યમસ્થ્નાં મધ્યે સમીરણઃ||૩૧|| મેદસસ્તાનિ પૂર્યન્તે સ્નેહો મજ્જા તતઃ સ્મૃતઃ| તસ્માન્મજ્જ્ઞસ્તુ યઃ સ્નેહઃ શુક્રં સઞ્જાયતે તતઃ||૩૨|| વાય્વાકાશાદિભિર્ભાવૈઃ સૌષિર્યં જાયતેઽસ્થિષુ| તેન સ્રવતિ તચ્છુક્રં નવાત્ કુમ્ભાદિવોદકમ્||૩૩|| સ્રોતોભિઃ સ્યન્દતે દેહાત્ સમન્તાચ્છુક્રવાહિભિઃ | હર્ષેણોદીરિતં વેગાત્ સઙ્કલ્પાચ્ચ મનોભવાત્||૩૪|| વિલીનં ઘૃતવદ્વ્યાયામોષ્મણા સ્થાનવિચ્યુતમ્| બસ્તૌ સમ્ભૃત્ય નિર્યાતિ સ્થલાન્નિમ્નાદિવોદકમ્)||૩૫||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

વ્યાનેન રસધાતુર્હિ વિક્ષેપોચિતકર્મણા| યુગપત્ સર્વતોઽજસ્રં દેહે વિક્ષિપ્યતે સદા||૩૬|| ક્ષિપ્યમાણઃ ખવૈગુણ્યાદ્રસઃ સજ્જતિ યત્ર સઃ| કરોતિ વિકૃતિં તત્ર ખે વર્ષમિવ તોયદઃ||૩૭|| દોષાણામપિ ચૈવં સ્યાદેકદેશપ્રકોપણમ્ |૩૮|

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

ઇતિ ભૌતિકધાત્વન્નપક્તૄણાં કર્મ ભાષિતમ્||૩૮|| અન્નસ્ય પક્તા સર્વેષાં પક્તૄણામધિપો મતઃ| તન્મૂલાસ્તે હિ તદ્વૃદ્ધિક્ષયવૃદ્ધિક્ષયાત્મકાઃ||૩૯|| તસ્માત્તં વિધિવદ્યુક્તૈરન્નપાનેન્ધનૈર્હિતૈઃ| પાલયેત્ પ્રયતસ્તસ્ય સ્થિતૌ હ્યયુર્બલસ્થિતિઃ||૪૦|| યો હિ ભુઙ્ક્તે વિધિં ત્યાક્ત્વા ગ્રહણીદોષજાન્ ગદાન્| સ લૌલ્યાલ્લભતે શીઘ્રં, વક્ષ્યન્તેઽતઃ પરં તુ તે||૪૧||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

અભોજનાદજીર્ણાતિભોજનાદ્વિષમાશનાત્| અસાત્મ્યગુરુશીતાતિરૂક્ષસન્દુષ્ટભોજનાત્||૪૨|| વિરેકવમનસ્નેહવિભ્રમાદ્વ્યાધિકર્ષણાત્| દેશકાલર્તુવૈષમ્યાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાત્||૪૩|| દુષ્યત્યગ્નિઃ, સ દુષ્ટોઽન્નં ન તત્ પચતિ લઘ્વપિ| અપચ્યમાનં શુક્તત્વં યાત્યન્નં વિષરૂપતામ્ ||૪૪||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

તસ્ય લિઙ્ગમજીર્ણસ્ય વિષ્ટમ્ભઃ સદનં તથા| શિરસો રુક્ ચ મૂર્ચ્છા ચ ભ્રમઃ પૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૪૫|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દસ્તૃષ્ણા ચ જ્વરશ્છર્દિઃ પ્રવાહણમ્| અરોચકોઽવિપાકશ્ચ, ઘોરમન્નવિષં ચ તત્||૪૬|| સંસૃજ્યમાનં પિત્તેન દાહં તૃષ્ણાં મુખામયાન્| જનયત્યમ્લપિત્તં ચ પિત્તજાંશ્ચાપરાન્ ગદાન્||૪૭|| યક્ષ્મપીનસમેહાદીન્ કફજાન્ કફસઙ્ગતમ્| કરોતિ વાતસંસૃષ્ટં વાતજાંશ્ચ ગદાન્ બહૂન્||૪૮|| મૂત્રરોગાંશ્ચ મૂત્રસ્થં કુક્ષિરોગાન્ શકૃદ્ગતમ્| રસાદિભિશ્ચ સંસૃષ્ટં કુર્યાદ્રોગાન્ રસાદિજાન્||૪૯||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

વિષમો ધાતુવૈષમ્યં કરોતિ વિષમં પચન્| તીક્ષ્ણો મન્દેન્ધનો ધાતૂન્ વિશોષયતિ પાવકઃ||૫૦||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

યુક્તં ભુક્તવતો યુક્તો ધાતુસામ્યં સમં પચન્|૫૧|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

દુર્બલો વિદહત્યન્નં તદ્યાત્યૂર્ધ્વમધોઽપિ વા||૫૧|| અધસ્તુ પક્વમામં વા પ્રવૃત્તં ગ્રહણીગદઃ| ઉચ્યતે સર્વમેવાન્નં પ્રાયો હ્યસ્ય વિદહ્યતે||૫૨|| અતિસૃષ્ટં વિબદ્ધં વા દ્રવં તદુપદિશ્યતે| તૃષ્ણારોચકવૈરસ્યપ્રસેકતમકાન્વિતઃ||૫૩|| શૂનપાદકરઃ સાસ્થિપર્વરુક્ છર્દનં જ્વરઃ| લોહામગન્ધિસ્તિક્તામ્લ ઉદ્ગારશ્ચાસ્ય જાયતે||૫૪||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

પૂર્વરૂપં તુ તસ્યેદં તૃષ્ણાઽઽલસ્યં બલક્ષયઃ| વિદાહોઽન્નસ્ય પાકશ્ચ ચિરાત્ કાયસ્ય ગૌરવમ્||૫૫||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

અગ્ન્યધિષ્ઠાનમન્નસ્ય ગ્રહણાદ્ગ્રહણી મતા| નાભેરુપર્યહ્યગ્નિબલેનોપષ્ટબ્ધોપબૃંહિતા ||૫૬|| અપક્વં ધારત્યન્નં પક્વં સૃજતિ પાર્શ્વતઃ| દુર્બલાગ્નિબલા દુષ્ટા ત્વામમેવ વિમુઞ્ચતિ||૫૭||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

વાતાત્ પિત્તાત્ કફાચ્ચ સ્યાત્તદ્રોગસ્ત્રિભ્ય એવ ચ| હેતું લિઙ્ગં રૂપભેદાઞ્ શૃણુ તસ્ય પૃથક્ પૃથક્||૫૮|| કટુતિક્તકષાયાતિરૂક્ષશીતલભોજનૈઃ| પ્રમિતાનશનાત્યધ્વવેગનિગ્રહમૈથુનૈઃ||૫૯|| કરોતિ કુપિતો મન્દમગ્નિં સઞ્છાદ્ય મારુતઃ | તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં શુક્તપાકં ખરાઙ્ગતા||૬૦|| કણ્ઠાસ્યશોષઃ ક્ષુત્તૃષ્ણા તિમિરં કર્ણયોઃ સ્વનઃ| પાર્શ્વોરુવઙ્ક્ષણગ્રીવારુજોઽભીક્ષ્ણં વિસૂચિકા||૬૧|| હૃત્પીડા કાર્શ્યદૌર્બલ્યં વૈરસ્યં પરિકર્તિકા| ગૃદ્ધિઃ સર્વરસાનાં ચ મનસઃ સદનં તથા||૬૨|| જીર્ણે જીર્યતિ ચાધ્માનં ભુક્તે સ્વાસ્થ્યમુપૈતિ ચ| સ વાતગુલ્મહૃદ્રોગપ્લીહાશઙ્કી ચ માનવઃ||૬૩|| ચિરાદુઃખં દ્રવં શુષ્કં તન્વામં શબ્દફેનવત્| પુનઃ પુનઃ સૃજેદ્વર્ચઃ કાસશ્વાસાર્દિતોઽનિલાત્||૬૪|| કટ્વજીર્ણવિદાહ્યમ્લક્ષારાદ્યૈઃ પિત્તમુલ્બણમ્| અગ્નિમાપ્લાવયદ્ધન્તિ જલં તપ્તમિવાનલમ્||૬૫|| સોઽજીર્ણં નીલપીતાભં પીતાભઃ સાર્યતે દ્રવમ્| પૂત્યમ્લોદ્ગારહૃત્કણ્ઠદાહારુચિતૃડર્દિતઃ||૬૬|| ગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતાદિભોજનાદતિભોજનાત્| ભુક્તમાત્રસ્ય ચ સ્વપ્નાદ્ધન્ત્યગ્નિં કુપિતઃ કફઃ||૬૭|| તસ્યાન્નં પચ્યતે દુઃખં હૃલ્લાસચ્છર્દ્યરોચકાઃ| આસ્યોપદેહમાધુર્યકાસષ્ઠીવનપીનસાઃ||૬૮|| હૃદયં મન્યતે સ્ત્યાનમુદરં સ્તિમિતં ગુરુ| દુષ્ટો મધુર ઉદ્ગારઃ સદનં સ્ત્રીષ્વહર્ષણમ્||૬૯|| ભિન્નામશ્લેષ્મસંસૃષ્ટગુરુવર્ચઃપ્રવર્તનમ્| અકૃશસ્યાપિ દૌર્બલ્યમાલસ્યં ચ કફાત્મકે||૭૦|| યશ્ચાગ્નિઃ પૂર્વમુદ્દિષ્ટો રોગાનીકે ચતુર્વિધઃ| તં ચાપિ ગ્રહણીદોષં સમવર્જં પ્રચક્ષ્મહે||૭૧|| પૃથગ્વાતાદિનિર્દિષ્ટહેતુલિઙ્ગસમાગમે| ત્રિદોષં નિર્દિશેત્તેષાં ભેષજં શૃણ્વતઃ પરમ્||૭૨||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

ગ્રહણીમાશ્રિતં દોષં વિદગ્ધાહારમૂર્ચ્છિતમ્| સવિષ્ટમ્ભપ્રસેકાર્તિવિદાહારુચિગૌરવૈઃ||૭૩|| આમલિઙ્ગાન્વિતં દૃષ્ટ્વા સુખોષ્ણેનામ્બુનોદ્ધરેત્| ફલાનાં વા કષાયેણ પિપ્પલીસર્ષપૈસ્તથા||૭૪|| લીનં પક્વાશયસ્થં વાઽઽપ્યામં સ્રાવ્યં સદીપનૈઃ| શરીરાનુગતે સામે રસે લઙ્ઘનપાચનમ્||૭૫|| વિશુદ્ધામાશયાયાસ્મૈ પઞ્ચકોલાદિભિઃ શૃતમ્| દદ્યાત્ પેયાદિ લઘ્વન્નં પુનર્યોગાંશ્ચ દીપનાન્||૭૬|| જ્ઞાત્વા તુ પરિપક્વામં મારુતગ્રહણીગદમ્| દીપનીયયુતં સર્પિઃ પાયયેતાલ્પશો ભિષક્||૭૭|| કિઞ્ચિત્સન્ધુક્ષિતે ત્વગ્નૌ સક્તવિણ્મૂત્રમારુતમ્| દ્વ્યહં ત્ર્યહં વા સંસ્નેહ્ય સ્વિન્નાભ્યક્તં નિરૂહયેત્||૭૮|| તત એરણ્ડતૈલેન સર્પિષા તૈલ્વકેન વા| સક્ષારેણાનિલે શાન્તે સ્રસ્તદોષં વિરેચયેત્||૭૯|| શુદ્ધં રૂક્ષાશયં બદ્ધવર્ચસં ચાનુવાસયેત્| દીપનીયામ્લવાતઘ્નસિદ્ધાતૈલેન માત્રયા||૮૦|| નિરૂઢં ચ વિરિક્તં ચ સમ્યક્ ચૈવાનુવાસિતમ્| લઘ્વન્નં પ્રતિસમ્ભુક્તં સર્પિરભ્યાસયેત્ પુનઃ||૮૧||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

દ્વે પઞ્ચમૂલે સરલં દેવદારુ સનાગરમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં ચિત્રકં હસ્તિપિપ્પલીમ્||૮૨|| શણબીજં યવાન્ કોલન્ કુલત્થાન્ સુષવીં તથા | પાચયેદારનાલેન દધ્ના સૌવીરકેણ વા||૮૩|| ચતુર્ભાગાવશેષેણ પચેત્તેન ઘૃતાઢકમ્| સ્વર્જિકાયાવશૂકાખ્યૌ ક્ષારૌ દત્ત્વા ચ યુક્તિતઃ||૮૪|| સૈન્ધવૌદ્ભિદસામુદ્રબિડાનાં રોમકસ્ય ચ| સસૌવર્ચલપાક્યાનાં ભાગાન્દ્વિપલિકાન્ પૃથક્||૮૫|| વિનીય ચૂર્ણિતાન્ તસ્માત્ પાયયેત્ પ્રસૃતં બુધઃ| કરોત્યગ્નિં બલં વર્ણં વાતઘ્નં ભુક્તપાચનમ્||૮૬|| ઇતિ દશમૂલાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

ત્ર્યૂષણત્રિફલાકલ્કે બિલ્વમાત્રે ગુડાત્ પલે| સર્પિષોઽષ્ટપલં પક્ત્વા માત્રાં મન્દાનલઃ પિબેત્||૮૭|| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

પઞ્ચમૂલાભયાવ્યોષપિપ્પલીમૂલસૈન્ધવૈઃ| રાસ્નાક્ષારદ્વયાજાજીવિડઙ્ગશટિભિર્ઘૃતમ્||૮૮|| શુક્તેન માતુલુઙ્ગસ્ય સ્વરસેનાર્દ્રકસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકકોલામ્બુચુક્રિકાદાડિમસ્ય ચ||૮૯|| તક્રમસ્તુસુરામણ્ડસૌવીરકતુષોદકૈઃ| કાઞ્જિકેન ચ તત્ પક્વમગ્નિદીપ્તિકરં પરમ્||૯૦|| શૂલગુલ્મોદરશ્વાસકાસાનિલકફાપહમ્| સબીજપૂરકરસં સિદ્ધં વા પાયયેદ્ઘૃતમ્||૯૧|| સિદ્ધમભ્યઞ્જનાર્થં ચ તૈલમેતૈઃ પ્રયોજયેત્| એતેષામૌષધાનાં વા પિબેચ્ચૂર્ણં સુખામ્બુના||૯૨|| વાતે શ્લેષ્માવૃતે સામે કફે વા વાયુનોદ્ધતે| દદ્યાચ્ચૂર્ણં પાચનાર્થમગ્નિસન્દીપનં પરમ્||૯૩|| ઇતિ પઞ્ચમૂલાદ્યં ઘૃતં ચૂર્ણં ચ|

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

મજ્જત્યામા ગુરુત્વાદ્વિટ્ પક્વા તૂત્પ્લવતે જલે| વિનાઽતિદ્રવસઙ્ઘાતશૈત્યશ્લેષ્મપ્રદૂષણાત્||૯૪|| પરીક્ષ્યૈવં પુરા સામં નિરામં ચામદોષિણમ્| વિધિનોપાચરેત્ સમ્યક્ પાચનેનેતરેણ વા||૯૫||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

ચિત્રકં પિપ્પલીમૂલં દ્વૌ ક્ષારૌ લવણાનિ ચ| વ્યોષં હિઙ્ગ્વજમોદાં ચ ચવ્યં ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્||૯૬|| ગુટિકા માતુલુઙ્ગસ્ય દાડિમસ્ય રસેન વા| કૃતા વિપાચયત્યામં દીપયત્યાશુ ચાલનમ્||૯૭|| ઇતિ ચિત્રકાદ્યા ગુટિકા|

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

નાગરાતિવિષામુસ્તક્વાથઃ સ્યાદામપાચનઃ| મુસ્તાન્તકલ્કઃ પથ્યા વા નાગરં ચોષ્ણવારિણા||૯૮|| દેવદારુવચામુસ્તનાગરાતિવિષાભયાઃ| વારુણ્યામાસુતાસ્તોયે કોષ્ણે વાઽલવણાઃ પિબેત્||૯૯|| વર્ચસ્યામે સશૂલે ચ પિબેદ્વા દાડિમામ્બુના| વિડેન લવણં પિષ્ટં બિલ્વં ચિત્રકનાગરમ્||૧૦૦|| સામે વા સકફે વાતે કોષ્ઠશૂલકરે પિબેત્| કલિઙ્ગહિઙ્ગ્વતિવિષાવચાસૌવર્ચલાભયાઃ||૧૦૧|| છર્દ્યર્શોગ્રન્થિશૂલેષુ પિબેદુષ્ણેન વારિણા| પથ્યાસૌવર્ચલાજાજીચૂર્ણં મરિચસંયુતમ્||૧૦૨|| અભયાં પિપ્પલીમૂલં વચાં કટુકરોહિણીમ્| પાઠાં વત્સકબીજાનિ ચિત્રકં વિશ્વભેષજમ્||૧૦૩|| પિબેન્નિષ્ક્વાથ્ય ચૂર્ણં વા કૃત્વા કોષ્ણેન વારિણા| પિત્તશ્લેષ્માભિભૃતાયાં ગ્રહણ્યાં શૂલનુદ્ધિતમ્||૧૦૪|| સામે સાતિવિષં વ્યોષં લવણક્ષારહિઙ્ગુ ચ| નિઃક્વાથ્ય પાયયેચ્ચૂર્ણં કૃત્વા વા કોષ્ણવારિણા||૧૦૫|| પિપ્પલીં નાગરં પાઠાં સારિવાં બૃહતીદ્વયમ્| ચિત્રકં કૌટજં બીજં લવણાન્યથ પઞ્ચ ચ||૧૦૬|| તચ્ચૂર્ણં સયવક્ષારં દધ્યુષ્ણામ્બુસુરાદિભિઃ| પિબેદગ્નિવિવૃદ્ધ્યર્થં કોષ્ઠવાતહરં નરઃ||૧૦૭|| મરિચં કુઞ્ચિકામ્બષ્ઠાવૃક્ષામ્લાઃ કુડવાઃ પૃથક્| પલાનિ દશ ચામ્લસ્ય વેતસસ્ય પલાર્ધિકમ્||૧૦૮|| સૌવર્ચલં બિડં પાક્યં યવક્ષારઃ સસૈન્ધવઃ| શટીપુષ્કરમૂલાનિ હિઙ્ગુ હિઙ્ગુશિવાટિકા||૧૦૯|| તત્ સર્વમેકતઃ સૂક્ષ્મં ચૂર્ણં કૃત્વા પ્રયોજયેત્| હિતં વાતાભિભૂતાયાં ગ્રહણ્યામરુચૌ તથા||૧૧૦|| ઇતિ મરિચાદ્યં ચૂર્ણમ્|

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

ચતુર્ણાં પ્રસ્થમમ્લાનાં ત્ર્યૂષણસ્ય પલત્રયમ્| લવણાનાં ચ ચત્વારિ શર્કરાયાઃ પલાષ્ટકમ્| સઞ્ચૂર્ણ્ય શાકસૂપાન્નરાગાદિષ્વવચારયેત્||૧૧૧|| કાસાજીર્ણારુચિશ્વાસાહૃત્પાણ્ડ્વામયશૂલનુત્|૧૧૨|

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

ચવ્યત્વક્પિપ્પલીમૂલધાતકીવ્યોષચિત્રકાન્||૧૧૨|| કપિત્થં બિલ્વમમ્બષ્ઠાં શાલ્મલં હસ્તિપિપ્પલીમ્| શિલોદ્ભેદં તથાઽજાજીં પિષ્ટ્વા બદરસમ્મિતમ્||૧૧૩|| પરિભર્જ્ય ઘૃતે દધ્ના યવાગૂં સાધયેદ્ભિષક્| રસૈઃ કપિત્થચુક્રીકાવૃક્ષામ્લૈર્દાડિમસ્ય ચ||૧૧૪|| સર્વાતિસારગ્રહણીગુલ્માર્શઃપ્લીહનાશિની| પઞ્ચકોલકયૂષશ્ચ મૂલકાનાં ચ સોષણઃ||૧૧૫|| સ્નિગ્ધો દાડિમતક્રામ્લો જાઙ્ગલઃ સંસ્કૃતો રસઃ| ક્રવ્યાદસ્વરસઃ શસ્તો ભોજનાર્થે સદીપનઃ||૧૧૬|| તક્રારનાલમદ્યાનિ પાનાયારિષ્ટ એવ ચ|૧૧૭|

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

તક્રં તુ ગ્રહણીદોષે દીપનગ્રાહિલાઘવાત્||૧૧૭|| શ્રેષ્ઠં મધુરપાકિત્વાન્ન ચ પિત્તં પ્રકોપયેત્| કષાયોષ્ણવિકાશિત્વાદ્રૌક્ષ્યાચ્ચૈવ કફે હિતમ્||૧૧૮|| વાતે સ્વાદ્વમ્લસાન્દ્રત્વાત્ સદ્યસ્કમવિદાહિ તત્| તસ્માત્ તક્રપ્રયોગા યે જઠરાણાં તથાઽર્શસામ્||૧૧૯|| વિહિતા ગ્રહણીદોષે સર્વશસ્તાન્ પ્રયોજયેત્| યવાન્યામલકે પથ્યા મરિચં ત્રિપલંશિકમ્||૧૨૦|| લવણાનિ પલાંશાનિ પઞ્ચ ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્| તક્રે તદાસુતં જાતં તક્રારિષ્ટં પિબેન્નરઃ| દીપનં શોથગુલ્માર્શઃક્રિમિમેહોદરાપહમ્||૧૨૧|| ઇતિ તક્રારિષ્ટઃ|

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

સ્વસ્થાનગતમુત્ક્લિષ્ટમગ્નિનિર્વાપકં ભિષક્| પિત્તં જ્ઞાત્વા વિરેકેણ નિર્હરેદ્વમનેન વા||૧૨૨|| અવિદાહિભિરન્નૈશ્ચ લઘુભિસ્તિક્તસંયુતૈઃ| જાઙ્ગલાનાં રસૈર્યૂષૈર્મુદ્ગાદીનાં ખડૈરપિ||૧૨૩|| દાડિમામ્લૈઃ સસર્પિષ્કૈર્દીપનગ્રાહિસંયુતૈઃ| તસ્યાગ્નિં દીપયેચ્ચૂર્ણૈઃ સર્પિર્ભિશ્ચાપિ તિક્તકૈઃ||૧૨૪||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

ચન્દનં પદ્મકોશીરં પાઠાં મૂર્વાં કુટન્નટમ્| ષડ્ગ્રન્થાસારિવાસ્ફોતાસપ્તપર્ણાટરૂષકાન્||૧૨૫|| પટોલોદુમ્બરાશ્વત્થવટપ્લક્ષકપીતનાન્| કટુકાં રોહિણીં મુસ્તં નિમ્બં ચ દ્વિપલાંશિકમ્||૧૨૬|| દ્રોણેઽપાં સાધયેત્ પાદશેષે પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્| કિરાતતિક્તેન્દ્રયવવીરામાગધિકોત્પલૈઃ||૧૨૭|| કલ્કૈરક્ષસમૈઃ પેયં તત્ પિત્તગ્રહણીગદે| તિક્તકં યદ્ઘૃતં ચોક્તં કૌષ્ઠિકે તચ્ચ દાપયેત્||૧૨૮|| ઇતિ ચન્દનાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

નાગરાતિવિષે મુસ્તં ધાતકીં ચ રસાઞ્જનમ્| વત્સકત્વક્ફલં બિલ્વં પાઠાં કટુકરોહિણીમ્||૧૨૯|| પિબેત્ સમાંશં તચ્ચૂર્ણં સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના| પૈત્તિકે ગ્રહણીદોષે રક્તં યચ્ચોપવેશ્યતે||૧૩૦|| અર્શાંસિ ચ ગુદે શૂલં જયેચ્ચૈવ પ્રવાહિકામ્| નાગરાદ્યમિદં ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રેયેણ પૂજિતમ્||૧૩૧|| ઇતિ નાગરાદ્યં ચૂર્ણમ્|

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

ભૂનિમ્બકટુકાવ્યોષમુસ્તકેન્દ્રયવાન્ સમાન્| દ્વૌ ચિત્રકાદ્વત્સકત્વગ્ભાગાન્ ષોડશ ચૂર્ણયેત્||૧૩૨|| ગુડશીતામ્બુના પીતં ગ્રહણીદોષગુલ્મનુત્| કામલાજ્વરપાણ્ડુત્વમેહારુચ્યતિસારનુત્||૧૩૩|| ઇતિ ભૂનિમ્બાદ્યં ચૂર્ણમ્|

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

વચામતિવિષાં પાઠાં સપ્તપર્ણં રસાઞ્જનમ્| સ્યોનાકોદીચ્યકટ્વઙ્ગવત્સકત્વગ્દુરાલભાઃ||૧૩૪|| દાર્વીં પર્પટકં પાઠાં યવાનીં મધુશિગ્રુકમ્| પટોલપત્રં સિદ્ધાર્થાન્ યૂથિકાં જાતિપલ્લવાન્||૧૩૫|| જમ્બ્વામ્રબિલ્વમધ્યાનિ નિમ્બશાકફલાનિ ચ| તદ્રોગશમમન્વિચ્છન્ ભૂનિમ્બાદ્યેન યોજયેત્||૧૩૬|| કિરાતતિક્તઃ ષડ્ગ્રન્થા ત્રાયમાણા કટુત્રિકમ્| ચન્દનં પદ્મકોશીરં દાર્વીત્વક્ કટુરોહિણી||૧૩૭|| કુટજત્વક્ફલં મુસ્તં યવાની દેવદારુ ચ| પટોલનિમ્બપત્રૈલાસૌરાષ્ટ્રયતિવિષાત્વચઃ||૧૩૮|| મધુશિગ્રોશ્ચ બીજાનિ મૂર્વા પર્પટકસ્તથા| તચ્ચૂર્ણં મધુના લેહ્યં પેયં મદ્યૈર્જલેન વા||૧૩૯|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગગુલ્મશૂલારુચિજ્વરાન્| કામલાં સન્નિપાતં ચ મુખરોગાંશ્ચ નાશયેત્||૧૪૦|| ઇતિ કિરાતાદ્યં ચૂર્ણમ્|

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

ગ્રહણ્યાં શ્લેષ્મદુષ્ટાયાં વમિતસ્ય યથાવિધિ| કટ્વમ્લલવણક્ષારૈસ્તિક્તૈશ્ચાગ્નિં વિવર્ધયેત્||૧૪૧|| પલાશં ચિત્રકં ચવ્યં માતુલુઙ્ગં હરીતકીમ્| પિપ્પલીં પિપ્પલીમૂલં પાઠાં નાગરધાન્યકમ્||૧૪૨|| કાર્ષિકાણ્યુદકપ્રસ્થે પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્| પાનીયાર્થં પ્રયુઞ્જીત યવાગૂં તૈશ્ચ સાધયેત્||૧૪૩|| શુષ્કમૂલકયૂષેણ કૌલત્થેનાથવા પુનઃ| કટ્વમ્લક્ષારપટુના લઘૂન્યન્નાનિ ભોજયેત્||૧૪૪|| અમ્લં ચાનુ પિબેત્તક્રં તક્રારિષ્ટમથાપિ વા| મદિરાં મધ્વરિષ્ટં વા નિગદં સીધુમેવ વા||૧૪૫||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

દ્રોણં મધૂકપુષ્પાણાં વિડઙ્ગાનાં તતોઽર્ધતઃ| ચિત્રકસ્ય તતોઽર્ધં સ્યાત્તથા ભલ્લાતકાઢકમ્||૧૪૬|| મઞ્જિષ્ઠાષ્ટપલં ચૈવ ત્રિદ્રોણેઽપાં વિપાચયેત્| દ્રોણશેષં તુ તચ્છીતં મધ્વર્ધાઢકસંયુતમ્||૧૪૭|| એલામૃણાલાગુરુભિશ્ચન્દનેન ચ રૂષિતે| કુમ્ભે માસસ્થિતં જાતમાસવં તં પ્રયોજયેત્||૧૪૮|| ગ્રહણીં દીપયત્યેવ બૃંહણઃ કફપિત્તજિત્| શોથં કુષ્ઠં કિલાસં ચ પ્રમેહાંશ્ચ પ્રણાશયેત્||૧૪૯|| ઇતિ મધૂકાસવઃ| મધૂકપુષ્પસ્વરસં શૃતમર્ધક્ષયીકૃતમ્| ક્ષૌદ્રપાદયુતં શીતં પૂર્વવત્ સન્નિધાપયેત્||૧૫૦|| તં પિબન્ ગ્રહણીદોષાઞ્જયેત્ સર્વાન્ હિતાશનઃ| તદ્વદ્દ્રાક્ષેક્ષુખર્જૂરસ્વરસાનાસુતાન્ પિબેત્||૧૫૧||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

પ્રસ્થૌ દુરાલભાયા દ્વૌ પસ્થમામલકસ્ય ચ| દન્તીચિત્રકમુષ્ટી દ્વે પ્રત્યગ્રં ચાભયાશતમ્||૧૫૨|| ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પક્ત્વા શીતં દ્રોણાવશેષિતમ્| સગુડદ્વિશતં પૂતં મધુનઃ કુડવાયુતમ્||૧૫૩|| તદ્વત્ પ્રિયઙ્ગોઃ પિપ્પલ્યા વિડઙ્ગાનાં ચ ચૂર્ણિતૈઃ| કુડવૈર્ઘૃતકુમ્ભસ્થં પક્ષાજ્જાતં તતઃ પિબેત્||૧૫૪|| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃકુષ્ઠવીસર્પમેહનુત્| સ્વરવર્ણકરશ્ચૈષ રક્તપિત્તકફાપહઃ||૧૫૫|| ઇતિ દુરાલભાસવઃ| હરિદ્રા પઞ્ચમૂલે દ્વે વીરર્ષભકજીવકમ્| એષાં પઞ્ચપલાન્ ભાગાંશ્ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્||૧૫૬|| દ્રોણશેષે રસે પૂતે ગુડસ્ય દ્વિશતં ભિષક્| ચૂર્ણિતાન્ કુડવાર્ધાંશાન્ પ્રક્ષિપેચ્ચ સમાક્ષિકાન્||૧૫૭|| પ્રિયઙ્ગુમુસ્તમઞ્જિષ્ઠાવિડઙ્ગમધુકપ્લવાન્| લોધ્રં શાબરકં ચૈવ માસાર્ધસ્થં પિબેત્તુ તમ્||૧૫૮|| એષ મૂલાસવઃ સિદ્ધો દીપનો રક્તપિત્તજિત્| આનાહકફહૃદ્રોગપાણ્ડુરોગાઙ્ગસાદનુત્||૧૫૯|| ઇતિ મૂલાસવઃ|

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

પ્રાસ્થિકં પિપ્પલીં પિષ્ટ્વા ગુડં મધ્યં બિભીતકાત્| ઉદકપ્રસ્થસંયુક્તં યવપલ્લે નિધાપયેત્||૧૬૦|| તસ્માત્ પલં સુજાતાત્તુ સલિલાઞ્જલિસંયુતમ્| પિબેત્પિણ્ડાસવો હ્યેષ રોગાનીકવિનાશનઃ||૧૬૧|| સ્વસ્થોઽપ્યેનં પિબેન્માસં નરઃ સ્નિગ્ધરસાશનઃ | ઇચ્છંસ્તેષામનુત્પત્તિં રોગાણાં યેઽત્ર કીર્તિતાઃ||૧૬૨|| ઇતિ પિણ્ડાસવઃ|

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

નવે પિપ્પલિમધ્વાક્તે કલસેઽગુરુધૂપિતે| મધ્વાઢકં જલસમં ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્||૧૬૩|| કુડવાર્ધં વિડઙ્ગાનાં પિપ્પલ્યાઃ કુડવં તથા| ચતુર્થિકાંશાં ત્વક્ક્ષીરીં કેશરં મરિચાનિ ચ||૧૬૪|| ત્વગેલાપત્રકશટીક્રમુકાતિવિષાઘનાન્| હરેણ્વેલ્વાલુતેજોહ્વાપિપ્પલીમૂલચિત્રકાન્||૧૬૫|| કાર્ષિકાંસ્તત્ સ્થિતં માસમત ઊર્ધ્વં પ્રયોજયેત્| મન્દં સન્દપયત્યગ્નિં કરોતિ વિષમં સમમ્||૧૬૬|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીરોગકુષ્ઠાર્શઃશ્વયથુજ્વરાન્| વાતશ્લેષ્મામયાંશ્ચાન્યાન્મધ્વરિષ્ટો વ્યપોહતિ||૧૬૭|| ઇતિ મધ્વરિષ્ટઃ|

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

સમૂલાં પિપ્પલીં ક્ષારૌ દ્વૌ પઞ્ચ લવણાનિ ચ| માતુલુઙ્ગાભયારાસ્નાશટીમરિચનાગરમ્||૧૬૮|| કૃત્વા સમાંશં તચ્ચૂર્ણં પિબેત્ પ્રાતઃ સુખામ્બુના| શ્લેષ્મિકે ગ્રહણીદોષે બલવર્ણાગ્નિવર્ધનમ્||૧૬૯|| એતૈરેવૌષધૈઃ સિદ્ધં સર્પિઃ પેયં સમારુતે| ગૌલ્મિકે ષટ્પલં પ્રોક્તં ભલ્લાતકઘૃતં ચ યત્||૧૭૦||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

બિડં કાલોત્થલવણં સર્જિકાયવશૂકજમ્| સપ્તલાં કણ્ટકારીં ચ ચિત્રકં ચેતિ દાહયેત્||૧૭૧|| સપ્તકૃત્વઃ સ્રુતસ્યાસ્ય ક્ષારસ્ય દ્વ્યાઢકેન તુ| આઢકં સર્પિષઃ પક્ત્વા પિબેદગ્નિવિવર્ધનમ્||૧૭૨|| ઇતિ ક્ષારઘૃતમ્| સમૂલાં પિપ્પલીં પાઠાં ચવ્યેન્દ્રયવનાગરમ્| ચિત્રકાતિવિષે હિઙ્ગુ શ્વદંષ્ટ્રાં કટુરોહિણીમ્||૧૭૩|| વચાં ચ કાર્ષિકં પઞ્ચલવણાનાં પલાનિ ચ| દધ્નઃ પ્રસ્થદ્વયે તૈલસર્પિષોઃ કુડવદ્વયે||૧૭૪|| ખણ્ડીકૃતાનિ નિષ્ક્વાથ્ય શનૈરન્તર્ગતે રસે| અન્તર્ધૂમં તતો દગ્ધવા ચૂર્ણં કૃત્વા ઘૃતાપ્લુતમ્||૧૭૫|| પિબેત્ પાણિતલં તસ્મિઞ્જીર્ણે સ્યાન્મધુરાશનઃ| વાતશ્લેષ્મામયાન્સર્વાન્હન્યાદ્વિષગરાંશ્ચ સઃ||૧૭૬|| ભલ્લાતકં ત્રિકટુકં ત્રિફલાં લવણત્રયમ્| અન્તર્ધૂમં દ્વિપલિકં ગોપુરીષાગ્નિના દહેત્||૧૭૭|| સ ક્ષારઃ સર્પિષા પીતો ભોજ્યે વાઽપ્યવચૂર્ણિતઃ| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષગુલ્મોદાવર્તશૂલનુત્||૧૭૮||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

દુરાલભાં કરઞ્જૌ દ્વૌ સપ્તપર્ણં સવત્સકમ્| ષડ્ગ્રન્થાં મદનં મૂર્વાં પાઠામારગ્વધં તથા||૧૭૯|| ગોમૂત્રેણ સમાંશાનિ કૃત્વા ચૂર્ણાનિ દાહયેત્| દગ્ધ્વા ચ તં પિબેત્ ક્ષારં ગ્રહણીબલવર્ધનમ્||૧૮૦||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

ભૂનિમ્બં રોહિણીં તિક્તાં પટોલં નિમ્બપર્પટમ્| દહેન્માહિષમૂત્રેણ ક્ષાર એષોઽગ્નિવર્ધનઃ||૧૮૧|| દ્વે હરિદ્રે વચા કુષ્ઠં ચિત્રકઃ કટુરોહિણી| મુસ્તં ચ બસ્તમૂત્રેણ દહેત્ ક્ષારોઽગ્નિવર્ધનઃ||૧૮૨||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

ચતુષ્પલં સુધાકાણ્ડાત્ત્રિપલં લવણત્રયાત્| વાર્તાકીકુડવં ચાર્કાદષ્ટૌ દ્વે ચિત્રકાત્ પલે||૧૮૩|| દગ્ધાનિ વાર્તાકુરસે ગુટિકા ભોજનોત્તરાઃ| ભુક્તં ભુક્તં પચન્ત્યાશુ કાસશ્વાસાર્શસાં હિતાઃ||૧૮૪|| વિસૂચિકાપ્રતિશ્યાયહૃદ્રોગશમનાશ્ચ તાઃ| ઇત્યેષા ક્ષારગુટિકા કૃષ્ણાત્રેયેણ કીર્તિતા||૧૮૫|| ઇતિ ક્ષારગુડિકા| વત્સકાતિવિષે પાઠાં દુઃસ્પર્શાં હિઙ્ગુ ચિત્રકમ્| ચૂર્ણીકૃત્ય પલાશાગ્રક્ષારે મૂત્રસ્રુતે પચેત્||૧૮૬|| આયસે ભાજને સાન્દ્રાત્તસ્માત્ કોલં સુખામ્બુના| મદ્યૈર્વા ગ્રહણીદોષશોથાર્શઃપાણ્ડુમાન્ પિબેત્||૧૮૭|| ઇતિ ચતુર્થક્ષારઃ|

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

ત્રિફલાં કટભીં ચવ્યં બિલ્વમધ્યમયોરજઃ| રોહિણીં કટુકાં મુસ્તં કુષ્ઠં પાઠાં ચ હિઙ્ગુ ચ||૧૮૮|| મધુકં મુષ્કકયવક્ષારૌ ત્રિકટુકં વચામ્| વિડઙ્ગં પિપ્પલીમૂલં સ્વર્જિકાં નિમ્બચિત્રકૌ||૧૮૯|| મૂર્વાજમોદેન્દ્રયવાન્ ગુડૂચીં દેવદારુ ચ| કાર્ષિકં લવણાનાં ચ પઞ્ચાનાં પલિકાન્પૃથક્||૧૯૦|| ભાગાન્ દધ્નિ ત્રિકુડવે ઘૃતતૈલેન મૂર્ચ્છિતમ્| અન્તર્ધૂમં શનૈર્દગ્ધ્વા તસ્માત્ પાણિતલં પિબેત્||૧૯૧|| સર્પિષા કફવાતાર્શોગ્રહણીપાણ્ડુરોગવાન્| પ્લીહમૂત્રગ્રહશ્વાસહિક્કાકાસક્રિમિજ્વરાન્||૧૯૨|| શોષાતિસારૌ શ્વયથું પ્રમેહાનાહહૃદ્ગ્રહાન્| હન્યાત્ સર્વવિષં ચૈવ ક્ષારોઽગ્નિજનનો વરઃ||૧૯૩|| જીર્ણે રસૈર્વા મધુરૈરશ્નીયાત્ પયસાઽપિ વા| ઇતિ પઞ્ચમક્ષારઃ|

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

ત્રિદોષે વિધિવિદ્વૈદ્યઃ પઞ્ચ કર્માણિ કારયેત્||૧૯૪|| ઘૃતક્ષારાસવારિષ્ટાન્ દદ્યાચ્ચાગ્નિવિવર્ધનાન્| ક્રિયા યા ચાનિલાદીનાં નિર્દિષ્ટા ગ્રહણીં પ્રતિ||૧૯૫|| વ્યત્યાસાત્તાં સમસ્તાં વા કુર્યાદ્દોષવિશેષવિત્|૧૯૬|

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

સ્નેહનં સ્વેદનં શુદ્ધિર્લઙ્ઘનં દીપનં ચ યત્||૧૯૬|| ચૂર્ણાનિ લવણક્ષારમધ્વરિષ્ટસુરાસવાઃ| વિવિધાસ્તક્રયોગાશ્ચ દીપનાનાં ચ સર્પિષામ્||૧૯૭|| ગ્રહણીરોગિભિઃ સેવ્યાઃ, ...|૧૯૮|

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... ક્રિયાં ચાવસ્થિકીં શૃણુ| ષ્ઠીવનં શ્લૈષ્મિકે રૂક્ષં દીપનં તિક્તસંયુતમ્||૧૯૮|| સકૃદ્રૂક્ષં સકૃત્સ્નિગ્ધં કૃશે બહુકફે હિતમ્| પરીક્ષ્યામં શરીરસ્ય દીપનં સ્નેહસંયુતમ્||૧૯૯|| દીપનં બહુપિત્તસ્ય તિક્તં મધુરસંયુતમ્| બહુવાતસ્ય તુ સ્નેહલવણામ્લયુતં હિતમ્||૨૦૦|| સન્ધુક્ષતિ તથા વહ્નિરેષાં વિધિવદિન્ધનૈઃ|૨૦૧|

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

સ્નેહમેવ પરં વિદ્યાદ્દુર્બલાનલદીપનમ્||૨૦૧|| નાલં સ્નેહસમિદ્ધસ્ય શમાયાન્નં સુગુર્વપિ| મન્દાગ્નિરવિપક્વં તુ પુરીષં યોઽતિસાર્યતે||૨૦૨|| દીપનીયૌષધૈર્યુક્તાં ઘૃતમાત્રાં પિબેત્તુ સઃ| તયા સમાનઃ પવનઃ પ્રસન્નો માર્ગમાસ્થિતઃ||૨૦૩|| અગ્નેઃ સમીપચારિત્વાદાશુ પ્રકુરુતે બલમ્| કાઠિન્યાદ્યઃ પુરીષં તુ કૃચ્છ્રાન્મુઞ્ચતિ માનવઃ||૨૦૪|| સઘૃતં લવણૈર્યુક્તં નરોઽન્નાવગ્રહં પિબેત્| રૌક્ષ્યાન્મન્દે પિબેત્સર્પિસ્તૈલં વા દીપનૈર્યુતમ્||૨૦૫||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

અતિસ્નેહાત્તુ મન્દેઽગ્નૌ ચૂર્ણારિષ્ટાસવા હિતાઃ| ભિન્ને ગુદોપલેપાત્તુ મલે તૈલસુરાસવાઃ||૨૦૬|| ઉદાવર્તાત્તુ મન્દેઽગ્નૌ નિરૂહાઃ સ્નેહબસ્તયઃ| દોષવૃદ્ધ્યા તુ મન્દેઽગ્નૌ શુદ્ધો દોષવિધિં ચરેત્||૨૦૭|| વ્યાધિયુક્તસ્ય મન્દે તુ સર્પિરેવાગ્નિદીપનમ્| ઉપવાસાચ્ચ મન્દેઽગ્નૌ યવાગૂભિઃ પિબેદ્ઘૃતમ્||૨૦૮|| અન્નાવપીડિતં બલ્યં દીપનં બૃંહણં ચ તત્| દીર્ઘકાલપ્રસઙ્ગાત્તુ ક્ષામક્ષીણકૃશાન્નરાન્||૨૦૯|| પ્રસહાનાં રસૈઃ સામ્લૈર્ભોજયેત્ પિશિતાશિનામ્| લઘુ, તીક્ષ્ણોષ્ણશોધિત્વાદ્દીપયન્ત્યાશુ તેઽનલમ્||૨૧૦|| માંસોપચિતમાંસત્વાત્તથાઽઽશુતરબૃંહણાઃ|૨૧૧|

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્||૨૧૧|| યથા નિરિન્ધનો વહ્નિરલ્પો વાઽતીન્ધનાવૃતઃ| સ્નેહાન્નવિધિભિશ્ચિત્રૈશ્ચૂર્ણારિષ્ટસુરાસવૈઃ ||૨૧૨|| સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્ભિષજા બલમગ્નેઃ પ્રવર્ધતે| યથા હિ સારદાર્વગ્નિઃ સ્થિરઃ સન્તિષ્ઠતે ચિરમ્||૨૧૩|| સ્નેહાન્નવિધિભિસ્તદ્વદન્તરગ્નિર્ભવેત્ સ્થિરઃ| હિતં જીર્ણે મિતં ચાશ્નંશ્ચિરમારોગ્યમશ્નુતે||૨૧૪|| અવૈષમ્યેણ ધાતૂનામગ્નિવૃદ્ધૌ યતેત ના| સમૈર્દોષૈઃ સમો મધ્યે દેહસ્યોષ્માઽગ્નિસંસ્થિતઃ||૨૧૫|| પચત્યન્નં તદારોગ્યપુષ્ટ્યાયુર્બલવૃદ્ધયે| દોષૈર્મન્દોઽતિવૃદ્ધો વા વિષમૈર્જનયેદ્ગદાન્||૨૧૬|| વાચ્યં મન્દસ્ય તત્રોક્તમતિવૃદ્ધસ્ય વક્ષ્યતે|૨૧૭|

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

નરે ક્ષીણકફે પિત્તં કુપિતં મારુતાનુગમ્||૨૧૭|| સ્વોષ્મણા પાવકસ્થાને બલમગ્નેઃ પ્રયચ્છતિ| તદા લબ્ધબલો દેહે વિરૂક્ષે સાનિલોઽનલઃ||૨૧૮|| પરિભૂય પચત્યન્નં તૈક્ષ્ણ્યાદાશુ મુહુર્મુહુઃ| પક્ત્વાઽન્નં સ તતો ધાતૂઞ્છોણિતાદીન્ પચત્યપિ||૨૧૯|| તતો દૌર્બલ્યમાતઙ્કાન્મૃત્યું ચોપનયેન્નરમ્| ભુક્તેઽન્ને લભતે શાન્તિં જીર્ણમાત્રે પ્રતામ્યતિ||૨૨૦|| તૃટ્શ્વાસદાહમૂર્ચ્છાદ્યા વ્યાધયોઽત્યગ્નિસમ્ભવાઃ| તમત્યગ્નિં ગુરુસ્નિગ્ધશીતૈર્મધુરવિજ્જલૈઃ||૨૨૧|| અન્નપાનૈર્નયેચ્છાન્તિં દીપ્તમગ્નિમિવામ્બુભિઃ| મુહુર્મુહુરજીર્ણેઽપિ ભોજ્યાન્યસ્યોપહારયેત્||૨૨૨|| નિરિન્ધનોઽન્તરં લબ્ધ્વા યથૈનં ન વિપાદયેત્| પાયસં કૃશરાં સ્નિગ્ધં પૈષ્ટિકં ગુડવૈકૃતમ્||૨૨૩|| અદ્યાત્તથૌદકાનૂપપિશિતાનિ ભૃતાનિ ચ| મત્સ્યાન્વિશેષતઃ શ્લક્ષ્ણાન્સ્થિરતોયચરાંસ્તથા||૨૨૪|| આવિકં ચ ભૃતં માંસમદ્યાદત્યગ્નિનાશનમ્ | યવાગૂં સમધૂચ્છિષ્ટાં ઘૃતં વા ક્ષુધિતઃ પિબેત્||૨૨૫|| ગોધૂમચૂર્ણમન્થં વા વ્યધયિત્વા સિરાં પિબેત્| પયો વા શર્કરાસર્પિર્જીવનીયૌષધૈઃ શૃતમ્||૨૨૬|| ફલાનાં તૈલયોનીનામુત્ક્રુઞ્ચાશ્ચ સશર્કરાઃ| માર્દવં જનયન્ત્યગ્નેઃ સ્નિગ્ધા માંસરસાસ્તથા||૨૨૭|| પિબેચ્છીતામ્બુના સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટેન સંયુતમ્| ગોધૂમચૂર્ણં પયસા સસર્પિષ્કં પિબેન્નરઃ||૨૨૮|| આનૂપરસસિદ્ધાન્ વા ત્રીન્ સ્નેહાંસ્તૈલવર્જિતાન્| પયસા સમ્મિતં ચાપિ ઘનં ત્રિસ્નેહસંયુતમ્||૨૨૯|| નારિસ્તન્યેન સંયુક્તાં પિબેદૌદુમ્બરીં ત્વચમ્| તાભ્યાં વા પાયસં સિદ્ધમદ્યાદત્યગ્નિશાન્તયે||૨૩૦|| શ્યામાત્રિવૃદ્વિપક્વં વા પયો દદ્યાદ્વિરેચનમ્| અસકૃત્ પિત્તશાન્ત્યર્થં પાયસપ્રતિભોજનમ્||૨૩૧|| પ્રસમીક્ષ્ય ભિષક્ પ્રાજ્ઞસ્તસ્મૈ દદ્યાદ્વિધાનવિત્| યત્કિઞ્ચિન્મધુરં મેદ્યં શ્લેષ્મલં ગુરુભોજનમ્||૨૩૨|| સર્વં તદત્યગ્નિહિતં ભુક્ત્વા પ્રસ્વપનં દિવા| મેદ્યાન્યન્નાનિ યોઽત્યગ્નાવપ્રતાન્તઃ સમશ્નુતે||૨૩૩|| ન તન્નિમિત્તં વ્યસનં લભતે પુષ્ટિમેવ ચ| કફે વૃદ્ધે જિતે પિત્તે મારુતે ચાનલઃ સમઃ||૨૩૪|| સમધાતોઃ પચત્યન્નં પુષ્ટ્યાયુર્બલવૃદ્ધયે|૨૩૫|

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

ભવન્તિ ચાત્ર- પથ્યાપથ્યમિહૈકત્ર ભુક્તં સમશનં મતમ્||૨૩૫|| વિષમં બહુ વાઽલ્પં વાઽપ્યપ્રાપ્તાતીતકાલયોઃ| ભુક્તં પૂર્વાન્નશેષે તુ પુનરધ્યશનં મતમ્||૨૩૬|| ત્રીણ્યપ્યેતાનિ મૃત્યું વા ઘોરાન્ વ્યાધીન્સૃજન્તિ વા| પ્રાતરાશે ત્વજીર્ણેઽપિ સાયમાશો ન દુષ્યતિ||૨૩૭|| દિવા પ્રબુધ્યતેઽર્કેણ હૃદયં પુણ્ડરીકવત્| તસ્મિન્વિબુદ્ધે સ્રોતાંસિ સ્ફુટત્વં યાન્તિ સર્વશઃ||૨૩૮|| વ્યાયામાચ્ચ વિહારાચ્ચ વિક્ષિપ્તત્વાચ્ચ ચેતસઃ| ન ક્લેદમુપગચ્છન્તિ દિવા તેનાસ્ય ધાતવઃ||૨૩૯|| અક્લિન્નેષ્વન્નમાસિક્તમન્યત્તેષુ ન દુષ્યતિ| અવિદગ્ધ ઇવ ક્ષીરે ક્ષીરમન્યદ્વિમિશ્રિતમ્||૨૪૦|| નૈવ દૂષ્યતિ તેનૈવ સમં સમ્પદ્યતે યથા| રાત્રૌ તુ હૃદયે મ્લાને સંવૃતેષ્વયનેષુ ચ| યાન્તિ કોષ્ઠે પરિક્લેદં સંવૃતે દેહધાતવઃ||૨૪૧|| ક્લિન્નેષ્વન્યદપક્વેષુ તેષ્વાસિક્તં પ્રદુષ્યતિ| વિદગ્ધેષુ પયઃસ્વન્યત્ પયસ્તપ્તમિવાર્પિતમ્||૨૪૨|| નૈશેષ્વાહારજાતેષુ નાવિપક્વેષુ બુદ્ધિમાન્| તસ્માદન્યત્સમશ્નીયાત્પાલયિષ્યન્બલાયુષી||૨૪૩||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

તત્ર શ્લોકાઃ- અન્તરગ્નિગુણા દેહં યથા ધારયતે ચ સઃ| યથાઽન્નં પચ્યતે યાંશ્ચ યથાઽઽહારઃ કરોત્યપિ||૨૪૪|| યેઽગ્નયો યાંશ્ચ પુષ્યન્તિ યાવન્તો યે પચન્તિ યાન્| રસાદીનાં ક્રમોત્પત્તિર્મલાનાં તેભ્ય એવ ચ||૨૪૫|| વૃષ્યાણામાશુકૃદ્ધેતુર્ધાતુકાલોદ્ભવક્રમઃ| રોગૈકદેશકૃદ્ધેતુરન્તરગ્નિર્યથાઽધિકઃ||૨૪૬|| પ્રદુષ્યતિ યથા દુષ્ટો યાન્ રોગાઞ્જનયત્યપિ| ગ્રહણી યા યથા યચ્ચ ગ્રહણીદોષલક્ષણમ્||૨૪૭|| પૂર્વરૂપં પૃથક્ ચૈવ વ્યઞ્જનં સચિકિત્સિતમ્| ચતુર્વિધસ્ય નિર્દિષ્ટં તથા ચાવસ્થિકી ક્રિયા||૨૪૮|| જાયતે ચ યથાઽત્યગ્નિર્યચ્ચ તસ્ય ચિકિત્સિતમ્| ઉક્તવાનિહ તત્ સર્વં ગ્રહણીદોષકે મુનિઃ||૨૪૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ગ્રહણીચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||