21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಅರ್ಶಃಕಾರ್ಯತ್ವಾದ್ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮನು ಗ್ರಹಣೀಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಬ್ರೂತೇ| ಗ್ರಹಣೀಮಾಶ್ರಿತೋಽಗ್ನಿದೋಷೋ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಃ, ಏವಂ ಚಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಣೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದ್ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತೋಽಗ್ನಿದೋಷೋಽಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ಆಯುರ್ವರ್ಣೋ ಬಲಂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮುತ್ಸಾಹೋಪಚಯೌ ಪ್ರಭಾ| ಓಜಸ್ತೇಜೋಽಗ್ನಯಃ ಪ್ರಾಣಾಶ್ಚೋಕ್ತಾ ದೇಹಾಗ್ನಿಹೇತುಕಾಃ||೩|| ಶಾನ್ತೇಽಗ್ನೌ ಮ್ರಿಯತೇ, ಯುಕ್ತೇ ಚಿರಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ| ರೋಗೀ ಸ್ಯಾದ್ವಿಕೃತೇ, ಮೂಲಮಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ||೪||

ತತ್ರ ಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಗ್ನಿದೋಷೇ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನಾನನ್ತರತ್ವಾದ್ವಿಕೃತಿಜ್ಞಾನಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ತಾವದವಿಕೃತಸ್ಯಾಗ್ನೇ ರೂಪಮಾಹ- ಆಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಯುಃ ಚೇತನಾನುವೃತ್ತಿಃ| ವರ್ಣಃ ಗೌರಾದಿಃ| ಬಲಂ ಶಕ್ತಿಃ ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ಯನುಮೇಯಾ| ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಶಬ್ದೇನೈವ ವರ್ಣಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಯದ್ಯಪಿ ಲಭ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ “ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯೌಜಸ್ಕರಂ ಯತ್ತು ತದ್ವೃಷ್ಯಂ ತದ್ರಸಾಯನಮ್” (ಚಿ.ಅ.೧,ಪಾ.೧) ಇತಿ ; ತೇನ ವರ್ಣಾದೀನಾಮವಿಕಾರತ್ವಂ ನಾವಶ್ಯಂ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಭವತೀತಿ ವರ್ಣಾದೀನಾಂ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಕೃತಮ್| ಉತ್ಸಾಹಃ ದುಷ್ಕರೇಷ್ವಪಿ ಕಾರ್ಯೇಷ್ವಧ್ಯವಸಾಯಃ, ಉಪಚಯಃ ದೇಹಪುಷ್ಟಿಃ| ಓಜಃ ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಸರ್ವಧಾತುಸಾರರೂಪಮ್| ತೇಜಃ ದೇಹೋಷ್ಮಾ ಶುಕ್ರಂ ವಾ; ಯದುಕ್ತಂ ಶಾಲಾಕ್ಯೇ- “ದೃಷ್ಟಿಸ್ತೇಜೋಮಯೀ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಶುಕ್ರಂ ತೇಜಶ್ಚ ಕೇವಲಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ದೃಷ್ಟಿಬಲಾಪೇಕ್ಷೀ ತೇಜೋವೃದ್ಧಿಂ ಸಮಾಚರೇತ್” ಇತಿ| ಅಗ್ನಯ ಇತಿ ಭೂತಾಗ್ನಯಃ ಪಞ್ಚ, ಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ ಸಪ್ತ, ಇತಿ ದ್ವಾದಶಾಗ್ನಯಃ| ಪ್ರಾಣಾ ಇತಿ ಪ್ರಾಣಾಪಾನೋಪಲಕ್ಷಿತಾಃ ಪಞ್ಚಾಪಿ ವಾಯವಃ; ಕಿಂವಾ ಪ್ರಾಣವಾಯುರೇವ ‘ಪ್ರಾಣಾಃ’ ಇತಿ ಶಬ್ದೇನ ನಿತ್ಯಂ ಬಹುವಚನಾನ್ತೇನೋಚ್ಯತೇ; ಯಥಾ- ಅಪ್ಸರಸ್ಶಬ್ದೇನ ಏಕಾಽಪಿ ವಿದ್ಯಾಧರೀ ಕೀರ್ತ್ಯತೇ| ದೇಹಾಗ್ನಿಹೇತುಕಾ ಇತಿ ದೇಹಪೋಷಕಪ್ರಧಾನಜಾಠರಾಗ್ನಿಕಾರಣಕಾಃ| ಶಾನ್ತೇ ಇತ್ಯುತ್ಸನ್ನೇ| ಯುಕ್ತೇ ಇತಿ ಸಮೇ| ವಿಕೃತೇ ಇತಿ ಮನ್ದೇ ವಿಷಮೇ ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ವಾ| ಮೂಲಮಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಮಾದಿತಿ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಾದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕವಿಧಾನಾದಾಯುರ್ವರ್ಣಾದೀನಾಮಗ್ನಿರ್ಮೂಲಂ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯೇನೋಚ್ಯತೇ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಯದನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವೋಜೋಬಲವರ್ಣಾದಿಪೋಷಕಮ್| ತತ್ರಾಗ್ನಿರ್ಹೇತುರಾಹಾರಾನ್ನ ಹ್ಯಪಕ್ವಾದ್ರಸಾದಯಃ||೫||

ಸಾಮಾನ್ಯಕಾರಣಮುಕ್ತ್ವಾ, ಅಗ್ನೇಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರಣತ್ವಂ ವ್ಯುತ್ಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಯದನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಾಹ್ಯಾ ಅಪಿ ಗೈರಿಕಾದಯೋ ಧಾತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ ಇತಿ ತದ್ವ್ಯವಚ್ಛೇದಾರ್ಥಂ ಧಾತೋರ್ದೇಹವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಥಾಹೋರಾತ್ರಜನ್ಯೇಷು ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿಷು ಕಥಮಗ್ನೇಃ ಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ- ಆಹಾರಾದಿತಿ- ಏತೇನಾಹಾರಮಪ್ಯಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ ರಸಾದೀಞ್ಜನಯತಿ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ರಕ್ತಾದೀನಿ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ||೫||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

ಅನ್ನಮಾದಾನಕರ್ಮಾ ತು ಪ್ರಾಣಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಪ್ರಕರ್ಷತಿ| ತದ್ದ್ರವೈರ್ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಂ ಸ್ನೇಹೇನ ಮೃದುತಾಂ ಗತಮ್||೬|| ಸಮಾನೇನಾವಧೂತೋಽಗ್ನಿರುದರ್ಯಃ ಪವನೋದ್ವಹಃ| ಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಂ ಸಮಂ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಚತ್ಯಾಯುರ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ||೭|| ಏವಂ ರಸಮಲಾಯಾನ್ನಮಾಶಯಸ್ಥಮಧಃ ಸ್ಥಿತಃ| ಪಚತ್ಯಗ್ನಿರ್ಯಥಾ ಸ್ಥಾಲ್ಯಾಮೋದನಾಯಾಮ್ಬುತಣ್ಡುಲಮ್||೮||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯಾನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನಿನಾ ಯಥಾ ಪಾಕೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ಚ ಪಚ್ಯಮಾನಮನ್ನಂ ದೇಹಧಾತ್ವಾದಿರೂಪತಾಮಾಪದ್ಯತೇ, ತದಾಹ- ಅನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖಪ್ರವೇಶಾದಾರಭ್ಯಾನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಇಹೋಚ್ಯತೇ| ಆದಾನಮಾಹಾರಪ್ರಣಯನಂ ಕರ್ಮ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ, ಪ್ರಕರ್ಷತೀತಿ ನಯತಿ| ದ್ರವೈರಿತಿ ಪಾನೀಯಾದಿಭಿಃ | ಭಿನ್ನಸಙ್ಘಾತಮಿತಿ ಅವಯವಶೈಥಿಲ್ಯಮಾಪನ್ನಮ್| ಕಾಲೇ ಇತಿ ಬುಭುಕ್ಷಾಕಾಲೇ| ಭುಕ್ತಂ ಸಮಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಸಮಮ್| ಸಮಾನೇನಾವಧೂತ ಇತಿ ಅಗ್ನಿಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತೇನ ಸಮಾನೇನ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ, ಅಯಂ ಚ ಸಮಾನಃ ಪ್ರಾಕೃತತ್ವಾದ್ ಬಾಹ್ಯೋ ವಾಯುರಿವ ಅಗ್ನೇಃ ಸನ್ಧುಕ್ಷಣೋ ಭವತಿ ನ ವೈಷಮ್ಯಕರಃ, ವಿಕೃತಸ್ತು ವೈಷಮ್ಯಂ ಕರೋತಿ; ತೇನ ವಾತೇನ ವಿಷಮೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತೀತಿ ಚೋಪಪನ್ನಂ ಭವತಿ| ಏತೇ ಚ ದ್ರವಾದಯಃ ಪಾಚಕಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಸಹಾಯಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯನೇನ ಗ್ರನ್ಥೇನೋಚ್ಯತೇ; “ಆಹಾರಪರಿಣಾಮಕರಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ಭಾವಾ ಭವನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- ಊಷ್ಮಾ, ವಾಯುಃ, ಕ್ಲೇದಃ, ಸ್ನೇಹಃ, ಕಾಲಃ, ಸಮಯೋಗಶ್ಚ” (ಶಾ.ಅ.೬) ಇತಿ| ಉದರ್ಯಃ ಪಾಚಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಪವನೋದ್ವಹ’ ಇತ್ಯಗ್ನಿವಿಶೇಷಣಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಭುಕ್ತವಿಶೇಷಣಂ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತದಾ ಸಮ್ಯಗಿತ್ಯನೇನ ಮಾತ್ರಾಸಾಮ್ಯಮುಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಯಗ್ಗ್ರಹಣೇನ ತು ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಸಮ್ಪದುಚ್ಯತೇ| ಆಯುರ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ ಇತಿ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಾನುವರ್ತನಾಯ ತದ್ವಿವೃದ್ಧಯೇ ಚ| ರಸಮಲಾಯೇತಿ ತಾದರ್ಥ್ಯೇ ಚತುರ್ಥೀ| ಆಶಯಸ್ಥಮಿತಿ ಆಮಾಶಯಸ್ಥಮ್| ಅಧಃಸ್ಥಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಅಗ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಜ್ವಲನಸ್ವಭಾವತಯಾ ಊರ್ಧ್ವಸ್ಥಾನ್ನಪಾಕೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಸೂಚಯತಿ| ಅತ್ರಾರ್ಥೇ ಯಥೇತ್ಯಾದಿನಾ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ||೬-೮||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

ಅನ್ನಸ್ಯ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಷಡ್ರಸಸ್ಯ ಪ್ರಪಾಕತಃ| ಮಧುರಾದ್ಯಾತ್ ಕಫೋ ಭಾವಾತ್ ಫೇನಭೂತ ಉದೀರ್ಯತೇ||೯|| ಪರಂ ತು ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಸ್ಯಾಮ್ಲಭಾವತಃ| ಆಶಯಾಚ್ಚ್ಯವಮಾನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಚ್ಛಮುದೀರ್ಯತೇ||೧೦|| ಪಕ್ವಾಶಯಂ ತು ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಶೋಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ವಹ್ನಿನಾ| ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಪಕ್ವಸ್ಯ ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಟುಭಾವತಃ||೧೧||

ಏವಂ ಸ್ಥೂಲಪಾಕಕ್ರಮಮಭಿಧಾಯ, ಅವಾನ್ತರಮಣುಪಾಕಕ್ರಮಮಾಹ- ಅನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯೇತಿ ಭುಕ್ತಾನನ್ತರಮೇವ| ಷಡ್ರಸಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯೇನಾಭಿಧಾನಂ, ಕಿಂವಾ ಷಡ್ರಸಸ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಥಮಂ ಮಧುರತಾ ನಿರುಕ್ತಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಪ್ರಪಾಕತ ಇತಿ ಪ್ರಥಮಪಾಕತಃ; ಪ್ರಶಬ್ದ ಆದಿಕರ್ಮಣಿ| ಮಧುರಶ್ಚಾಸೌ ಆದ್ಯಶ್ಚೇತಿ ಮಧುರಾದ್ಯಃ; ಕಿಂವಾ ‘ಮಧುರಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಕಫೋ ಭಾವಾತ್’ ಇತಿ ಪಾಠಃ| ಫೇನಭೂತ ಇತಿ ಫೇನಸದೃಶೋಽಘನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪರಮಿತಿ ಆದ್ಯಮಧುರಪಾಕಾನನ್ತರಮ್| ವಿದಗ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಸ್ಯ| ಅಮ್ಲಭಾವಾ ಇತಿ ಜಾತಾಮ್ಲಸ್ವರೂಪತಃ| ಆಶಯಾತ್ ಆಮಾಶಯಾತ್| ಚ್ಯವಮಾನಸ್ಯ ಅಧೋಭಾಗಂ ವಾಯುನಾ ನೀಯಮಾನಸ್ಯ, ಅನೇನ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಂ ವಿದಗ್ಧಾಹಾರಸ್ಯ ದರ್ಶಯತಿ| ಅಚ್ಛಮಿತಿ ಅಘನಮ್| ಉದೀರ್ಯತೇ ಇತಿ ಪಿತ್ತಮುತ್ಪದ್ಯತೇ; ಅಮ್ಲಂ ಚ ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಭಾವಾದಾಹಾರಸ್ಯ ಉತ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ ಯುಕ್ತಮೇವ| ಪಕ್ವಾಶಯಂ ತು ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯೇತಿ ಮಲರೂಪತಯಾ ಪಕ್ವಾಶಯಂ ಗತಸ್ಯ| ಶೋಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ವಹ್ನಿನೇತಿ ಯದ್ಯಪ್ಯೂರ್ಧ್ವದಾಹಕ್ಷಮೋ ವಹ್ನಿಃ, ತಥಾಽಪ್ಯಸ್ಯಾಧೋಗತಸ್ಯ ವಹ್ನಿನಾ ಶೋಷ್ಯಮಾಣತ್ವಂ ಪಕ್ವಾಶಯಗತಸ್ಯಾಪ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ಯತಶ್ಚಾಧೋಗಮನೇ ಸಮ್ಯಗ್ವಹ್ನಿವ್ಯಾಪಾರೋ ನಾಸ್ತಿ, ಅತಃ ‘ಪಚ್ಯಮಾನಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪದಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ‘ಶೋಷ್ಯಮಾಣಸ್ಯ’ ಇತಿ ಕೃತಮ್| ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಪಕ್ವಸ್ಯೇತಿ ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತರೂಪತಯಾ ಮಲರೂಪತಯಾ ಪಕ್ವಸ್ಯ| ವಾಯುಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಟುಭಾವತ ಇತಿ ಪರಿಪಿಣ್ಡಿತಾವಸ್ಥೋದ್ಭೂತಕಟುತಾ ವಾಯೋರುತ್ಪದ್ಯತೇ| ಏವಮೀದೃಶಃ ಷಡ್ರಸಾಹಾರಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಪಾಕೋ ಭವತಿ| ನನು ಯದ್ಯತ್ರಾವಸ್ಥಾಪಾಕವಶಾತ್ ಷಣ್ಣಾಮೇವ ರಸಾನಾಂ ಕಫಾದಿಕರ್ತೃತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ತದಾ “ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯಶಃ ಕಟುಃ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಯೋ ವಿಪಾಕ ಉಚ್ಯತೇ ಸ ವಿರುಧ್ಯತೇ, ಅವಸ್ಥಾಪಾಕೇನೈವ ಬಾಧಿತತ್ವಾತ್; ಮೈವಂ, ನಹ್ಯವಸ್ಥಾಪಾಕೋಽಯಂ ರಸಸ್ವಭಾವಂ ನಿಷ್ಠಾಪಾಕಂ ಬಾಧತೇ, ಕಿನ್ತ್ವವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ; ತೇನ ರಸಾದಯೋಽಪಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಅವಸ್ಥಾಪಾಕೋಽಪಿ ಸ್ವಕೀಯಂ ಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ; ಯಥಾ- ಮಧುರತಿಕ್ತಾದಿಷಡ್ರಸೇಽನ್ನೇ ಉಪಯುಕ್ತೇ ಮಧುರೋಽಪಿ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ತಿಕ್ತಾದಯಶ್ಚ ಸ್ವಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ; ಅಯಂ ತು ವಿಶೇಷಃ- ಯನ್ಮಧುರಾಖ್ಯಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಪಾಕಸ್ಯ ಮಧುರಾದಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಕಾ ರಸಾ ಅನುಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ ತದಾ ಸ ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಜನಯತಿ, ಯದಾ ತ್ವವಸ್ಥಾಪಾಕೋ ವಿಪರೀತಕಟುಕಾದಿಪರಿಗೃಹೀತೋ ಭವತಿ ತದಾ ಸ್ತೋಕಮಾತ್ರಂ ಕಫಂ ಜನಯತಿ; ಏವಂ ಪಿತ್ತಜನಕೇಽವಸ್ಥಾಪಾಕೇಽಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| “ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಣಾಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೬) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಸ್ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕಸ್ತು ರಸಮಲವಿವೇಕಸಮಕಾಲೋ ಭಿನ್ನಕಾಲ ಏವಾವಸ್ಥಾಪಾಕೈಃ ಸಮಮಿತಿ ನ ವಿರೋಧಃ| ಸ ಚ ಭಿನ್ನಕಾಲೋಽಪ್ಯವಸ್ಥಾಪಾಕಕಾರ್ಯದೋಷಾನುಗುಣತಯಾಽನನುಗುಣತಯಾ ವಾ ಅವಸ್ಥಾಪಾಕಾಹಿತದೋಷಾಣಾಂ ವರ್ಧನಂ ಕ್ಷಪಣಂ ವಾ ಕರೋತೀತಿ ತಸ್ಯಾಭಿಧಾನಂ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಪ್ರಯೋಜನವದೇವ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಮನ್ನಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಹ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಯೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ವಿದಾಹಿನಸ್ತ ಏವ ‘ವಿದಾಹಿನಃ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ, ವಿಶೇಷವಿದಾಹಕರ್ತೃತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ನ ಷಡ್ರಸಾದಪ್ಯನ್ನಾತ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾವಸ್ಥಾಪಾಕೇ ಕಫಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಕಿನ್ತು ಷಡ್ರಸಾದಪ್ಯನ್ನಾತ್ ಪ್ರಥಮೇ ಪಾಕೇ ಮಧುರೋಽಯಮುದ್ಭೂತೋ ರಸಃ ಸ ಕಫಂ ಜನಯತಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಂ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾಯಾಮುದ್ಭೂತಾದಮ್ಲರಸಾದುತ್ಪದ್ಯತೇ, ಏವಂ ವಾಯುರಪಿ ಆಹಾರಕಟುತಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಭವತೀತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- ಯತ್- ನಾನ್ನಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾನ್ಮಧುರಾದ್ಯಾವಸ್ಥಿಕಂ ಭವತಿ, ಕಿನ್ತು ಕಫಾದಿಸ್ಥಾನೇಷು ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ಮಧುರಾದಯೋ ರಸಾಸ್ತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ತೇ ಚಾನ್ನಂ ಸ್ವಸ್ವಭಾವಂ ನೀತ್ವಾ ಕಫಾದೀಞ್ಜನಯನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ- “ಮಧುರೋ ಹೃದಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ರಸಃ ಕೋಷ್ಠೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ತತಃ ಸಂವರ್ಧತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶರೀರಬಲವರ್ಧನಃ|| ನಾಭೀಹೃದಯಮಧ್ಯೇ ಚ ರಸಸ್ತ್ವಮ್ಲೋ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ| ಸ್ವಭಾವೇನ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಂ ತತಃ ಪಿತ್ತಂ ವಿವರ್ಧತೇ|| ಅಧೋ ನಾಭ್ಯಾಸ್ತು ಖಲ್ವೇಕಃ ಕಟುಕೋಽವಸ್ಥಿತೋ ರಸಃ| ಪ್ರಾಯಃ ಶ್ರೇಷ್ಠತಮಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ವರ್ಧತೇಽನಿಲಃ|| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಪಾಕಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ರಸಾನಾಂ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ” ಇತಿ| ಇಹ ತು ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥಾಲೋಚನಯಾ ಯಥೋಕ್ತ ಏವ ಗ್ರನ್ಥಾರ್ಥೋ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಗತಮಧುರಾಮ್ಲರಸೌ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ತೇ ಕಫಾದ್ಯಧಿಗತಾ ರಸಾ ಅಸ್ಮಾಕಮಪಿ ಪಾಕಸಹಕಾರಿತಯಾ ಅನುಮತಾ ಏವ| ಯತ್ತು ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಕಾಂಶಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾಪಾಕೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ತೃತ್ವಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತದನುಮತಮೇವ; ಏವಂ ಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜನಕೋಂಽಶ ಆಹಾರಗತಃ ಸ ಸ್ಥಾನಮಹಿಮ್ನಾ ತದಾಹಾರಸ್ಯ ಮಧುರತಾಮಾಪಾದ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಜನಯತೀತಿ ಬ್ರೂಮಃ| ಯತ್ತು, ಅನೇನಾವಸ್ಥಾಪಾಕೇನ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರೀರಣಮಾತ್ರಂ ಕ್ರಿಯತೇ ನತು ವೃದ್ಧಿಃ, ವೃದ್ಧಿಃ ನಿಷ್ಠಾಪಾಕೇ ಏವ ಭವತೀತಿ ವದನ್ತಿ, ತದುಪಪತ್ತಿಶೂನ್ಯಂ ಭಾತಿ; ಕಿಞ್ಚ, ಅವಸ್ಥಾಪಾಕಾತ್ ಕಫಪಿತ್ತಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಃ, ತಥಾ ನಿಷ್ಠಾಪಾಕಾಚ್ಚ ಮಲರೂಪತಯಾ ಉತ್ಪಾದ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ಪಶ್ಯಾಮಃ||೯-೧೧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

ಅನ್ನಮಿಷ್ಟಂ ಹ್ಯುಪಹಿತಮಿಷ್ಟೈರ್ಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ ಪೃಥಕ್| ದೇಹೇ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಗನ್ಧಾದೀನ್ ಘ್ರಾಣಾದೀನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ||೧೨||

ಕರ್ಮಾನ್ತರೇಣಾಪ್ಯನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತಮಾಹ- ಅನ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಮಿಷ್ಟಂ ಹ್ಯುಪಹಿತಮಿತಿ ಹಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ಇಷ್ಟಶಬ್ದೇನೇಹ ಪ್ರಿಯಂ ಹಿತಂ ಚೋಚ್ಯತೇ ನ ಪ್ರಿಯಮಾತ್ರಮ್, ಅಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಮಾತ್ರಸ್ಯ ನ ದೇಹವ್ಯವಸ್ಥಿತಿಃ ಗನ್ಧಾದಿತರ್ಪಕತ್ವಂ ಚ ಭವತಿ; ಉಪಹಿತಮಿತಿ ಉಪಯುಕ್ತಮ್| ಇಷ್ಟೈರಿತಿ ಪ್ರಿಯಹಿತೈಃ ಗನ್ಧರಸರೂಪಸ್ಪರ್ಶಶಬ್ದೈಃ| ಅತ್ರ ಯದ್ಯಪಿ ಹಿತತ್ವಮೇವ ಗನ್ಧಾದೀನಾಮಾಹಾರಗತಾನಾಂ ದೇಹಗತಗನ್ಧಾದಿಪೋಷಣೇ ಪ್ರಧಾನಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಿಯತ್ವಮಪ್ಯಾಹಾರಗತಗನ್ಧಾದೀನಾಂ ತದಾತ್ವೋಪಕಾರಕತಯಾ ಗ್ರಹೀತುಂ ಪ್ರಿಯತ್ವಹಿತತ್ವಯೋರ್ದ್ವಯೋರಪ್ಯುಪಾದಾನಂ ಕೃತಮ್| ದೇಹೇ ಪ್ರೀಣಾತಿ ಗನ್ಧಾದೀನಿತಿ ದೇಹಶ್ರಿತಾನ್ ಗನ್ಧಾದೀನ್ ಪೋಷಯತಿ| ತಥಾ ಘ್ರಾಣಾದೀನಿ ಚ ಘ್ರಾಣದರ್ಶನರಸನಸ್ಪರ್ಶನಶ್ರೋತ್ರಾಣಿ ಇಷ್ಟೈರ್ಗನ್ಧಾದಿಭಿಃ ಪ್ರೀಣಾತಿ ತರ್ಪಯತಿ, ಪೋಷಯತೀತಿ ಯಾವತ್| ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯಪಿ ಹಿ ಪಾಞ್ಚಭೌತಿಕಾನ್ಯಸ್ಮದ್ದರ್ಶನೇ; ತಾನಿ ಚ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಾನಿ||೧೨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯವಾಯವ್ಯಾಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಸನಾಭಸಾಃ| ಪಞ್ಚಾಹಾರಗುಣಾನ್ಸ್ವಾನ್ಸ್ವಾನ್ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನ್ಪಚನ್ತಿ ಹಿ||೧೩||

ಭೌತಿಕವಹ್ನಿವ್ಯಾಪಾರಮಾಹ- ಭೌಮೇತ್ಯಾದಿ| ಭೌಮಾದಯಃ ಪಞ್ಚೋಷ್ಮಾಣಃ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಬಲಾ ಅನ್ತರೀಯಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಚನ್ತಃ ಸ್ವಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನ್ ಪೂರ್ವಪಾರ್ಥಿವಗನ್ಧತ್ವಾದ್ಯವಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಗುಣಾನ್ ನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಏತದೇವ “ವಿವಿಧಮಶಿತಪೀತಲೀಢಖಾದಿತಂ ಜನ್ತೋರ್ಹಿತಮನ್ತರಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಬಲೇನ ಯಥಾಸ್ವೇನೋಷ್ಮಣಾ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಪಚ್ಯಮಾನಂ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸೂತ್ರಾಸ್ಥಾನೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಭೂತಾಗ್ನಿನಾ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯಂ ಪಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಿ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಾಕೇನೈತದೇವ ಜನನಂ ಯದ್ವಿಶಿಷ್ಟಗುಣಯುಕ್ತತ್ವಂ, ತೇನ ಪಾಕೇನ ಜನ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುಣಾ ಏವ ಜನ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನಾಹಾರಗುಣಾಞ್ಜನಯನ್ತೀತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಅನೇನ ಗುಣಜನನಮೇವಾಗ್ನಿನೋಚ್ಯತೇ; ನ ದ್ರವ್ಯಜನನಮ್| ಕಿಂವಾ ಆಹಾರಾಶ್ಚ ಗುಣಾಶ್ಚೇತಿ ವಿಗ್ರಹಾದಾಹಾರಶಬ್ದೇನ ಆಹಾರಾಧಿಕರಣರೂಪಂ ದ್ರವ್ಯಮಪಿ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಪಾರ್ಥಿವಾದೀನಿತಿ ಪಾರ್ಥಿವಾಪ್ಯತೈಜಸವಾಯವೀಯನಾಭಸಾನ್| ತತ್ರ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಃ ಸರ್ವಾನೇವಾಹಾರರಸಮಲವಿಪಾಕಾನ್ ಪಚತಿ, ಭೌತಿಕಾಸ್ತ್ವಗ್ನಯಃ ಸ್ವಾನ್ ಸ್ವಾನ್ ಗುಣಾಞ್ಜನಯನ್ತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಪೂರ್ವಂ ಕೃತೇ ಸಙ್ಘಾತಭೇದೇ ಪಶ್ಚಾದ್ಭೂತಾಗ್ನಯಃ ಪಞ್ಚ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಚನ್ತಿ” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ಭೂತಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರೋ ಧಾತುಷ್ವಪ್ಯಸ್ತಿ, ಯತೋ ಧಾತುಷ್ವಪಿ ಪಞ್ಚಭೂತಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಧಾತ್ವಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರೋ ಭೂತಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಕ್ರಮೇಣೈವೋಕ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಚ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ ದೇಹೇ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾಃ ಪೃಥಕ್| ಪಾರ್ಥಿವಾಃ ಪಾರ್ಥಿವಾನೇವ ಶೇಷಾಃ ಶೇಷಾಂಶ್ಚ ಕೃತ್ಸ್ನಶಃ||೧೪||

ಅಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಹಾರಗುಣಾನಾಹ- ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತಿ ಯದ್ಯಸ್ಯಾತ್ಮೀಯಂ; ಸಜಾತೀಯಾ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾ ಸಜಾತೀಯಾನ್ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ| ತೇನ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಾದಿದ್ರವ್ಯರೂಪಾಣಿ ದೇಹಧಾತುದೋಷಮಲಾಖ್ಯಾನಿ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ, ಗುಣಾಸ್ತು ಪಾಕಸ್ಥಿತಗನ್ಧಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವಾದಯಃ ದೇಹಗನ್ಧಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವಾದೀನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ| ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾರ್ಥಂ ಸ್ಫೋರಯತಿ- ಪಾರ್ಥಿವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಾರ್ಥಿವಾ ಆಹಾರದ್ರವ್ಯಗುಣಾ ದೇಹಗತಾನ್ ಪಾರ್ಥಿವಾನೇವ ದ್ರವ್ಯಗುಣಾನ್ ಪುಷ್ಣನ್ತಿ| ಆಹಾರದ್ರವ್ಯಗುಣಾ ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ರವ್ಯಗತಗುಣಾ ಏವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ದ್ರವ್ಯಪೋಷಣಂ ತು ಗುಣಪೋಷಣೇನ ಲಭ್ಯತೇ, ಗುಣಪೋಷಣಂ ದ್ರವ್ಯಪೋಷಣಮನ್ತರಾ ಕರ್ತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್||೧೪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ಸಪ್ತಭಿರ್ದೇಹಧಾತಾರೋ ಧಾತವೋ ದ್ವಿವಿಧಂ ಪುನಃ| ಯಥಾಸ್ವಮಗ್ನಿಭಿಃ ಪಾಕಂ ಯಾನ್ತಿ ಕಿಟ್ಟಪ್ರಸಾದವತ್ ||೧೫||

ಭೂತಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರಂ ದರ್ಶಯಿತ್ವಾ ಧಾತ್ವಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಪ್ತಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ದೇಹಧಾತಾರ ಇತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ದೇಹಧಾರಕಾಃ| ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ ಪಾಕಮ್| ತದೇವ ಪ್ರಕಾರದ್ವಯಮಾಹ- ಕಿಟ್ಟಪ್ರಸಾದವದಿತಿ; ಕಿಟ್ಟಪ್ರಸಾದರೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಯದ್ಯಪಿ ಕಿಟ್ಟವಾನ್ ಪಾಕೋ ನ ಭವತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಬಹೂನಾಂ ಕಿಟ್ಟವತ್ತ್ವಾದ್ ದ್ವಿವಿಧಮಿತಿ ನಿರ್ದೇಶಶ್ಛತ್ರಿಣೋ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಃ| ಪುನರಿತಿ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಪಾಕಾನನ್ತರಮ್||೧೫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ತತೋ ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸ್ತತೋಽಸ್ಥಿ ಚ| ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾದ್ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಸಾದಜಃ||೧೬||

ಪಾಕಜನ್ಯಾನಾಂ ರಸಾದೀನಾಮುತ್ಪಾದಂ ಕ್ರಮೇಣಾಹ- ರಸಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ಪ್ರಸಾದಜಂ, ತತೋ ರಕ್ತಾನ್ಮಾಂಸಂ ಪ್ರಸಾದಜಂ, ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಃ ಪ್ರಸಾದಜಮಿತ್ಯಾದಿ ಯಾವಚ್ಛುಕ್ರಾದ್ಗರ್ಭಃ ಪ್ರಸಾದಜ ಇತಿ| ಪ್ರಸಾದಜಶಬ್ದೇನ ರಸಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರಸಾದಾಂಶಜನ್ಯಾ ರಕ್ತಾದಯಃ, ಕಿಟ್ಟಾಂಶಜನ್ಯಾಸ್ತು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಕಫಾದಯ ಇತಿ| ಶುಕ್ರಾತ್ತು ನಿರ್ಮಲತಯಾ ಪ್ರಸಾದಜ ಏವ ಗರ್ಭೋ ಭವತಿ, ನತು ಮಲಜನ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಶುಕ್ರಮಲತಯಾ ಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ವದನ್ತಿ; ತನ್ನ, ತನ್ತ್ರೇಽನಭಿಧಾನಾತ್| ತಥಾ ಶುಕ್ರಮಲಂ ಯದಿ ಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ಸ್ಯುಸ್ತದಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಪಿ ಸಶುಕ್ರತಯಾ ಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ಭವೇಯುಃ; ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚ ಸಶುಕ್ರಾ ಏವ, ಪರಂ ತಾಸಾಂ ಶುಕ್ರಂ ಗರ್ಭಾರಮ್ಭಕಂ ನ ಭವತೀತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ ಪ್ರಾಕ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಗರ್ಭಪ್ರಸಾದಜಶಬ್ದೇನ ನಪುಂಸಕೇನ ಓಜೋಽಭಿದಧತಿ| ಪ್ರಸಾದಜ ಇತ್ಯತ್ರ ಜಾತಶಬ್ದಃ ಪೋಷಣ ಏವ ವರ್ತತೇ, ನಾಪೂರ್ವೋತ್ಪಾದೇ; ರಕ್ತಾದಯೋ ಹಿ ಗರ್ಭಾತ್ಪ್ರಭೃತ್ಯೇವೋತ್ಪನ್ನಾ ರಸಾದಿಭಿಃ ಪೋಷ್ಯನ್ತೇ; ರಕ್ತಾದಯೋ ಹಿ ಗರ್ಭಪ್ರಭೃತ್ಯೇವ ಪೋಷ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಚ ತ್ರಿಧಾತೂತ್ಪಾದೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾರೋ ವರ್ಣಯನ್ತಿ- ತತ್ರ ರಸಃ ಸ್ವಾಗ್ನಿಪಚ್ಯಮಾನೋ ರಕ್ತತಾಂ ಯಾತಿ, ರಕ್ತಂ ಮಾಂಸತಾಮಿತ್ಯಾದಿ ಪೂರ್ವಪೂರ್ವಧಾತುಪರಿಣಾಮಾದುತ್ತರೋತ್ತರಧಾತೂತ್ಪಾದಃ; ಯಥಾ ಕ್ಷೀರಾದ್ದಧಿ ಭವತಿ, ದಧ್ನೋ ನವನೀತಂ, ನವನೀತಾದ್ಘೃತಂ, ಘೃತಾದ್ ಘೃತಮಣ್ಡಃ, ಇತ್ಯೇಕಃ ಪಕ್ಷಃ| ಕಿಂವಾ ರಸ ಏವ ರಕ್ತಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ಲಾವಯತಿ, ತತ್ರ ಚ ರಕ್ತಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ರಕ್ತಸಾದೃಶ್ಯಮನುಭವತಿ, ರಕ್ತಂ ಚ ರಕ್ತಸಮಾನೇನಾಂಶೇನ ಪೋಷಯತಿ; ತತೋ ರಕ್ತಮಾಪ್ಲಾವ್ಯ ಮಾಂಸಮಾಪ್ಲಾವಯತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಮಾಂಸಪೋಷಣಂ ಕರೋತಿ, ಮಾಂಸಸಾದೃಶ್ಯತಾಮನುಭವತಿ; ಏವಂ ಉತ್ತರೋತ್ತರಧಾತೂನ್ ರಸ ಏವಾಪ್ಲಾವಯತಿ ವರ್ಧಯತಿ ಚ; ಯಥಾ ಕೇದಾರನಿಷಿಕ್ತಂ ಕುಲ್ಯಾಜಲಂ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನಾಂ ಕೇದಾರೀಂ ತರ್ಪಯಿತ್ವಾ ಕ್ರಮೇಣ ಕೇದಾರಿಕಾನ್ತರಾಣಿ ಆಪ್ಲಾವಯತಿ| ಕಿಂವಾ ಆಹಾರರಸಸ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನೋ ಭಿನ್ನೈರೇವ ಮಾರ್ಗೈ ರಸರುಧಿರಾದೀನಿ ಸಮಾನೇನಾಂಶೇನ ತರ್ಪಯತಿ, ತತ್ರ ಚ ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನೋ ಧಾತುಸ್ತತ್ಪೋಷಕೋ ಧಾತುಭಾಗಸ್ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ, ಯಸ್ತು ವಿದೂರೋ ಧಾತುಸ್ತಸ್ಯ ವಿದೂರಮಾರ್ಗತಯಾ ಚಿರೇಣ ಪೋಷಣಂ ಭವತಿ, ಏವಂ ಭಿನ್ನೈರೇವ ಮಾರ್ಗೈರ್ಧಾತೂನಾಂ ಪೋಷಣಂ ಭವತಿ; ಯಥಾ ಖಲೇ ಉತ್ಪತಿತಾನಾಂ ಕಪೋತಾನಾಂ ಭಿನ್ನದಿಗ್ಗಾಮಿನಾಂ ಸ್ವೀಯಸ್ವೀಯಮಾರ್ಗೇಣೈವ ಗಚ್ಛತಾಂ ಗಮ್ಯದೇಶಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಸನ್ನವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟತ್ವಾದಿಭೇದೇನ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿರೇಣ ಚ ಗಮನಂ ಭವತಿ, ತದ್ವತ್| ಇತಿ ಕ್ಷೀರದಧಿನ್ಯಾಯ-ಕೇದಾರೀಕುಲ್ಯಾನ್ಯಾಯ-ಖಲೇಕಪೋತನ್ಯಾಯಾತ್ತ್ರೇಧಾ ಧಾತುಪೋಷಣಕ್ರಮಃ| ತತ್ರೇಹ ಶಬ್ದಾರ್ಥಪರ್ಯಾಲೋಚನಯಾ ಕೇದಾರೀಕುಲ್ಯಾನ್ಯಾಯಃ ಕ್ಷೀರದಧಿನ್ಯಾಯೋ ವಾ ಸಙ್ಗತ ಏವಃ, ಖಲೇಕಪೋತನ್ಯಾಯಸ್ತು ಮನಾಗ್ದುರ್ಘಟಃ| ತಸ್ಮಿನ್ ಹಿ ಪಕ್ಷೇ ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ಪ್ರಸಾದಜಮಿತ್ಯರ್ಥವ್ಯುತ್ಪಾದನಂ ದುಃಶಕಂ, ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಂ ಚೈತದ್ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ, ತತ್ರೈವಾನುಸರಣೀಯಃ ಪ್ರಪಞ್ಚಃ| ನನು, ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ಆಹಾರರಸಾದ್ರಸಾದಿಪುಷ್ಟಿರುಕ್ತಾ “ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ತ್ವಾಹಾರರಸಾದ್ರಸರುಧಿರ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ; ತತ್ರ ರಸದ್ವಯಂ ಸ್ವೀಕೃತಮ್, ಇಹ ತ್ವೇಕ ಏವ ರಕ್ತಪೋಷಕೋ ರಸ ಇತಿ ಕಥಂ ನ ವಿರೋಧಃ? ಮೈವಂ, ತತ್ರಾಪಿ ಆಹಾರರಸಶಬ್ದೇನ ಆಹಾರಜಃ ಪ್ರಸಾದೋಽಭಿಧೀಯತೇ, ಸ ಚ ರಸಗ್ರಹಣಗೃಹೀತ ಏವ| ಯತೋ ದ್ವಿವಿಧೋ ರಸಃ- ಸ್ಥಾಯೀ, ಪೋಷಕಶ್ಚೇತಿ; ತೇನ ತತ್ರ ಧಾತುಪೋಷಕಪೋಷ್ಯರಸಾಂಶಯೋರ್ಭೇದವಿವಕ್ಷಯಾ ಭೇದ ಉಕ್ತಃ; ಇಹ ಸ್ಥಾಯೀಪೋಷಕರಸಾಂಶಾವಪ್ಯೇಕತಯಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ, ಸ್ಥಾಯಿರಸಪೋಷಕರಸಭಾಗಯೋಃ ಸ್ಥಾನಭೇದಾದ್ಯಭಾವಾದೇಕತ್ವಮ್; ಏವಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಪ್ತಧಾತುಕಂ ಶರೀರಮುಚ್ಯತೇ| ಏತದಪಿ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ ಏವ ಪ್ರಪಞ್ಚಿತಮ್||೧೬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ರಸಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಂ ತತೋ ರಕ್ತಮಸೃಜಃ ಕಣ್ಡರಾಃ ಸಿರಾಃ| ಮಾಂಸಾದ್ವಸಾ ತ್ವಚಃ ಷಟ್ ಚ ಮೇದಸಃ ಸ್ನಾಯುಸಮ್ಭವಃ ||೧೭||

ಧಾತೂನಾಂ ಪೋಷಣಮಭಿಧಾಯೋಪಧಾತುಪೋಷಣಮಾಹ- ರಸಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಾತ್ ಸ್ತನ್ಯಂ ಪ್ರಸಾದಜಂ, ತಥಾ ರಕ್ತಮಪಿ ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಂ ರಸಾದೇವ ಪ್ರಸಾದಭಾಗಜನ್ಯಮ್; ಉಕ್ತಂ ಚ ಸುಶ್ರುತೇ- “ರಸಾದೇವ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ರಕ್ತಂ ರಜಃಸಞ್ಜ್ಞಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತಿ| ಏತಚ್ಚ ರಜೋ ರಸಜನ್ಯಮಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮತಯಾ ಚಿರೇಣೈವ ಜಾಯತೇ; ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಏವಂ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರಭವತಿ, ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚಾರ್ತವಮ್” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತಿ| ಅಸ್ರಜಃ ಕಣ್ಡರಾಃ ಸ್ಥೂಲ ಸ್ನಾಯವಃ, ಮೇದಸಸ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ನಾಯುಪೋಷಣಂ ‘ಮೇದಸಃ ಸ್ನಾಯುಸಮ್ಭವಃ’ ಇತ್ಯನೇನ ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಇಹ ಹಿ ಕಣ್ಡರಾಶಬ್ದೇನ ಸ್ಥೂಲಸ್ನಾಯುರುಚ್ಯತೇ, ಸುಶ್ರುತೇ ತು ಸ್ಥೂಲಸಿರಾ| ತೇ ಚ ಸ್ತನ್ಯಾದಯೋ ಧಾತ್ವನ್ತರಾಪೋಷಣಾಚ್ಛರೀರಪೋಷಕಾ ಅಪ್ಯುಪಧಾತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ, ರಸಾದಯಸ್ತು ಶರೀರಧಾರಕತಯಾ ಧಾತ್ವನ್ತರಪೋಷಕತಯಾ ಚ ಧಾತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯನ್ತೇ; ಉಕ್ತಂ ಚ ಭೋಜೇ- “ಸಿರಾಸ್ನಾಯುರಜಃಸ್ತನ್ಯತ್ವಚೋ ಗತಿವಿವರ್ಜಿತಾಃ| ಧಾತುಭ್ಯಶ್ಚೋಪಜಾಯನ್ತೇ ತಸ್ಮಾತ್ತ ಉಪಧಾತವಃ” ಇತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಹಿ ‘ಧಾತುಭ್ಯಶ್ಚೋಪಜಾಯನ್ತೇ’ ಇತ್ಯನೇನ ಜಾಯನ್ತ ಏವ, ಪರಂ ನ ಜನಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಶುಕ್ರಂ ತು ಓಜೋಜನಕತ್ವಾದ್ ಧಾತ್ವನ್ತರ್ಗತಮೇವ| ಓಜಸ್ತು ಇಹ ನ ಧಾತುಷು ನಾಪ್ಯುಪಧಾತುಷು ಪಠಿತಂ, ತಸ್ಯ ಸಪ್ತಧಾತುಸಾರರೂಪತಯಾ ಸಪ್ತಧಾತ್ವನ್ತರಗತತ್ವಾದೇವ, ಅತ ಏವ ತಸ್ಯಾಗ್ನಿರಪಿ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಃ||೧೭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

ಕಿಟ್ಟಮನ್ನಸ್ಯ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ, ರಸಸ್ಯ ತು ಕಫೋಽಸೃಜಃ| ಪಿತ್ತಂ, ಮಾಂಸಸ್ಯ ಖಮಲಾ, ಮಲಃ ಸ್ವೇದಸ್ತು ಮೇದಸಃ||೧೮|| ಸ್ಯಾತ್ಕಿಟ್ಟಂ ಕೇಶಲೋಮಾಸ್ಥ್ನೋ, ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಸ್ನೇಹೋಽಕ್ಷಿವಿಟ್ತ್ವಚಾಮ್| ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟೇ ಧಾತೂನಾಂ ಪಾಕಾದೇವಂವಿಧರ್ಚ್ಛತಃ ||೧೯|| ಪರಸ್ಪರೋಪಸಂಸ್ತಬ್ಧಾ ಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾ |೨೦|

ಪ್ರಸಾದಭಾಗೋತ್ಪಾದಮಭಿಧಾಯ ಮಲಭಾಗೋತ್ಪಾದಮಾಹ- ಕಿಟ್ಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ರಸಸ್ಯ ಕಫ ಇತಿ ರಸೇ ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಕಿಟ್ಟಂ ಕಫೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಸಾದಶ್ಚ ರಕ್ತಂ; ಏವಂ ರಕ್ತಾದಿಮಲೇಽಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಮಾಂಸಸ್ಯ ಖಮಲಾ ಇತಿ ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿನಾಸಾಸ್ಯಪ್ರಜನನಮಲಾಃ| ಮಲಃ ಸ್ವೇದಸ್ತು ಮೇದಸ ಇತಿ ಸ್ವೇದೋ ಯದ್ಯಪಿ ಉದಕವಿಶೇಷ ಏವ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಮೇದೋಮಲತ್ವೇನೈವೋತ್ಪತಿಃ; ಕಿಂವಾ, ಉದಕಾದಪಿ ಸ್ವೇದೋ ಭವತಿ ಮೇದೋಮಲತಯಾ ಚ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ಕಫೋಽವಸ್ಥಾಪಾಕಾದ್ ರಸಮಲತಯಾ ಚ ಭವತಿ| ಅಸ್ಥಿಮಲಂ ನಖೋಽಪಿ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದುನ್ನೇಯಃ| ತತ್ರ ಹಿ “ನಖಲೋಮ ಚ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಥಿಮಲತ್ವಂ ನಖಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ವಿವಿಧಾಶಿತಪೀತೀಯೇ- “ಕಿಟ್ಟಾತ್ ಕೇಶನಖಾದಯಃ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ” (ಸೂ.ಅ.೨೮) ಇತಿ; ಕಿನ್ತು ಶಾರೀರೇಽಸ್ಥಿಗಣನಾಯಾಂ “ವಿಂಶತಿರ್ನಖಾ” (ಶಾ.ಅ.೭) ಇತ್ಯನೇನಾಸ್ಥಿತ್ವೇನ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ| ಏವಮುಕ್ತೇನ ಕ್ರಮೇಣ ಪ್ರಸಾದಕಿಟ್ಟೇ ದ್ವಿಧಾ ಋಚ್ಛತೋ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪೋಷ್ಯೇಣಾಪಿ ರಕ್ತೇನ ರಸಸ್ಯಾಪ್ಯಾಯನಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ತಥಾ ಮಾಂಸೇನಾಪಿ ರಕ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಪರಸ್ಪರಂ ಧಾತೂನಾಮುತ್ಪಾದಕತ್ವಮಾಹ- ಪರಸ್ಪರೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾತುಸ್ನೇಹಪರಮ್ಪರಾ ಪರಸ್ಪರೋಪಸಂಸ್ತಬ್ಧೇತಿ ಅನ್ಯೋನ್ಯಮುಪಸ್ನೇಹೇನ ಸಂಸ್ತಬ್ಧತ್ವಾತ್ ಸನ್ತರ್ಪಿತೇತಿ ಯಾವತ್||೧೮-೧೯||-

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

ವೃಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವಸ್ತು ಪುಷ್ಣಾತಿ ಬಲಮಾಶು ಹಿ||೨೦|| ಷಡ್ಭಿಃ ಕೇಚಿದಹೋರಾತ್ರೈರಿಚ್ಛನ್ತಿ ಪರಿವರ್ತನಮ್| ಸನ್ತತ್ಯಾ ಭೋಜ್ಯಧಾತೂನಾಂ ಪರಿವೃತ್ತಿಸ್ತು ಚಕ್ರವತ್||೨೧|| (ಇತ್ಯುಕ್ತವನ್ತಮಾಚಾರ್ಯಂ ಶಿಷ್ಯಸ್ತ್ವಿದಮಚೋದಯತ್| ರಸಾದ್ರಕ್ತಂ ವಿಸದೃಶಾತ್ ಕಥಂ ದೇಹೇಽಭಿಜಾಯತೇ||೨೨|| ರಸಸ್ಯ ಚ ನ ರಾಗೋಽಸ್ತಿ ಸ ಕಥಂ ಯಾತಿ ರಕ್ತತಾಮ್| ದ್ರವಾದ್ರಕ್ತಾತ್ಸ್ಥಿರಂ ಮಾಂಸಂ ಕಥಂ ತಜ್ಜಾಯತೇ ನೃಣಾಮ್||೨೩|| ದ್ರವಧಾತೋಃ ಸ್ಥಿರಾನ್ಮಾಂಸಾನ್ಮೇದಸಃ ಸಮ್ಭವಃ ಕಥಮ್| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾಭ್ಯಾಂ ಮಾಂಸಮೇದೋಭ್ಯಾಂ ಖರತ್ವಂ ಕಥಮಸ್ಥಿಷು||೨೪|| ಖರೇಷ್ವಸ್ಥಿಷು ಮಜ್ಜಾ ಚ ಕೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮೃದುಸ್ತಥಾ| ಮಜ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಪರಿಣಾಮೇನ ಯದಿ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ||೨೫|| ಸರ್ವದೇಹಗತಂ ಶುಕ್ರಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ಮನೀಷಿಣಃ| ತಥಾಽಸ್ಥಿಮಧ್ಯಮಜ್ಜ್ಞಶ್ಚ ಶುಕ್ರಂ ಭವತಿ ದೇಹಿನಾಮ್||೨೬|| ಛಿದ್ರಂ ನ ದೃಶ್ಯತೇಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ತನ್ನಿಃಸರತಿ ವಾ ಕಥಮ್| ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಶಿಷ್ಯೇಣ ಗುರುಃ ಪ್ರಾಹೇದಮುತ್ತರಮ್||೨೭|| ತೇಜೋ ರಸಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಮನುಜಾನಾಂ ಯದುಚ್ಯತೇ| ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಃ ಸ ರಾಗೇಣ ರಸೋ ರಕ್ತತ್ವಮೃಚ್ಛತಿ||೨೮|| ವಾಯ್ವಮ್ಬುತೇಜಸಾ ರಕ್ತಮೂಷ್ಮಣಾ ಚಾಭಿಸಂಯುತಮ್| ಸ್ಥಿರತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಮಾಂಸಂ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಪಕ್ವಮೇವ ತತ್ ||೨೯|| ಸ್ವತೇಜೋಽಮ್ಬುಗುಣಸ್ನಿಗ್ಧೋದ್ರಿಕ್ತಂ ಮೇದೋಽಭಿಜಾಯತೇ| ಪೃಥಿವ್ಯಗ್ನ್ಯನಿಲಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಘಾತಃ ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಕೃತಃ||೩೦|| ಖರತ್ವಂ ಪ್ರಕರೋತ್ಯಸ್ಯ ಜಾಯತೇಽಸ್ಥಿ ತತೋ ನೃಣಾಮ್| ಕರೋತಿ ತತ್ರ ಸೌಷಿರ್ಯಮಸ್ಥ್ನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಸಮೀರಣಃ||೩೧|| ಮೇದಸಸ್ತಾನಿ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ ಸ್ನೇಹೋ ಮಜ್ಜಾ ತತಃ ಸ್ಮೃತಃ| ತಸ್ಮಾನ್ಮಜ್ಜ್ಞಸ್ತು ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಶುಕ್ರಂ ಸಞ್ಜಾಯತೇ ತತಃ||೩೨|| ವಾಯ್ವಾಕಾಶಾದಿಭಿರ್ಭಾವೈಃ ಸೌಷಿರ್ಯಂ ಜಾಯತೇಽಸ್ಥಿಷು| ತೇನ ಸ್ರವತಿ ತಚ್ಛುಕ್ರಂ ನವಾತ್ ಕುಮ್ಭಾದಿವೋದಕಮ್||೩೩|| ಸ್ರೋತೋಭಿಃ ಸ್ಯನ್ದತೇ ದೇಹಾತ್ ಸಮನ್ತಾಚ್ಛುಕ್ರವಾಹಿಭಿಃ | ಹರ್ಷೇಣೋದೀರಿತಂ ವೇಗಾತ್ ಸಙ್ಕಲ್ಪಾಚ್ಚ ಮನೋಭವಾತ್||೩೪|| ವಿಲೀನಂ ಘೃತವದ್ವ್ಯಾಯಾಮೋಷ್ಮಣಾ ಸ್ಥಾನವಿಚ್ಯುತಮ್| ಬಸ್ತೌ ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ನಿರ್ಯಾತಿ ಸ್ಥಲಾನ್ನಿಮ್ನಾದಿವೋದಕಮ್)||೩೫||

ವೃಷ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಧಾತುಪರಮ್ಪರಾಕ್ರಮೇಣ ಶುಕ್ರಜನನಾದಿಕಾರ್ಯಂ ನಿಷೇಧಯನ್ನಾಹ- ವೃಷ್ಯಾದೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಬಲ್ಯಭೇದನಾದೀನಿ ಗ್ರಾಹಯತಿ| ವೃಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪ್ರಭಾವೋ ಬಲಂ ಶೀಘ್ರಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ, ತತಸ್ತೇ ಕ್ಷೀರಾದಯಃ ಪ್ರಭಾವವರ್ಧಿತಬಲಾಃ ಶೀಘ್ರಮೇವಾನ್ನಕಾರ್ಯಂ ಶುಕ್ರಜನನಾದಿ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನ ಯಥೋಕ್ತಧಾತುಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ವೃಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಕ್ಷೀರಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಯಃ ಪ್ರಭಾವಃ ಸ ಆಶು ಬಲಂ ಪುಷ್ಣಾತಿ ಸ್ವಜನ್ಯಾನಾಂ ಶುಕ್ರಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಹಿಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣೇ; ಏವಂ ವೃಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಭಾವಾಚ್ಛುಕ್ರಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ ಶೀಘ್ರಂ ಭವತಿ| ಅಥೋತ್ಸರ್ಗತಃ ಕಿಯತಾ ಕಾಲೇನ ಧಾತುಪರಿವೃತ್ತಿರ್ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಷಡ್ಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಷಡ್ಭಿರಹೋರಾತ್ರೈ ರಸಸ್ಯ ಶುಕ್ರರೂಪತಯಾ ಪರಿವರ್ತನಂ ಭವತೀತಿ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ| ತತ್ರೋತ್ಪನ್ನೋ ರಸೋ ರಕ್ತಮೇಕೇನಾಹೋರಾತ್ರೇಣ ಯಾತಿ, ಏವಂ ರಸೋತ್ಪತ್ತಿದಿನಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಷಡಹೇನ ಶುಕ್ರತಾ ಭವತಿ; ಯದಾ ತು ರಸೋತ್ಪತ್ತಿದಿನಮಪಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ತದಾ ಷಡ್ಭಿರ್ದಿನೈರತಿಕ್ರಾನ್ತೈಃ ಸಪ್ತಮೇ ಶುಕ್ರಭಾವತಯಾ ಪರಿವರ್ತನಂ ಭವತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಪರಾಶರೇ- “ಆಹಾರೋಽದ್ಯತನಃ ಶ್ವೋ ಹಿ ರಸತ್ವಂ ಗಚ್ಛತಿ ನೃಣಾಮ್| ಶೋಣಿತತ್ವಂ ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ, ಚತುರ್ಥೇ ಮಾಂಸತಾಮಪಿ|| ಮೇದಸ್ತ್ವಂ ಪಞ್ಚಮೇ, ಷಷ್ಠೇ ತ್ವಸ್ಥಿತ್ವಂ, ಸಪ್ತಮೇ ತ್ವಿಯಾತ್| ಮಜ್ಜತಾಂ, ಶುಕ್ರತಾಂ ಯಾತಿ ನಿಯಮಾದಷ್ಟಮೇ ನೃಣಾಮ್” ಇತಿ| ಏವದಪ್ಯುಪಯೋಗದಿನಂ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯೈವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕಿಞ್ಚ ರಸಧಾತೋಃ ರಕ್ತಧಾತುರೂಪತಯಾ ಚ ಪರಿಣಮನಂ ಯತ್ತದಪಿ ಷಷ್ಠದಿನನಿರ್ವರ್ತ್ಯಮೇವೇತಿ| ಯದುಕ್ತಂ ಸುಶ್ರುತೇ- “ಸ ಖಲ್ವಾಪ್ಯೋ ರಸ ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ ಧಾತೌ ತ್ರೀಣಿ ತ್ರೀಣಿ ಕಲಾಸಹ ಸ್ರಾಣ್ಯವತಿಷ್ಠತಿ ದಶ ಚ ಕಲಾಃ, ಏವಂ ಮಾಸೇನ ರಸಃ ಶುಕ್ರೀಭವತಿ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತಿ| ತೇನೈತತ್ಪಕ್ಷದ್ವಯಮಪಿ ಕೇಚಿದಿತ್ಯಾದಿನಾ ದರ್ಶಯತಿ| ಸ್ವಮತಮಾಹ- ಸನ್ತತ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜ್ಯೇ ಉಪಯುಕ್ತೇ ಸತಿ ಧಾತೂನಾಂ ರಸಾದೀನಾಂ ಚಕ್ರವತ್ ಪರಿವೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ಅವಿಶ್ರಾನ್ತಾ ಸಮುತ್ಪತ್ತಿರ್ಧಾತೂನಾಂ ಭವತಿ| ಚಕ್ರದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ತು ಪರಿವೃತ್ತಿಕಾಲಾನಿಯಮಂ ದರ್ಶಯತಿ; ಯಥಾ ಚಕ್ರಂ ಪಾನೀಯೋದ್ಧಾರಣಾರ್ಥಂ ನಿಯುಕ್ತಂ ಬಾಹ್ಯಮಾನಂ ಬಾಹುಬಲಪ್ರಕರ್ಷಾತ್ ಕದಾಚಿದಾಶ್ವೇವ ಪರಿವರ್ತತೇ, ಕದಾಚಿದ್ ಬಾಹುಬಲಮಾನ್ದ್ಯಾಚ್ಚಿರೇಣ; ಏವಂ ಧಾತವೋಽಪಿ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಸೌಷ್ಠವಾಚ್ಛೀಘ್ರಮೇವ ಪರಿವರ್ತನ್ತೇ, ಅಗ್ನ್ಯಾದಿವೈಗುಣ್ಯೇ ಚಿರೇಣ ಪರಿವರ್ತನ್ತೇ ಇತಿ; ಏವಂ ಸುಶ್ರುತೇನಾಪಿ “ಶಬ್ದಾರ್ಚಿರ್ಜಲಸನ್ತಾನವದಣುನಾ ವಿಶೇಷೇಣಾನುಧಾವತ್ಯೇವ ಶರೀರಂ ಕೇವಲಮ್” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೧೪) ಇತ್ಯತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯೇಣ ರಸಪರಿಣಾಮೋಽಪಿ ಅಗ್ನ್ಯಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾಪ್ರಕೃಷ್ಟಕಾಲಜ ಉಕ್ತ ಏವ| ತತ್ರ ಹಿ ಜಲಸನ್ತಾನದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಚಿರೇಣ ಮಾಸಪರ್ಯನ್ತೇನ ಶುಕ್ರತಾಪತ್ತೀ ರಸಸ್ಯೋಕ್ತಾ, ಶಬ್ದಸನ್ತಾನದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ತು ನಾತಿಶೀಘ್ರಂ ನಾತಿಚಿರಾಚ್ಚ ಶುಕ್ರೋತ್ಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ, ಅರ್ಚಿಃಸನ್ತಾನದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ತ್ವತಿಶೀಘ್ರಂ ಶುಕ್ರೋತ್ಪತ್ತಿರುಕ್ತಾ| ತಥಾಽನ್ಯತ್ರಾಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಕೇಚಿದಾಹುರಹೋರಾತ್ರಾತ್, ಷಡ್ರಾತ್ರಾದಪರೇ, ಪರೇ| ಮಾಸೇನ ಯಾತಿ ಶುಕ್ರತ್ವಮನ್ನಂ ಪಾಕಕ್ರಮಾದಿತಿ”| ತದೇತತ್ ಸಕಲಂ ಚಕ್ರದೃಷ್ಟಾನ್ತೇನ ಗೃಹೀತಂ ಜ್ಞೇಯಮ್||೨೦-೩೫||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

ವ್ಯಾನೇನ ರಸಧಾತುರ್ಹಿ ವಿಕ್ಷೇಪೋಚಿತಕರ್ಮಣಾ| ಯುಗಪತ್ ಸರ್ವತೋಽಜಸ್ರಂ ದೇಹೇ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸದಾ||೩೬|| ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ರಸಃ ಸಜ್ಜತಿ ಯತ್ರ ಸಃ| ಕರೋತಿ ವಿಕೃತಿಂ ತತ್ರ ಖೇ ವರ್ಷಮಿವ ತೋಯದಃ||೩೭|| ದೋಷಾಣಾಮಪಿ ಚೈವಂ ಸ್ಯಾದೇಕದೇಶಪ್ರಕೋಪಣಮ್ |೩೮|

ಅಥ ಕೋಽನ್ನರಸಂ ರಕ್ತಾದಿಧಾತುಪೋಷಕಂ ಪ್ರೇರಯತಿ; ಯೇನ ತತ್ರ ತತ್ರ ರಸಃ ಸರ್ಪತೀತ್ಯಾಹ- ವ್ಯಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ರಸರೂಪೋ ಧಾತುಃ, ಕಿಂವಾ ರಸತೀತಿ ರಸೋ ದ್ರವಧಾತುರುಚ್ಯತೇ, ತೇನ ರುಧಿರಾದೀನಾಮಪಿ ದ್ರವಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಂ ಭವತಿ; ವಿಕ್ಷೇಪಃ ಉಚಿತಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಕ್ಷೇಪೋಚಿತಕರ್ಮಾ; ತೇನ ವ್ಯಾನೇನ, ಯುಗಪದಿತಿ ಏಕಕಾಲಂ, ಸರ್ವತ ಇತಿ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ದೇಹೇ, ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಇತಿ ನೀಯತೇ, ಅಜಸ್ರಮಿತಿ ಅವಿಶ್ರಾನ್ತಂ ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ, ಸದೇತಿ ಸರ್ವಕಾಲಮ್| ನನ್ವೇವಂ ಸರ್ವತ್ರ ರಸವಿಕ್ಷೇಪೇ ಕಥಮೇಕದೇಶೇ ರಸಾದೌ ವಿಕಾರಾಶ್ರಯೋ ದೃಶ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷಿಪ್ಯಮಾಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಖವೈಗುಣ್ಯಾದಿತಿ ಸ್ರೋತೋವೈಗುಣ್ಯಾತ್| ಸಜ್ಜತೀತಿ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ ಇತಿ ರಸಾಶ್ರಯಿವಿಕಾರಂ ಕುರುತೇ; ರಸೋಽಪಿ ಹಿ ವಿಕಾರಕರಣೇ ಆಶ್ರಯತಯಾ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯತೇ, ತೇನೇಹ ತಸ್ಯ ಕರ್ತೃತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಖೇ ವರ್ಷಮಿವ ತೋಯದ ಇತಿ ಯಥಾ ಚಣ್ಡೇನ ವಾಯುನಾ ನೀಯಮಾನೋ ಮೇಘೋ ಯತ್ರ ಸಕ್ತೋ ಭವತಿ ತತ್ರೈವ ವರ್ಷಂ ಕರೋತಿ, ತಥಾ ರಸೋಽಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾ ರಸ ಏಕದೇಶೇ ವಿಕಾರಂ ಕರೋತಿ, ಏವಂ ದೋಷಾ ಅಪ್ಯೇಕದೇಶವಿಕಾರಂ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯಾಹ- ದೋಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಶ್ರುತೋಽಪ್ಯಾಹ- “ಕುಪಿತಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಪರಿಧಾವತಾಮ್| ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರೋಪಜಾಯತೇ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೨೪) ಇತಿ||೩೬-೩೭||-

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

ಇತಿ ಭೌತಿಕಧಾತ್ವನ್ನಪಕ್ತೄಣಾಂ ಕರ್ಮ ಭಾಷಿತಮ್||೩೮|| ಅನ್ನಸ್ಯ ಪಕ್ತಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಪಕ್ತೄಣಾಮಧಿಪೋ ಮತಃ| ತನ್ಮೂಲಾಸ್ತೇ ಹಿ ತದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾಃ||೩೯|| ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ವಿಧಿವದ್ಯುಕ್ತೈರನ್ನಪಾನೇನ್ಧನೈರ್ಹಿತೈಃ| ಪಾಲಯೇತ್ ಪ್ರಯತಸ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತೌ ಹ್ಯಯುರ್ಬಲಸ್ಥಿತಿಃ||೪೦|| ಯೋ ಹಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ವಿಧಿಂ ತ್ಯಾಕ್ತ್ವಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಜಾನ್ ಗದಾನ್| ಸ ಲೌಲ್ಯಾಲ್ಲಭತೇ ಶೀಘ್ರಂ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽತಃ ಪರಂ ತು ತೇ||೪೧||

ಉಕ್ತಮಗ್ನೀನಾಂ ಕರ್ಮ ಉಪಸಂಹರತಿ- ಇತಿ ಭೌತಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಭೌತಿಕಾಃ ಪಞ್ಚ, ಧಾತ್ವಗ್ನಯಃ ಸಪ್ತ, ಅನ್ನಪಕ್ತೈಕಃ| ಅತ್ರ ಚ ಯಾನ್ಯಗ್ನ್ಯನ್ತರಾಣಿ ಉಪಧಾತುಮಲಾದಿಗತಾನಿ ತಾನ್ಯಪ್ಯವರುದ್ಧಾನಿ ಭೂತಾಗ್ನಿಷ್ವೇವ; ಕಿಂವಾ, ಅಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದನ್ಯಾನ್ಯಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಾಣಿ ನೋಕ್ತಾನಿ| ಸರ್ವಾಗ್ನಿಷು ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಾಹ- ಅನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇ ಹೇತುಮಾಹ- ತನ್ಮೂಲಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮೂಲತ್ವೇ ಹೇತುಗರ್ಭವಿಶೇಷಣಮಾಹ- ತದ್ವೃದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾತ್ಮಕಾಃ ಕ್ಷಯೇಣ ಚ ಕ್ಷಯಾತ್ಮಕಾ ಯಸ್ಮಾದಿಹಾಗ್ನಯಸ್ತಸ್ಮಾದನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಾರ್ಥವಿಧಾಯಿತ್ವಾತ್ತನ್ಮೂಲಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತಶ್ಚಾಯಮನ್ತರಗ್ನಿರ್ಮೂಲಂ ಸರ್ವತ್ರ ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ಪಾಲಯೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವಿಧಿವದ್ಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯತ್ರ ಆಹಾರವಿಧಿಯೋಗಾದುಪಯುಕ್ತೈಃ| ಆಯುರ್ಬಲಸ್ಥಿತಿರಿತಿ ಅನ್ನಪಾಚಕಾಗ್ನಿಸ್ಥಿತೌ ಆಯುರ್ಬಲಸ್ಥಿತ್ಯಾ ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯತಿಪ್ರೇಯಾ ವರ್ಣಾದಯೋ ಲಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ದೋಷಮಾಹ- ಯೋ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಜಾನಿತಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತದೋಷಜಾನ್| ಏತೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಗ್ರಹಣೀವಿಕಾರಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಾದಯಶ್ಚ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತಾ ರೋಗಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಜೀರ್ಣಾದಯಸ್ತು ಯದ್ಯಪಿ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತತ್ವೇನ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಾ ಏವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಗ್ರಹಣೀರೂಪನಾಡೀವ್ಯಾಪಾರವೈಪರೀತ್ಯೇನ ಯೇ ಜಾಯನ್ತೇ ತ ಏವ ಮುಖ್ಯಗ್ರಹಣೀಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ರೋಗಾಃ| ಯತೋ ‘ಅಧಸ್ತು ಪಕ್ವಮಾಮಂ ವಾ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರಹಣೀಗದಸಾಮಾನ್ಯಲಕ್ಷಣವಿಶಿಷ್ಟಮೇವ ಗ್ರಹಣೀಗದಂ ಗ್ರಹಣೀಪ್ರಾಕೃತವ್ಯಾಪಾರೋಪಮರ್ದೇನ ಜಾಯಮಾನಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಚ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ದುಷ್ಟಮದುಷ್ಟಂ ಚ ರೂಪಂ “ಅಪಕ್ವಂ ಧಾರಯತ್ಯನ್ನಂ ಪಕ್ವಂ ಸೃಜತಿ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ| ಸಾ ದುಷ್ಟಾ ಬಹುಶೋ ಭುಕ್ತಮಾಮಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ” ಇತಿ| ನ ಚೇಯಂ ಪಕ್ವಾನ್ನವಿಮೋಕ್ಷಲಕ್ಷಣಾ ದುಷ್ಟಿರಗ್ನಿದೋಷೇ ಆಮಾದ್ಯಜೀರ್ಣೇ ವಾ| ಅನೇನ ವಿಶೇಷಾಭಿಧೇಯಗ್ರಹಣೀಶಬ್ದತ್ವಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಶ್ರಿತದೋಷಜನ್ಯಗ್ರಹಣೀಗದಸ್ಯೈವೇಹೋಚ್ಯತೇ; ಅಗ್ನಿದೋಷಾಣಾಂ ನ ವಿಶೇಷಾದ್ಗ್ರಹಣೀಗದತ್ವಮ್; ಅತಿಸಾರೇ ಯದ್ಯಪಿ ಪಕ್ವಾನ್ನಮುಞ್ಚನಮಸ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ತಸ್ಯ ಭಿನ್ನಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಕತ್ವಾತ್ ತಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಭೇದಾದ್ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾದನ್ಯತ್ವಮುಕ್ತಮ್||೩೮-೪೧||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

ಅಭೋಜನಾದಜೀರ್ಣಾತಿಭೋಜನಾದ್ವಿಷಮಾಶನಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯಗುರುಶೀತಾತಿರೂಕ್ಷಸನ್ದುಷ್ಟಭೋಜನಾತ್||೪೨|| ವಿರೇಕವಮನಸ್ನೇಹವಿಭ್ರಮಾದ್ವ್ಯಾಧಿಕರ್ಷಣಾತ್| ದೇಶಕಾಲರ್ತುವೈಷಮ್ಯಾದ್ವೇಗಾನಾಂ ಚ ವಿಧಾರಣಾತ್||೪೩|| ದುಷ್ಯತ್ಯಗ್ನಿಃ, ಸ ದುಷ್ಟೋಽನ್ನಂ ನ ತತ್ ಪಚತಿ ಲಘ್ವಪಿ| ಅಪಚ್ಯಮಾನಂ ಶುಕ್ತತ್ವಂ ಯಾತ್ಯನ್ನಂ ವಿಷರೂಪತಾಮ್ ||೪೪||

ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಗ್ರಹಣೀದೋಷವಿಕಾರಣಾಂ ಹೇತ್ವಾದೀನ್ಯಾಹ- ಅಭೋಜನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಶಬ್ದೇನ ಚ ಸಂವತ್ಸರಾತ್ಮಕಃ ಕಾಲ ಉಚ್ಯತೇ| ದೇಶವೈಷಮ್ಯಂ ದೇಶವ್ಯಾಪತ್; ಸಾ ಚ ಜನಪದೋದ್ಧ್ವಂಸನೀಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ| ಋತುಶಬ್ದೇನ ತು ಶಿಶಿರಾದ್ಯೃತುಃ| ಕಾಲವೈಷಮ್ಯೇಣ ಸರ್ವೇಷಾಮೃತೂನಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಋತುವೈಷಮ್ಯೇಣ ದ್ವ್ಯೇಕರ್ತುವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಶುಕ್ತತ್ವಮಿತಿ ಅಮ್ಲತಾಮ್| ವಿಷರೂಪತಾಮಿತಿ ಯಥಾ ವಿಷಂ ಬಹುವಿಕಾರಕಾರಿ ಭವತಿ ತಥಾ ತದ್ರೂಪತಾಮ್, ಅನೇನ ಸರ್ವ ಏವಾಜೀರ್ಣಭೇದಾ ಅವರುದ್ಧಾ ಜ್ಞೇಯಾಃ, ಯೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ “ಆಮಂ ವಿದಗ್ಧಂ ವಿಷ್ಟಬ್ಧಂ ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| ಅಜೀರ್ಣಂ ಕೇಚಿದಿಚ್ಛನ್ತಿ ಚತುರ್ಥಂ ರಸಶೇಷತಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಾಃ||೪೨-೪೪||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಜೀರ್ಣಸ್ಯ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಃ ಸದನಂ ತಥಾ| ಶಿರಸೋ ರುಕ್ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಭ್ರಮಃ ಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಃ||೪೫|| ಜೃಮ್ಭಾಽಙ್ಗಮರ್ದಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಚ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರವಾಹಣಮ್| ಅರೋಚಕೋಽವಿಪಾಕಶ್ಚ, ಘೋರಮನ್ನವಿಷಂ ಚ ತತ್||೪೬|| ಸಂಸೃಜ್ಯಮಾನಂ ಪಿತ್ತೇನ ದಾಹಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಮುಖಾಮಯಾನ್| ಜನಯತ್ಯಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಚ ಪಿತ್ತಜಾಂಶ್ಚಾಪರಾನ್ ಗದಾನ್||೪೭|| ಯಕ್ಷ್ಮಪೀನಸಮೇಹಾದೀನ್ ಕಫಜಾನ್ ಕಫಸಙ್ಗತಮ್| ಕರೋತಿ ವಾತಸಂಸೃಷ್ಟಂ ವಾತಜಾಂಶ್ಚ ಗದಾನ್ ಬಹೂನ್||೪೮|| ಮೂತ್ರರೋಗಾಂಶ್ಚ ಮೂತ್ರಸ್ಥಂ ಕುಕ್ಷಿರೋಗಾನ್ ಶಕೃದ್ಗತಮ್| ರಸಾದಿಭಿಶ್ಚ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕುರ್ಯಾದ್ರೋಗಾನ್ ರಸಾದಿಜಾನ್||೪೯||

ತಸ್ಯೇತಿ ಸಾಮಾನ್ಯಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಇತಿ ವಿಷ್ಟಮ್ಭೋಽಪ್ರಚಲನರೂಪತಯಾಽವಸ್ಥಾನಮ್| ಘೋರಮನ್ನವಿಷಂ ಚ ತತ್ ಪಿತ್ತೇನ ಸಂಸೃಜ್ಯಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪಿತ್ತಾದಿದುಷ್ಟಸ್ಯಾಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಏತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಾದಿಸಂಸರ್ಗಕೃತಂ ಲಕ್ಷಣಮ್, ಅಜೀರ್ಣಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಮಾತ್ರಗತತ್ವೇನ ಯಕ್ಷ್ಮಾದಿವಿಕಾರಕರಣೇಽಸಾಮರ್ಥ್ಯೋಪಲಬ್ಧೇಃ| ಅಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ಚೇತಿ ಅಮ್ಲಗುಣೋದ್ರಿಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ- “ಅವಿಪಾಕಕ್ಲಮೋತ್ಕ್ಲೇದತಿಕ್ತಾಮ್ಲೋದ್ಗಾರಗೌರವೈಃ| ಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿಭಿಶ್ಚಾಮ್ಲಪಿತ್ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್” ಇತಿ| ಯಕ್ಷ್ಮಣಸ್ತ್ರಿದೋಷಜತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ರೋತೋಽವರೋಧೇ ಕಫವ್ಯಾಪಾರಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಿಹ ಕಫಜತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ಕಿಟ್ಟಧಾತುಯೋಗೇನ ರಸಶೇಷಾನ್ನಸ್ಯ ಗದಾನಾಹ- ಮೂತ್ರರೋಗಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಾದಿಜಾನಿತ್ಯತ್ರ ಯೇ ರಸಾದಿಜಾ ಅರುಚ್ಯಾದಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೪೫-೪೯||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

ವಿಷಮೋ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಂ ಪಚನ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದೇನ್ಧನೋ ಧಾತೂನ್ ವಿಶೋಷಯತಿ ಪಾವಕಃ||೫೦||

ಅಜೀರ್ಣಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಅಗ್ನಿದೋಷಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಷಮ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ನಿಕಾರ್ಯಮಾಹ- ತೀಕ್ಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಮನ್ದೇನ್ಧನ ಇತ್ಯನೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಪಿ ಯದಿ ಶುಚೀನ್ಧನೋ ಭವತಿ ತದಾ ಧಾತುಪೋಷಣಂ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ||೫೦||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

ಯುಕ್ತಂ ಭುಕ್ತವತೋ ಯುಕ್ತೋ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಸಮಂ ಪಚನ್|೫೧|

ಅಗ್ನಿಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ ಸಮಾಗ್ನೇಃ ಕಾರ್ಯಮಾಹ- ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಸಮಃ| ಯುಕ್ತಮನ್ನಂ ಪಚನ್ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಶಬ್ದೇನ ಸಮಾನೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಸಹಾಯೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಕಿಂವಾ ಯುಕ್ತವಾಯುತಯಾ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಂ ಕರೋತಿ, ಯುಕ್ತಶಬ್ದೇನ ಚ ಕಫಪಿತ್ತಸಾಮ್ಯಮಗ್ನೌ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯತಃ “ಸಮಃ ಸಮೈಃ” (ವಾ.ಸೂ.ಅ.೧) ಇತಿ ವಚನೇನ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮತ್ವೇನೈವ ಸಮಾಗ್ನಿತ್ವಮುಕ್ತಮ್|೫೧|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

ದುರ್ಬಲೋ ವಿದಹತ್ಯನ್ನಂ ತದ್ಯಾತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಧೋಽಪಿ ವಾ||೫೧|| ಅಧಸ್ತು ಪಕ್ವಮಾಮಂ ವಾ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ಗ್ರಹಣೀಗದಃ| ಉಚ್ಯತೇ ಸರ್ವಮೇವಾನ್ನಂ ಪ್ರಾಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ವಿದಹ್ಯತೇ||೫೨|| ಅತಿಸೃಷ್ಟಂ ವಿಬದ್ಧಂ ವಾ ದ್ರವಂ ತದುಪದಿಶ್ಯತೇ| ತೃಷ್ಣಾರೋಚಕವೈರಸ್ಯಪ್ರಸೇಕತಮಕಾನ್ವಿತಃ||೫೩|| ಶೂನಪಾದಕರಃ ಸಾಸ್ಥಿಪರ್ವರುಕ್ ಛರ್ದನಂ ಜ್ವರಃ| ಲೋಹಾಮಗನ್ಧಿಸ್ತಿಕ್ತಾಮ್ಲ ಉದ್ಗಾರಶ್ಚಾಸ್ಯ ಜಾಯತೇ||೫೪||

ಮನ್ದಾಗ್ನಿವ್ಯಾಪಾರಮಾಹ- ದುರ್ಬಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಕ್ತವಿಕಾರೇಷು ಪ್ರಧಾನತ್ವೇನ ಅಧ್ಯಾಯಪ್ರಕೃತಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷವಿಕಾರಂ ನಿರ್ಧಾರಯನ್ನಾಹ- ಅಧಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಮಾಮಂ ವೇತಿ ವಾಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ; ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಕ್ವಂ ಕಿಞ್ಚಿದಪಕ್ವಂ ಚ| ಕುತಃ ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಂ ಸೃಜತೀತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವಮೇವಾನ್ನಂ ಪ್ರಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ವಿದಹ್ಯತೇ ಇತಿ; ಪಕ್ವಾಪಕ್ವಂ ಭವತಿ| ಅತಿಸೃಷ್ಟಮಿತಿ ವಿಮುಕ್ತಮ್| ತಮ ಏವ ತಮಕಃ||೫೧-೫೪||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

ಪೂರ್ವರೂಪಂ ತು ತಸ್ಯೇದಂ ತೃಷ್ಣಾಽಽಲಸ್ಯಂ ಬಲಕ್ಷಯಃ| ವಿದಾಹೋಽನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಶ್ಚ ಚಿರಾತ್ ಕಾಯಸ್ಯ ಗೌರವಮ್||೫೫||

ಪೂರ್ವರೂಪೇ ವಿದಾಹೋಽನ್ನಸ್ಯೇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ದಾಹೋ ವಿದಾಹಃ||೫೫||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮನ್ನಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಾದ್ಗ್ರಹಣೀ ಮತಾ| ನಾಭೇರುಪರ್ಯಹ್ಯಗ್ನಿಬಲೇನೋಪಷ್ಟಬ್ಧೋಪಬೃಂಹಿತಾ ||೫೬|| ಅಪಕ್ವಂ ಧಾರತ್ಯನ್ನಂ ಪಕ್ವಂ ಸೃಜತಿ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ| ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಬಲಾ ದುಷ್ಟಾ ತ್ವಾಮಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ||೫೭||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಸ್ಯ ಸುಖಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಃ ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮ ಚಾಹ- ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್ ಅಗ್ನೇರಾಶ್ರಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಹಣೀಸಞ್ಜ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಮಾಹ- ಅನ್ನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಹಣಾದಿತಿ ಧಾರಣಾತ್, ನಾಭೇರುಪರ್ಯನ್ನಸ್ಯ ಧಾರಣಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂವಾ ನಾಭೇರುಪರಿ ಅಗ್ನೇರೂರ್ಧ್ವಜ್ವಲನೇನ ಬಲೇನೋಪಸ್ತಮ್ಭಿತಾ ಉಪಬೃಂಹಿತಾ ಚ ಸತಿ ಅಪಕ್ವಮನ್ನಂ ಧಾರಯತಿ, ಪಕ್ವಂ ಚ ಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಸೃಜತೀತಿ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವತಃ ಸೃಜತಿ; ಯತಃ ಗ್ರಹಣೀಗುದೌ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಯೌ, ತೇನ ವಾಮೇ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪಕ್ವಂ ಸೃಜತೀತಿ ಯುಕ್ತಮ್| ಉಪಸ್ತಮ್ಭಿತಾ ಇತಿ ಅಗ್ನಿನಾ ಪಿತ್ತವ್ಯಾಪಾರಕರಣೇನ ಅನುಕೂಲಿತಾ, ಉಪಬೃಂಹಿತೇತಿ ಅಗ್ನಿನಾ ಬೃಂಹಣವ್ಯಾಪಾರಕರಣೇನ ಸಶಕ್ತೀಕೃತಾ; ಕಿಂವಾ ಉಪಸ್ತಮ್ಭತ್ವೇನ ಉಪಬೃಂಹಿತಾ, ಅತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಉಪಸ್ತಮ್ಭಸಾಧಾರಣ್ಯಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಆಹ| ಗ್ರಹಣ್ಯಾಃ ಪ್ರಾಕೃತಂ ಕರ್ಮಾಭಿಧಾಯ ವೈಕೃತಂ ಕರ್ಮಾಹ- ದುರ್ಬಲೇತ್ಯಾದಿ| ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಅಬಲಾ ಚೇತಿ, ಕಿಂವಾ ದುರ್ಬಲಮಗ್ನಿಬಲಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ದುರ್ಬಲಾಗ್ನಿಬಲಾ| ದುಷ್ಟಾ ಇತಿ ದೋಷದುಷ್ಟಾ| ಆಮಂ ವಿಮುಞ್ಚತೀತಿ ಅಪಕ್ವಮೇವಾನ್ನಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಪಕ್ವಮಾಮಂ ವಾ ವಿಮುಞ್ಚತೀತ್ಯನೇನ ವಿದಗ್ಧರೂಪಮಾಮಮೇವೋಕ್ತಮ್, ಇಹ ತ್ವಾಮಂ ನಿಯಮೇನ ವಿಮುಞ್ಚತೀತಿ ನ ವಿರೋಧಃ||೫೬-೫೭||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

ವಾತಾತ್ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕಫಾಚ್ಚ ಸ್ಯಾತ್ತದ್ರೋಗಸ್ತ್ರಿಭ್ಯ ಏವ ಚ| ಹೇತುಂ ಲಿಙ್ಗಂ ರೂಪಭೇದಾಞ್ ಶೃಣು ತಸ್ಯ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್||೫೮|| ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾತಿರೂಕ್ಷಶೀತಲಭೋಜನೈಃ| ಪ್ರಮಿತಾನಶನಾತ್ಯಧ್ವವೇಗನಿಗ್ರಹಮೈಥುನೈಃ||೫೯|| ಕರೋತಿ ಕುಪಿತೋ ಮನ್ದಮಗ್ನಿಂ ಸಞ್ಛಾದ್ಯ ಮಾರುತಃ | ತಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಂ ಶುಕ್ತಪಾಕಂ ಖರಾಙ್ಗತಾ||೬೦|| ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶೋಷಃ ಕ್ಷುತ್ತೃಷ್ಣಾ ತಿಮಿರಂ ಕರ್ಣಯೋಃ ಸ್ವನಃ| ಪಾರ್ಶ್ವೋರುವಙ್ಕ್ಷಣಗ್ರೀವಾರುಜೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಿಸೂಚಿಕಾ||೬೧|| ಹೃತ್ಪೀಡಾ ಕಾರ್ಶ್ಯದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ವೈರಸ್ಯಂ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ| ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಂ ಚ ಮನಸಃ ಸದನಂ ತಥಾ||೬೨|| ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ಚಾಧ್ಮಾನಂ ಭುಕ್ತೇ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮುಪೈತಿ ಚ| ಸ ವಾತಗುಲ್ಮಹೃದ್ರೋಗಪ್ಲೀಹಾಶಙ್ಕೀ ಚ ಮಾನವಃ||೬೩|| ಚಿರಾದುಃಖಂ ದ್ರವಂ ಶುಷ್ಕಂ ತನ್ವಾಮಂ ಶಬ್ದಫೇನವತ್| ಪುನಃ ಪುನಃ ಸೃಜೇದ್ವರ್ಚಃ ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರ್ದಿತೋಽನಿಲಾತ್||೬೪|| ಕಟ್ವಜೀರ್ಣವಿದಾಹ್ಯಮ್ಲಕ್ಷಾರಾದ್ಯೈಃ ಪಿತ್ತಮುಲ್ಬಣಮ್| ಅಗ್ನಿಮಾಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತಿ ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿವಾನಲಮ್||೬೫|| ಸೋಽಜೀರ್ಣಂ ನೀಲಪೀತಾಭಂ ಪೀತಾಭಃ ಸಾರ್ಯತೇ ದ್ರವಮ್| ಪೂತ್ಯಮ್ಲೋದ್ಗಾರಹೃತ್ಕಣ್ಠದಾಹಾರುಚಿತೃಡರ್ದಿತಃ||೬೬|| ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾದಿಭೋಜನಾದತಿಭೋಜನಾತ್| ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯ ಚ ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಧನ್ತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕುಪಿತಃ ಕಫಃ||೬೭|| ತಸ್ಯಾನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ ದುಃಖಂ ಹೃಲ್ಲಾಸಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಾಃ| ಆಸ್ಯೋಪದೇಹಮಾಧುರ್ಯಕಾಸಷ್ಠೀವನಪೀನಸಾಃ||೬೮|| ಹೃದಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ತ್ಯಾನಮುದರಂ ಸ್ತಿಮಿತಂ ಗುರು| ದುಷ್ಟೋ ಮಧುರ ಉದ್ಗಾರಃ ಸದನಂ ಸ್ತ್ರೀಷ್ವಹರ್ಷಣಮ್||೬೯|| ಭಿನ್ನಾಮಶ್ಲೇಷ್ಮಸಂಸೃಷ್ಟಗುರುವರ್ಚಃಪ್ರವರ್ತನಮ್| ಅಕೃಶಸ್ಯಾಪಿ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾಲಸ್ಯಂ ಚ ಕಫಾತ್ಮಕೇ||೭೦|| ಯಶ್ಚಾಗ್ನಿಃ ಪೂರ್ವಮುದ್ದಿಷ್ಟೋ ರೋಗಾನೀಕೇ ಚತುರ್ವಿಧಃ| ತಂ ಚಾಪಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಂ ಸಮವರ್ಜಂ ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ||೭೧|| ಪೃಥಗ್ವಾತಾದಿನಿರ್ದಿಷ್ಟಹೇತುಲಿಙ್ಗಸಮಾಗಮೇ| ತ್ರಿದೋಷಂ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ತೇಷಾಂ ಭೇಷಜಂ ಶೃಣ್ವತಃ ಪರಮ್||೭೨||

ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಜಾನ್ ಗ್ರಹಣೀಭೇದಾನ್ ತೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ಘೇತ್ವಾದೀಂಶ್ಚಾಹ- ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರಿಭ್ಯ ಇತಿ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್| ರೂಪಭೇದಾನಿತಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಲಿಙ್ಗತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನ್| ಶುಕ್ತಮಿವಾನ್ನಸ್ಯ ಪಾಕಃ ಶುಕ್ತಪಾಕಃ| ಗೃದ್ಧಿಃ ಸರ್ವರಸಾನಾಮಿತಿ ಸಪ್ತಮ್ಯರ್ಥೇ ಷಷ್ಠೀ| ಜೀರ್ಣೇ ಜೀರ್ಯತಿ ‘ಅನ್ನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಗುಲ್ಮಾದಿಶಙ್ಕಿತ್ವಂ ಗುಲ್ಮಾದಿಸದೃಶಪೀಡಾಯುಕ್ತತ್ವೇನ ಭವತಿ| ಪೈತ್ತಿಕಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಗ್ನಿಸಮಾನತಯಾ ವರ್ಧನಮೇವ ಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದ್ರವತ್ವೇನಾಗ್ನಿಹನನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಆಪ್ಲಾವಯದ್ಧನ್ತ್ಯನಲಮಿತಿ; ಆಪ್ಲಾವನಂ ದ್ರವೇಣಾರ್ದ್ರೀಕರಣಮ್| ಉಷ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ದ್ರವತಯಾ ಅಗ್ನಿನಿರ್ವಾಪಣೇ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ಜಲಂ ತಪ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ಬಲಹಾನಿಃ| ಯಶ್ಚಾಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಕೇಚಿದ್ವೈಶೇಷಿಕಗ್ರಹಣೀದೋಷವ್ಯತಿರಿಕ್ತಾಗ್ನಿದೋಷತ್ರಯಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಾನ್ತರ್ನಿವೇಶನಮಸಙ್ಗತಮಿತಿ ಕೃತ್ವಾಽನಾರ್ಷಂ ವದನ್ತಿ, ಕಿನ್ತು ತಂ ಚಾಪೀತಿಪದೇನಾಽಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಕೃತಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಬಾಧೇ ಸತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಿರೋಧಂ ಪಶ್ಯಾಮಃ; ಸಾಮಾನ್ಯಗ್ರಹಣೀದೋಷೇಽಪಿ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದಯ ಉಕ್ತಾ ಏವೇತಿ ದರ್ಶಿತಮೇವ| ಸಮವರ್ಜಮಿತಿ ಸಮಪ್ರಕೃತಿಪುರುಷಗತತ್ವೇನೋಕ್ತಾಗ್ನಿವರ್ಜಮ್||೫೮-೭೨||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

ಗ್ರಹಣೀಮಾಶ್ರಿತಂ ದೋಷಂ ವಿದಗ್ಧಾಹಾರಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಸವಿಷ್ಟಮ್ಭಪ್ರಸೇಕಾರ್ತಿವಿದಾಹಾರುಚಿಗೌರವೈಃ||೭೩|| ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಸುಖೋಷ್ಣೇನಾಮ್ಬುನೋದ್ಧರೇತ್| ಫಲಾನಾಂ ವಾ ಕಷಾಯೇಣ ಪಿಪ್ಪಲೀಸರ್ಷಪೈಸ್ತಥಾ||೭೪|| ಲೀನಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಂ ವಾಽಽಪ್ಯಾಮಂ ಸ್ರಾವ್ಯಂ ಸದೀಪನೈಃ| ಶರೀರಾನುಗತೇ ಸಾಮೇ ರಸೇ ಲಙ್ಘನಪಾಚನಮ್||೭೫|| ವಿಶುದ್ಧಾಮಾಶಯಾಯಾಸ್ಮೈ ಪಞ್ಚಕೋಲಾದಿಭಿಃ ಶೃತಮ್| ದದ್ಯಾತ್ ಪೇಯಾದಿ ಲಘ್ವನ್ನಂ ಪುನರ್ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ದೀಪನಾನ್||೭೬|| ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತು ಪರಿಪಕ್ವಾಮಂ ಮಾರುತಗ್ರಹಣೀಗದಮ್| ದೀಪನೀಯಯುತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಾಯಯೇತಾಲ್ಪಶೋ ಭಿಷಕ್||೭೭|| ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತೇ ತ್ವಗ್ನೌ ಸಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಾರುತಮ್| ದ್ವ್ಯಹಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ಸಂಸ್ನೇಹ್ಯ ಸ್ವಿನ್ನಾಭ್ಯಕ್ತಂ ನಿರೂಹಯೇತ್||೭೮|| ತತ ಏರಣ್ಡತೈಲೇನ ಸರ್ಪಿಷಾ ತೈಲ್ವಕೇನ ವಾ| ಸಕ್ಷಾರೇಣಾನಿಲೇ ಶಾನ್ತೇ ಸ್ರಸ್ತದೋಷಂ ವಿರೇಚಯೇತ್||೭೯|| ಶುದ್ಧಂ ರೂಕ್ಷಾಶಯಂ ಬದ್ಧವರ್ಚಸಂ ಚಾನುವಾಸಯೇತ್| ದೀಪನೀಯಾಮ್ಲವಾತಘ್ನಸಿದ್ಧಾತೈಲೇನ ಮಾತ್ರಯಾ||೮೦|| ನಿರೂಢಂ ಚ ವಿರಿಕ್ತಂ ಚ ಸಮ್ಯಕ್ ಚೈವಾನುವಾಸಿತಮ್| ಲಘ್ವನ್ನಂ ಪ್ರತಿಸಮ್ಭುಕ್ತಂ ಸರ್ಪಿರಭ್ಯಾಸಯೇತ್ ಪುನಃ||೮೧||

ಗ್ರಹಣೀಮಾಶ್ರಿತಮಿತ್ಯಾದೌ ದೋಷಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನಾದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಆಮಸ್ಯಾಪಕ್ವಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೈರನ್ವಿತಮಿತಿ ಆಮಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತಮ್| ಉದ್ಧರೇದಿತಿ ವಮೇತ್| ಫಲಾನಾಮಿತಿ ಮದನಫಲಾನಾಮ್| ಲೀನಮಿತಿ ಅನುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮ್| ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಮಿತಿ ಅಧೋಗತತ್ವೇನ ಪಕ್ವಾಶಯಸಮೀಪಗತಮ್| ಸ್ರಾವ್ಯಮಿತಿ ವಿರೇಚನೀಯಮ್| ಸದೀಪನೈರಿತಿ ದೀಪನದ್ರವ್ಯಸಂಯುಕ್ತೈರ್ವಿರೇಚನಪ್ರಯೋಗೈಃ| ಶರೀರಾನುಗತೇ ಇತಿ ಶರೀರವ್ಯಾಪಕೇ| ಸಾಮೇ ರಸೇ ಇತಿ ಅಪಕ್ವೇ ರಸೇ; ಆಮಶ್ಚಾತ್ರಾಪಕ್ವರಸರೂಪ ಏವೇಷ್ಟಃ, ಆಹಾರರಸಸ್ಯ ರಸಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಶರೀರವ್ಯಾಪಕತಯಾ ದುರ್ಘಟತ್ವಾತ್| ಲಙ್ಘನಮ್ ಅನಶನಂ, ಪಾಚನಂ ಯವಾಗ್ವಾದಿ| ವಿಶುದ್ಧಾಮಾಶಯೇ ಇತ್ಯತ್ರ ವಿಶುದ್ಧಿರ್ಹಿ ವಿರೇಚನಲಙ್ಘನೈರ್ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ದೀಪನೀಯಯುತಮಿತಿ ಷಡ್ವಿರೇಚನಶತಾಶ್ರಿತೀಯೋಕ್ತದೀಪನೀಯಗಣಸಾಧಿತಮ್| ಸ್ವಿನ್ನಾಭ್ಯಕ್ತಮಿತಿ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಚಾಭ್ಯಕ್ತಂ ಚೇತಿ ಸ್ವಿನ್ನಾಭ್ಯಕ್ತಮ್| ಸ್ರಸ್ತದೋಷಮಿತಿ ನಿರೂಹೇಣ ಸ್ರಸ್ತದೋಷಮ್||೭೩-೮೧||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲೇ ಸರಲಂ ದೇವದಾರು ಸನಾಗರಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಚಿತ್ರಕಂ ಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀಮ್||೮೨|| ಶಣಬೀಜಂ ಯವಾನ್ ಕೋಲನ್ ಕುಲತ್ಥಾನ್ ಸುಷವೀಂ ತಥಾ | ಪಾಚಯೇದಾರನಾಲೇನ ದಧ್ನಾ ಸೌವೀರಕೇಣ ವಾ||೮೩|| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷೇಣ ಪಚೇತ್ತೇನ ಘೃತಾಢಕಮ್| ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಯಾವಶೂಕಾಖ್ಯೌ ಕ್ಷಾರೌ ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಯುಕ್ತಿತಃ||೮೪|| ಸೈನ್ಧವೌದ್ಭಿದಸಾಮುದ್ರಬಿಡಾನಾಂ ರೋಮಕಸ್ಯ ಚ| ಸಸೌವರ್ಚಲಪಾಕ್ಯಾನಾಂ ಭಾಗಾನ್ದ್ವಿಪಲಿಕಾನ್ ಪೃಥಕ್||೮೫|| ವಿನೀಯ ಚೂರ್ಣಿತಾನ್ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾಯಯೇತ್ ಪ್ರಸೃತಂ ಬುಧಃ| ಕರೋತ್ಯಗ್ನಿಂ ಬಲಂ ವರ್ಣಂ ವಾತಘ್ನಂ ಭುಕ್ತಪಾಚನಮ್||೮೬|| ಇತಿ ದಶಮೂಲಾದ್ಯಂ ಘೃತಮ್|

ದ್ವೇ ಪಞ್ಚಮೂಲೇ ಇತ್ಯಾದೌ ಸುಷವೀಸ್ವರಸೋ ಜಲಸ್ಥಾನೀಯಃ, ಆರನಾಲಾದಿ ಕ್ವಾಥ್ಯಂ ಚ ಮಿಲಿತ್ವಾ ದ್ರೋಣಂ ಮಾನಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಕ್ಷಾರೌ ದತ್ತ್ವಾ ಚ ಯುಕ್ತಿತ ಇತ್ಯನೇನ ಕ್ಷಾರಯೋರಲ್ಪಮಾನತ್ವಮುಚ್ಯತೇ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯಾನ್ಯತಮಲವಣಮಾನೇನ ಪೃಥಕ್ ಕ್ಷಾರೌ ದೇಯೌ; ಯುಕ್ತಿತ ಇತ್ಯನೇನ ತು ಯೋಗ್ಯೇ ಕಾಲೇ ಕ್ಷಾರಯೋಗಮಾಹ, ಸ ಚ ಯೋಗ್ಯಕಾಲೋಽತ್ರ ಘೃತಾವತಾರಣಕಾಲ ಏವ| ಯದಾಹ ಜತೂಕರ್ಣಃ- “ದಶಮೂಲಂ ಪಞ್ಚಕೋಲಂ ಕುಲತ್ಥಂ ಸುರಭಿಂ ಯವಮ್| ದೇವದಾರುಂ ಚ ಸರಲಂ ಶಣಬೀಜಂ ಚ ಸಾಧಯೇತ್|| ದಧ್ನಾ ಸೌವೀರಕೇಣೈವ ತೇನ ಪಕ್ವೇ ಘೃತಾಢಕೇ| ದ್ವೌ ಕ್ಷಾರೌ ಸಪ್ತಲವಣಾನ್ಯಾವಪೇದ್ ದ್ವಿಪಲಾನಿ ತು” ಇತಿ| ಔದ್ಭಿದಮ್ ಉತ್ಕಾರಿಕಾಲವಣಮ್| ರೋಮಕಂ ರುಮಾಹೃದ್ಭವಮ್| ಪಾಕ್ಯಂ ಪಾಕಜಮ್||೮೨-೮೬||

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

ತ್ರ್ಯೂಷಣತ್ರಿಫಲಾಕಲ್ಕೇ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೇ ಗುಡಾತ್ ಪಲೇ| ಸರ್ಪಿಷೋಽಷ್ಟಪಲಂ ಪಕ್ತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಂ ಮನ್ದಾನಲಃ ಪಿಬೇತ್||೮೭|| ಇತಿ ತ್ರ್ಯೂಷಣಾದ್ಯಂ ಘೃತಮ್|

ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೇ ಇತಿ ಪಲಮಾನೇ ಕಲ್ಕೇ, ಅಷ್ಟಪಲಮಾನಮೇವಾತ್ರ ಸರ್ಪಿಃ ಪಕ್ತವ್ಯಂ ಮಹರ್ಷಿವಚನೇನ ಫಲದಾಯಿತ್ವಾತ್||೮೭||

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

ಪಞ್ಚಮೂಲಾಭಯಾವ್ಯೋಷಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಸೈನ್ಧವೈಃ| ರಾಸ್ನಾಕ್ಷಾರದ್ವಯಾಜಾಜೀವಿಡಙ್ಗಶಟಿಭಿರ್ಘೃತಮ್||೮೮|| ಶುಕ್ತೇನ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಸ್ವರಸೇನಾರ್ದ್ರಕಸ್ಯ ಚ| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಕೋಲಾಮ್ಬುಚುಕ್ರಿಕಾದಾಡಿಮಸ್ಯ ಚ||೮೯|| ತಕ್ರಮಸ್ತುಸುರಾಮಣ್ಡಸೌವೀರಕತುಷೋದಕೈಃ| ಕಾಞ್ಜಿಕೇನ ಚ ತತ್ ಪಕ್ವಮಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಂ ಪರಮ್||೯೦|| ಶೂಲಗುಲ್ಮೋದರಶ್ವಾಸಕಾಸಾನಿಲಕಫಾಪಹಮ್| ಸಬೀಜಪೂರಕರಸಂ ಸಿದ್ಧಂ ವಾ ಪಾಯಯೇದ್ಘೃತಮ್||೯೧|| ಸಿದ್ಧಮಭ್ಯಞ್ಜನಾರ್ಥಂ ಚ ತೈಲಮೇತೈಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಏತೇಷಾಮೌಷಧಾನಾಂ ವಾ ಪಿಬೇಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ||೯೨|| ವಾತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೇ ಸಾಮೇ ಕಫೇ ವಾ ವಾಯುನೋದ್ಧತೇ| ದದ್ಯಾಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಪಾಚನಾರ್ಥಮಗ್ನಿಸನ್ದೀಪನಂ ಪರಮ್||೯೩|| ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೂಲಾದ್ಯಂ ಘೃತಂ ಚೂರ್ಣಂ ಚ|

ಪಞ್ಚಮೂಲಾದ್ಯೇ ಶುಕ್ತಾದಿತ್ರಯೋದಶದ್ರವಾಣಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸ್ನೇಹಸಮತ್ವಮ್| ಸಬೀಜಪೂರಕರಸಮಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾದೀನಿ ಕಲ್ಕತ್ವೇನೇಚ್ಛನ್ತಿ; ಕಿಂವಾ ಪೂರ್ವಮೇವ ಘೃತಂ ಬೀಜಪುರರಸಸಂಯುಕ್ತಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೈಲಮಿತ್ಯಾದೌ ಏತೈಃ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮಭ್ಯಙ್ಗಾರ್ಥಂ ಯೋಜ್ಯಂ, ತಥಾ ಏತೇಷಾಮೇವ ಕಲ್ಕೋಕ್ತಾನಾಂ ಪಞ್ಚಮೂಲ್ಯಾದೀನಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಪೇಯಮ್| ಚೂರ್ಣವಿಷಯಮಾಹ- ವಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾವೃತೇ ಗ್ರಹಣೀಗದೇ ತಥಾ ಸಾಮೇ ಗ್ರಹಣೀಗದೇ; ಕೇಚಿತ್ “ಸಾಮೇ ಪುರೀಷೇ” ಇತಿ ವದನ್ತಿ; ಆಮಂ ಚಾನೇಕವಿಧಮಾಹುಃ, ಯದುಚ್ಯತೇ- “ಆಮಮನ್ನರಸಂ ಕೇಚಿತ್ ಕೇಚಿತ್ತು ಮಲಸಞ್ಚಯಮ್| ಪ್ರಥಮಾಂ ದೋಷದುಷ್ಟಿಂ ಚ ಕೇಚಿದಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ” ಇತಿ| ಭೋಜೋಽಪ್ಯಾಹ- “ಆಮಾಶಯಸ್ಥಃ ಕಾಯಾಗ್ನೇರ್ದೌರ್ಬಲ್ಯಾದವಿಪಾಚಿತಃ| ಆದ್ಯ ಆಹಾರಧಾತುರ್ಯಃ ಸ ಆಮ ಇತಿ ಸಞ್ಜ್ಞಿತಃ” ಇತಿ| ಈಶ್ವರಸೇನೋಽಪ್ಯಾಹ- “ಏವಮಾಮಾಶಯೇಽಪ್ಯನ್ನಂ ಬಹು ಸಮ್ಯಙ್ನ ಜೀರ್ಯತಿ| ಚೀಯಮಾನಂ ತದೇವಾನ್ನಂ ಕಾಲೇನಾಮತ್ವಮಾಪ್ನುಯಾತ್” ಇತ್ಯಾದಿ| ತದಿಹಾಪಿ ತದ್ವಚನಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಾದಾಮವ್ಯವಸ್ಥಾ ಕರ್ತವ್ಯಾ||೮೮-೯೩||

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

ಮಜ್ಜತ್ಯಾಮಾ ಗುರುತ್ವಾದ್ವಿಟ್ ಪಕ್ವಾ ತೂತ್ಪ್ಲವತೇ ಜಲೇ| ವಿನಾಽತಿದ್ರವಸಙ್ಘಾತಶೈತ್ಯಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದೂಷಣಾತ್||೯೪|| ಪರೀಕ್ಷ್ಯೈವಂ ಪುರಾ ಸಾಮಂ ನಿರಾಮಂ ಚಾಮದೋಷಿಣಮ್| ವಿಧಿನೋಪಾಚರೇತ್ ಸಮ್ಯಕ್ ಪಾಚನೇನೇತರೇಣ ವಾ||೯೫||

ಸಾಮನಿರಾಮಗ್ರಹಣೀಗದಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಾಮನಿರಾಮವಿಡ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮಜ್ಜತೀತ್ಯಾದಿ| ಆಮೇತಿ ಆಮಾಶ್ರಿತಾ| ಗುರುತ್ವಾದಿತಿ ಆಮಾಹಿತಗುರುತ್ವಾತ್| ಪಕ್ವೇತಿ ನಿರಾಮಾ; ಉಪಸಂಹರಿಷ್ಯತ್ಯಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಾನ್ತೇ ‘ಪರೀಕ್ಷ್ಯೈವಂ ಪುರಾ ಸಾಮಂ ನಿರಾಮಂ ವಾ’ ಇತಿ| ದ್ವಯೋರಪಿ ಆಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಯೋರಪವಾದಮಾಹ- ವಿನಾಽತಿದ್ರವೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿದ್ರವತ್ವಾದಾಮಾಽಪಿ ಪ್ಲವತೇ, ಅತಿಸಂಹತಾ ತು ಪಕ್ವಾಽಪಿ ಅತಿಸಙ್ಘಾತಾದೇವ ಮಜ್ಜತಿ, ಶೈತ್ಯಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರದೂಷಣಾಚ್ಚ ಕಫಯೋಗಾಹಿತಗೌರವಾ ಪಕ್ವಾಽಪಿ ಮಜ್ಜತಿ ಗುರುತ್ವಾದೇವ ನ ಪ್ಲವತೇ| ನನು ಸವಿಷ್ಟಮ್ಭಪ್ರಸೇಕಾರ್ತೀತ್ಯಾದಿನೈವ ಸಾಮಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಕಿಮನೇನ ಸಾಮತಾಲಕ್ಷಣೇನ ಪುನರುಕ್ತೇನ? ಉಚ್ಯತೇ- ವಾತಕಫಾಧಿಕಾರಾತ್ತದುಕ್ತಮ್, ಇದಂ ತು ವಿಡಾಮತಾಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮುಕ್ತಮಿತಿ ವಿಶೇಷಃ| ಪರೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ನಿರಾಮಂ ಚಾಮದೋಷಿಣಮಿತಿ ಕಥಂ, ಯಾವತಾ ನ ನಿರಾಮತಾಯಾಮಾಮದೋಷತ್ವಮಸ್ತಿ? ನ, ಆಮದೋಷಶಬ್ದೇನ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಿಣೋಽಭಿಪ್ರೇತತ್ವಾತ್| ಇತರೇಣೇತಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶಮನೇನ||೯೪-೯೫||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

ಚಿತ್ರಕಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ದ್ವೌ ಕ್ಷಾರೌ ಲವಣಾನಿ ಚ| ವ್ಯೋಷಂ ಹಿಙ್ಗ್ವಜಮೋದಾಂ ಚ ಚವ್ಯಂ ಚೈಕತ್ರ ಚೂರ್ಣಯೇತ್||೯೬|| ಗುಟಿಕಾ ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ದಾಡಿಮಸ್ಯ ರಸೇನ ವಾ| ಕೃತಾ ವಿಪಾಚಯತ್ಯಾಮಂ ದೀಪಯತ್ಯಾಶು ಚಾಲನಮ್||೯೭|| ಇತಿ ಚಿತ್ರಕಾದ್ಯಾ ಗುಟಿಕಾ|

ಚಿತ್ರಕೇತ್ಯಾದೌ ಲವಣಾನಿ ಚೇತ್ಯತ್ರ ಕಪಿಞ್ಜಲಾಧಿಕರಣನ್ಯಾಯೇನ ಲವಣತ್ರಯಮಿಚ್ಛನ್ತಿ; ಕಿನ್ತ್ವನಿಯತೇ ಸ ನ್ಯಾಯೋ ಭವತಿ, ಇಹ ತು ಪಞ್ಚಲವಣಾನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚಲವಣಸ್ಯ ಚ ಶಕ್ಯೋಪಾದಾನತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚೈವ ಲವಣಾನಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಣಿ||೯೬-೯೭||

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

ನಾಗರಾತಿವಿಷಾಮುಸ್ತಕ್ವಾಥಃ ಸ್ಯಾದಾಮಪಾಚನಃ| ಮುಸ್ತಾನ್ತಕಲ್ಕಃ ಪಥ್ಯಾ ವಾ ನಾಗರಂ ಚೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ||೯೮|| ದೇವದಾರುವಚಾಮುಸ್ತನಾಗರಾತಿವಿಷಾಭಯಾಃ| ವಾರುಣ್ಯಾಮಾಸುತಾಸ್ತೋಯೇ ಕೋಷ್ಣೇ ವಾಽಲವಣಾಃ ಪಿಬೇತ್||೯೯|| ವರ್ಚಸ್ಯಾಮೇ ಸಶೂಲೇ ಚ ಪಿಬೇದ್ವಾ ದಾಡಿಮಾಮ್ಬುನಾ| ವಿಡೇನ ಲವಣಂ ಪಿಷ್ಟಂ ಬಿಲ್ವಂ ಚಿತ್ರಕನಾಗರಮ್||೧೦೦|| ಸಾಮೇ ವಾ ಸಕಫೇ ವಾತೇ ಕೋಷ್ಠಶೂಲಕರೇ ಪಿಬೇತ್| ಕಲಿಙ್ಗಹಿಙ್ಗ್ವತಿವಿಷಾವಚಾಸೌವರ್ಚಲಾಭಯಾಃ||೧೦೧|| ಛರ್ದ್ಯರ್ಶೋಗ್ರನ್ಥಿಶೂಲೇಷು ಪಿಬೇದುಷ್ಣೇನ ವಾರಿಣಾ| ಪಥ್ಯಾಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀಚೂರ್ಣಂ ಮರಿಚಸಂಯುತಮ್||೧೦೨|| ಅಭಯಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ವಚಾಂ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀಮ್| ಪಾಠಾಂ ವತ್ಸಕಬೀಜಾನಿ ಚಿತ್ರಕಂ ವಿಶ್ವಭೇಷಜಮ್||೧೦೩|| ಪಿಬೇನ್ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಚೂರ್ಣಂ ವಾ ಕೃತ್ವಾ ಕೋಷ್ಣೇನ ವಾರಿಣಾ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಭಿಭೃತಾಯಾಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ಶೂಲನುದ್ಧಿತಮ್||೧೦೪|| ಸಾಮೇ ಸಾತಿವಿಷಂ ವ್ಯೋಷಂ ಲವಣಕ್ಷಾರಹಿಙ್ಗು ಚ| ನಿಃಕ್ವಾಥ್ಯ ಪಾಯಯೇಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ವಾ ಕೋಷ್ಣವಾರಿಣಾ||೧೦೫|| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ನಾಗರಂ ಪಾಠಾಂ ಸಾರಿವಾಂ ಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್| ಚಿತ್ರಕಂ ಕೌಟಜಂ ಬೀಜಂ ಲವಣಾನ್ಯಥ ಪಞ್ಚ ಚ||೧೦೬|| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸಯವಕ್ಷಾರಂ ದಧ್ಯುಷ್ಣಾಮ್ಬುಸುರಾದಿಭಿಃ| ಪಿಬೇದಗ್ನಿವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಕೋಷ್ಠವಾತಹರಂ ನರಃ||೧೦೭|| ಮರಿಚಂ ಕುಞ್ಚಿಕಾಮ್ಬಷ್ಠಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಃ ಕುಡವಾಃ ಪೃಥಕ್| ಪಲಾನಿ ದಶ ಚಾಮ್ಲಸ್ಯ ವೇತಸಸ್ಯ ಪಲಾರ್ಧಿಕಮ್||೧೦೮|| ಸೌವರ್ಚಲಂ ಬಿಡಂ ಪಾಕ್ಯಂ ಯವಕ್ಷಾರಃ ಸಸೈನ್ಧವಃ| ಶಟೀಪುಷ್ಕರಮೂಲಾನಿ ಹಿಙ್ಗು ಹಿಙ್ಗುಶಿವಾಟಿಕಾ||೧೦೯|| ತತ್ ಸರ್ವಮೇಕತಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಹಿತಂ ವಾತಾಭಿಭೂತಾಯಾಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಮರುಚೌ ತಥಾ||೧೧೦|| ಇತಿ ಮರಿಚಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣಮ್|

ಮುಸ್ತಾನ್ತಕಲ್ಕ ಇತಿ ಪಶ್ಚಾದುಕ್ತನಾಗರಾದಿಕಲ್ಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಶೋಗ್ರನ್ಥಿಃ ಅರ್ಶೋಽನುಗ್ರಥಿತವರ್ಚಸ್ತ್ವಮ್| ಮರಿಚಸಂಯುತಮಿತಿ ಪರ್ಯನ್ತಂ ‘ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಿಬೇತ್’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಸಾಮೇ ದೋಷೇ ಸತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದಿಷು ಅತಿವಿಷಾದಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಚೂರ್ಣಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುರಾದಿಭಿರಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಞ್ಜಿಕಸೌವೀರಾದಿಗ್ರಹಣಮ್||೯೮-೧೧೦||

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಮ್ಲಾನಾಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣಸ್ಯ ಪಲತ್ರಯಮ್| ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಚತ್ವಾರಿ ಶರ್ಕರಾಯಾಃ ಪಲಾಷ್ಟಕಮ್| ಸಞ್ಚೂರ್ಣ್ಯ ಶಾಕಸೂಪಾನ್ನರಾಗಾದಿಷ್ವವಚಾರಯೇತ್||೧೧೧|| ಕಾಸಾಜೀರ್ಣಾರುಚಿಶ್ವಾಸಾಹೃತ್ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಶೂಲನುತ್|೧೧೨|

ಚತುರ್ಣಾಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಮ್ಲಾನಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಚತುರಮ್ಲಂ ಹೃದ್ಯವರ್ಗೇ ಪ್ರಥಮೋಕ್ತಂ ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸದಾಡಿಮಬದರರೂಪಮಾಹುಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಚವ್ಯತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿಪ್ರಯೋಗವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಕಪಿತ್ಥಚುಕ್ರಿಕಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲದಾಡಿಮಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮಾಹುಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ತು “ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಮಾತುಲುಙ್ಗಾಮ್ಲಬದರಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸೈಃ| ಚತುರಮ್ಲಮಿದಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಾಮ್ಲಂ ತು ಸದಾಡಿಮಮ್” ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತ್ರ್ಯೂಷಣಾಚ್ಚ ಪಲತ್ರಯಮಿತಿ ಮಿಲಿತಾತ್ ಪಲತ್ರಯಮ್| ರಾಗಃ ಕಪಿತ್ಥಾದಿದ್ರವ್ಯಕೃತೋ ವ್ಯಞ್ಜನವಿಶೇಷಃ||೧೧೧||-

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

ಚವ್ಯತ್ವಕ್ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಧಾತಕೀವ್ಯೋಷಚಿತ್ರಕಾನ್||೧೧೨|| ಕಪಿತ್ಥಂ ಬಿಲ್ವಮಮ್ಬಷ್ಠಾಂ ಶಾಲ್ಮಲಂ ಹಸ್ತಿಪಿಪ್ಪಲೀಮ್| ಶಿಲೋದ್ಭೇದಂ ತಥಾಽಜಾಜೀಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಬದರಸಮ್ಮಿತಮ್||೧೧೩|| ಪರಿಭರ್ಜ್ಯ ಘೃತೇ ದಧ್ನಾ ಯವಾಗೂಂ ಸಾಧಯೇದ್ಭಿಷಕ್| ರಸೈಃ ಕಪಿತ್ಥಚುಕ್ರೀಕಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲೈರ್ದಾಡಿಮಸ್ಯ ಚ||೧೧೪|| ಸರ್ವಾತಿಸಾರಗ್ರಹಣೀಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹನಾಶಿನೀ| ಪಞ್ಚಕೋಲಕಯೂಷಶ್ಚ ಮೂಲಕಾನಾಂ ಚ ಸೋಷಣಃ||೧೧೫|| ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ದಾಡಿಮತಕ್ರಾಮ್ಲೋ ಜಾಙ್ಗಲಃ ಸಂಸ್ಕೃತೋ ರಸಃ| ಕ್ರವ್ಯಾದಸ್ವರಸಃ ಶಸ್ತೋ ಭೋಜನಾರ್ಥೇ ಸದೀಪನಃ||೧೧೬|| ತಕ್ರಾರನಾಲಮದ್ಯಾನಿ ಪಾನಾಯಾರಿಷ್ಟ ಏವ ಚ|೧೧೭|

ಚವ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಶಾಲ್ಮಲಂ ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಮ್| ಶಿಲೋದ್ಭವಂ ಶೈಲಜಮ್| ಚುಕ್ರಿಕಾ ಚಾಙ್ಗೇರೀ| ಸೋಷಣ ಇತಿ ಸಮರಿಚಃ||೧೧೨-೧೧೬||-

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

ತಕ್ರಂ ತು ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇ ದೀಪನಗ್ರಾಹಿಲಾಘವಾತ್||೧೧೭|| ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವಾನ್ನ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಕೋಪಯೇತ್| ಕಷಾಯೋಷ್ಣವಿಕಾಶಿತ್ವಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚೈವ ಕಫೇ ಹಿತಮ್||೧೧೮|| ವಾತೇ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಸಾನ್ದ್ರತ್ವಾತ್ ಸದ್ಯಸ್ಕಮವಿದಾಹಿ ತತ್| ತಸ್ಮಾತ್ ತಕ್ರಪ್ರಯೋಗಾ ಯೇ ಜಠರಾಣಾಂ ತಥಾಽರ್ಶಸಾಮ್||೧೧೯|| ವಿಹಿತಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇ ಸರ್ವಶಸ್ತಾನ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಯವಾನ್ಯಾಮಲಕೇ ಪಥ್ಯಾ ಮರಿಚಂ ತ್ರಿಪಲಂಶಿಕಮ್||೧೨೦|| ಲವಣಾನಿ ಪಲಾಂಶಾನಿ ಪಞ್ಚ ಚೈಕತ್ರ ಚೂರ್ಣಯೇತ್| ತಕ್ರೇ ತದಾಸುತಂ ಜಾತಂ ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ| ದೀಪನಂ ಶೋಥಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಕ್ರಿಮಿಮೇಹೋದರಾಪಹಮ್||೧೨೧|| ಇತಿ ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಃ|

ತಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ತಕ್ರಗುಣಾಭಿಧಾನಮ್| ಮಧುರಪಾಕಿತ್ವಾನ್ನ ಚ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣಮ್; ಅಮ್ಲತ್ವಾತ್ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಣೇ ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಮಧುರಪಾಕಿತಯಾ ಪಿತ್ತಂ ನ ಪ್ರಕೋಪಯತಿ, ನಾಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಶಮಯತೀತ್ಯಾಹುಃ| ಸದ್ಯಸ್ಕಮವಿದಾಹೀತಿ ಸದ್ಯೋ ಮಥಿತಮೇವ ತಕ್ರಂ ಪಚ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿದಾಹಕೃನ್ನ ಭವತಿ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಸ್ಥಿತಂ ತು ವಿದಾಹೀ ಭವತ್ಯೇವ| ಯವಾನೀತ್ಯಾದೌ ತಕ್ರೇ ತದಾಸುತಮಿತಿ ತಕ್ರಾಢಕೇ ಆಸುತಮ್| ಜಾತಮಿತಿ ಅಮ್ಲರಸತಯಾ ಜಾತಮ್||೧೧೮-೧೨೧||

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

ಸ್ವಸ್ಥಾನಗತಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಗ್ನಿನಿರ್ವಾಪಕಂ ಭಿಷಕ್| ಪಿತ್ತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿರೇಕೇಣ ನಿರ್ಹರೇದ್ವಮನೇನ ವಾ||೧೨೨|| ಅವಿದಾಹಿಭಿರನ್ನೈಶ್ಚ ಲಘುಭಿಸ್ತಿಕ್ತಸಂಯುತೈಃ| ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಂ ರಸೈರ್ಯೂಷೈರ್ಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ಖಡೈರಪಿ||೧೨೩|| ದಾಡಿಮಾಮ್ಲೈಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕೈರ್ದೀಪನಗ್ರಾಹಿಸಂಯುತೈಃ| ತಸ್ಯಾಗ್ನಿಂ ದೀಪಯೇಚ್ಚೂರ್ಣೈಃ ಸರ್ಪಿರ್ಭಿಶ್ಚಾಪಿ ತಿಕ್ತಕೈಃ||೧೨೪||

ವಮನೇನ ವೇತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಪಿತ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸರ್ಪಿರ್ಭಿಶ್ಚಾಪಿ ತಿಕ್ತಕೈರಿತ್ಯತ್ರ ಜಾತ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಬಹುವಚನಂ; ಕಿಂವಾ ಕುಷ್ಠೋಕ್ತಂ ತಿಕ್ತಘೃತದ್ವಯಮನ್ಯಚ್ಚ ತಿಕ್ತಸಾಧಿತಂ ಘೃತಮಿತಿ ಬಹುವಚನಂ ಸಾಧು||೧೨೨-೧೨೪||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕೋಶೀರಂ ಪಾಠಾಂ ಮೂರ್ವಾಂ ಕುಟನ್ನಟಮ್| ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಸಾರಿವಾಸ್ಫೋತಾಸಪ್ತಪರ್ಣಾಟರೂಷಕಾನ್||೧೨೫|| ಪಟೋಲೋದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥವಟಪ್ಲಕ್ಷಕಪೀತನಾನ್| ಕಟುಕಾಂ ರೋಹಿಣೀಂ ಮುಸ್ತಂ ನಿಮ್ಬಂ ಚ ದ್ವಿಪಲಾಂಶಿಕಮ್||೧೨೬|| ದ್ರೋಣೇಽಪಾಂ ಸಾಧಯೇತ್ ಪಾದಶೇಷೇ ಪ್ರಸ್ಥಂ ಘೃತಾತ್ ಪಚೇತ್| ಕಿರಾತತಿಕ್ತೇನ್ದ್ರಯವವೀರಾಮಾಗಧಿಕೋತ್ಪಲೈಃ||೧೨೭|| ಕಲ್ಕೈರಕ್ಷಸಮೈಃ ಪೇಯಂ ತತ್ ಪಿತ್ತಗ್ರಹಣೀಗದೇ| ತಿಕ್ತಕಂ ಯದ್ಘೃತಂ ಚೋಕ್ತಂ ಕೌಷ್ಠಿಕೇ ತಚ್ಚ ದಾಪಯೇತ್||೧೨೮|| ಇತಿ ಚನ್ದನಾದ್ಯಂ ಘೃತಮ್|

ಕುಟನ್ನಟಂ ಕೈವರ್ತಮುಸ್ತಕಮ್| ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾ ವಚಾ| ಆಸ್ಫೋತಾ ‘ಅಸ್ಫುರಮಲ್ಲಿಕಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ ಖ್ಯಾತಾ| ಕಪೀತನಃ ‘ಗನ್ಧಮುಣ್ಡ’ ಇತಿ ಖ್ಯಾತಃ||೧೨೫-೧೨೮||

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

ನಾಗರಾತಿವಿಷೇ ಮುಸ್ತಂ ಧಾತಕೀಂ ಚ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ವತ್ಸಕತ್ವಕ್ಫಲಂ ಬಿಲ್ವಂ ಪಾಠಾಂ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀಮ್||೧೨೯|| ಪಿಬೇತ್ ಸಮಾಂಶಂ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ| ಪೈತ್ತಿಕೇ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇ ರಕ್ತಂ ಯಚ್ಚೋಪವೇಶ್ಯತೇ||೧೩೦|| ಅರ್ಶಾಂಸಿ ಚ ಗುದೇ ಶೂಲಂ ಜಯೇಚ್ಚೈವ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಮ್| ನಾಗರಾದ್ಯಮಿದಂ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಪೂಜಿತಮ್||೧೩೧|| ಇತಿ ನಾಗರಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣಮ್|

ನಾಗರಾದ್ಯೇ ಸಕ್ಷೌದ್ರಮಿತಿ ಮಧುಪ್ರಕ್ಷೇಪಯುಕ್ತಮ್| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನೇತಿ ತಣ್ಡುಲಧಾವನಾಮ್ಬುನಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ತಣ್ಡುಲಾದ್ದ್ವಿಗುಣಮಮ್ಲಂ ತಣ್ಡುಲೇನ ಸಮಂ ಚಿರಂ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬು ವದನ್ತಿ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಪೂಜಿತತ್ವೋಪದರ್ಶನಾದಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಯೋಗತ್ವಂ ದರ್ಶ್ಯತೇ; ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಃ ಪುನರ್ವಸೋರಭಿನ್ನ ಏವೇತಿ ವೃದ್ಧಾಃ||೧೨೯-೧೩೧||

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

ಭೂನಿಮ್ಬಕಟುಕಾವ್ಯೋಷಮುಸ್ತಕೇನ್ದ್ರಯವಾನ್ ಸಮಾನ್| ದ್ವೌ ಚಿತ್ರಕಾದ್ವತ್ಸಕತ್ವಗ್ಭಾಗಾನ್ ಷೋಡಶ ಚೂರ್ಣಯೇತ್||೧೩೨|| ಗುಡಶೀತಾಮ್ಬುನಾ ಪೀತಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಗುಲ್ಮನುತ್| ಕಾಮಲಾಜ್ವರಪಾಣ್ಡುತ್ವಮೇಹಾರುಚ್ಯತಿಸಾರನುತ್||೧೩೩|| ಇತಿ ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣಮ್|

ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯೇ ಗುಡಯುತಂ ಶೀತಾಮ್ಬು ಗುಡಶೀತಾಮ್ಬು; ಗುಡಶ್ಚಾತ್ರ ಗುಡವರ್ಣತಾಮಾಧುರ್ಯಾಪತ್ತಿಮಾತ್ರೋ ದೇಯಃ||೧೩೨-೧೩೩||

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

ವಚಾಮತಿವಿಷಾಂ ಪಾಠಾಂ ಸಪ್ತಪರ್ಣಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| ಸ್ಯೋನಾಕೋದೀಚ್ಯಕಟ್ವಙ್ಗವತ್ಸಕತ್ವಗ್ದುರಾಲಭಾಃ||೧೩೪|| ದಾರ್ವೀಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ಪಾಠಾಂ ಯವಾನೀಂ ಮಧುಶಿಗ್ರುಕಮ್| ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಾನ್ ಯೂಥಿಕಾಂ ಜಾತಿಪಲ್ಲವಾನ್||೧೩೫|| ಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಬಿಲ್ವಮಧ್ಯಾನಿ ನಿಮ್ಬಶಾಕಫಲಾನಿ ಚ| ತದ್ರೋಗಶಮಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯೇನ ಯೋಜಯೇತ್||೧೩೬|| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಃ ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾ ತ್ರಾಯಮಾಣಾ ಕಟುತ್ರಿಕಮ್| ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಕೋಶೀರಂ ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ ಕಟುರೋಹಿಣೀ||೧೩೭|| ಕುಟಜತ್ವಕ್ಫಲಂ ಮುಸ್ತಂ ಯವಾನೀ ದೇವದಾರು ಚ| ಪಟೋಲನಿಮ್ಬಪತ್ರೈಲಾಸೌರಾಷ್ಟ್ರಯತಿವಿಷಾತ್ವಚಃ||೧೩೮|| ಮಧುಶಿಗ್ರೋಶ್ಚ ಬೀಜಾನಿ ಮೂರ್ವಾ ಪರ್ಪಟಕಸ್ತಥಾ| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಮಧುನಾ ಲೇಹ್ಯಂ ಪೇಯಂ ಮದ್ಯೈರ್ಜಲೇನ ವಾ||೧೩೯|| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಗ್ರಹಣೀರೋಗಗುಲ್ಮಶೂಲಾರುಚಿಜ್ವರಾನ್| ಕಾಮಲಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ಚ ಮುಖರೋಗಾಂಶ್ಚ ನಾಶಯೇತ್||೧೪೦|| ಇತಿ ಕಿರಾತಾದ್ಯಂ ಚೂರ್ಣಮ್|

ವಚಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಸ್ಯೋನಾಕಕಟ್ವಙ್ಗಶಬ್ದಾಭ್ಯಾಂ ದ್ವಾವಪಿ ಪೃಥುಶಿಮ್ಬಾಲ್ಪಶಿಮ್ಬೌ ಸ್ಯೋನಾಕೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ತದ್ರೋಗಶಮಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ನಿತಿ ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯುಕ್ತಗ್ರಹಣೀದೋಷಾದಿರೋಗಶಾನ್ತಿಂ ಕಾಙ್ಕ್ಷನ್| ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯೇನೇತಿ ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯುಕ್ತದ್ರವ್ಯಗಣೇನ ಯಥೋಕ್ತಮಾನೇನ ಯೋಜಯದ್ ವಚಾದೀನ್; ಅಪರೇ ತು ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯೇನೇತಿ ವಚನೇನಾತ್ರ ಭೂನಿಮ್ಬಾದ್ಯುಕ್ತಗುಡಶೀತಾಮ್ಬುಪೇಯತಾಮಸ್ಯಾಪ್ಯತಿದಿಶತೀತಿ ವದನ್ತಿ||೧೩೪-೧೪೦||

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

ಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮದುಷ್ಟಾಯಾಂ ವಮಿತಸ್ಯ ಯಥಾವಿಧಿ| ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಕ್ಷಾರೈಸ್ತಿಕ್ತೈಶ್ಚಾಗ್ನಿಂ ವಿವರ್ಧಯೇತ್||೧೪೧|| ಪಲಾಶಂ ಚಿತ್ರಕಂ ಚವ್ಯಂ ಮಾತುಲುಙ್ಗಂ ಹರೀತಕೀಮ್| ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಪಾಠಾಂ ನಾಗರಧಾನ್ಯಕಮ್||೧೪೨|| ಕಾರ್ಷಿಕಾಣ್ಯುದಕಪ್ರಸ್ಥೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಾವಶೇಷಿತಮ್| ಪಾನೀಯಾರ್ಥಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಯವಾಗೂಂ ತೈಶ್ಚ ಸಾಧಯೇತ್||೧೪೩|| ಶುಷ್ಕಮೂಲಕಯೂಷೇಣ ಕೌಲತ್ಥೇನಾಥವಾ ಪುನಃ| ಕಟ್ವಮ್ಲಕ್ಷಾರಪಟುನಾ ಲಘೂನ್ಯನ್ನಾನಿ ಭೋಜಯೇತ್||೧೪೪|| ಅಮ್ಲಂ ಚಾನು ಪಿಬೇತ್ತಕ್ರಂ ತಕ್ರಾರಿಷ್ಟಮಥಾಪಿ ವಾ| ಮದಿರಾಂ ಮಧ್ವರಿಷ್ಟಂ ವಾ ನಿಗದಂ ಸೀಧುಮೇವ ವಾ||೧೪೫||

ಪಾನೀಯಾರ್ಥಂ ಪಾನಾಯ| ಕಟ್ವಮ್ಲಕ್ಷಾರಪಟುನೇತಿ ಕಟ್ವಾದಿಯೋಗಾತ್ ಪಟುನಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೋತ್ತೇಜಕೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಫಗ್ರಹಣ್ಯಾಂ ಸದ್ಯಸ್ಕಮೇವ ಯದ್ಯಪಿ ಕಷಾಯತ್ವಾತ್ತಕ್ರಮುಚಿತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಅಗ್ನಿದೀಪನತಯಾ ಅಮ್ಲಮೇವ ತಕ್ರಂ ‘ಅಮ್ಲಂ ಚಾನುಪಿಬೇತ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವೋಕ್ತಮ್| ನಿಗದಂ ಸೀಧುಮಿತಿ ನಿರ್ದೋಷಂ ಸೀಧುಮ್||೧೪೧-೧೪೫||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

ದ್ರೋಣಂ ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಾಣಾಂ ವಿಡಙ್ಗಾನಾಂ ತತೋಽರ್ಧತಃ| ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ತತೋಽರ್ಧಂ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ ಭಲ್ಲಾತಕಾಢಕಮ್||೧೪೬|| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಷ್ಟಪಲಂ ಚೈವ ತ್ರಿದ್ರೋಣೇಽಪಾಂ ವಿಪಾಚಯೇತ್| ದ್ರೋಣಶೇಷಂ ತು ತಚ್ಛೀತಂ ಮಧ್ವರ್ಧಾಢಕಸಂಯುತಮ್||೧೪೭|| ಏಲಾಮೃಣಾಲಾಗುರುಭಿಶ್ಚನ್ದನೇನ ಚ ರೂಷಿತೇ| ಕುಮ್ಭೇ ಮಾಸಸ್ಥಿತಂ ಜಾತಮಾಸವಂ ತಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೧೪೮|| ಗ್ರಹಣೀಂ ದೀಪಯತ್ಯೇವ ಬೃಂಹಣಃ ಕಫಪಿತ್ತಜಿತ್| ಶೋಥಂ ಕುಷ್ಠಂ ಕಿಲಾಸಂ ಚ ಪ್ರಮೇಹಾಂಶ್ಚ ಪ್ರಣಾಶಯೇತ್||೧೪೯|| ಇತಿ ಮಧೂಕಾಸವಃ| ಮಧೂಕಪುಷ್ಪಸ್ವರಸಂ ಶೃತಮರ್ಧಕ್ಷಯೀಕೃತಮ್| ಕ್ಷೌದ್ರಪಾದಯುತಂ ಶೀತಂ ಪೂರ್ವವತ್ ಸನ್ನಿಧಾಪಯೇತ್||೧೫೦|| ತಂ ಪಿಬನ್ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಾಞ್ಜಯೇತ್ ಸರ್ವಾನ್ ಹಿತಾಶನಃ| ತದ್ವದ್ದ್ರಾಕ್ಷೇಕ್ಷುಖರ್ಜೂರಸ್ವರಸಾನಾಸುತಾನ್ ಪಿಬೇತ್||೧೫೧||

ಅರ್ಧಕ್ಷಯೀಕೃತಮಿತಿ ಪಾಕಾದರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕೃತಮ್| ಪೂರ್ವವತ್ಸನ್ನಿಧಾಪಯೇದಿತಿ ಏಲಾದಿಲಿಪ್ತೇ ಕುಮ್ಭೇ ಸಂಸ್ಥಾಪಯೇತ್||೧೪೬-೧೫೧||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

ಪ್ರಸ್ಥೌ ದುರಾಲಭಾಯಾ ದ್ವೌ ಪಸ್ಥಮಾಮಲಕಸ್ಯ ಚ| ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಮುಷ್ಟೀ ದ್ವೇ ಪ್ರತ್ಯಗ್ರಂ ಚಾಭಯಾಶತಮ್||೧೫೨|| ಚತುರ್ದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಃ ಪಕ್ತ್ವಾ ಶೀತಂ ದ್ರೋಣಾವಶೇಷಿತಮ್| ಸಗುಡದ್ವಿಶತಂ ಪೂತಂ ಮಧುನಃ ಕುಡವಾಯುತಮ್||೧೫೩|| ತದ್ವತ್ ಪ್ರಿಯಙ್ಗೋಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾ ವಿಡಙ್ಗಾನಾಂ ಚ ಚೂರ್ಣಿತೈಃ| ಕುಡವೈರ್ಘೃತಕುಮ್ಭಸ್ಥಂ ಪಕ್ಷಾಜ್ಜಾತಂ ತತಃ ಪಿಬೇತ್||೧೫೪|| ಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗಾರ್ಶಃಕುಷ್ಠವೀಸರ್ಪಮೇಹನುತ್| ಸ್ವರವರ್ಣಕರಶ್ಚೈಷ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಫಾಪಹಃ||೧೫೫|| ಇತಿ ದುರಾಲಭಾಸವಃ| ಹರಿದ್ರಾ ಪಞ್ಚಮೂಲೇ ದ್ವೇ ವೀರರ್ಷಭಕಜೀವಕಮ್| ಏಷಾಂ ಪಞ್ಚಪಲಾನ್ ಭಾಗಾಂಶ್ಚತುರ್ದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಃ ಪಚೇತ್||೧೫೬|| ದ್ರೋಣಶೇಷೇ ರಸೇ ಪೂತೇ ಗುಡಸ್ಯ ದ್ವಿಶತಂ ಭಿಷಕ್| ಚೂರ್ಣಿತಾನ್ ಕುಡವಾರ್ಧಾಂಶಾನ್ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇಚ್ಚ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್||೧೫೭|| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಮುಸ್ತಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾವಿಡಙ್ಗಮಧುಕಪ್ಲವಾನ್| ಲೋಧ್ರಂ ಶಾಬರಕಂ ಚೈವ ಮಾಸಾರ್ಧಸ್ಥಂ ಪಿಬೇತ್ತು ತಮ್||೧೫೮|| ಏಷ ಮೂಲಾಸವಃ ಸಿದ್ಧೋ ದೀಪನೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಜಿತ್| ಆನಾಹಕಫಹೃದ್ರೋಗಪಾಣ್ಡುರೋಗಾಙ್ಗಸಾದನುತ್||೧೫೯|| ಇತಿ ಮೂಲಾಸವಃ|

ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಮುಷ್ಟೀ ದ್ವೇ ಇತಿ ಚಿತ್ರಕದನ್ತ್ಯೋರ್ಮಿಲಿತ್ವಾ ದ್ವಿಪಲಮ್| ತದ್ವದಿತಿ ಏಲಾದಿನಾ ಲಿಪ್ತಬೃಹತ್ಕುಮ್ಭಸ್ಥಮ್||೧೫೨-೧೫೯||

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಗುಡಂ ಮಧ್ಯಂ ಬಿಭೀತಕಾತ್| ಉದಕಪ್ರಸ್ಥಸಂಯುಕ್ತಂ ಯವಪಲ್ಲೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್||೧೬೦|| ತಸ್ಮಾತ್ ಪಲಂ ಸುಜಾತಾತ್ತು ಸಲಿಲಾಞ್ಜಲಿಸಂಯುತಮ್| ಪಿಬೇತ್ಪಿಣ್ಡಾಸವೋ ಹ್ಯೇಷ ರೋಗಾನೀಕವಿನಾಶನಃ||೧೬೧|| ಸ್ವಸ್ಥೋಽಪ್ಯೇನಂ ಪಿಬೇನ್ಮಾಸಂ ನರಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರಸಾಶನಃ | ಇಚ್ಛಂಸ್ತೇಷಾಮನುತ್ಪತ್ತಿಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯೇಽತ್ರ ಕೀರ್ತಿತಾಃ||೧೬೨|| ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾಸವಃ|

ಪ್ರಾಸ್ಥಿಕಮಿತ್ಯಾದೌ ಪಿಪ್ಪಲೀಗುಡಬಿಭೀತಕಮಜ್ಜಾನಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪ್ರಸ್ಥಮಾನಾಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧರಸಾಶನ ಇತಿ ಸ್ನೇಹವನ್ಮಾಂಸರಸಭೋಜನಃ||೧೬೦-೧೬೨||

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

ನವೇ ಪಿಪ್ಪಲಿಮಧ್ವಾಕ್ತೇ ಕಲಸೇಽಗುರುಧೂಪಿತೇ| ಮಧ್ವಾಢಕಂ ಜಲಸಮಂ ಚೂರ್ಣಾನೀಮಾನಿ ದಾಪಯೇತ್||೧೬೩|| ಕುಡವಾರ್ಧಂ ವಿಡಙ್ಗಾನಾಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾಃ ಕುಡವಂ ತಥಾ| ಚತುರ್ಥಿಕಾಂಶಾಂ ತ್ವಕ್ಕ್ಷೀರೀಂ ಕೇಶರಂ ಮರಿಚಾನಿ ಚ||೧೬೪|| ತ್ವಗೇಲಾಪತ್ರಕಶಟೀಕ್ರಮುಕಾತಿವಿಷಾಘನಾನ್| ಹರೇಣ್ವೇಲ್ವಾಲುತೇಜೋಹ್ವಾಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚಿತ್ರಕಾನ್||೧೬೫|| ಕಾರ್ಷಿಕಾಂಸ್ತತ್ ಸ್ಥಿತಂ ಮಾಸಮತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಮನ್ದಂ ಸನ್ದಪಯತ್ಯಗ್ನಿಂ ಕರೋತಿ ವಿಷಮಂ ಸಮಮ್||೧೬೬|| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಗ್ರಹಣೀರೋಗಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಶ್ವಯಥುಜ್ವರಾನ್| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ಮಧ್ವರಿಷ್ಟೋ ವ್ಯಪೋಹತಿ||೧೬೭|| ಇತಿ ಮಧ್ವರಿಷ್ಟಃ|

ನವೇ ಇತ್ಯಾದೌ ತ್ವಗೇಲಾದೀನಾಂ ಕಾರ್ಷಿಕತ್ವಮ್||೧೬೩-೧೬೭||

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

ಸಮೂಲಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಕ್ಷಾರೌ ದ್ವೌ ಪಞ್ಚ ಲವಣಾನಿ ಚ| ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಭಯಾರಾಸ್ನಾಶಟೀಮರಿಚನಾಗರಮ್||೧೬೮|| ಕೃತ್ವಾ ಸಮಾಂಶಂ ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾತಃ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಿಕೇ ಗ್ರಹಣೀದೋಷೇ ಬಲವರ್ಣಾಗ್ನಿವರ್ಧನಮ್||೧೬೯|| ಏತೈರೇವೌಷಧೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪೇಯಂ ಸಮಾರುತೇ| ಗೌಲ್ಮಿಕೇ ಷಟ್ಪಲಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಭಲ್ಲಾತಕಘೃತಂ ಚ ಯತ್||೧೭೦||

ಸಮೂಲಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಿತಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಚ| ಭಲ್ಲಾತಕಘೃತಂ ಚ ಗುಲ್ಮೋಕ್ತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೬೮-೧೭೦||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

ಬಿಡಂ ಕಾಲೋತ್ಥಲವಣಂ ಸರ್ಜಿಕಾಯವಶೂಕಜಮ್| ಸಪ್ತಲಾಂ ಕಣ್ಟಕಾರೀಂ ಚ ಚಿತ್ರಕಂ ಚೇತಿ ದಾಹಯೇತ್||೧೭೧|| ಸಪ್ತಕೃತ್ವಃ ಸ್ರುತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ದ್ವ್ಯಾಢಕೇನ ತು| ಆಢಕಂ ಸರ್ಪಿಷಃ ಪಕ್ತ್ವಾ ಪಿಬೇದಗ್ನಿವಿವರ್ಧನಮ್||೧೭೨|| ಇತಿ ಕ್ಷಾರಘೃತಮ್| ಸಮೂಲಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಪಾಠಾಂ ಚವ್ಯೇನ್ದ್ರಯವನಾಗರಮ್| ಚಿತ್ರಕಾತಿವಿಷೇ ಹಿಙ್ಗು ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀಮ್||೧೭೩|| ವಚಾಂ ಚ ಕಾರ್ಷಿಕಂ ಪಞ್ಚಲವಣಾನಾಂ ಪಲಾನಿ ಚ| ದಧ್ನಃ ಪ್ರಸ್ಥದ್ವಯೇ ತೈಲಸರ್ಪಿಷೋಃ ಕುಡವದ್ವಯೇ||೧೭೪|| ಖಣ್ಡೀಕೃತಾನಿ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಶನೈರನ್ತರ್ಗತೇ ರಸೇ| ಅನ್ತರ್ಧೂಮಂ ತತೋ ದಗ್ಧವಾ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಘೃತಾಪ್ಲುತಮ್||೧೭೫|| ಪಿಬೇತ್ ಪಾಣಿತಲಂ ತಸ್ಮಿಞ್ಜೀರ್ಣೇ ಸ್ಯಾನ್ಮಧುರಾಶನಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಮಯಾನ್ಸರ್ವಾನ್ಹನ್ಯಾದ್ವಿಷಗರಾಂಶ್ಚ ಸಃ||೧೭೬|| ಭಲ್ಲಾತಕಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ಲವಣತ್ರಯಮ್| ಅನ್ತರ್ಧೂಮಂ ದ್ವಿಪಲಿಕಂ ಗೋಪುರೀಷಾಗ್ನಿನಾ ದಹೇತ್||೧೭೭|| ಸ ಕ್ಷಾರಃ ಸರ್ಪಿಷಾ ಪೀತೋ ಭೋಜ್ಯೇ ವಾಽಪ್ಯವಚೂರ್ಣಿತಃ| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುಗ್ರಹಣೀದೋಷಗುಲ್ಮೋದಾವರ್ತಶೂಲನುತ್||೧೭೮||

ಬಿಡಂ ಕಾಲೋತ್ಥಲವಣಮಿತಿ ಬಿಡಂ ಬಿಡಲವಣಂ, ಕಾಲಲವಣಂ ತು ಸೌವರ್ಚಲಲವಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಖಣ್ಡೀಕೃತಾನೀತಿ ಖಣ್ಡಂ ಖಣ್ಡಂ ಕೃತಾನಿ| ಅನುಗತೇ ರಸೇ ಇತಿ ನಿಪೀತೇ ದ್ರವೇ| ಪಾಣಿತಲಮಿತಿ ಕರ್ಷಃ| ಮಧುರಾಶನತ್ವಮಿಹ ಕ್ಷಾರಪ್ರಯೋಗಾಭಿಚ್ಛೇದಕತ್ವಹನ್ತೃತಯಾ ಯೌಗಿಕತ್ವಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೭೧-೧೭೮||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

ದುರಾಲಭಾಂ ಕರಞ್ಜೌ ದ್ವೌ ಸಪ್ತಪರ್ಣಂ ಸವತ್ಸಕಮ್| ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾಂ ಮದನಂ ಮೂರ್ವಾಂ ಪಾಠಾಮಾರಗ್ವಧಂ ತಥಾ||೧೭೯|| ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಸಮಾಂಶಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ಚೂರ್ಣಾನಿ ದಾಹಯೇತ್| ದಗ್ಧ್ವಾ ಚ ತಂ ಪಿಬೇತ್ ಕ್ಷಾರಂ ಗ್ರಹಣೀಬಲವರ್ಧನಮ್||೧೮೦||

ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಸಮಾಂಶಾನೀತಿ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಮಿಲಿತಂ ಚೂರ್ಣಂ ತುಲ್ಯಮ್| ಅಸ್ಯ ಚ ಪಾನಂ ಪೂರ್ವಕ್ಷಾರವತ್ ಸರ್ಪಿಷಾ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೭೯-೧೮೦||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

ಭೂನಿಮ್ಬಂ ರೋಹಿಣೀಂ ತಿಕ್ತಾಂ ಪಟೋಲಂ ನಿಮ್ಬಪರ್ಪಟಮ್| ದಹೇನ್ಮಾಹಿಷಮೂತ್ರೇಣ ಕ್ಷಾರ ಏಷೋಽಗ್ನಿವರ್ಧನಃ||೧೮೧|| ದ್ವೇ ಹರಿದ್ರೇ ವಚಾ ಕುಷ್ಠಂ ಚಿತ್ರಕಃ ಕಟುರೋಹಿಣೀ| ಮುಸ್ತಂ ಚ ಬಸ್ತಮೂತ್ರೇಣ ದಹೇತ್ ಕ್ಷಾರೋಽಗ್ನಿವರ್ಧನಃ||೧೮೨||

ಮಾಹಿಷಮೂತ್ರೇಣೇತ್ಯಾದೌ ಚೂರ್ಣಸಮತ್ವಂ ಮಾಹಿಷಮೂತ್ರಸ್ಯ, ಪೂರ್ವಪ್ರಯೋಗದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೮೧-೧೮೨||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

ಚತುಷ್ಪಲಂ ಸುಧಾಕಾಣ್ಡಾತ್ತ್ರಿಪಲಂ ಲವಣತ್ರಯಾತ್| ವಾರ್ತಾಕೀಕುಡವಂ ಚಾರ್ಕಾದಷ್ಟೌ ದ್ವೇ ಚಿತ್ರಕಾತ್ ಪಲೇ||೧೮೩|| ದಗ್ಧಾನಿ ವಾರ್ತಾಕುರಸೇ ಗುಟಿಕಾ ಭೋಜನೋತ್ತರಾಃ| ಭುಕ್ತಂ ಭುಕ್ತಂ ಪಚನ್ತ್ಯಾಶು ಕಾಸಶ್ವಾಸಾರ್ಶಸಾಂ ಹಿತಾಃ||೧೮೪|| ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಹೃದ್ರೋಗಶಮನಾಶ್ಚ ತಾಃ| ಇತ್ಯೇಷಾ ಕ್ಷಾರಗುಟಿಕಾ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯೇಣ ಕೀರ್ತಿತಾ||೧೮೫|| ಇತಿ ಕ್ಷಾರಗುಡಿಕಾ| ವತ್ಸಕಾತಿವಿಷೇ ಪಾಠಾಂ ದುಃಸ್ಪರ್ಶಾಂ ಹಿಙ್ಗು ಚಿತ್ರಕಮ್| ಚೂರ್ಣೀಕೃತ್ಯ ಪಲಾಶಾಗ್ರಕ್ಷಾರೇ ಮೂತ್ರಸ್ರುತೇ ಪಚೇತ್||೧೮೬|| ಆಯಸೇ ಭಾಜನೇ ಸಾನ್ದ್ರಾತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಕೋಲಂ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ| ಮದ್ಯೈರ್ವಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಶೋಥಾರ್ಶಃಪಾಣ್ಡುಮಾನ್ ಪಿಬೇತ್||೧೮೭|| ಇತಿ ಚತುರ್ಥಕ್ಷಾರಃ|

ಚತುಷ್ಪಲಮಿತ್ಯಾದೌ, ‘ಚತುಷ್ಪಲಂ ಸುಧಾಕಾಣ್ಡಾತ್ತ್ರಿಫಲಾಲವಣಾನಿ ಚ’ ಇತಿ ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತೇ ತ್ರಿಫಲಾಲವಣೈರ್ಮಿಲಿತ್ವಾ ಚತುಷ್ಪಲಂ ವದನ್ತಿ| ದಗ್ಧಾನಿ ವಾರ್ತಾಕುರಸೇ ಇತಿ ಕ್ಷಾರೀಭೂತಾನಿ ಪುನರ್ವಾರ್ತಾಕುರಸೇ ಗುಟಿಕಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ||೧೮೩-೧೮೭||

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

ತ್ರಿಫಲಾಂ ಕಟಭೀಂ ಚವ್ಯಂ ಬಿಲ್ವಮಧ್ಯಮಯೋರಜಃ| ರೋಹಿಣೀಂ ಕಟುಕಾಂ ಮುಸ್ತಂ ಕುಷ್ಠಂ ಪಾಠಾಂ ಚ ಹಿಙ್ಗು ಚ||೧೮೮|| ಮಧುಕಂ ಮುಷ್ಕಕಯವಕ್ಷಾರೌ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ವಚಾಮ್| ವಿಡಙ್ಗಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಂ ನಿಮ್ಬಚಿತ್ರಕೌ||೧೮೯|| ಮೂರ್ವಾಜಮೋದೇನ್ದ್ರಯವಾನ್ ಗುಡೂಚೀಂ ದೇವದಾರು ಚ| ಕಾರ್ಷಿಕಂ ಲವಣಾನಾಂ ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪಲಿಕಾನ್ಪೃಥಕ್||೧೯೦|| ಭಾಗಾನ್ ದಧ್ನಿ ತ್ರಿಕುಡವೇ ಘೃತತೈಲೇನ ಮೂರ್ಚ್ಛಿತಮ್| ಅನ್ತರ್ಧೂಮಂ ಶನೈರ್ದಗ್ಧ್ವಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಪಾಣಿತಲಂ ಪಿಬೇತ್||೧೯೧|| ಸರ್ಪಿಷಾ ಕಫವಾತಾರ್ಶೋಗ್ರಹಣೀಪಾಣ್ಡುರೋಗವಾನ್| ಪ್ಲೀಹಮೂತ್ರಗ್ರಹಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಕಾಸಕ್ರಿಮಿಜ್ವರಾನ್||೧೯೨|| ಶೋಷಾತಿಸಾರೌ ಶ್ವಯಥುಂ ಪ್ರಮೇಹಾನಾಹಹೃದ್ಗ್ರಹಾನ್| ಹನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವವಿಷಂ ಚೈವ ಕ್ಷಾರೋಽಗ್ನಿಜನನೋ ವರಃ||೧೯೩|| ಜೀರ್ಣೇ ರಸೈರ್ವಾ ಮಧುರೈರಶ್ನೀಯಾತ್ ಪಯಸಾಽಪಿ ವಾ| ಇತಿ ಪಞ್ಚಮಕ್ಷಾರಃ|

ತ್ರಿಫಲಾಮಿತ್ಯಾದೌ ಮುಷ್ಕಕಂ ಘಣ್ಟಾಪಾಟಲಕಮ್| ಘೃತತೈಲೇನೇತ್ಯತ್ರ ದಧಿಸಾಹಚರ್ಯಾದ್ಘೃತತೈಲಸ್ಯಾಪಿ ಮಿಲಿತಸ್ಯ ಕುಡವತ್ರಯಮ್||೧೮೮-೧೯೩||-

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

ತ್ರಿದೋಷೇ ವಿಧಿವಿದ್ವೈದ್ಯಃ ಪಞ್ಚ ಕರ್ಮಾಣಿ ಕಾರಯೇತ್||೧೯೪|| ಘೃತಕ್ಷಾರಾಸವಾರಿಷ್ಟಾನ್ ದದ್ಯಾಚ್ಚಾಗ್ನಿವಿವರ್ಧನಾನ್| ಕ್ರಿಯಾ ಯಾ ಚಾನಿಲಾದೀನಾಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಗ್ರಹಣೀಂ ಪ್ರತಿ||೧೯೫|| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ತಾಂ ಸಮಸ್ತಾಂ ವಾ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷವಿಶೇಷವಿತ್|೧೯೬|

ತ್ರಿದೋಷೇ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣೀತ್ಯತ್ರ ಶಿರೋವಿರೇಚನಸ್ಯಾಯೌಗಿಕತ್ವೇಽಪ್ಯತ್ರ ಭೂಯಸಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಯೌಗಿಕತ್ವಾತ್ ಪಞ್ಚಕರ್ಮಾಣೀತಿ ಕೃತಂ, ಕಿಂವಾ ಶಿರೋರೋಗಾದಿಸದ್ಭಾವೇ ಶಿರೋವಿರೇಚನಮಪ್ಯತ್ರ ದೇಯಮೇವ| ವ್ಯತ್ಯಾಸಾತ್ತಾಂ ಸಮಸ್ತಾಂ ಚೇತಿ ಉಕ್ತವಾತಾದಿಕ್ರಿಯಾಂ ವ್ಯತ್ಯಾಸಾದೇಕೈಕದೋಷಕ್ರಿಯಾಪರಿವರ್ತನೇನ ಕುರ್ಯಾತ್, ಕಿಂವಾ ಮಿಲಿತೈರಪಿ ಕ್ರಿಯಾ ಏಕಕಾಲಂ ಕರ್ತವ್ಯಾ; ಕ್ರಿಯಾಮೇಲನಂ ಚ ವಾತಾದಿದ್ರವ್ಯಮೇಲನಾದೇವ ಭವತಿ||೧೯೪-೧೯೫||-

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

ಸ್ನೇಹನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಶುದ್ಧಿರ್ಲಙ್ಘನಂ ದೀಪನಂ ಚ ಯತ್||೧೯೬|| ಚೂರ್ಣಾನಿ ಲವಣಕ್ಷಾರಮಧ್ವರಿಷ್ಟಸುರಾಸವಾಃ| ವಿವಿಧಾಸ್ತಕ್ರಯೋಗಾಶ್ಚ ದೀಪನಾನಾಂ ಚ ಸರ್ಪಿಷಾಮ್||೧೯೭|| ಗ್ರಹಣೀರೋಗಿಭಿಃ ಸೇವ್ಯಾಃ, ...|೧೯೮|

ಸ್ನೇಹನಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಭೇಷಜಂ ಸಙ್ಕಲಯ್ಯಾಹ||೧೯೬-೧೯೭||-

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... ಕ್ರಿಯಾಂ ಚಾವಸ್ಥಿಕೀಂ ಶೃಣು| ಷ್ಠೀವನಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ರೂಕ್ಷಂ ದೀಪನಂ ತಿಕ್ತಸಂಯುತಮ್||೧೯೮|| ಸಕೃದ್ರೂಕ್ಷಂ ಸಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕೃಶೇ ಬಹುಕಫೇ ಹಿತಮ್| ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾಮಂ ಶರೀರಸ್ಯ ದೀಪನಂ ಸ್ನೇಹಸಂಯುತಮ್||೧೯೯|| ದೀಪನಂ ಬಹುಪಿತ್ತಸ್ಯ ತಿಕ್ತಂ ಮಧುರಸಂಯುತಮ್| ಬಹುವಾತಸ್ಯ ತು ಸ್ನೇಹಲವಣಾಮ್ಲಯುತಂ ಹಿತಮ್||೨೦೦|| ಸನ್ಧುಕ್ಷತಿ ತಥಾ ವಹ್ನಿರೇಷಾಂ ವಿಧಿವದಿನ್ಧನೈಃ|೨೦೧|

ಕ್ರಿಯಾಂ ಚಾವಸ್ಥಿಕೀಮಿತಿ ಗ್ರಹಣೀದೋಷ ಏವ ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ಕರ್ತವ್ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಶೃಣು| ಸಕೃದ್ರೂಕ್ಷಂ ಸಕೃತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕೃಶ ಇತಿ ಯದಿ ರೂಕ್ಷಮೇವ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಕೃಶಸ್ಯ ಬಲಹಾನಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅಥ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೇವ ಕ್ರಿಯತೇ ತದಾ ಬಹುಕಫೇ ಕಫವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತೇನೋಭಯಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಅನ್ತರಾ ರೂಕ್ಷಮನ್ತರಾ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಲವಣಾಮ್ಲಯುತಮಿತಿ ದೀಪನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸನ್ಧುಕ್ಷತಿ ವಿಧಿವದಿನ್ಧನೈರಿತಿ ಯಥಾವಿಧಾನದೀಪಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯೮-೨೦೦||-

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

ಸ್ನೇಹಮೇವ ಪರಂ ವಿದ್ಯಾದ್ದುರ್ಬಲಾನಲದೀಪನಮ್||೨೦೧|| ನಾಲಂ ಸ್ನೇಹಸಮಿದ್ಧಸ್ಯ ಶಮಾಯಾನ್ನಂ ಸುಗುರ್ವಪಿ| ಮನ್ದಾಗ್ನಿರವಿಪಕ್ವಂ ತು ಪುರೀಷಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ||೨೦೨|| ದೀಪನೀಯೌಷಧೈರ್ಯುಕ್ತಾಂ ಘೃತಮಾತ್ರಾಂ ಪಿಬೇತ್ತು ಸಃ| ತಯಾ ಸಮಾನಃ ಪವನಃ ಪ್ರಸನ್ನೋ ಮಾರ್ಗಮಾಸ್ಥಿತಃ||೨೦೩|| ಅಗ್ನೇಃ ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ವಾದಾಶು ಪ್ರಕುರುತೇ ಬಲಮ್| ಕಾಠಿನ್ಯಾದ್ಯಃ ಪುರೀಷಂ ತು ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ಮುಞ್ಚತಿ ಮಾನವಃ||೨೦೪|| ಸಘೃತಂ ಲವಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ನರೋಽನ್ನಾವಗ್ರಹಂ ಪಿಬೇತ್| ರೌಕ್ಷ್ಯಾನ್ಮನ್ದೇ ಪಿಬೇತ್ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಾ ದೀಪನೈರ್ಯುತಮ್||೨೦೫||

ಉಕ್ತಾನುಕ್ತಸ್ನೇಹಫಲಮವಧಾರಯನ್ನಾಹ- ಸ್ನೇಹಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಪರಮಿತಿ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ದೀಪನಶ್ರೇಷ್ಠತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ನಾಲಮಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನಾಲಮಿತಿ ನ ಸಮರ್ಥಮ್| ಸ್ನೇಹಸಮಿದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ಸ್ನೇಹದೀಪ್ತಸ್ಯ| ಸ್ನೇಹಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಚಿನಾ ಸರ್ಪಿರೇವೋಚ್ಯತೇ, ಸರ್ಪಿಷ ಏವಾತ್ರಾಧಿಕಾರಾತ್| ಮನ್ದಾಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದೌ ಅವಿಪಕ್ವಮಿತಿ ಪುರೀಷವಿಶೇಷಣಂ; ತೇನಾವಿಪಕ್ವಶಬ್ದೇನೇಹ ರಸಾಮಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ನ ಭವತಿ, ರಸಾಮೇ “ಜಠರಾಮಗರಾರ್ದಿತಾಃ” (ಸೂ.ಅ.೧೩) ಇತ್ಯತ್ರ ಸ್ನೇಹೋ ನಿಷಿದ್ಧಃ, ಸ್ನೇಹಾಪಕ್ವಪುರೀಷಂ ಪ್ರತಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಯೋಗೋ ವಿರುದ್ಧ ಏವ; ಕಿಞ್ಚ ದೀಪನೀಯೌಷಧಸಂಸ್ಕಾರಾದಪಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣಾವಿಘಾತಾದೇವ ಅಪಕ್ವಪುರೀಷಂ ಪ್ರತಿ ಹಿತತ್ವಂ ಭವತಿ; ಸ್ನೇಹಾಂಶಸ್ತು ವಾತಪ್ರಗುಣತಾಕರಣತ್ವೇನ ಸಹಾಯತಯಾ ಉಪಾದೀಯತೇ, ಅತ ಏವೋಕ್ತಂ- ತಯಾ ಸಮಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಸನ್ನ ಇತಿ ದುಷ್ಟಿವಿರಹತಃ| ಮಾರ್ಗಮಾಸ್ಥಿತ ಇತಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಮಾರ್ಗಮಾಪನ್ನಃ| ಸಮೀಪಚಾರಿತ್ವಾದಿತಿ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾದಿಗುಣಯೋಗೇ ಸತಿ ಅಗ್ನಿಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತತ್ವಾದ್ಬಲಮೇವ ವಹ್ನೇಃ ಕರೋತಿ ನ ವೈಷಮ್ಯಮ್, ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರತ್ವಸ್ವಭಾವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ನಾವಗ್ರಹಮಿತಿ ಅನ್ನೇನಾವಗ್ರಹೋಽಸ್ಯೇತಿ ಅನ್ನಾವಗ್ರಹಃ; ಅನ್ನಮಧ್ಯಪ್ರಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೦೧-೨೦೫||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

ಅತಿಸ್ನೇಹಾತ್ತು ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಚೂರ್ಣಾರಿಷ್ಟಾಸವಾ ಹಿತಾಃ| ಭಿನ್ನೇ ಗುದೋಪಲೇಪಾತ್ತು ಮಲೇ ತೈಲಸುರಾಸವಾಃ||೨೦೬|| ಉದಾವರ್ತಾತ್ತು ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ನಿರೂಹಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಯಃ| ದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ ತು ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಶುದ್ಧೋ ದೋಷವಿಧಿಂ ಚರೇತ್||೨೦೭|| ವ್ಯಾಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮನ್ದೇ ತು ಸರ್ಪಿರೇವಾಗ್ನಿದೀಪನಮ್| ಉಪವಾಸಾಚ್ಚ ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಯವಾಗೂಭಿಃ ಪಿಬೇದ್ಘೃತಮ್||೨೦೮|| ಅನ್ನಾವಪೀಡಿತಂ ಬಲ್ಯಂ ದೀಪನಂ ಬೃಂಹಣಂ ಚ ತತ್| ದೀರ್ಘಕಾಲಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್ತು ಕ್ಷಾಮಕ್ಷೀಣಕೃಶಾನ್ನರಾನ್||೨೦೯|| ಪ್ರಸಹಾನಾಂ ರಸೈಃ ಸಾಮ್ಲೈರ್ಭೋಜಯೇತ್ ಪಿಶಿತಾಶಿನಾಮ್| ಲಘು, ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಶೋಧಿತ್ವಾದ್ದೀಪಯನ್ತ್ಯಾಶು ತೇಽನಲಮ್||೨೧೦|| ಮಾಂಸೋಪಚಿತಮಾಂಸತ್ವಾತ್ತಥಾಽಽಶುತರಬೃಂಹಣಾಃ|೨೧೧|

ಅತಿಸ್ನೇಹಾನ್ಮನ್ದೇಽಗ್ನೌ ಸತಿ ಚೂರ್ಣಾರಿಷ್ಟಾದೀನಿ ಯೋಜ್ಯಾನಿ| ಭಿನ್ನೇ ಇತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಗುದೋಪಲೇಪಾದಗ್ನೌ ಮನ್ದೇ, ತೈಲಸುರಾಸವಾ ದೇಯಾ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ದೋಷವಿಧಿಂ ಚರೇದಿತಿ ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಕಾರಕದೋಷೌಷಧವಿಧಿಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅನ್ನಾವಪೀಡಿತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಯವಾಗೂಭಿರ್ಘೃತಂ ಪಿಬೇತ್; ಅನ್ನಾವಪೀಡಿತಂ ಚ ಮಧ್ಯಭೋಜನಪೀತಂ ಘೃತಂ ಭವತಿ| ದೀರ್ಘಕಾಲೇತ್ಯಾದೌ ಕ್ಷಾಮೋ ವ್ಯವಸಾಯಶೂನ್ಯಃ , ಕ್ಷೀಣೋ ದುರ್ಬಲಃ, ಕೃಶೋ ಹೀನಮಾಂಸಃ| ಪ್ರಸಹಾನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಾನ್ಮಾಂಸಾಶಿನಾಮಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ, ತೇನ ತೃಣಾದಪ್ರಸಹಾನಾಂ ಗವಾದೀನಾಂ ನಿಷೇಧಃ| ನನು ಪ್ರಸಹಾಃ “ಗುರೂಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾ” (ಸೂ.ಅ.೨೭) ಇತ್ಯನ್ನಪಾನೇ ಉಕ್ತಂ, ಇಹ ತು ಲಘುತೀಕ್ಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಥಂ ಲಾಘವಮುಚ್ಯತೇ ತೇಷಾಂ? ಮೈವಂ, ಭೋಜಯೇಲ್ಲಘ್ವಿತಿ ಯೋಜನಾತ್; ತೇನ ಪ್ರಸಹಾನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಯೇ ಲಘವಸ್ತೇಷಾಂ ರಸೇನಾತ್ರ ಲಘ್ವನ್ನಂ ಭೋಜಯೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿನಾ ಪ್ರಸಹಗುಣಾಭಿಧಾನಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಸಹಾನ್ತರಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಯೇ ಪ್ರಸಹಾ ಲಘವಸ್ತೇಷಮಿಹ ಲಘುಶಬ್ದೇನೋಪಾದಾನಮ್, ತಥಾಽನ್ಯೇ ಅಮ್ಲಾದಿಯೋಗಾತ್ ಸಂಸ್ಕಾರೇಣೇಹ ಲಾಘವಂ ಸಾಧಯನ್ತಿ; ಏತೇನ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಽಪಿ ಪ್ರಸಹಗುಣಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಲಘುತ್ವಾದಯ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ನ್ಯಾಯ್ಯಾ ಏವ||೨೦೬-೨೧೦||-

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

ನಾಭೋಜನೇನ ಕಾಯಾಗ್ನಿರ್ದೀಪ್ಯತೇ ನಾತಿಭೋಜನಾತ್||೨೧೧|| ಯಥಾ ನಿರಿನ್ಧನೋ ವಹ್ನಿರಲ್ಪೋ ವಾಽತೀನ್ಧನಾವೃತಃ| ಸ್ನೇಹಾನ್ನವಿಧಿಭಿಶ್ಚಿತ್ರೈಶ್ಚೂರ್ಣಾರಿಷ್ಟಸುರಾಸವೈಃ ||೨೧೨|| ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯುಕ್ತೈರ್ಭಿಷಜಾ ಬಲಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರವರ್ಧತೇ| ಯಥಾ ಹಿ ಸಾರದಾರ್ವಗ್ನಿಃ ಸ್ಥಿರಃ ಸನ್ತಿಷ್ಠತೇ ಚಿರಮ್||೨೧೩|| ಸ್ನೇಹಾನ್ನವಿಧಿಭಿಸ್ತದ್ವದನ್ತರಗ್ನಿರ್ಭವೇತ್ ಸ್ಥಿರಃ| ಹಿತಂ ಜೀರ್ಣೇ ಮಿತಂ ಚಾಶ್ನಂಶ್ಚಿರಮಾರೋಗ್ಯಮಶ್ನುತೇ||೨೧೪|| ಅವೈಷಮ್ಯೇಣ ಧಾತೂನಾಮಗ್ನಿವೃದ್ಧೌ ಯತೇತ ನಾ| ಸಮೈರ್ದೋಷೈಃ ಸಮೋ ಮಧ್ಯೇ ದೇಹಸ್ಯೋಷ್ಮಾಽಗ್ನಿಸಂಸ್ಥಿತಃ||೨೧೫|| ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತದಾರೋಗ್ಯಪುಷ್ಟ್ಯಾಯುರ್ಬಲವೃದ್ಧಯೇ| ದೋಷೈರ್ಮನ್ದೋಽತಿವೃದ್ಧೋ ವಾ ವಿಷಮೈರ್ಜನಯೇದ್ಗದಾನ್||೨೧೬|| ವಾಚ್ಯಂ ಮನ್ದಸ್ಯ ತತ್ರೋಕ್ತಮತಿವೃದ್ಧಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ|೨೧೭|

ನಾಭೋಜನೇನೇತ್ಯಾದಿನಾ ಅಭೋಜನಾತಿಭೋಜನನಿರಾಸಂ ಕೃತ್ವಾಽನ್ನಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಯೋಗಸ್ಯಾಗ್ನಿಜನಕತಾಮಾಹ| ಅಭೋಜನೇನೇತ್ಯನೇನಾಭೋಜನಮಲ್ಪಭೋಜನಂ ಚ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅಲ್ಪೋ ವಾ ಅತೀನ್ಧನಾವೃತೋ ವಾ ನ ದೀಪ್ಯತೇ ಇತಿ ಯೋಜನಾ| ಸಾರದಾರ್ವಗ್ನಿರಿತಿ ಸಾರದಾರ್ವಾಶ್ರಯೋಽಗ್ನಿಃ ಸಾರದಾರ್ವಗ್ನಿಃ| ಸ್ನೇಹವದನ್ನಂ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಮ್| ಮಿತಮಿತಿ ಮಾತ್ರಾವತ್, ಯದ್ಯಪಿ ಚ ಹಿತಮಿತಾಶಿನೋಽಪಿ ಕಾಲವಿಪರ್ಯಯಾದಿನಾ ರೋಗಾ ಭವನ್ತ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪಿ ಹಿತಮಿತಾಶಿನಾಂ ನಾಹಾರಜರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಚಿರಮಾರೋಗ್ಯಮಶ್ನುತೇ ಇತಿ ಆಹಾರಜರೋಗಂ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತಿ ಭಾವಃ| ಅವೈಷಮ್ಯೇಣ ಧಾತೂನಾಮಿತಿ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇನ ಕ್ರಿಯಮಾಣಾಯಾಮಗ್ನಿವೃದ್ಧೌ ಯತೇತ; ಏತೇನ ದೋಷವೈಷಮ್ಯೇಣ ಪಿತ್ತೋದ್ರೇಕರೂಪೇಣ ಯಾಽಗ್ನಿವೃದ್ಧಿರತ್ಯಗ್ನಿರೂಪಾ, ತಾಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಸಮೈರಿತ್ಯಾದಿನಾಽಗ್ನಿಭೇದಾನ್ ಸಮಾಗ್ನಿಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಮಾಹ| ಮಧ್ಯೇ ಇತಿ ನಾತಿಸಮೀಪೇ| ಅಗ್ನಿಸಞ್ಜ್ಞಿತ ಇತಿ ಭಾಷಯಾ ಊಷ್ಮಾರೂಪೇ ಜಾಠರಾಗ್ನೌ ಬಾಹ್ಯಾಗ್ನಿನಾ ಸಾಮ್ಯಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ದೋಷೈರಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತೇಽಪಿ ಯೋಗ್ಯತಯಾ ಕಫಪಿತ್ತವಾತೈರ್ಯಥಾಕ್ರಮಮೇವ ಮನ್ದತೀಕ್ಷ್ಣವಿಷಮತ್ವಾನಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ| ವಾಚ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾರ್ಥಂ ವಚನೀಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ ಯಾವತ್||೨೧೧-೨೧೬||-

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

ನರೇ ಕ್ಷೀಣಕಫೇ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪಿತಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್||೨೧೭|| ಸ್ವೋಷ್ಮಣಾ ಪಾವಕಸ್ಥಾನೇ ಬಲಮಗ್ನೇಃ ಪ್ರಯಚ್ಛತಿ| ತದಾ ಲಬ್ಧಬಲೋ ದೇಹೇ ವಿರೂಕ್ಷೇ ಸಾನಿಲೋಽನಲಃ||೨೧೮|| ಪರಿಭೂಯ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾದಾಶು ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ| ಪಕ್ತ್ವಾಽನ್ನಂ ಸ ತತೋ ಧಾತೂಞ್ಛೋಣಿತಾದೀನ್ ಪಚತ್ಯಪಿ||೨೧೯|| ತತೋ ದೌರ್ಬಲ್ಯಮಾತಙ್ಕಾನ್ಮೃತ್ಯುಂ ಚೋಪನಯೇನ್ನರಮ್| ಭುಕ್ತೇಽನ್ನೇ ಲಭತೇ ಶಾನ್ತಿಂ ಜೀರ್ಣಮಾತ್ರೇ ಪ್ರತಾಮ್ಯತಿ||೨೨೦|| ತೃಟ್ಶ್ವಾಸದಾಹಮೂರ್ಚ್ಛಾದ್ಯಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽತ್ಯಗ್ನಿಸಮ್ಭವಾಃ| ತಮತ್ಯಗ್ನಿಂ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈರ್ಮಧುರವಿಜ್ಜಲೈಃ||೨೨೧|| ಅನ್ನಪಾನೈರ್ನಯೇಚ್ಛಾನ್ತಿಂ ದೀಪ್ತಮಗ್ನಿಮಿವಾಮ್ಬುಭಿಃ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯೋಪಹಾರಯೇತ್||೨೨೨|| ನಿರಿನ್ಧನೋಽನ್ತರಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಯಥೈನಂ ನ ವಿಪಾದಯೇತ್| ಪಾಯಸಂ ಕೃಶರಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪೈಷ್ಟಿಕಂ ಗುಡವೈಕೃತಮ್||೨೨೩|| ಅದ್ಯಾತ್ತಥೌದಕಾನೂಪಪಿಶಿತಾನಿ ಭೃತಾನಿ ಚ| ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ವಿಶೇಷತಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾನ್ಸ್ಥಿರತೋಯಚರಾಂಸ್ತಥಾ||೨೨೪|| ಆವಿಕಂ ಚ ಭೃತಂ ಮಾಂಸಮದ್ಯಾದತ್ಯಗ್ನಿನಾಶನಮ್ | ಯವಾಗೂಂ ಸಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಾಂ ಘೃತಂ ವಾ ಕ್ಷುಧಿತಃ ಪಿಬೇತ್||೨೨೫|| ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣಮನ್ಥಂ ವಾ ವ್ಯಧಯಿತ್ವಾ ಸಿರಾಂ ಪಿಬೇತ್| ಪಯೋ ವಾ ಶರ್ಕರಾಸರ್ಪಿರ್ಜೀವನೀಯೌಷಧೈಃ ಶೃತಮ್||೨೨೬|| ಫಲಾನಾಂ ತೈಲಯೋನೀನಾಮುತ್ಕ್ರುಞ್ಚಾಶ್ಚ ಸಶರ್ಕರಾಃ| ಮಾರ್ದವಂ ಜನಯನ್ತ್ಯಗ್ನೇಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಮಾಂಸರಸಾಸ್ತಥಾ||೨೨೭|| ಪಿಬೇಚ್ಛೀತಾಮ್ಬುನಾ ಸರ್ಪಿರ್ಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟೇನ ಸಂಯುತಮ್| ಗೋಧೂಮಚೂರ್ಣಂ ಪಯಸಾ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಂ ಪಿಬೇನ್ನರಃ||೨೨೮|| ಆನೂಪರಸಸಿದ್ಧಾನ್ ವಾ ತ್ರೀನ್ ಸ್ನೇಹಾಂಸ್ತೈಲವರ್ಜಿತಾನ್| ಪಯಸಾ ಸಮ್ಮಿತಂ ಚಾಪಿ ಘನಂ ತ್ರಿಸ್ನೇಹಸಂಯುತಮ್||೨೨೯|| ನಾರಿಸ್ತನ್ಯೇನ ಸಂಯುಕ್ತಾಂ ಪಿಬೇದೌದುಮ್ಬರೀಂ ತ್ವಚಮ್| ತಾಭ್ಯಾಂ ವಾ ಪಾಯಸಂ ಸಿದ್ಧಮದ್ಯಾದತ್ಯಗ್ನಿಶಾನ್ತಯೇ||೨೩೦|| ಶ್ಯಾಮಾತ್ರಿವೃದ್ವಿಪಕ್ವಂ ವಾ ಪಯೋ ದದ್ಯಾದ್ವಿರೇಚನಮ್| ಅಸಕೃತ್ ಪಿತ್ತಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಪಾಯಸಪ್ರತಿಭೋಜನಮ್||೨೩೧|| ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಾಜ್ಞಸ್ತಸ್ಮೈ ದದ್ಯಾದ್ವಿಧಾನವಿತ್| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಧುರಂ ಮೇದ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಂ ಗುರುಭೋಜನಮ್||೨೩೨|| ಸರ್ವಂ ತದತ್ಯಗ್ನಿಹಿತಂ ಭುಕ್ತ್ವಾ ಪ್ರಸ್ವಪನಂ ದಿವಾ| ಮೇದ್ಯಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಯೋಽತ್ಯಗ್ನಾವಪ್ರತಾನ್ತಃ ಸಮಶ್ನುತೇ||೨೩೩|| ನ ತನ್ನಿಮಿತ್ತಂ ವ್ಯಸನಂ ಲಭತೇ ಪುಷ್ಟಿಮೇವ ಚ| ಕಫೇ ವೃದ್ಧೇ ಜಿತೇ ಪಿತ್ತೇ ಮಾರುತೇ ಚಾನಲಃ ಸಮಃ||೨೩೪|| ಸಮಧಾತೋಃ ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ಪುಷ್ಟ್ಯಾಯುರ್ಬಲವೃದ್ಧಯೇ|೨೩೫|

ಪಿತ್ತಂ ಪಾವಕಸ್ಥಾನೇ ಕುಪಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಂ ಮಾರುತಾನುಗತತ್ವಾದತ್ಯಗ್ನಿಕರಂ ಭವತಿ; ಏವಂ ಧರ್ಮಭೇದಾದ್ವಿರುದ್ಧಕಾರ್ಯಕರಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪಿತ್ತೋಷ್ಮರೂಪಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಬಹ್ನೇಃ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣೋ ಹಾನಿಜನಕತ್ವಂ ಜನ್ಯಜನಕಯೋರ್ಭೇದತ್ವಾದುಪಪನ್ನಮೇವ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಸ್ಥಿರತೋಯಚರಾನಿತ್ಯನೇನ ಸ್ಥಿರತೋಯಚಾರಿಣಾಂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತಯಾ ಗೌರವಾತಿಶಯಂ ದರ್ಶಯತಿ| ತಿಲವಾತಾಮಾದೀನಾಂ ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟಾನಾಮುಷ್ಣೋದಕಮೃದಿತಾ ಪಿಣ್ಡಾ ಉತ್ಕ್ರುಞ್ಚಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ, ‘ಉತ್ಕಾರಿಕಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಘನಂ ತ್ರಿಸ್ನೇಹಸಂಯುತಮಿತ್ಯತ್ರ ಘನಶಬ್ದೇನ ದಧ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಪಾಯಸೇನ ಪ್ರತಿಭೋಜನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಪಿತ್ತಹರಣೇ ತತ್ ಪಾಯಸಪ್ರತಿಭೋಜನಮ್| ಮೇದ್ಯಮಿತಿ ಮೇದುರಂ ಮೇದೋಜನಕಂ ವಾ| ಅಪ್ರತಾನ್ತ ಇತಿ ಅಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ವ್ಯಸನಂ ಮರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಪುಷ್ಟಿಮೇವ ಚ ಲಭತೇ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್||೨೧೭-೨೩೪||-

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

ಭವನ್ತಿ ಚಾತ್ರ- ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿಹೈಕತ್ರ ಭುಕ್ತಂ ಸಮಶನಂ ಮತಮ್||೨೩೫|| ವಿಷಮಂ ಬಹು ವಾಽಲ್ಪಂ ವಾಽಪ್ಯಪ್ರಾಪ್ತಾತೀತಕಾಲಯೋಃ| ಭುಕ್ತಂ ಪೂರ್ವಾನ್ನಶೇಷೇ ತು ಪುನರಧ್ಯಶನಂ ಮತಮ್||೨೩೬|| ತ್ರೀಣ್ಯಪ್ಯೇತಾನಿ ಮೃತ್ಯುಂ ವಾ ಘೋರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ಸೃಜನ್ತಿ ವಾ| ಪ್ರಾತರಾಶೇ ತ್ವಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಸಾಯಮಾಶೋ ನ ದುಷ್ಯತಿ||೨೩೭|| ದಿವಾ ಪ್ರಬುಧ್ಯತೇಽರ್ಕೇಣ ಹೃದಯಂ ಪುಣ್ಡರೀಕವತ್| ತಸ್ಮಿನ್ವಿಬುದ್ಧೇ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಸ್ಫುಟತ್ವಂ ಯಾನ್ತಿ ಸರ್ವಶಃ||೨೩೮|| ವ್ಯಾಯಾಮಾಚ್ಚ ವಿಹಾರಾಚ್ಚ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತ್ವಾಚ್ಚ ಚೇತಸಃ| ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಗಚ್ಛನ್ತಿ ದಿವಾ ತೇನಾಸ್ಯ ಧಾತವಃ||೨೩೯|| ಅಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ನಮಾಸಿಕ್ತಮನ್ಯತ್ತೇಷು ನ ದುಷ್ಯತಿ| ಅವಿದಗ್ಧ ಇವ ಕ್ಷೀರೇ ಕ್ಷೀರಮನ್ಯದ್ವಿಮಿಶ್ರಿತಮ್||೨೪೦|| ನೈವ ದೂಷ್ಯತಿ ತೇನೈವ ಸಮಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಯಥಾ| ರಾತ್ರೌ ತು ಹೃದಯೇ ಮ್ಲಾನೇ ಸಂವೃತೇಷ್ವಯನೇಷು ಚ| ಯಾನ್ತಿ ಕೋಷ್ಠೇ ಪರಿಕ್ಲೇದಂ ಸಂವೃತೇ ದೇಹಧಾತವಃ||೨೪೧|| ಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವನ್ಯದಪಕ್ವೇಷು ತೇಷ್ವಾಸಿಕ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ| ವಿದಗ್ಧೇಷು ಪಯಃಸ್ವನ್ಯತ್ ಪಯಸ್ತಪ್ತಮಿವಾರ್ಪಿತಮ್||೨೪೨|| ನೈಶೇಷ್ವಾಹಾರಜಾತೇಷು ನಾವಿಪಕ್ವೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್| ತಸ್ಮಾದನ್ಯತ್ಸಮಶ್ನೀಯಾತ್ಪಾಲಯಿಷ್ಯನ್ಬಲಾಯುಷೀ||೨೪೩||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಸಮಶನಾದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿದೇಕತ್ರ ಮಿಲಿತಂ, ಯಥಾ- ರಕ್ತಶಾಲ್ಯನ್ನಂ ಯವಕಾನ್ನಂ ಚ ಮಿಲಿತಮ್| ಬಹುಭುಕ್ತಮಲ್ಪಭುಕ್ತಂ ವಾ ತಥಾಽಪ್ರಾಪ್ತಮತೀತಕಾಲಂ ಚ ಭುಕ್ತಂ ವಿಷಮಮುಚ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವಾನ್ನೇತ್ಯಾದಿ ದಿವಾ ಭುಕ್ತಸ್ಯೋಪರಿ ತದಹರೇವ ಪುನರ್ಭುಜ್ಯತೇ ತದಧ್ಯಶನಂ; ತನ್ನಿಷೇಧಯನ್ನಾಹ- ಪ್ರಾತರಾಶೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಶನಮಾಶೋ ಭೋಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಸ್ಮಾನ್ನ ದೂಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಫುಟತ್ವಮಿತಿ ವಿವೃತತ್ವಂ, ವಿವೃತತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ್ರೋತೋಭಿರ್ವಹನೇನ ರಸೋಽವ್ಯಾಹತಗತಿರ್ಭವತಿ, ತತಶ್ಚ ನ ಕ್ಲೇದಂ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಯಾನ್ತಿ; ತಥಾ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಶ್ಚ ಶೋಷ್ಯಮಾಣಾನಿ ನ ಕ್ಲೇದಮುಪಯಾನ್ತಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ| ವ್ಯಾಯಾಮೋ ಗಮನಾದಿಃ, ವಿಹಾರಃ ಅಙ್ಗಕ್ಷೇಪಣಾದಿಕಾ ಚೇಷ್ಟಾ| ಸ್ರೋತೋಽಕ್ಲೇದೇ ಕಿಂ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಅಕ್ಲಿನ್ನೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸಿಕ್ತಮಿತಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಅವಿದಗ್ಧೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ| ಮ್ಲಾನೇ ಇತಿ ಸಙ್ಕುಚಿತೇ| ಅಪಕ್ವೇಷ್ವಿತಿ ಅನ್ಯೇಷು| ಉಪಸಂಹರತಿ- ನೈಶೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿನಾ| ನಾನ್ಯತ್ ಸಮಶ್ನೀಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾ||೨೩೫-೨೪೩||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕಾಃ- ಅನ್ತರಗ್ನಿಗುಣಾ ದೇಹಂ ಯಥಾ ಧಾರಯತೇ ಚ ಸಃ| ಯಥಾಽನ್ನಂ ಪಚ್ಯತೇ ಯಾಂಶ್ಚ ಯಥಾಽಽಹಾರಃ ಕರೋತ್ಯಪಿ||೨೪೪|| ಯೇಽಗ್ನಯೋ ಯಾಂಶ್ಚ ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ಯಾವನ್ತೋ ಯೇ ಪಚನ್ತಿ ಯಾನ್| ರಸಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮೋತ್ಪತ್ತಿರ್ಮಲಾನಾಂ ತೇಭ್ಯ ಏವ ಚ||೨೪೫|| ವೃಷ್ಯಾಣಾಮಾಶುಕೃದ್ಧೇತುರ್ಧಾತುಕಾಲೋದ್ಭವಕ್ರಮಃ| ರೋಗೈಕದೇಶಕೃದ್ಧೇತುರನ್ತರಗ್ನಿರ್ಯಥಾಽಧಿಕಃ||೨೪೬|| ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ ಯಥಾ ದುಷ್ಟೋ ಯಾನ್ ರೋಗಾಞ್ಜನಯತ್ಯಪಿ| ಗ್ರಹಣೀ ಯಾ ಯಥಾ ಯಚ್ಚ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್||೨೪೭|| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಪೃಥಕ್ ಚೈವ ವ್ಯಞ್ಜನಂ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ತಥಾ ಚಾವಸ್ಥಿಕೀ ಕ್ರಿಯಾ||೨೪೮|| ಜಾಯತೇ ಚ ಯಥಾಽತ್ಯಗ್ನಿರ್ಯಚ್ಚ ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಉಕ್ತವಾನಿಹ ತತ್ ಸರ್ವಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಕೇ ಮುನಿಃ||೨೪೯||

ಅನ್ತರಗ್ನಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಬ್ರೂತೇ| ಯೇಽಗ್ನಯ ಇತಿ ‘ಭೌಮಾಪ್ಯಾಗ್ನೇಯ ...’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಾಃ| ಯಾಂಶ್ಚೇತಿ ‘ಪಞ್ಚಾಹಾರಗುಣಾನ್’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಪುಷ್ಯನ್ತಿ ಯಾವನ್ತ ಇತಿ ‘ಯಥಾಸ್ವಂ ಸ್ವಂ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಯೇ ಪಚನ್ತಿ ಯಾನಿತಿ ‘ಸಪ್ತಭಿರ್ದೇಹಧಾತಾರಃ’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಆಶುಕಾರಿತ್ವೇನ ಹೇತುನಾ ಆಶುಕೃದ್ಧೇತುಃ| ಶೇಷಂ ವ್ಯಕ್ತಮ್||೨೪೪-೨೪೯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇಽಪ್ರಾಪ್ತೇ ದೃಢಬಲಸಮ್ಪೂರಿತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಗ್ರಹಣೀಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೫||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದದೀಪಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ಗ್ರಹಣೀಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಪಞ್ಚದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೫||