Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो ग्रहणीदोषचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
അര്ശഃകാര്യത്വാദ്ഗ്രഹണീദോഷസ്യ അര്ശശ്ചികിത്സിതമനു ഗ്രഹണീചികിത്സിതം ബ്രൂതേ| ഗ്രഹണീമാശ്രിതോऽഗ്നിദോഷോ ഗ്രഹണീദോഷഃ, ഏവം ചാശ്രയാശ്രയിണോരഭേദോപചാരാദ് ഗ്രഹണീദോഷശബ്ദേന ഗ്രഹണ്യാശ്രിതോऽഗ്നിദോഷോऽപി ഗൃഹ്യതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ആയുര്വര്ണോ ബലം സ്വാസ്ഥ്യമുത്സാഹോപചയൌ പ്രഭാ| ഓജസ്തേജോऽഗ്നയഃ പ്രാണാശ്ചോക്താ ദേഹാഗ്നിഹേതുകാഃ||൩|| ശാന്തേऽഗ്നൌ മ്രിയതേ, യുക്തേ ചിരം ജീവത്യനാമയഃ| രോഗീ സ്യാദ്വികൃതേ, മൂലമഗ്നിസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ||൪||
आयुर्वर्णो बलं स्वास्थ्यमुत्साहोपचयौ प्रभा| ओजस्तेजोऽग्नयः प्राणाश्चोक्ता देहाग्निहेतुकाः||३|| शान्तेऽग्नौ म्रियते, युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते, मूलमग्निस्तस्मान्निरुच्यते||४||
🔊 Audio coming soon
തത്ര ഗ്രഹണീദോഷനിര്ദിഷ്ടാഗ്നിദോഷേ വക്തവ്യേ പ്രകൃതിജ്ഞാനാനന്തരത്വാദ്വികൃതിജ്ഞാനസ്യ പ്രഥമം താവദവികൃതസ്യാഗ്നേ രൂപമാഹ- ആയുരിത്യാദി| ആയുഃ ചേതനാനുവൃത്തിഃ| വര്ണഃ ഗൌരാദിഃ| ബലം ശക്തിഃ വ്യായാമാദ്യനുമേയാ| സ്വാസ്ഥ്യശബ്ദേനൈവ വര്ണാദിഗ്രഹണം യദ്യപി ലഭ്യതേ, തഥാऽപി “സ്വസ്ഥസ്യൌജസ്കരം യത്തു തദ്വൃഷ്യം തദ്രസായനമ്” (ചി.അ.൧,പാ.൧) ഇതി ; തേന വര്ണാദീനാമവികാരത്വം നാവശ്യം സ്വസ്ഥേ ഭവതീതി വര്ണാദീനാം പൃഥഗുപാദാനം കൃതമ്| ഉത്സാഹഃ ദുഷ്കരേഷ്വപി കാര്യേഷ്വധ്യവസായഃ, ഉപചയഃ ദേഹപുഷ്ടിഃ| ഓജഃ ഹൃദയസ്ഥം സര്വധാതുസാരരൂപമ്| തേജഃ ദേഹോഷ്മാ ശുക്രം വാ; യദുക്തം ശാലാക്യേ- “ദൃഷ്ടിസ്തേജോമയീ പ്രോക്താ ശുക്രം തേജശ്ച കേവലമ്| തസ്മാദ്ദൃഷ്ടിബലാപേക്ഷീ തേജോവൃദ്ധിം സമാചരേത്” ഇതി| അഗ്നയ ഇതി ഭൂതാഗ്നയഃ പഞ്ച, ധാത്വഗ്നയഃ സപ്ത, ഇതി ദ്വാദശാഗ്നയഃ| പ്രാണാ ഇതി പ്രാണാപാനോപലക്ഷിതാഃ പഞ്ചാപി വായവഃ; കിംവാ പ്രാണവായുരേവ ‘പ്രാണാഃ’ ഇതി ശബ്ദേന നിത്യം ബഹുവചനാന്തേനോച്യതേ; യഥാ- അപ്സരസ്ശബ്ദേന ഏകാऽപി വിദ്യാധരീ കീര്ത്യതേ| ദേഹാഗ്നിഹേതുകാ ഇതി ദേഹപോഷകപ്രധാനജാഠരാഗ്നികാരണകാഃ| ശാന്തേ ഇത്യുത്സന്നേ| യുക്തേ ഇതി സമേ| വികൃതേ ഇതി മന്ദേ വിഷമേ തീക്ഷ്ണേ വാ| മൂലമഗ്നിസ്തസ്മാദിതി തസ്മാത് പ്രാശസ്ത്യാദന്വയവ്യതിരേകവിധാനാദായുര്വര്ണാദീനാമഗ്നിര്മൂലം പ്രധാനം കാരണമിത്യര്ഥഃ| നിരുച്യതേ ഇതി നിശ്ചയേനോച്യതേ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
യദന്നം ദേഹധാത്വോജോബലവര്ണാദിപോഷകമ്| തത്രാഗ്നിര്ഹേതുരാഹാരാന്ന ഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ||൫||
यदन्नं देहधात्वोजोबलवर्णादिपोषकम्| तत्राग्निर्हेतुराहारान्न ह्यपक्वाद्रसादयः||५||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യകാരണമുക്ത്വാ, അഗ്നേഃ സാക്ഷാത്കാരണത്വം വ്യുത്പാദയന്നാഹ- യദന്നമിത്യാദി| ബാഹ്യാ അപി ഗൈരികാദയോ ധാതുശബ്ദേനോച്യന്തേ ഇതി തദ്വ്യവച്ഛേദാര്ഥം ധാതോര്ദേഹവിശേഷണമ്| അഥാഹോരാത്രജന്യേഷു ദേഹധാത്വാദിഷു കഥമഗ്നേഃ കാരണത്വമിത്യാഹ- ആഹാരാദിതി- ഏതേനാഹാരമപ്യപേക്ഷ്യൈവ രസാദീഞ്ജനയതി| ആദിഗ്രഹണേന രക്താദീനി സങ്ഗൃഹ്യന്തേ||൫||
Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8
അന്നമാദാനകര്മാ തു പ്രാണഃ കോഷ്ഠം പ്രകര്ഷതി| തദ്ദ്രവൈര്ഭിന്നസങ്ഘാതം സ്നേഹേന മൃദുതാം ഗതമ്||൬|| സമാനേനാവധൂതോऽഗ്നിരുദര്യഃ പവനോദ്വഹഃ| കാലേ ഭുക്തം സമം സമ്യക് പചത്യായുര്വിവൃദ്ധയേ||൭|| ഏവം രസമലായാന്നമാശയസ്ഥമധഃ സ്ഥിതഃ| പചത്യഗ്നിര്യഥാ സ്ഥാല്യാമോദനായാമ്ബുതണ്ഡുലമ്||൮||
अन्नमादानकर्मा तु प्राणः कोष्ठं प्रकर्षति| तद्द्रवैर्भिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदुतां गतम्||६|| समानेनावधूतोऽग्निरुदर्यः पवनोद्वहः| काले भुक्तं समं सम्यक् पचत्यायुर्विवृद्धये||७|| एवं रसमलायान्नमाशयस्थमधः स्थितः| पचत्यग्निर्यथा स्थाल्यामोदनायाम्बुतण्डुलम्||८||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി സമ്പ്രാപ്തസ്യാന്നസ്യാഗ്നിനാ യഥാ പാകോ ഭവതി, യഥാ ച പച്യമാനമന്നം ദേഹധാത്വാദിരൂപതാമാപദ്യതേ, തദാഹ- അന്നമിത്യാദി| മുഖപ്രവേശാദാരഭ്യാന്നസ്യ വ്യാപാര ഇഹോച്യതേ| ആദാനമാഹാരപ്രണയനം കര്മ യസ്യ സ തഥാ, പ്രകര്ഷതീതി നയതി| ദ്രവൈരിതി പാനീയാദിഭിഃ | ഭിന്നസങ്ഘാതമിതി അവയവശൈഥില്യമാപന്നമ്| കാലേ ഇതി ബുഭുക്ഷാകാലേ| ഭുക്തം സമമിതി മാത്രാപ്രകൃത്യാദിസമമ്| സമാനേനാവധൂത ഇതി അഗ്നിപാര്ശ്വസ്ഥിതേന സമാനേന സന്ധുക്ഷിതഃ, അയം ച സമാനഃ പ്രാകൃതത്വാദ് ബാഹ്യോ വായുരിവ അഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണോ ഭവതി ന വൈഷമ്യകരഃ, വികൃതസ്തു വൈഷമ്യം കരോതി; തേന വാതേന വിഷമോऽഗ്നിര്ഭവതീതി ചോപപന്നം ഭവതി| ഏതേ ച ദ്രവാദയഃ പാചകസ്യാഗ്നേഃ സഹായാ ഭവന്തീത്യനേന ഗ്രന്ഥേനോച്യതേ; “ആഹാരപരിണാമകരാസ്ത്വിമേ ഭാവാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ഊഷ്മാ, വായുഃ, ക്ലേദഃ, സ്നേഹഃ, കാലഃ, സമയോഗശ്ച” (ശാ.അ.൬) ഇതി| ഉദര്യഃ പാചക ഇത്യര്ഥഃ| ‘പവനോദ്വഹ’ ഇത്യഗ്നിവിശേഷണം കേചിത് പഠന്തി| സമ്യഗിതി ഭുക്തവിശേഷണം കേചിത് പഠന്തി; തദാ സമ്യഗിത്യനേന മാത്രാസാമ്യമുച്യതേ| സമ്യഗ്ഗ്രഹണേന തു പ്രകൃത്യാദിസമ്പദുച്യതേ| ആയുര്വിവൃദ്ധയേ ഇതി ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗാനുവര്തനായ തദ്വിവൃദ്ധയേ ച| രസമലായേതി താദര്ഥ്യേ ചതുര്ഥീ| ആശയസ്ഥമിതി ആമാശയസ്ഥമ്| അധഃസ്ഥിത ഇത്യനേന അഗ്നേരൂര്ധ്വജ്വലനസ്വഭാവതയാ ഊര്ധ്വസ്ഥാന്നപാകേ സാമര്ഥ്യം സൂചയതി| അത്രാര്ഥേ യഥേത്യാദിനാ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ||൬-൮||
Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11
അന്നസ്യ ഭുക്തമാത്രസ്യ ഷഡ്രസസ്യ പ്രപാകതഃ| മധുരാദ്യാത് കഫോ ഭാവാത് ഫേനഭൂത ഉദീര്യതേ||൯|| പരം തു പച്യമാനസ്യ വിദഗ്ധസ്യാമ്ലഭാവതഃ| ആശയാച്ച്യവമാനസ്യ പിത്തമച്ഛമുദീര്യതേ||൧൦|| പക്വാശയം തു പ്രാപ്തസ്യ ശോഷ്യമാണസ്യ വഹ്നിനാ| പരിപിണ്ഡിതപക്വസ്യ വായുഃ സ്യാത് കടുഭാവതഃ||൧൧||
अन्नस्य भुक्तमात्रस्य षड्रसस्य प्रपाकतः| मधुराद्यात् कफो भावात् फेनभूत उदीर्यते||९|| परं तु पच्यमानस्य विदग्धस्याम्लभावतः| आशयाच्च्यवमानस्य पित्तमच्छमुदीर्यते||१०|| पक्वाशयं तु प्राप्तस्य शोष्यमाणस्य वह्निना| परिपिण्डितपक्वस्य वायुः स्यात् कटुभावतः||११||
🔊 Audio coming soon
ഏവം സ്ഥൂലപാകക്രമമഭിധായ, അവാന്തരമണുപാകക്രമമാഹ- അന്നസ്യേത്യാദി| ഭുക്തമാത്രസ്യേതി ഭുക്താനന്തരമേവ| ഷഡ്രസസ്യേതി പ്രാശസ്ത്യേനാഭിധാനം, കിംവാ ഷഡ്രസസ്യാപി പ്രഥമം മധുരതാ നിരുക്താ ഭവതീതി ദര്ശയതി| പ്രപാകത ഇതി പ്രഥമപാകതഃ; പ്രശബ്ദ ആദികര്മണി| മധുരശ്ചാസൌ ആദ്യശ്ചേതി മധുരാദ്യഃ; കിംവാ ‘മധുരാത് പ്രാക് കഫോ ഭാവാത്’ ഇതി പാഠഃ| ഫേനഭൂത ഇതി ഫേനസദൃശോऽഘന ഇത്യര്ഥഃ| പരമിതി ആദ്യമധുരപാകാനന്തരമ്| വിദഗ്ധസ്യേതി പക്വാപക്വസ്യ| അമ്ലഭാവാ ഇതി ജാതാമ്ലസ്വരൂപതഃ| ആശയാത് ആമാശയാത്| ച്യവമാനസ്യ അധോഭാഗം വായുനാ നീയമാനസ്യ, അനേന ച പിത്തസ്ഥാനസമ്ബന്ധം വിദഗ്ധാഹാരസ്യ ദര്ശയതി| അച്ഛമിതി അഘനമ്| ഉദീര്യതേ ഇതി പിത്തമുത്പദ്യതേ; അമ്ലം ച പിത്തമമ്ലഭാവാദാഹാരസ്യ ഉത്പദ്യത ഇതി യുക്തമേവ| പക്വാശയം തു പ്രാപ്തസ്യേതി മലരൂപതയാ പക്വാശയം ഗതസ്യ| ശോഷ്യമാണസ്യ വഹ്നിനേതി യദ്യപ്യൂര്ധ്വദാഹക്ഷമോ വഹ്നിഃ, തഥാऽപ്യസ്യാധോഗതസ്യ വഹ്നിനാ ശോഷ്യമാണത്വം പക്വാശയഗതസ്യാപ്യുപപന്നമ്| യതശ്ചാധോഗമനേ സമ്യഗ്വഹ്നിവ്യാപാരോ നാസ്തി, അതഃ ‘പച്യമാനസ്യ’ ഇതി പദം പരിത്യജ്യ ‘ശോഷ്യമാണസ്യ’ ഇതി കൃതമ്| പരിപിണ്ഡിതപക്വസ്യേതി പരിപിണ്ഡിതരൂപതയാ മലരൂപതയാ പക്വസ്യ| വായുഃ സ്യാത് കടുഭാവത ഇതി പരിപിണ്ഡിതാവസ്ഥോദ്ഭൂതകടുതാ വായോരുത്പദ്യതേ| ഏവമീദൃശഃ ഷഡ്രസാഹാരസ്യാവസ്ഥാപാകോ ഭവതി| നനു യദ്യത്രാവസ്ഥാപാകവശാത് ഷണ്ണാമേവ രസാനാം കഫാദികര്തൃത്വമുച്യതേ, തദാ “കടുതിക്തകഷായാണാം വിപാകഃ പ്രായശഃ കടുഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനാ യോ വിപാക ഉച്യതേ സ വിരുധ്യതേ, അവസ്ഥാപാകേനൈവ ബാധിതത്വാത്; മൈവം, നഹ്യവസ്ഥാപാകോऽയം രസസ്വഭാവം നിഷ്ഠാപാകം ബാധതേ, കിന്ത്വവസ്ഥായാം സ്വകാര്യം കരോതി; തേന രസാദയോऽപി സ്വകാര്യം കുര്വന്തി, അവസ്ഥാപാകോऽപി സ്വകീയം കാര്യം കരോതി; യഥാ- മധുരതിക്താദിഷഡ്രസേऽന്നേ ഉപയുക്തേ മധുരോऽപി സ്വകാര്യം കരോതി, തിക്താദയശ്ച സ്വകാര്യം കുര്വന്തി; അയം തു വിശേഷഃ- യന്മധുരാഖ്യസ്യാവസ്ഥാപാകസ്യ മധുരാദയഃ ശ്ലേഷ്മജനകാ രസാ അനുഗുണാ ഭവന്തി തദാ സ ബഹുശ്ലേഷ്മാണം ജനയതി, യദാ ത്വവസ്ഥാപാകോ വിപരീതകടുകാദിപരിഗൃഹീതോ ഭവതി തദാ സ്തോകമാത്രം കഫം ജനയതി; ഏവം പിത്തജനകേऽവസ്ഥാപാകേऽപി വാച്യമ്| “കടുതിക്തകഷായാണാം” (സൂ.അ.൨൬) ഇത്യാദിനോക്തസ്ത്രിധാ വിപാകസ്തു രസമലവിവേകസമകാലോ ഭിന്നകാല ഏവാവസ്ഥാപാകൈഃ സമമിതി ന വിരോധഃ| സ ച ഭിന്നകാലോऽപ്യവസ്ഥാപാകകാര്യദോഷാനുഗുണതയാऽനനുഗുണതയാ വാ അവസ്ഥാപാകാഹിതദോഷാണാം വര്ധനം ക്ഷപണം വാ കരോതീതി തസ്യാഭിധാനം ശാസ്ത്രേ പ്രയോജനവദേവ| യദ്യപി സര്വമന്നമവസ്ഥായാം വിദഹ്യതേ, തഥാऽപി യേऽത്യര്ഥം വിദാഹിനസ്ത ഏവ ‘വിദാഹിനഃ’ ഇത്യുച്യന്തേ, വിശേഷവിദാഹകര്തൃത്വാത്| അന്യേ ത്വാഹുഃ- ന ഷഡ്രസാദപ്യന്നാത് സാമാന്യേനാവസ്ഥാപാകേ കഫാദ്യുത്പത്തിഃ, കിന്തു ഷഡ്രസാദപ്യന്നാത് പ്രഥമേ പാകേ മധുരോऽയമുദ്ഭൂതോ രസഃ സ കഫം ജനയതി, തഥാ പിത്തം വിദാഹാവസ്ഥായാമുദ്ഭൂതാദമ്ലരസാദുത്പദ്യതേ, ഏവം വായുരപി ആഹാരകടുതാവസ്ഥായാം ഭവതീതി| അന്യേ ത്വാഹുഃ- യത്- നാന്നസ്യാഗ്നിസംയോഗാന്മധുരാദ്യാവസ്ഥികം ഭവതി, കിന്തു കഫാദിസ്ഥാനേഷു മനുഷ്യാണാം സ്വഭാവാദേവ മധുരാദയോ രസാസ്തിഷ്ഠന്തി, തേ ചാന്നം സ്വസ്വഭാവം നീത്വാ കഫാദീഞ്ജനയന്തി| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ- “മധുരോ ഹൃദയാദൂര്ധ്വം രസഃ കോഷ്ഠേ വ്യവസ്ഥിതഃ| തതഃ സംവര്ധതേ ശ്ലേഷ്മാ ശരീരബലവര്ധനഃ|| നാഭീഹൃദയമധ്യേ ച രസസ്ത്വമ്ലോ വ്യവസ്ഥിതഃ| സ്വഭാവേന മനുഷ്യാണാം തതഃ പിത്തം വിവര്ധതേ|| അധോ നാഭ്യാസ്തു ഖല്വേകഃ കടുകോऽവസ്ഥിതോ രസഃ| പ്രായഃ ശ്രേഷ്ഠതമസ്തത്ര പ്രാണിനാം വര്ധതേऽനിലഃ|| തസ്മാദ്വിപാകസ്ത്രിവിധോ രസാനാം നാത്ര സംശയഃ” ഇതി| ഇഹ തു തത്രേത്യാദിഗ്രന്ഥാര്ഥാലോചനയാ യഥോക്ത ഏവ ഗ്രന്ഥാര്ഥോ ന്യായ്യഃ| തന്ത്രാന്തരേ തു ശ്ലേഷ്മപിത്തഗതമധുരാമ്ലരസൌ വര്ണയന്തി, തേ കഫാദ്യധിഗതാ രസാ അസ്മാകമപി പാകസഹകാരിതയാ അനുമതാ ഏവ| യത്തു ശ്ലേഷ്മജനകാംശസ്യൈവാവസ്ഥാപാകേ ശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വമിത്യുക്തം, തദനുമതമേവ; ഏവം യഃ ശ്ലേഷ്മജനകോംऽശ ആഹാരഗതഃ സ സ്ഥാനമഹിമ്നാ തദാഹാരസ്യ മധുരതാമാപാദ്യ ശ്ലേഷ്മാണം വിശേഷേണ ജനയതീതി ബ്രൂമഃ| യത്തു, അനേനാവസ്ഥാപാകേന കഫപിത്തയോരീരണമാത്രം ക്രിയതേ നതു വൃദ്ധിഃ, വൃദ്ധിഃ നിഷ്ഠാപാകേ ഏവ ഭവതീതി വദന്തി, തദുപപത്തിശൂന്യം ഭാതി; കിഞ്ച, അവസ്ഥാപാകാത് കഫപിത്തയോര്വൃദ്ധിഃ, തഥാ നിഷ്ഠാപാകാച്ച മലരൂപതയാ ഉത്പാദ ഇതി യുക്തം പശ്യാമഃ||൯-൧൧||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
അന്നമിഷ്ടം ഹ്യുപഹിതമിഷ്ടൈര്ഗന്ധാദിഭിഃ പൃഥക്| ദേഹേ പ്രീണാതി ഗന്ധാദീന് ഘ്രാണാദീനീന്ദ്രിയാണി ച||൧൨||
अन्नमिष्टं ह्युपहितमिष्टैर्गन्धादिभिः पृथक्| देहे प्रीणाति गन्धादीन् घ्राणादीनीन्द्रियाणि च||१२||
🔊 Audio coming soon
കര്മാന്തരേണാപ്യന്നസ്യ പാകഃ സമ്പദ്യതേ, തമാഹ- അന്നമിത്യാദി| അന്നമിഷ്ടം ഹ്യുപഹിതമിതി ഹിശബ്ദോऽവധാരണേ; ഇഷ്ടശബ്ദേനേഹ പ്രിയം ഹിതം ചോച്യതേ ന പ്രിയമാത്രമ്, അഹിതസ്യ പ്രിയമാത്രസ്യ ന ദേഹവ്യവസ്ഥിതിഃ ഗന്ധാദിതര്പകത്വം ച ഭവതി; ഉപഹിതമിതി ഉപയുക്തമ്| ഇഷ്ടൈരിതി പ്രിയഹിതൈഃ ഗന്ധരസരൂപസ്പര്ശശബ്ദൈഃ| അത്ര യദ്യപി ഹിതത്വമേവ ഗന്ധാദീനാമാഹാരഗതാനാം ദേഹഗതഗന്ധാദിപോഷണേ പ്രധാനം, തഥാऽപി പ്രിയത്വമപ്യാഹാരഗതഗന്ധാദീനാം തദാത്വോപകാരകതയാ ഗ്രഹീതും പ്രിയത്വഹിതത്വയോര്ദ്വയോരപ്യുപാദാനം കൃതമ്| ദേഹേ പ്രീണാതി ഗന്ധാദീനിതി ദേഹശ്രിതാന് ഗന്ധാദീന് പോഷയതി| തഥാ ഘ്രാണാദീനി ച ഘ്രാണദര്ശനരസനസ്പര്ശനശ്രോത്രാണി ഇഷ്ടൈര്ഗന്ധാദിഭിഃ പ്രീണാതി തര്പയതി, പോഷയതീതി യാവത്| ഇന്ദ്രിയാണ്യപി ഹി പാഞ്ചഭൌതികാന്യസ്മദ്ദര്ശനേ; താനി ച പ്രതിക്ഷണം ക്ഷീയമാണാനി||൧൨||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ| പഞ്ചാഹാരഗുണാന്സ്വാന്സ്വാന്പാര്ഥിവാദീന്പചന്തി ഹി||൧൩||
भौमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणः सनाभसाः| पञ्चाहारगुणान्स्वान्स्वान्पार्थिवादीन्पचन्ति हि||१३||
🔊 Audio coming soon
ഭൌതികവഹ്നിവ്യാപാരമാഹ- ഭൌമേത്യാദി| ഭൌമാദയഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ പാര്ഥിവാദിദ്രവ്യവ്യവസ്ഥിതാ ജാഠരാഗ്നിസന്ധുക്ഷിതബലാ അന്തരീയം ദ്രവ്യം പചന്തഃ സ്വാന് സ്വാന് പാര്ഥിവാദീന് പൂര്വപാര്ഥിവഗന്ധത്വാദ്യവിലക്ഷണാന് ഗുണാന് നിര്വര്തയന്തി| ഏതദേവ “വിവിധമശിതപീതലീഢഖാദിതം ജന്തോര്ഹിതമന്തരഗ്നിസന്ധുക്ഷിതബലേന യഥാസ്വേനോഷ്മണാ സമ്യഗ്വിപച്യമാനം” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യാദിനാ സൂത്രാസ്ഥാനേऽപ്യുക്തമ്| യദ്യപി ഭൂതാഗ്നിനാ പാര്ഥിവാദിദ്രവ്യം പച്യതേ, തഥാऽപി പാര്ഥിവാദിദ്രവ്യാണാം പാകേനൈതദേവ ജനനം യദ്വിശിഷ്ടഗുണയുക്തത്വം, തേന പാകേന ജന്യമാനേऽപി ദ്രവ്യേ ഗുണാ ഏവ ജന്യന്ത ഇത്യഭിപ്രായേണ പാര്ഥിവാദീനാഹാരഗുണാഞ്ജനയന്തീത്യുച്യതേ| അനേന ഗുണജനനമേവാഗ്നിനോച്യതേ; ന ദ്രവ്യജനനമ്| കിംവാ ആഹാരാശ്ച ഗുണാശ്ചേതി വിഗ്രഹാദാഹാരശബ്ദേന ആഹാരാധികരണരൂപം ദ്രവ്യമപി ഗൃഹ്യതേ| പാര്ഥിവാദീനിതി പാര്ഥിവാപ്യതൈജസവായവീയനാഭസാന്| തത്ര ജാഠരാഗ്നിഃ സര്വാനേവാഹാരരസമലവിപാകാന് പചതി, ഭൌതികാസ്ത്വഗ്നയഃ സ്വാന് സ്വാന് ഗുണാഞ്ജനയന്തി| ഉക്തം ച- “ജാഠരേണാഗ്നിനാ പൂര്വം കൃതേ സങ്ഘാതഭേദേ പശ്ചാദ്ഭൂതാഗ്നയഃ പഞ്ച സ്വം സ്വം ദ്രവ്യം പചന്തി” ഇതി| അയം ച ഭൂതാഗ്നിവ്യാപാരോ ധാതുഷ്വപ്യസ്തി, യതോ ധാതുഷ്വപി പഞ്ചഭൂതാനി സന്തി, തത്രാപി ധാത്വഗ്നിവ്യാപാരോ ഭൂതാഗ്നിവ്യാപാരശ്ച ജാഠരാഗ്നിക്രമേണൈവോക്തോ ജ്ഞേയഃ||൧൩||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
യഥാസ്വം സ്വം ച പുഷ്ണന്തി ദേഹേ ദ്രവ്യഗുണാഃ പൃഥക്| പാര്ഥിവാഃ പാര്ഥിവാനേവ ശേഷാഃ ശേഷാംശ്ച കൃത്സ്നശഃ||൧൪||
यथास्वं स्वं च पुष्णन्ति देहे द्रव्यगुणाः पृथक्| पार्थिवाः पार्थिवानेव शेषाः शेषांश्च कृत्स्नशः||१४||
🔊 Audio coming soon
അഗ്നിപക്വാനാഹാരഗുണാനാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| യഥാസ്വമിതി യദ്യസ്യാത്മീയം; സജാതീയാ ദ്രവ്യഗുണാ സജാതീയാന് ദ്രവ്യഗുണാന് പുഷ്ണന്തി| തേന ദ്രവ്യാണി പാര്ഥിവാദിദ്രവ്യരൂപാണി ദേഹധാതുദോഷമലാഖ്യാനി പുഷ്ണന്തി, ഗുണാസ്തു പാകസ്ഥിതഗന്ധസ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവാദയഃ ദേഹഗന്ധസ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവാദീന് പുഷ്ണന്തി| യഥാസ്വമിത്യാദിശബ്ദാര്ഥം സ്ഫോരയതി- പാര്ഥിവാ ഇത്യാദി| പാര്ഥിവാ ആഹാരദ്രവ്യഗുണാ ദേഹഗതാന് പാര്ഥിവാനേവ ദ്രവ്യഗുണാന് പുഷ്ണന്തി| ആഹാരദ്രവ്യഗുണാ ഇത്യത്ര ദ്രവ്യഗതഗുണാ ഏവ ഉച്യന്തേ| ദ്രവ്യപോഷണം തു ഗുണപോഷണേന ലഭ്യതേ, ഗുണപോഷണം ദ്രവ്യപോഷണമന്തരാ കര്തുമശക്യത്വാത്||൧൪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
സപ്തഭിര്ദേഹധാതാരോ ധാതവോ ദ്വിവിധം പുനഃ| യഥാസ്വമഗ്നിഭിഃ പാകം യാന്തി കിട്ടപ്രസാദവത് ||൧൫||
सप्तभिर्देहधातारो धातवो द्विविधं पुनः| यथास्वमग्निभिः पाकं यान्ति किट्टप्रसादवत् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഭൂതാഗ്നിവ്യാപാരം ദര്ശയിത്വാ ധാത്വഗ്നിവ്യാപാരം ദര്ശയന്നാഹ- സപ്തഭിരിത്യാദി| ദേഹധാതാര ഇതി വിശേഷേണ ദേഹധാരകാഃ| ദ്വിവിധമിതി ദ്വിപ്രകാരം പാകമ്| തദേവ പ്രകാരദ്വയമാഹ- കിട്ടപ്രസാദവദിതി; കിട്ടപ്രസാദരൂപമിത്യര്ഥഃ| ശുക്രസ്യ യദ്യപി കിട്ടവാന് പാകോ ന ഭവതി, തഥാऽപി ബഹൂനാം കിട്ടവത്ത്വാദ് ദ്വിവിധമിതി നിര്ദേശശ്ഛത്രിണോ ഗച്ഛന്തീതി ന്യായാജ്ജ്ഞേയഃ| പുനരിതി ജാഠരാഗ്നിപാകാനന്തരമ്||൧൫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
രസാദ്രക്തം തതോ മാംസം മാംസാന്മേദസ്തതോऽസ്ഥി ച| അസ്ഥ്നോ മജ്ജാ തതഃ ശുക്രം ശുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രസാദജഃ||൧൬||
रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च| अस्थ्नो मज्जा ततः शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रसादजः||१६||
🔊 Audio coming soon
പാകജന്യാനാം രസാദീനാമുത്പാദം ക്രമേണാഹ- രസാദിത്യാദി| രസാദ്രക്തം പ്രസാദജം, തതോ രക്താന്മാംസം പ്രസാദജം, മാംസാന്മേദഃ പ്രസാദജമിത്യാദി യാവച്ഛുക്രാദ്ഗര്ഭഃ പ്രസാദജ ഇതി| പ്രസാദജശബ്ദേന രസാദിഭ്യഃ പ്രസാദാംശജന്യാ രക്താദയഃ, കിട്ടാംശജന്യാസ്തു വക്ഷ്യമാണാഃ കഫാദയ ഇതി| ശുക്രാത്തു നിര്മലതയാ പ്രസാദജ ഏവ ഗര്ഭോ ഭവതി, നതു മലജന്യം കിഞ്ചിത്| കേചിത്തു ശുക്രമലതയാ ശ്മശ്രൂണി വദന്തി; തന്ന, തന്ത്രേऽനഭിധാനാത്| തഥാ ശുക്രമലം യദി ശ്മശ്രൂണി സ്യുസ്തദാ സ്ത്രീണാമപി സശുക്രതയാ ശ്മശ്രൂണി ഭവേയുഃ; സ്ത്രിയശ്ച സശുക്രാ ഏവ, പരം താസാം ശുക്രം ഗര്ഭാരമ്ഭകം ന ഭവതീത്യാദി പ്രതിപാദിതം പ്രാക്| അന്യേ തു ഗര്ഭപ്രസാദജശബ്ദേന നപുംസകേന ഓജോऽഭിദധതി| പ്രസാദജ ഇത്യത്ര ജാതശബ്ദഃ പോഷണ ഏവ വര്തതേ, നാപൂര്വോത്പാദേ; രക്താദയോ ഹി ഗര്ഭാത്പ്രഭൃത്യേവോത്പന്നാ രസാദിഭിഃ പോഷ്യന്തേ; രക്താദയോ ഹി ഗര്ഭപ്രഭൃത്യേവ പോഷ്യന്തേ| തത്ര ച ത്രിധാതൂത്പാദേ വ്യാഖ്യാതാരോ വര്ണയന്തി- തത്ര രസഃ സ്വാഗ്നിപച്യമാനോ രക്തതാം യാതി, രക്തം മാംസതാമിത്യാദി പൂര്വപൂര്വധാതുപരിണാമാദുത്തരോത്തരധാതൂത്പാദഃ; യഥാ ക്ഷീരാദ്ദധി ഭവതി, ദധ്നോ നവനീതം, നവനീതാദ്ഘൃതം, ഘൃതാദ് ഘൃതമണ്ഡഃ, ഇത്യേകഃ പക്ഷഃ| കിംവാ രസ ഏവ രക്തം പ്രഥമം പ്ലാവയതി, തത്ര ച രക്തസ്ഥാനസമ്ബന്ധാദ്രക്തസാദൃശ്യമനുഭവതി, രക്തം ച രക്തസമാനേനാംശേന പോഷയതി; തതോ രക്തമാപ്ലാവ്യ മാംസമാപ്ലാവയതി, തത്രാപി മാംസപോഷണം കരോതി, മാംസസാദൃശ്യതാമനുഭവതി; ഏവം ഉത്തരോത്തരധാതൂന് രസ ഏവാപ്ലാവയതി വര്ധയതി ച; യഥാ കേദാരനിഷിക്തം കുല്യാജലം പ്രത്യാസന്നാം കേദാരീം തര്പയിത്വാ ക്രമേണ കേദാരികാന്തരാണി ആപ്ലാവയതി| കിംവാ ആഹാരരസസ്യ ഉത്പന്നോ ഭിന്നൈരേവ മാര്ഗൈ രസരുധിരാദീനി സമാനേനാംശേന തര്പയതി, തത്ര ച യഃ പ്രത്യാസന്നോ ധാതുസ്തത്പോഷകോ ധാതുഭാഗസ്തം ശീഘ്രം പുഷ്ണാതി, യസ്തു വിദൂരോ ധാതുസ്തസ്യ വിദൂരമാര്ഗതയാ ചിരേണ പോഷണം ഭവതി, ഏവം ഭിന്നൈരേവ മാര്ഗൈര്ധാതൂനാം പോഷണം ഭവതി; യഥാ ഖലേ ഉത്പതിതാനാം കപോതാനാം ഭിന്നദിഗ്ഗാമിനാം സ്വീയസ്വീയമാര്ഗേണൈവ ഗച്ഛതാം ഗമ്യദേശസ്യ പ്രത്യാസന്നവിപ്രകൃഷ്ടത്വാദിഭേദേന ശീഘ്രം ചിരേണ ച ഗമനം ഭവതി, തദ്വത്| ഇതി ക്ഷീരദധിന്യായ-കേദാരീകുല്യാന്യായ-ഖലേകപോതന്യായാത്ത്രേധാ ധാതുപോഷണക്രമഃ| തത്രേഹ ശബ്ദാര്ഥപര്യാലോചനയാ കേദാരീകുല്യാന്യായഃ ക്ഷീരദധിന്യായോ വാ സങ്ഗത ഏവഃ, ഖലേകപോതന്യായസ്തു മനാഗ്ദുര്ഘടഃ| തസ്മിന് ഹി പക്ഷേ രസാദ്രക്തം പ്രസാദജമിത്യര്ഥവ്യുത്പാദനം ദുഃശകം, പ്രപഞ്ചിതം ചൈതദ്വിവിധാശിതപീതീയേ, തത്രൈവാനുസരണീയഃ പ്രപഞ്ചഃ| നനു, വിവിധാശിതപീതീയേ ആഹാരരസാദ്രസാദിപുഷ്ടിരുക്താ “പുഷ്യന്തി ത്വാഹാരരസാദ്രസരുധിര” (സൂ.അ.൨൮) ഇത്യാദിനാ; തത്ര രസദ്വയം സ്വീകൃതമ്, ഇഹ ത്വേക ഏവ രക്തപോഷകോ രസ ഇതി കഥം ന വിരോധഃ? മൈവം, തത്രാപി ആഹാരരസശബ്ദേന ആഹാരജഃ പ്രസാദോऽഭിധീയതേ, സ ച രസഗ്രഹണഗൃഹീത ഏവ| യതോ ദ്വിവിധോ രസഃ- സ്ഥായീ, പോഷകശ്ചേതി; തേന തത്ര ധാതുപോഷകപോഷ്യരസാംശയോര്ഭേദവിവക്ഷയാ ഭേദ ഉക്തഃ; ഇഹ സ്ഥായീപോഷകരസാംശാവപ്യേകതയാ നിര്ദിഷ്ടൌ, സ്ഥായിരസപോഷകരസഭാഗയോഃ സ്ഥാനഭേദാദ്യഭാവാദേകത്വമ്; ഏവം കൃത്വാ സപ്തധാതുകം ശരീരമുച്യതേ| ഏതദപി വിവിധാശിതപീതീയേ ഏവ പ്രപഞ്ചിതമ്||൧൬||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
രസാത് സ്തന്യം തതോ രക്തമസൃജഃ കണ്ഡരാഃ സിരാഃ| മാംസാദ്വസാ ത്വചഃ ഷട് ച മേദസഃ സ്നായുസമ്ഭവഃ ||൧൭||
रसात् स्तन्यं ततो रक्तमसृजः कण्डराः सिराः| मांसाद्वसा त्वचः षट् च मेदसः स्नायुसम्भवः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ധാതൂനാം പോഷണമഭിധായോപധാതുപോഷണമാഹ- രസാത് സ്തന്യമിത്യാദി| രസാത് സ്തന്യം പ്രസാദജം, തഥാ രക്തമപി രജഃസഞ്ജ്ഞം രസാദേവ പ്രസാദഭാഗജന്യമ്; ഉക്തം ച സുശ്രുതേ- “രസാദേവ സ്ത്രിയാ രക്തം രജഃസഞ്ജ്ഞം പ്രവര്തതേ” (സു.സൂ.അ.൧൪) ഇതി| ഏതച്ച രജോ രസജന്യമപി സൂക്ഷ്മതയാ ചിരേണൈവ ജായതേ; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ഏവം മാസേന രസഃ ശുക്രഭവതി, സ്ത്രീണാം ചാര്തവമ്” (സു.സൂ.അ.൧൪) ഇതി| അസ്രജഃ കണ്ഡരാഃ സ്ഥൂല സ്നായവഃ, മേദസസ്തു സൂക്ഷ്മസ്നായുപോഷണം ‘മേദസഃ സ്നായുസമ്ഭവഃ’ ഇത്യനേന വക്തവ്യമ്| ഇഹ ഹി കണ്ഡരാശബ്ദേന സ്ഥൂലസ്നായുരുച്യതേ, സുശ്രുതേ തു സ്ഥൂലസിരാ| തേ ച സ്തന്യാദയോ ധാത്വന്തരാപോഷണാച്ഛരീരപോഷകാ അപ്യുപധാതുശബ്ദേനോച്യന്തേ, രസാദയസ്തു ശരീരധാരകതയാ ധാത്വന്തരപോഷകതയാ ച ധാതുശബ്ദേനോച്യന്തേ; ഉക്തം ച ഭോജേ- “സിരാസ്നായുരജഃസ്തന്യത്വചോ ഗതിവിവര്ജിതാഃ| ധാതുഭ്യശ്ചോപജായന്തേ തസ്മാത്ത ഉപധാതവഃ” ഇതി| അത്രാപി ഹി ‘ധാതുഭ്യശ്ചോപജായന്തേ’ ഇത്യനേന ജായന്ത ഏവ, പരം ന ജനയന്തീത്യുക്തമ്| ശുക്രം തു ഓജോജനകത്വാദ് ധാത്വന്തര്ഗതമേവ| ഓജസ്തു ഇഹ ന ധാതുഷു നാപ്യുപധാതുഷു പഠിതം, തസ്യ സപ്തധാതുസാരരൂപതയാ സപ്തധാത്വന്തരഗതത്വാദേവ, അത ഏവ തസ്യാഗ്നിരപി പൃഥങ്നോക്തഃ||൧൭||
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20
കിട്ടമന്നസ്യ വിണ്മൂത്രം, രസസ്യ തു കഫോऽസൃജഃ| പിത്തം, മാംസസ്യ ഖമലാ, മലഃ സ്വേദസ്തു മേദസഃ||൧൮|| സ്യാത്കിട്ടം കേശലോമാസ്ഥ്നോ, മജ്ജ്ഞഃ സ്നേഹോऽക്ഷിവിട്ത്വചാമ്| പ്രസാദകിട്ടേ ധാതൂനാം പാകാദേവംവിധര്ച്ഛതഃ ||൧൯|| പരസ്പരോപസംസ്തബ്ധാ ധാതുസ്നേഹപരമ്പരാ |൨൦|
किट्टमन्नस्य विण्मूत्रं, रसस्य तु कफोऽसृजः| पित्तं, मांसस्य खमला, मलः स्वेदस्तु मेदसः||१८|| स्यात्किट्टं केशलोमास्थ्नो, मज्ज्ञः स्नेहोऽक्षिविट्त्वचाम्| प्रसादकिट्टे धातूनां पाकादेवंविधर्च्छतः ||१९|| परस्परोपसंस्तब्धा धातुस्नेहपरम्परा |२०|
🔊 Audio coming soon
പ്രസാദഭാഗോത്പാദമഭിധായ മലഭാഗോത്പാദമാഹ- കിട്ടമിത്യാദി| രസസ്യ കഫ ഇതി രസേ പച്യമാനേ കിട്ടം കഫോ ഭവതി, പ്രസാദശ്ച രക്തം; ഏവം രക്താദിമലേऽപി ജ്ഞേയമ്| മാംസസ്യ ഖമലാ ഇതി കര്ണാക്ഷിനാസാസ്യപ്രജനനമലാഃ| മലഃ സ്വേദസ്തു മേദസ ഇതി സ്വേദോ യദ്യപി ഉദകവിശേഷ ഏവ ഉക്തസ്തഥാऽപി തസ്യ മേദോമലത്വേനൈവോത്പതിഃ; കിംവാ, ഉദകാദപി സ്വേദോ ഭവതി മേദോമലതയാ ച ഭവതി, യഥാ- കഫോऽവസ്ഥാപാകാദ് രസമലതയാ ച ഭവതി| അസ്ഥിമലം നഖോऽപി സുശ്രുതപ്രാമാണ്യാദുന്നേയഃ| തത്ര ഹി “നഖലോമ ച” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇത്യനേനാസ്ഥിമലത്വം നഖസ്യോക്തമ്| ഉക്തം ച വിവിധാശിതപീതീയേ- “കിട്ടാത് കേശനഖാദയഃ പുഷ്യന്തി” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി; കിന്തു ശാരീരേऽസ്ഥിഗണനായാം “വിംശതിര്നഖാ” (ശാ.അ.൭) ഇത്യനേനാസ്ഥിത്വേന പ്രോക്താഃ| ഏവമുക്തേന ക്രമേണ പ്രസാദകിട്ടേ ദ്വിധാ ഋച്ഛതോ ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| സമ്പ്രതി പോഷ്യേണാപി രക്തേന രസസ്യാപ്യായനം ക്രിയതേ, തഥാ മാംസേനാപി രക്തസ്യേത്യാദി പരസ്പരം ധാതൂനാമുത്പാദകത്വമാഹ- പരസ്പരേത്യാദി| ധാതുസ്നേഹപരമ്പരാ പരസ്പരോപസംസ്തബ്ധേതി അന്യോന്യമുപസ്നേഹേന സംസ്തബ്ധത്വാത് സന്തര്പിതേതി യാവത്||൧൮-൧൯||-
Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35
വൃഷ്യാദീനാം പ്രഭാവസ്തു പുഷ്ണാതി ബലമാശു ഹി||൨൦|| ഷഡ്ഭിഃ കേചിദഹോരാത്രൈരിച്ഛന്തി പരിവര്തനമ്| സന്തത്യാ ഭോജ്യധാതൂനാം പരിവൃത്തിസ്തു ചക്രവത്||൨൧|| (ഇത്യുക്തവന്തമാചാര്യം ശിഷ്യസ്ത്വിദമചോദയത്| രസാദ്രക്തം വിസദൃശാത് കഥം ദേഹേऽഭിജായതേ||൨൨|| രസസ്യ ച ന രാഗോऽസ്തി സ കഥം യാതി രക്തതാമ്| ദ്രവാദ്രക്താത്സ്ഥിരം മാംസം കഥം തജ്ജായതേ നൃണാമ്||൨൩|| ദ്രവധാതോഃ സ്ഥിരാന്മാംസാന്മേദസഃ സമ്ഭവഃ കഥമ്| ശ്ലക്ഷ്ണാഭ്യാം മാംസമേദോഭ്യാം ഖരത്വം കഥമസ്ഥിഷു||൨൪|| ഖരേഷ്വസ്ഥിഷു മജ്ജാ ച കേന സ്നിഗ്ധോ മൃദുസ്തഥാ| മജ്ജ്ഞശ്ച പരിണാമേന യദി ശുക്രം പ്രവര്തതേ||൨൫|| സര്വദേഹഗതം ശുക്രം പ്രവദന്തി മനീഷിണഃ| തഥാऽസ്ഥിമധ്യമജ്ജ്ഞശ്ച ശുക്രം ഭവതി ദേഹിനാമ്||൨൬|| ഛിദ്രം ന ദൃശ്യതേऽസ്ഥ്നാം ച തന്നിഃസരതി വാ കഥമ്| ഏവമുക്തസ്തു ശിഷ്യേണ ഗുരുഃ പ്രാഹേദമുത്തരമ്||൨൭|| തേജോ രസാനാം സര്വേഷാം മനുജാനാം യദുച്യതേ| പിത്തോഷ്മണഃ സ രാഗേണ രസോ രക്തത്വമൃച്ഛതി||൨൮|| വായ്വമ്ബുതേജസാ രക്തമൂഷ്മണാ ചാഭിസംയുതമ്| സ്ഥിരതാം പ്രാപ്യ മാംസം സ്യാത് സ്വോഷ്മണാ പക്വമേവ തത് ||൨൯|| സ്വതേജോऽമ്ബുഗുണസ്നിഗ്ധോദ്രിക്തം മേദോऽഭിജായതേ| പൃഥിവ്യഗ്ന്യനിലാദീനാം സങ്ഘാതഃ സ്വോഷ്മണാ കൃതഃ||൩൦|| ഖരത്വം പ്രകരോത്യസ്യ ജായതേऽസ്ഥി തതോ നൃണാമ്| കരോതി തത്ര സൌഷിര്യമസ്ഥ്നാം മധ്യേ സമീരണഃ||൩൧|| മേദസസ്താനി പൂര്യന്തേ സ്നേഹോ മജ്ജാ തതഃ സ്മൃതഃ| തസ്മാന്മജ്ജ്ഞസ്തു യഃ സ്നേഹഃ ശുക്രം സഞ്ജായതേ തതഃ||൩൨|| വായ്വാകാശാദിഭിര്ഭാവൈഃ സൌഷിര്യം ജായതേऽസ്ഥിഷു| തേന സ്രവതി തച്ഛുക്രം നവാത് കുമ്ഭാദിവോദകമ്||൩൩|| സ്രോതോഭിഃ സ്യന്ദതേ ദേഹാത് സമന്താച്ഛുക്രവാഹിഭിഃ | ഹര്ഷേണോദീരിതം വേഗാത് സങ്കല്പാച്ച മനോഭവാത്||൩൪|| വിലീനം ഘൃതവദ്വ്യായാമോഷ്മണാ സ്ഥാനവിച്യുതമ്| ബസ്തൌ സമ്ഭൃത്യ നിര്യാതി സ്ഥലാന്നിമ്നാദിവോദകമ്)||൩൫||
वृष्यादीनां प्रभावस्तु पुष्णाति बलमाशु हि||२०|| षड्भिः केचिदहोरात्रैरिच्छन्ति परिवर्तनम्| सन्तत्या भोज्यधातूनां परिवृत्तिस्तु चक्रवत्||२१|| (इत्युक्तवन्तमाचार्यं शिष्यस्त्विदमचोदयत्| रसाद्रक्तं विसदृशात् कथं देहेऽभिजायते||२२|| रसस्य च न रागोऽस्ति स कथं याति रक्तताम्| द्रवाद्रक्तात्स्थिरं मांसं कथं तज्जायते नृणाम्||२३|| द्रवधातोः स्थिरान्मांसान्मेदसः सम्भवः कथम्| श्लक्ष्णाभ्यां मांसमेदोभ्यां खरत्वं कथमस्थिषु||२४|| खरेष्वस्थिषु मज्जा च केन स्निग्धो मृदुस्तथा| मज्ज्ञश्च परिणामेन यदि शुक्रं प्रवर्तते||२५|| सर्वदेहगतं शुक्रं प्रवदन्ति मनीषिणः| तथाऽस्थिमध्यमज्ज्ञश्च शुक्रं भवति देहिनाम्||२६|| छिद्रं न दृश्यतेऽस्थ्नां च तन्निःसरति वा कथम्| एवमुक्तस्तु शिष्येण गुरुः प्राहेदमुत्तरम्||२७|| तेजो रसानां सर्वेषां मनुजानां यदुच्यते| पित्तोष्मणः स रागेण रसो रक्तत्वमृच्छति||२८|| वाय्वम्बुतेजसा रक्तमूष्मणा चाभिसंयुतम्| स्थिरतां प्राप्य मांसं स्यात् स्वोष्मणा पक्वमेव तत् ||२९|| स्वतेजोऽम्बुगुणस्निग्धोद्रिक्तं मेदोऽभिजायते| पृथिव्यग्न्यनिलादीनां सङ्घातः स्वोष्मणा कृतः||३०|| खरत्वं प्रकरोत्यस्य जायतेऽस्थि ततो नृणाम्| करोति तत्र सौषिर्यमस्थ्नां मध्ये समीरणः||३१|| मेदसस्तानि पूर्यन्ते स्नेहो मज्जा ततः स्मृतः| तस्मान्मज्ज्ञस्तु यः स्नेहः शुक्रं सञ्जायते ततः||३२|| वाय्वाकाशादिभिर्भावैः सौषिर्यं जायतेऽस्थिषु| तेन स्रवति तच्छुक्रं नवात् कुम्भादिवोदकम्||३३|| स्रोतोभिः स्यन्दते देहात् समन्ताच्छुक्रवाहिभिः | हर्षेणोदीरितं वेगात् सङ्कल्पाच्च मनोभवात्||३४|| विलीनं घृतवद्व्यायामोष्मणा स्थानविच्युतम्| बस्तौ सम्भृत्य निर्याति स्थलान्निम्नादिवोदकम्)||३५||
🔊 Audio coming soon
വൃഷ്യാദിദ്രവ്യാണാം ധാതുപരമ്പരാക്രമേണ ശുക്രജനനാദികാര്യം നിഷേധയന്നാഹ- വൃഷ്യാദീനാമിത്യാദി| ആദിശബ്ദേന ബല്യഭേദനാദീനി ഗ്രാഹയതി| വൃഷ്യാദീനാം ക്ഷീരാദിദ്രവ്യാണാം പ്രഭാവോ ബലം ശീഘ്രം പുഷ്ണാതി, തതസ്തേ ക്ഷീരാദയഃ പ്രഭാവവര്ധിതബലാഃ ശീഘ്രമേവാന്നകാര്യം ശുക്രജനനാദി കുര്വന്തി, ന യഥോക്തധാതുക്രമേണേത്യര്ഥഃ| കിംവാ വൃഷ്യാദീനാം ക്ഷീരാദിദ്രവ്യാണാം യഃ പ്രഭാവഃ സ ആശു ബലം പുഷ്ണാതി സ്വജന്യാനാം ശുക്രാദീനാമിത്യര്ഥഃ; ഹിശബ്ദോऽവധാരണേ; ഏവം വൃഷ്യാദീനാം പ്രഭാവാച്ഛുക്രാദ്യുത്പത്തിഃ ശീഘ്രം ഭവതി| അഥോത്സര്ഗതഃ കിയതാ കാലേന ധാതുപരിവൃത്തിര്ഭവതീത്യാഹ- ഷഡ്ഭിരിത്യാദി| ഷഡ്ഭിരഹോരാത്രൈ രസസ്യ ശുക്രരൂപതയാ പരിവര്തനം ഭവതീതി കേചിദിച്ഛന്തി| തത്രോത്പന്നോ രസോ രക്തമേകേനാഹോരാത്രേണ യാതി, ഏവം രസോത്പത്തിദിനം പരിത്യജ്യ ഷഡഹേന ശുക്രതാ ഭവതി; യദാ തു രസോത്പത്തിദിനമപി പ്രക്ഷിപ്യതേ തദാ ഷഡ്ഭിര്ദിനൈരതിക്രാന്തൈഃ സപ്തമേ ശുക്രഭാവതയാ പരിവര്തനം ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| ഉക്തം ഹി പരാശരേ- “ആഹാരോऽദ്യതനഃ ശ്വോ ഹി രസത്വം ഗച്ഛതി നൃണാമ്| ശോണിതത്വം തൃതീയേऽഹ്നി, ചതുര്ഥേ മാംസതാമപി|| മേദസ്ത്വം പഞ്ചമേ, ഷഷ്ഠേ ത്വസ്ഥിത്വം, സപ്തമേ ത്വിയാത്| മജ്ജതാം, ശുക്രതാം യാതി നിയമാദഷ്ടമേ നൃണാമ്” ഇതി| ഏവദപ്യുപയോഗദിനം സമ്പൂര്ണം പരിത്യജ്യൈവ വ്യാഖ്യാതവ്യമിത്യാഹുഃ| കിഞ്ച രസധാതോഃ രക്തധാതുരൂപതയാ ച പരിണമനം യത്തദപി ഷഷ്ഠദിനനിര്വര്ത്യമേവേതി| യദുക്തം സുശ്രുതേ- “സ ഖല്വാപ്യോ രസ ഏകൈകസ്മിന് ധാതൌ ത്രീണി ത്രീണി കലാസഹ സ്രാണ്യവതിഷ്ഠതി ദശ ച കലാഃ, ഏവം മാസേന രസഃ ശുക്രീഭവതി” (സു.സൂ.അ.൧൪) ഇതി| തേനൈതത്പക്ഷദ്വയമപി കേചിദിത്യാദിനാ ദര്ശയതി| സ്വമതമാഹ- സന്തത്യേത്യാദി| ഭോജ്യേ ഉപയുക്തേ സതി ധാതൂനാം രസാദീനാം ചക്രവത് പരിവൃത്തിര്ഭവതി അവിശ്രാന്താ സമുത്പത്തിര്ധാതൂനാം ഭവതി| ചക്രദൃഷ്ടാന്തേന തു പരിവൃത്തികാലാനിയമം ദര്ശയതി; യഥാ ചക്രം പാനീയോദ്ധാരണാര്ഥം നിയുക്തം ബാഹ്യമാനം ബാഹുബലപ്രകര്ഷാത് കദാചിദാശ്വേവ പരിവര്തതേ, കദാചിദ് ബാഹുബലമാന്ദ്യാച്ചിരേണ; ഏവം ധാതവോऽപി അഗ്ന്യാദിസൌഷ്ഠവാച്ഛീഘ്രമേവ പരിവര്തന്തേ, അഗ്ന്യാദിവൈഗുണ്യേ ചിരേണ പരിവര്തന്തേ ഇതി; ഏവം സുശ്രുതേനാപി “ശബ്ദാര്ചിര്ജലസന്താനവദണുനാ വിശേഷേണാനുധാവത്യേവ ശരീരം കേവലമ്” (സു.സൂ.അ.൧൪) ഇത്യത്ര ദൃഷ്ടാന്തത്രയേണ രസപരിണാമോऽപി അഗ്ന്യാദിഭേദേന പ്രകൃഷ്ടാപ്രകൃഷ്ടകാലജ ഉക്ത ഏവ| തത്ര ഹി ജലസന്താനദൃഷ്ടാന്തേന ചിരേണ മാസപര്യന്തേന ശുക്രതാപത്തീ രസസ്യോക്താ, ശബ്ദസന്താനദൃഷ്ടാന്തേന തു നാതിശീഘ്രം നാതിചിരാച്ച ശുക്രോത്പത്തിരുക്താ, അര്ചിഃസന്താനദൃഷ്ടാന്തേന ത്വതിശീഘ്രം ശുക്രോത്പത്തിരുക്താ| തഥാऽന്യത്രാപ്യുക്തം- “കേചിദാഹുരഹോരാത്രാത്, ഷഡ്രാത്രാദപരേ, പരേ| മാസേന യാതി ശുക്രത്വമന്നം പാകക്രമാദിതി”| തദേതത് സകലം ചക്രദൃഷ്ടാന്തേന ഗൃഹീതം ജ്ഞേയമ്||൨൦-൩൫||
Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38
വ്യാനേന രസധാതുര്ഹി വിക്ഷേപോചിതകര്മണാ| യുഗപത് സര്വതോऽജസ്രം ദേഹേ വിക്ഷിപ്യതേ സദാ||൩൬|| ക്ഷിപ്യമാണഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്രസഃ സജ്ജതി യത്ര സഃ| കരോതി വികൃതിം തത്ര ഖേ വര്ഷമിവ തോയദഃ||൩൭|| ദോഷാണാമപി ചൈവം സ്യാദേകദേശപ്രകോപണമ് |൩൮|
व्यानेन रसधातुर्हि विक्षेपोचितकर्मणा| युगपत् सर्वतोऽजस्रं देहे विक्षिप्यते सदा||३६|| क्षिप्यमाणः खवैगुण्याद्रसः सज्जति यत्र सः| करोति विकृतिं तत्र खे वर्षमिव तोयदः||३७|| दोषाणामपि चैवं स्यादेकदेशप्रकोपणम् |३८|
🔊 Audio coming soon
അഥ കോऽന്നരസം രക്താദിധാതുപോഷകം പ്രേരയതി; യേന തത്ര തത്ര രസഃ സര്പതീത്യാഹ- വ്യാനേനേത്യാദി| രസരൂപോ ധാതുഃ, കിംവാ രസതീതി രസോ ദ്രവധാതുരുച്യതേ, തേന രുധിരാദീനാമപി ദ്രവാണാം ഗ്രഹണം ഭവതി; വിക്ഷേപഃ ഉചിതം പ്രാകൃതം കര്മ യസ്യ സ വിക്ഷേപോചിതകര്മാ; തേന വ്യാനേന, യുഗപദിതി ഏകകാലം, സര്വത ഇതി സര്വസ്മിന് ദേഹേ, വിക്ഷിപ്യതേ ഇതി നീയതേ, അജസ്രമിതി അവിശ്രാന്തം വിക്ഷിപ്യതേ, സദേതി സര്വകാലമ്| നന്വേവം സര്വത്ര രസവിക്ഷേപേ കഥമേകദേശേ രസാദൌ വികാരാശ്രയോ ദൃശ്യത ഇത്യാഹ- ക്ഷിപ്യമാണ ഇത്യാദി| ഖവൈഗുണ്യാദിതി സ്രോതോവൈഗുണ്യാത്| സജ്ജതീതി തിഷ്ഠതി| വികാരം കുരുതേ ഇതി രസാശ്രയിവികാരം കുരുതേ; രസോऽപി ഹി വികാരകരണേ ആശ്രയതയാ വ്യാപ്രിയതേ, തേനേഹ തസ്യ കര്തൃത്വം യുക്തമ്| ഖേ വര്ഷമിവ തോയദ ഇതി യഥാ ചണ്ഡേന വായുനാ നീയമാനോ മേഘോ യത്ര സക്തോ ഭവതി തത്രൈവ വര്ഷം കരോതി, തഥാ രസോऽപീത്യര്ഥഃ| യഥാ രസ ഏകദേശേ വികാരം കരോതി, ഏവം ദോഷാ അപ്യേകദേശവികാരം കുര്വന്തീത്യാഹ- ദോഷാണാമിത്യാദി| സുശ്രുതോऽപ്യാഹ- “കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ്| യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ” (സു.സൂ.അ.൨൪) ഇതി||൩൬-൩൭||-
Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41
ഇതി ഭൌതികധാത്വന്നപക്തൃൗണാം കര്മ ഭാഷിതമ്||൩൮|| അന്നസ്യ പക്താ സര്വേഷാം പക്തൃൗണാമധിപോ മതഃ| തന്മൂലാസ്തേ ഹി തദ്വൃദ്ധിക്ഷയവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകാഃ||൩൯|| തസ്മാത്തം വിധിവദ്യുക്തൈരന്നപാനേന്ധനൈര്ഹിതൈഃ| പാലയേത് പ്രയതസ്തസ്യ സ്ഥിതൌ ഹ്യയുര്ബലസ്ഥിതിഃ||൪൦|| യോ ഹി ഭുങ്ക്തേ വിധിം ത്യാക്ത്വാ ഗ്രഹണീദോഷജാന് ഗദാന്| സ ലൌല്യാല്ലഭതേ ശീഘ്രം, വക്ഷ്യന്തേऽതഃ പരം തു തേ||൪൧||
इति भौतिकधात्वन्नपक्तॄणां कर्म भाषितम्||३८|| अन्नस्य पक्ता सर्वेषां पक्तॄणामधिपो मतः| तन्मूलास्ते हि तद्वृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः||३९|| तस्मात्तं विधिवद्युक्तैरन्नपानेन्धनैर्हितैः| पालयेत् प्रयतस्तस्य स्थितौ ह्ययुर्बलस्थितिः||४०|| यो हि भुङ्क्ते विधिं त्याक्त्वा ग्रहणीदोषजान् गदान्| स लौल्याल्लभते शीघ्रं, वक्ष्यन्तेऽतः परं तु ते||४१||
🔊 Audio coming soon
ഉക്തമഗ്നീനാം കര്മ ഉപസംഹരതി- ഇതി ഭൌതികേത്യാദി| ഭൌതികാഃ പഞ്ച, ധാത്വഗ്നയഃ സപ്ത, അന്നപക്തൈകഃ| അത്ര ച യാന്യഗ്ന്യന്തരാണി ഉപധാതുമലാദിഗതാനി താന്യപ്യവരുദ്ധാനി ഭൂതാഗ്നിഷ്വേവ; കിംവാ, അപ്രാധാന്യാദന്യാന്യകിഞ്ചിത്കരാണി നോക്താനി| സര്വാഗ്നിഷു ജാഠരാഗ്നേഃ പ്രാധാന്യമാഹ- അന്നസ്യേത്യാദി| പ്രാധാന്യേ ഹേതുമാഹ- തന്മൂലാ ഇത്യാദി| തന്മൂലത്വേ ഹേതുഗര്ഭവിശേഷണമാഹ- തദ്വൃദ്ധീത്യാദി| തസ്യ ജാഠരാഗ്നേഃ വൃദ്ധ്യാ വൃദ്ധ്യാത്മകാഃ ക്ഷയേണ ച ക്ഷയാത്മകാ യസ്മാദിഹാഗ്നയസ്തസ്മാദന്വയവ്യതിരേകാര്ഥവിധായിത്വാത്തന്മൂലാ ഇത്യര്ഥഃ| യതശ്ചായമന്തരഗ്നിര്മൂലം സര്വത്ര തസ്മാത്തം പാലയേദിതി യോജ്യമ്| വിധിവദ്യുക്തൈരിത്യത്ര ആഹാരവിധിയോഗാദുപയുക്തൈഃ| ആയുര്ബലസ്ഥിതിരിതി അന്നപാചകാഗ്നിസ്ഥിതൌ ആയുര്ബലസ്ഥിത്യാ അന്യേऽപ്യതിപ്രേയാ വര്ണാദയോ ലക്ഷണീയാഃ| വിപര്യയേ ദോഷമാഹ- യോ ഹീത്യാദി| ഗ്രഹണീദോഷജാനിതി ഗ്രഹണ്യാശ്രിതദോഷജാന്| ഏതേന വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാശ്ചത്വാരോ ഗ്രഹണീവികാരാ വിശേഷേണ ഗ്രഹണീദോഷശബ്ദവാച്യാ ഗൃഹ്യന്തേ, തഥാऽഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണാദയശ്ച ഗ്രഹണ്യാശ്രിതാ രോഗാ ഗൃഹ്യന്തേ| അഗ്നിമാന്ദ്യാജീര്ണാദയസ്തു യദ്യപി ഗ്രഹണ്യാശ്രിതത്വേന ഗ്രഹണീരോഗാ ഏവ, തഥാऽപീഹ ഗ്രഹണീരൂപനാഡീവ്യാപാരവൈപരീത്യേന യേ ജായന്തേ ത ഏവ മുഖ്യഗ്രഹണീശബ്ദവാച്യാശ്ചത്വാരോ രോഗാഃ| യതോ ‘അധസ്തു പക്വമാമം വാ’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രഹണീഗദസാമാന്യലക്ഷണവിശിഷ്ടമേവ ഗ്രഹണീഗദം ഗ്രഹണീപ്രാകൃതവ്യാപാരോപമര്ദേന ജായമാനം വക്ഷ്യതി| വക്ഷ്യതി ച ഗ്രഹണ്യാ ദുഷ്ടമദുഷ്ടം ച രൂപം “അപക്വം ധാരയത്യന്നം പക്വം സൃജതി പാര്ശ്വതഃ| സാ ദുഷ്ടാ ബഹുശോ ഭുക്തമാമമേവ വിമുഞ്ചതി” ഇതി| ന ചേയം പക്വാന്നവിമോക്ഷലക്ഷണാ ദുഷ്ടിരഗ്നിദോഷേ ആമാദ്യജീര്ണേ വാ| അനേന വിശേഷാഭിധേയഗ്രഹണീശബ്ദത്വം ഗ്രഹണ്യാശ്രിതദോഷജന്യഗ്രഹണീഗദസ്യൈവേഹോച്യതേ; അഗ്നിദോഷാണാം ന വിശേഷാദ്ഗ്രഹണീഗദത്വമ്; അതിസാരേ യദ്യപി പക്വാന്നമുഞ്ചനമസ്തി, തഥാऽപി തസ്യ ഭിന്നസമ്പ്രാപ്തികത്വാത് തഥാ ചികിത്സാഭേദാദ് ഗ്രഹണീദോഷാദന്യത്വമുക്തമ്||൩൮-൪൧||
Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44
അഭോജനാദജീര്ണാതിഭോജനാദ്വിഷമാശനാത്| അസാത്മ്യഗുരുശീതാതിരൂക്ഷസന്ദുഷ്ടഭോജനാത്||൪൨|| വിരേകവമനസ്നേഹവിഭ്രമാദ്വ്യാധികര്ഷണാത്| ദേശകാലര്തുവൈഷമ്യാദ്വേഗാനാം ച വിധാരണാത്||൪൩|| ദുഷ്യത്യഗ്നിഃ, സ ദുഷ്ടോऽന്നം ന തത് പചതി ലഘ്വപി| അപച്യമാനം ശുക്തത്വം യാത്യന്നം വിഷരൂപതാമ് ||൪൪||
अभोजनादजीर्णातिभोजनाद्विषमाशनात्| असात्म्यगुरुशीतातिरूक्षसन्दुष्टभोजनात्||४२|| विरेकवमनस्नेहविभ्रमाद्व्याधिकर्षणात्| देशकालर्तुवैषम्याद्वेगानां च विधारणात्||४३|| दुष्यत्यग्निः, स दुष्टोऽन्नं न तत् पचति लघ्वपि| अपच्यमानं शुक्तत्वं यात्यन्नं विषरूपताम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ സാമാന്യേന ഗ്രഹണീദോഷവികാരണാം ഹേത്വാദീന്യാഹ- അഭോജനാദിത്യാദി| കാലശബ്ദേന ച സംവത്സരാത്മകഃ കാല ഉച്യതേ| ദേശവൈഷമ്യം ദേശവ്യാപത്; സാ ച ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ പ്രോക്താ| ഋതുശബ്ദേന തു ശിശിരാദ്യൃതുഃ| കാലവൈഷമ്യേണ സര്വേഷാമൃതൂനാം വൈഷമ്യം ഗൃഹ്യതേ, ഋതുവൈഷമ്യേണ ദ്വ്യേകര്തുവൈഷമ്യമിതി വിശേഷഃ| ശുക്തത്വമിതി അമ്ലതാമ്| വിഷരൂപതാമിതി യഥാ വിഷം ബഹുവികാരകാരി ഭവതി തഥാ തദ്രൂപതാമ്, അനേന സര്വ ഏവാജീര്ണഭേദാ അവരുദ്ധാ ജ്ഞേയാഃ, യേ തന്ത്രാന്തരേ “ആമം വിദഗ്ധം വിഷ്ടബ്ധം കഫപിത്താനിലൈഃ ക്രമാത്| അജീര്ണം കേചിദിച്ഛന്തി ചതുര്ഥം രസശേഷതഃ” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇത്യനേനോക്താഃ||൪൨-൪൪||
Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49
തസ്യ ലിങ്ഗമജീര്ണസ്യ വിഷ്ടമ്ഭഃ സദനം തഥാ| ശിരസോ രുക് ച മൂര്ച്ഛാ ച ഭ്രമഃ പൃഷ്ഠകടിഗ്രഹഃ||൪൫|| ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദസ്തൃഷ്ണാ ച ജ്വരശ്ഛര്ദിഃ പ്രവാഹണമ്| അരോചകോऽവിപാകശ്ച, ഘോരമന്നവിഷം ച തത്||൪൬|| സംസൃജ്യമാനം പിത്തേന ദാഹം തൃഷ്ണാം മുഖാമയാന്| ജനയത്യമ്ലപിത്തം ച പിത്തജാംശ്ചാപരാന് ഗദാന്||൪൭|| യക്ഷ്മപീനസമേഹാദീന് കഫജാന് കഫസങ്ഗതമ്| കരോതി വാതസംസൃഷ്ടം വാതജാംശ്ച ഗദാന് ബഹൂന്||൪൮|| മൂത്രരോഗാംശ്ച മൂത്രസ്ഥം കുക്ഷിരോഗാന് ശകൃദ്ഗതമ്| രസാദിഭിശ്ച സംസൃഷ്ടം കുര്യാദ്രോഗാന് രസാദിജാന്||൪൯||
तस्य लिङ्गमजीर्णस्य विष्टम्भः सदनं तथा| शिरसो रुक् च मूर्च्छा च भ्रमः पृष्ठकटिग्रहः||४५|| जृम्भाऽङ्गमर्दस्तृष्णा च ज्वरश्छर्दिः प्रवाहणम्| अरोचकोऽविपाकश्च, घोरमन्नविषं च तत्||४६|| संसृज्यमानं पित्तेन दाहं तृष्णां मुखामयान्| जनयत्यम्लपित्तं च पित्तजांश्चापरान् गदान्||४७|| यक्ष्मपीनसमेहादीन् कफजान् कफसङ्गतम्| करोति वातसंसृष्टं वातजांश्च गदान् बहून्||४८|| मूत्ररोगांश्च मूत्रस्थं कुक्षिरोगान् शकृद्गतम्| रसादिभिश्च संसृष्टं कुर्याद्रोगान् रसादिजान्||४९||
🔊 Audio coming soon
തസ്യേതി സാമാന്യാജീര്ണസ്യ ലക്ഷണമ്| വിഷ്ടമ്ഭ ഇതി വിഷ്ടമ്ഭോऽപ്രചലനരൂപതയാऽവസ്ഥാനമ്| ഘോരമന്നവിഷം ച തത് പിത്തേന സംസൃജ്യമാനമിത്യാദിനാ പിത്താദിദുഷ്ടസ്യാജീര്ണസ്യ ലക്ഷണമാഹ| ഏതച്ച പിത്താദിസംസര്ഗകൃതം ലക്ഷണമ്, അജീര്ണസ്യ കോഷ്ഠമാത്രഗതത്വേന യക്ഷ്മാദിവികാരകരണേऽസാമര്ഥ്യോപലബ്ധേഃ| അമ്ലപിത്തം ചേതി അമ്ലഗുണോദ്രിക്തം പിത്തമ്| അസ്യ തന്ത്രാന്തരേ ലക്ഷണമുക്തം- “അവിപാകക്ലമോത്ക്ലേദതിക്താമ്ലോദ്ഗാരഗൌരവൈഃ| ഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിഭിശ്ചാമ്ലപിത്തം വിനിര്ദിശേത്” ഇതി| യക്ഷ്മണസ്ത്രിദോഷജത്വേऽപി സ്രോതോऽവരോധേ കഫവ്യാപാരപ്രാധാന്യാദിഹ കഫജത്വമുക്തമ്| കിട്ടധാതുയോഗേന രസശേഷാന്നസ്യ ഗദാനാഹ- മൂത്രരോഗാംശ്ചേത്യാദി| രസാദിജാനിത്യത്ര യേ രസാദിജാ അരുച്യാദയ ഉക്താസ്തേ ഭവന്തീതി ജ്ഞേയമ്||൪൫-൪൯||
Adhikarana 18 (50) · Śloka 50
വിഷമോ ധാതുവൈഷമ്യം കരോതി വിഷമം പചന്| തീക്ഷ്ണോ മന്ദേന്ധനോ ധാതൂന് വിശോഷയതി പാവകഃ||൫൦||
विषमो धातुवैषम्यं करोति विषमं पचन्| तीक्ष्णो मन्देन्धनो धातून् विशोषयति पावकः||५०||
🔊 Audio coming soon
അജീര്ണലക്ഷണമഭിധായ അഗ്നിദോഷലക്ഷണമാഹ- വിഷമ ഇത്യാദി| തീക്ഷ്ണാഗ്നികാര്യമാഹ- തീക്ഷ്ണമിത്യാദി| അത്ര മന്ദേന്ധന ഇത്യനേന തീക്ഷ്ണോऽപി യദി ശുചീന്ധനോ ഭവതി തദാ ധാതുപോഷണം ഭവതീതി ദര്ശയതി||൫൦||
Adhikarana 19 (51) · Śloka 51
യുക്തം ഭുക്തവതോ യുക്തോ ധാതുസാമ്യം സമം പചന്|൫൧|
युक्तं भुक्तवतो युक्तो धातुसाम्यं समं पचन्|५१|
🔊 Audio coming soon
അഗ്നിപ്രസങ്ഗാത് സമാഗ്നേഃ കാര്യമാഹ- യുക്തമിത്യാദി| യുക്ത ഇതി സമഃ| യുക്തമന്നം പചന് ധാതുസാമ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| സമശബ്ദേന സമാനോ വായുരഗ്നിസഹായോ ഗൃഹ്യതേ| കിംവാ യുക്തവായുതയാ ധാതുസാമ്യം കരോതി, യുക്തശബ്ദേന ച കഫപിത്തസാമ്യമഗ്നൌ ഗൃഹ്യതേ| യതഃ “സമഃ സമൈഃ” (വാ.സൂ.അ.൧) ഇതി വചനേന ദോഷാണാം സമത്വേനൈവ സമാഗ്നിത്വമുക്തമ്|൫൧|
Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54
ദുര്ബലോ വിദഹത്യന്നം തദ്യാത്യൂര്ധ്വമധോऽപി വാ||൫൧|| അധസ്തു പക്വമാമം വാ പ്രവൃത്തം ഗ്രഹണീഗദഃ| ഉച്യതേ സര്വമേവാന്നം പ്രായോ ഹ്യസ്യ വിദഹ്യതേ||൫൨|| അതിസൃഷ്ടം വിബദ്ധം വാ ദ്രവം തദുപദിശ്യതേ| തൃഷ്ണാരോചകവൈരസ്യപ്രസേകതമകാന്വിതഃ||൫൩|| ശൂനപാദകരഃ സാസ്ഥിപര്വരുക് ഛര്ദനം ജ്വരഃ| ലോഹാമഗന്ധിസ്തിക്താമ്ല ഉദ്ഗാരശ്ചാസ്യ ജായതേ||൫൪||
दुर्बलो विदहत्यन्नं तद्यात्यूर्ध्वमधोऽपि वा||५१|| अधस्तु पक्वमामं वा प्रवृत्तं ग्रहणीगदः| उच्यते सर्वमेवान्नं प्रायो ह्यस्य विदह्यते||५२|| अतिसृष्टं विबद्धं वा द्रवं तदुपदिश्यते| तृष्णारोचकवैरस्यप्रसेकतमकान्वितः||५३|| शूनपादकरः सास्थिपर्वरुक् छर्दनं ज्वरः| लोहामगन्धिस्तिक्ताम्ल उद्गारश्चास्य जायते||५४||
🔊 Audio coming soon
മന്ദാഗ്നിവ്യാപാരമാഹ- ദുര്ബല ഇത്യാദി| ഉക്തവികാരേഷു പ്രധാനത്വേന അധ്യായപ്രകൃതം ഗ്രഹണീദോഷവികാരം നിര്ധാരയന്നാഹ- അധസ്ത്വിത്യാദി| പക്വമാമം വേതി വാശബ്ദഃ സമുച്ചയേ; തേന കിഞ്ചിത്പക്വം കിഞ്ചിദപക്വം ച| കുതഃ പക്വാപക്വം സൃജതീത്യാഹ- സര്വമേവാന്നം പ്രയോ ഹ്യസ്യ വിദഹ്യതേ ഇതി; പക്വാപക്വം ഭവതി| അതിസൃഷ്ടമിതി വിമുക്തമ്| തമ ഏവ തമകഃ||൫൧-൫൪||
Adhikarana 21 (55) · Śloka 55
പൂര്വരൂപം തു തസ്യേദം തൃഷ്ണാऽऽലസ്യം ബലക്ഷയഃ| വിദാഹോऽന്നസ്യ പാകശ്ച ചിരാത് കായസ്യ ഗൌരവമ്||൫൫||
पूर्वरूपं तु तस्येदं तृष्णाऽऽलस्यं बलक्षयः| विदाहोऽन्नस्य पाकश्च चिरात् कायस्य गौरवम्||५५||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപേ വിദാഹോऽന്നസ്യേതി വിശിഷ്ടോ ദാഹോ വിദാഹഃ||൫൫||
Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57
അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമന്നസ്യ ഗ്രഹണാദ്ഗ്രഹണീ മതാ| നാഭേരുപര്യഹ്യഗ്നിബലേനോപഷ്ടബ്ധോപബൃംഹിതാ ||൫൬|| അപക്വം ധാരത്യന്നം പക്വം സൃജതി പാര്ശ്വതഃ| ദുര്ബലാഗ്നിബലാ ദുഷ്ടാ ത്വാമമേവ വിമുഞ്ചതി||൫൭||
अग्न्यधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्ग्रहणी मता| नाभेरुपर्यह्यग्निबलेनोपष्टब्धोपबृंहिता ||५६|| अपक्वं धारत्यन्नं पक्वं सृजति पार्श्वतः| दुर्बलाग्निबला दुष्टा त्वाममेव विमुञ्चति||५७||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ഗ്രഹണീദോഷസ്യ സുഖപ്രതിപത്ത്യര്ഥം ഗ്രഹണ്യാഃ സ്വരൂപം പ്രാകൃതം കര്മ ചാഹ- അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമിത്യാദി| അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമ് അഗ്നേരാശ്രയ ഇത്യര്ഥഃ| ഗ്രഹണീസഞ്ജ്ഞാനിമിത്തമാഹ- അന്നസ്യേത്യാദി| ഗ്രഹണാദിതി ധാരണാത്, നാഭേരുപര്യന്നസ്യ ധാരണാദിത്യര്ഥഃ| കിംവാ നാഭേരുപരി അഗ്നേരൂര്ധ്വജ്വലനേന ബലേനോപസ്തമ്ഭിതാ ഉപബൃംഹിതാ ച സതി അപക്വമന്നം ധാരയതി, പക്വം ച പാര്ശ്വതഃ സൃജതീതി വാമപാര്ശ്വതഃ സൃജതി; യതഃ ഗ്രഹണീഗുദൌ വാമപാര്ശ്വാശ്രയൌ, തേന വാമേ പാര്ശ്വേ പക്വം സൃജതീതി യുക്തമ്| ഉപസ്തമ്ഭിതാ ഇതി അഗ്നിനാ പിത്തവ്യാപാരകരണേന അനുകൂലിതാ, ഉപബൃംഹിതേതി അഗ്നിനാ ബൃംഹണവ്യാപാരകരണേന സശക്തീകൃതാ; കിംവാ ഉപസ്തമ്ഭത്വേന ഉപബൃംഹിതാ, അത്ര പക്ഷേ ഉപസ്തമ്ഭസാധാരണ്യം ഗ്രഹണ്യാ ആഹ| ഗ്രഹണ്യാഃ പ്രാകൃതം കര്മാഭിധായ വൈകൃതം കര്മാഹ- ദുര്ബലേത്യാദി| ദുര്ബലാഗ്നിശ്ച അബലാ ചേതി, കിംവാ ദുര്ബലമഗ്നിബലം യസ്യാഃ സാ ദുര്ബലാഗ്നിബലാ| ദുഷ്ടാ ഇതി ദോഷദുഷ്ടാ| ആമം വിമുഞ്ചതീതി അപക്വമേവാന്നം വിമുഞ്ചതി| പൂര്വരൂപേ പക്വമാമം വാ വിമുഞ്ചതീത്യനേന വിദഗ്ധരൂപമാമമേവോക്തമ്, ഇഹ ത്വാമം നിയമേന വിമുഞ്ചതീതി ന വിരോധഃ||൫൬-൫൭||
Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72
വാതാത് പിത്താത് കഫാച്ച സ്യാത്തദ്രോഗസ്ത്രിഭ്യ ഏവ ച| ഹേതും ലിങ്ഗം രൂപഭേദാഞ് ശൃണു തസ്യ പൃഥക് പൃഥക്||൫൮|| കടുതിക്തകഷായാതിരൂക്ഷശീതലഭോജനൈഃ| പ്രമിതാനശനാത്യധ്വവേഗനിഗ്രഹമൈഥുനൈഃ||൫൯|| കരോതി കുപിതോ മന്ദമഗ്നിം സഞ്ഛാദ്യ മാരുതഃ | തസ്യാന്നം പച്യതേ ദുഃഖം ശുക്തപാകം ഖരാങ്ഗതാ||൬൦|| കണ്ഠാസ്യശോഷഃ ക്ഷുത്തൃഷ്ണാ തിമിരം കര്ണയോഃ സ്വനഃ| പാര്ശ്വോരുവങ്ക്ഷണഗ്രീവാരുജോऽഭീക്ഷ്ണം വിസൂചികാ||൬൧|| ഹൃത്പീഡാ കാര്ശ്യദൌര്ബല്യം വൈരസ്യം പരികര്തികാ| ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാം ച മനസഃ സദനം തഥാ||൬൨|| ജീര്ണേ ജീര്യതി ചാധ്മാനം ഭുക്തേ സ്വാസ്ഥ്യമുപൈതി ച| സ വാതഗുല്മഹൃദ്രോഗപ്ലീഹാശങ്കീ ച മാനവഃ||൬൩|| ചിരാദുഃഖം ദ്രവം ശുഷ്കം തന്വാമം ശബ്ദഫേനവത്| പുനഃ പുനഃ സൃജേദ്വര്ചഃ കാസശ്വാസാര്ദിതോऽനിലാത്||൬൪|| കട്വജീര്ണവിദാഹ്യമ്ലക്ഷാരാദ്യൈഃ പിത്തമുല്ബണമ്| അഗ്നിമാപ്ലാവയദ്ധന്തി ജലം തപ്തമിവാനലമ്||൬൫|| സോऽജീര്ണം നീലപീതാഭം പീതാഭഃ സാര്യതേ ദ്രവമ്| പൂത്യമ്ലോദ്ഗാരഹൃത്കണ്ഠദാഹാരുചിതൃഡര്ദിതഃ||൬൬|| ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധശീതാദിഭോജനാദതിഭോജനാത്| ഭുക്തമാത്രസ്യ ച സ്വപ്നാദ്ധന്ത്യഗ്നിം കുപിതഃ കഫഃ||൬൭|| തസ്യാന്നം പച്യതേ ദുഃഖം ഹൃല്ലാസച്ഛര്ദ്യരോചകാഃ| ആസ്യോപദേഹമാധുര്യകാസഷ്ഠീവനപീനസാഃ||൬൮|| ഹൃദയം മന്യതേ സ്ത്യാനമുദരം സ്തിമിതം ഗുരു| ദുഷ്ടോ മധുര ഉദ്ഗാരഃ സദനം സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷണമ്||൬൯|| ഭിന്നാമശ്ലേഷ്മസംസൃഷ്ടഗുരുവര്ചഃപ്രവര്തനമ്| അകൃശസ്യാപി ദൌര്ബല്യമാലസ്യം ച കഫാത്മകേ||൭൦|| യശ്ചാഗ്നിഃ പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടോ രോഗാനീകേ ചതുര്വിധഃ| തം ചാപി ഗ്രഹണീദോഷം സമവര്ജം പ്രചക്ഷ്മഹേ||൭൧|| പൃഥഗ്വാതാദിനിര്ദിഷ്ടഹേതുലിങ്ഗസമാഗമേ| ത്രിദോഷം നിര്ദിശേത്തേഷാം ഭേഷജം ശൃണ്വതഃ പരമ്||൭൨||
वातात् पित्तात् कफाच्च स्यात्तद्रोगस्त्रिभ्य एव च| हेतुं लिङ्गं रूपभेदाञ् शृणु तस्य पृथक् पृथक्||५८|| कटुतिक्तकषायातिरूक्षशीतलभोजनैः| प्रमितानशनात्यध्ववेगनिग्रहमैथुनैः||५९|| करोति कुपितो मन्दमग्निं सञ्छाद्य मारुतः | तस्यान्नं पच्यते दुःखं शुक्तपाकं खराङ्गता||६०|| कण्ठास्यशोषः क्षुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः| पार्श्वोरुवङ्क्षणग्रीवारुजोऽभीक्ष्णं विसूचिका||६१|| हृत्पीडा कार्श्यदौर्बल्यं वैरस्यं परिकर्तिका| गृद्धिः सर्वरसानां च मनसः सदनं तथा||६२|| जीर्णे जीर्यति चाध्मानं भुक्ते स्वास्थ्यमुपैति च| स वातगुल्महृद्रोगप्लीहाशङ्की च मानवः||६३|| चिरादुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं शब्दफेनवत्| पुनः पुनः सृजेद्वर्चः कासश्वासार्दितोऽनिलात्||६४|| कट्वजीर्णविदाह्यम्लक्षाराद्यैः पित्तमुल्बणम्| अग्निमाप्लावयद्धन्ति जलं तप्तमिवानलम्||६५|| सोऽजीर्णं नीलपीताभं पीताभः सार्यते द्रवम्| पूत्यम्लोद्गारहृत्कण्ठदाहारुचितृडर्दितः||६६|| गुर्वतिस्निग्धशीतादिभोजनादतिभोजनात्| भुक्तमात्रस्य च स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः||६७|| तस्यान्नं पच्यते दुःखं हृल्लासच्छर्द्यरोचकाः| आस्योपदेहमाधुर्यकासष्ठीवनपीनसाः||६८|| हृदयं मन्यते स्त्यानमुदरं स्तिमितं गुरु| दुष्टो मधुर उद्गारः सदनं स्त्रीष्वहर्षणम्||६९|| भिन्नामश्लेष्मसंसृष्टगुरुवर्चःप्रवर्तनम्| अकृशस्यापि दौर्बल्यमालस्यं च कफात्मके||७०|| यश्चाग्निः पूर्वमुद्दिष्टो रोगानीके चतुर्विधः| तं चापि ग्रहणीदोषं समवर्जं प्रचक्ष्महे||७१|| पृथग्वातादिनिर्दिष्टहेतुलिङ्गसमागमे| त्रिदोषं निर्दिशेत्तेषां भेषजं शृण्वतः परम्||७२||
🔊 Audio coming soon
വാതപിത്തകഫസന്നിപാതജാന് ഗ്രഹണീഭേദാന് തേഷാം പൃഥഗ്ഘേത്വാദീംശ്ചാഹ- വാതാദിത്യാദി| ത്രിഭ്യ ഇതി സന്നിപാതാത്| രൂപഭേദാനിതി ഗ്രഹണീദോഷലിങ്ഗത്വേന വക്ഷ്യമാണാന്| ശുക്തമിവാന്നസ്യ പാകഃ ശുക്തപാകഃ| ഗൃദ്ധിഃ സര്വരസാനാമിതി സപ്തമ്യര്ഥേ ഷഷ്ഠീ| ജീര്ണേ ജീര്യതി ‘അന്നേ’ ഇതി ശേഷഃ| ഗുല്മാദിശങ്കിത്വം ഗുല്മാദിസദൃശപീഡായുക്തത്വേന ഭവതി| പൈത്തികഗ്രഹണ്യാം പിത്തസ്യാഗ്നിസമാനതയാ വര്ധനമേവ യുക്തമിത്യാശങ്ക്യ പിത്തസ്യ ദ്രവത്വേനാഗ്നിഹനനം ക്രിയതേ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ആപ്ലാവയദ്ധന്ത്യനലമിതി; ആപ്ലാവനം ദ്രവേണാര്ദ്രീകരണമ്| ഉഷ്ണസ്യാപി ദ്രവതയാ അഗ്നിനിര്വാപണേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- ജലം തപ്തമിത്യാദി| ദൌര്ബല്യം ബലഹാനിഃ| യശ്ചാഗ്നിരിത്യാദിശ്ലോകം കേചിദ്വൈശേഷികഗ്രഹണീദോഷവ്യതിരിക്താഗ്നിദോഷത്രയസ്യ ഗ്രഹണീരോഗാന്തര്നിവേശനമസങ്ഗതമിതി കൃത്വാऽനാര്ഷം വദന്തി, കിന്തു തം ചാപീതിപദേനാऽഗ്നിമാന്ദ്യാദീനാം പ്രാകൃതാനാം സാമാന്യഗ്രഹണീദോഷാബാധേ സതി ന കിഞ്ചിദ്വിരോധം പശ്യാമഃ; സാമാന്യഗ്രഹണീദോഷേऽപി അഗ്നിമാന്ദ്യാദയ ഉക്താ ഏവേതി ദര്ശിതമേവ| സമവര്ജമിതി സമപ്രകൃതിപുരുഷഗതത്വേനോക്താഗ്നിവര്ജമ്||൫൮-൭൨||
Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81
ഗ്രഹണീമാശ്രിതം ദോഷം വിദഗ്ധാഹാരമൂര്ച്ഛിതമ്| സവിഷ്ടമ്ഭപ്രസേകാര്തിവിദാഹാരുചിഗൌരവൈഃ||൭൩|| ആമലിങ്ഗാന്വിതം ദൃഷ്ട്വാ സുഖോഷ്ണേനാമ്ബുനോദ്ധരേത്| ഫലാനാം വാ കഷായേണ പിപ്പലീസര്ഷപൈസ്തഥാ||൭൪|| ലീനം പക്വാശയസ്ഥം വാऽऽപ്യാമം സ്രാവ്യം സദീപനൈഃ| ശരീരാനുഗതേ സാമേ രസേ ലങ്ഘനപാചനമ്||൭൫|| വിശുദ്ധാമാശയായാസ്മൈ പഞ്ചകോലാദിഭിഃ ശൃതമ്| ദദ്യാത് പേയാദി ലഘ്വന്നം പുനര്യോഗാംശ്ച ദീപനാന്||൭൬|| ജ്ഞാത്വാ തു പരിപക്വാമം മാരുതഗ്രഹണീഗദമ്| ദീപനീയയുതം സര്പിഃ പായയേതാല്പശോ ഭിഷക്||൭൭|| കിഞ്ചിത്സന്ധുക്ഷിതേ ത്വഗ്നൌ സക്തവിണ്മൂത്രമാരുതമ്| ദ്വ്യഹം ത്ര്യഹം വാ സംസ്നേഹ്യ സ്വിന്നാഭ്യക്തം നിരൂഹയേത്||൭൮|| തത ഏരണ്ഡതൈലേന സര്പിഷാ തൈല്വകേന വാ| സക്ഷാരേണാനിലേ ശാന്തേ സ്രസ്തദോഷം വിരേചയേത്||൭൯|| ശുദ്ധം രൂക്ഷാശയം ബദ്ധവര്ചസം ചാനുവാസയേത്| ദീപനീയാമ്ലവാതഘ്നസിദ്ധാതൈലേന മാത്രയാ||൮൦|| നിരൂഢം ച വിരിക്തം ച സമ്യക് ചൈവാനുവാസിതമ്| ലഘ്വന്നം പ്രതിസമ്ഭുക്തം സര്പിരഭ്യാസയേത് പുനഃ||൮൧||
ग्रहणीमाश्रितं दोषं विदग्धाहारमूर्च्छितम्| सविष्टम्भप्रसेकार्तिविदाहारुचिगौरवैः||७३|| आमलिङ्गान्वितं दृष्ट्वा सुखोष्णेनाम्बुनोद्धरेत्| फलानां वा कषायेण पिप्पलीसर्षपैस्तथा||७४|| लीनं पक्वाशयस्थं वाऽऽप्यामं स्राव्यं सदीपनैः| शरीरानुगते सामे रसे लङ्घनपाचनम्||७५|| विशुद्धामाशयायास्मै पञ्चकोलादिभिः शृतम्| दद्यात् पेयादि लघ्वन्नं पुनर्योगांश्च दीपनान्||७६|| ज्ञात्वा तु परिपक्वामं मारुतग्रहणीगदम्| दीपनीययुतं सर्पिः पाययेताल्पशो भिषक्||७७|| किञ्चित्सन्धुक्षिते त्वग्नौ सक्तविण्मूत्रमारुतम्| द्व्यहं त्र्यहं वा संस्नेह्य स्विन्नाभ्यक्तं निरूहयेत्||७८|| तत एरण्डतैलेन सर्पिषा तैल्वकेन वा| सक्षारेणानिले शान्ते स्रस्तदोषं विरेचयेत्||७९|| शुद्धं रूक्षाशयं बद्धवर्चसं चानुवासयेत्| दीपनीयाम्लवातघ्नसिद्धातैलेन मात्रया||८०|| निरूढं च विरिक्तं च सम्यक् चैवानुवासितम्| लघ्वन्नं प्रतिसम्भुक्तं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः||८१||
🔊 Audio coming soon
ഗ്രഹണീമാശ്രിതമിത്യാദൌ ദോഷമിതി സാമാന്യവചനാദ്വാതാദീനാം ത്രയാണാമപി ഗ്രഹണമ്| ആമസ്യാപക്വസ്യ ലിങ്ഗൈരന്വിതമിതി ആമലിങ്ഗാന്വിതമ്| ഉദ്ധരേദിതി വമേത്| ഫലാനാമിതി മദനഫലാനാമ്| ലീനമിതി അനുത്ക്ലിഷ്ടമ്| പക്വാശയസ്ഥമിതി അധോഗതത്വേന പക്വാശയസമീപഗതമ്| സ്രാവ്യമിതി വിരേചനീയമ്| സദീപനൈരിതി ദീപനദ്രവ്യസംയുക്തൈര്വിരേചനപ്രയോഗൈഃ| ശരീരാനുഗതേ ഇതി ശരീരവ്യാപകേ| സാമേ രസേ ഇതി അപക്വേ രസേ; ആമശ്ചാത്രാപക്വരസരൂപ ഏവേഷ്ടഃ, ആഹാരരസസ്യ രസസമ്ബന്ധേന ശരീരവ്യാപകതയാ ദുര്ഘടത്വാത്| ലങ്ഘനമ് അനശനം, പാചനം യവാഗ്വാദി| വിശുദ്ധാമാശയേ ഇത്യത്ര വിശുദ്ധിര്ഹി വിരേചനലങ്ഘനൈര്യഥായോഗ്യതയാ ജ്ഞേയാ| ദീപനീയയുതമിതി ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയോക്തദീപനീയഗണസാധിതമ്| സ്വിന്നാഭ്യക്തമിതി സ്വിന്നം ചാഭ്യക്തം ചേതി സ്വിന്നാഭ്യക്തമ്| സ്രസ്തദോഷമിതി നിരൂഹേണ സ്രസ്തദോഷമ്||൭൩-൮൧||
Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86
ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ സരലം ദേവദാരു സനാഗരമ്| പിപ്പലീം പിപ്പലീമൂലം ചിത്രകം ഹസ്തിപിപ്പലീമ്||൮൨|| ശണബീജം യവാന് കോലന് കുലത്ഥാന് സുഷവീം തഥാ | പാചയേദാരനാലേന ദധ്നാ സൌവീരകേണ വാ||൮൩|| ചതുര്ഭാഗാവശേഷേണ പചേത്തേന ഘൃതാഢകമ്| സ്വര്ജികായാവശൂകാഖ്യൌ ക്ഷാരൌ ദത്ത്വാ ച യുക്തിതഃ||൮൪|| സൈന്ധവൌദ്ഭിദസാമുദ്രബിഡാനാം രോമകസ്യ ച| സസൌവര്ചലപാക്യാനാം ഭാഗാന്ദ്വിപലികാന് പൃഥക്||൮൫|| വിനീയ ചൂര്ണിതാന് തസ്മാത് പായയേത് പ്രസൃതം ബുധഃ| കരോത്യഗ്നിം ബലം വര്ണം വാതഘ്നം ഭുക്തപാചനമ്||൮൬|| ഇതി ദശമൂലാദ്യം ഘൃതമ്|
द्वे पञ्चमूले सरलं देवदारु सनागरम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं चित्रकं हस्तिपिप्पलीम्||८२|| शणबीजं यवान् कोलन् कुलत्थान् सुषवीं तथा | पाचयेदारनालेन दध्ना सौवीरकेण वा||८३|| चतुर्भागावशेषेण पचेत्तेन घृताढकम्| स्वर्जिकायावशूकाख्यौ क्षारौ दत्त्वा च युक्तितः||८४|| सैन्धवौद्भिदसामुद्रबिडानां रोमकस्य च| ससौवर्चलपाक्यानां भागान्द्विपलिकान् पृथक्||८५|| विनीय चूर्णितान् तस्मात् पाययेत् प्रसृतं बुधः| करोत्यग्निं बलं वर्णं वातघ्नं भुक्तपाचनम्||८६|| इति दशमूलाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ദ്വേ പഞ്ചമൂലേ ഇത്യാദൌ സുഷവീസ്വരസോ ജലസ്ഥാനീയഃ, ആരനാലാദി ക്വാഥ്യം ച മിലിത്വാ ദ്രോണം മാനം ഗ്രാഹ്യമ്| ക്ഷാരൌ ദത്ത്വാ ച യുക്തിത ഇത്യനേന ക്ഷാരയോരല്പമാനത്വമുച്യതേ, കിന്തു പ്രക്ഷേപ്യാന്യതമലവണമാനേന പൃഥക് ക്ഷാരൌ ദേയൌ; യുക്തിത ഇത്യനേന തു യോഗ്യേ കാലേ ക്ഷാരയോഗമാഹ, സ ച യോഗ്യകാലോऽത്ര ഘൃതാവതാരണകാല ഏവ| യദാഹ ജതൂകര്ണഃ- “ദശമൂലം പഞ്ചകോലം കുലത്ഥം സുരഭിം യവമ്| ദേവദാരും ച സരലം ശണബീജം ച സാധയേത്|| ദധ്നാ സൌവീരകേണൈവ തേന പക്വേ ഘൃതാഢകേ| ദ്വൌ ക്ഷാരൌ സപ്തലവണാന്യാവപേദ് ദ്വിപലാനി തു” ഇതി| ഔദ്ഭിദമ് ഉത്കാരികാലവണമ്| രോമകം രുമാഹൃദ്ഭവമ്| പാക്യം പാകജമ്||൮൨-൮൬||
Adhikarana 26 (87) · Śloka 87
ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാകല്കേ ബില്വമാത്രേ ഗുഡാത് പലേ| സര്പിഷോऽഷ്ടപലം പക്ത്വാ മാത്രാം മന്ദാനലഃ പിബേത്||൮൭|| ഇതി ത്ര്യൂഷണാദ്യം ഘൃതമ്|
त्र्यूषणत्रिफलाकल्के बिल्वमात्रे गुडात् पले| सर्पिषोऽष्टपलं पक्त्वा मात्रां मन्दानलः पिबेत्||८७|| इति त्र्यूषणाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ബില്വമാത്രേ ഇതി പലമാനേ കല്കേ, അഷ്ടപലമാനമേവാത്ര സര്പിഃ പക്തവ്യം മഹര്ഷിവചനേന ഫലദായിത്വാത്||൮൭||
Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93
പഞ്ചമൂലാഭയാവ്യോഷപിപ്പലീമൂലസൈന്ധവൈഃ| രാസ്നാക്ഷാരദ്വയാജാജീവിഡങ്ഗശടിഭിര്ഘൃതമ്||൮൮|| ശുക്തേന മാതുലുങ്ഗസ്യ സ്വരസേനാര്ദ്രകസ്യ ച| ശുഷ്കമൂലകകോലാമ്ബുചുക്രികാദാഡിമസ്യ ച||൮൯|| തക്രമസ്തുസുരാമണ്ഡസൌവീരകതുഷോദകൈഃ| കാഞ്ജികേന ച തത് പക്വമഗ്നിദീപ്തികരം പരമ്||൯൦|| ശൂലഗുല്മോദരശ്വാസകാസാനിലകഫാപഹമ്| സബീജപൂരകരസം സിദ്ധം വാ പായയേദ്ഘൃതമ്||൯൧|| സിദ്ധമഭ്യഞ്ജനാര്ഥം ച തൈലമേതൈഃ പ്രയോജയേത്| ഏതേഷാമൌഷധാനാം വാ പിബേച്ചൂര്ണം സുഖാമ്ബുനാ||൯൨|| വാതേ ശ്ലേഷ്മാവൃതേ സാമേ കഫേ വാ വായുനോദ്ധതേ| ദദ്യാച്ചൂര്ണം പാചനാര്ഥമഗ്നിസന്ദീപനം പരമ്||൯൩|| ഇതി പഞ്ചമൂലാദ്യം ഘൃതം ചൂര്ണം ച|
पञ्चमूलाभयाव्योषपिप्पलीमूलसैन्धवैः| रास्नाक्षारद्वयाजाजीविडङ्गशटिभिर्घृतम्||८८|| शुक्तेन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनार्द्रकस्य च| शुष्कमूलककोलाम्बुचुक्रिकादाडिमस्य च||८९|| तक्रमस्तुसुरामण्डसौवीरकतुषोदकैः| काञ्जिकेन च तत् पक्वमग्निदीप्तिकरं परम्||९०|| शूलगुल्मोदरश्वासकासानिलकफापहम्| सबीजपूरकरसं सिद्धं वा पाययेद्घृतम्||९१|| सिद्धमभ्यञ्जनार्थं च तैलमेतैः प्रयोजयेत्| एतेषामौषधानां वा पिबेच्चूर्णं सुखाम्बुना||९२|| वाते श्लेष्मावृते सामे कफे वा वायुनोद्धते| दद्याच्चूर्णं पाचनार्थमग्निसन्दीपनं परम्||९३|| इति पञ्चमूलाद्यं घृतं चूर्णं च|
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചമൂലാദ്യേ ശുക്താദിത്രയോദശദ്രവാണാം പ്രത്യേകം സ്നേഹസമത്വമ്| സബീജപൂരകരസമിത്യത്രാപി പഞ്ചമൂല്യാദീനി കല്കത്വേനേച്ഛന്തി; കിംവാ പൂര്വമേവ ഘൃതം ബീജപുരരസസംയുക്തം പേയമിത്യര്ഥഃ| തൈലമിത്യാദൌ ഏതൈഃ പഞ്ചമൂല്യാദിഭിഃ സിദ്ധം തൈലമഭ്യങ്ഗാര്ഥം യോജ്യം, തഥാ ഏതേഷാമേവ കല്കോക്താനാം പഞ്ചമൂല്യാദീനാം ചൂര്ണം സുഖാമ്ബുനാ പേയമ്| ചൂര്ണവിഷയമാഹ- വാതേ ഇത്യാദി| വാതശ്ലേഷ്മാവൃതേ ഗ്രഹണീഗദേ തഥാ സാമേ ഗ്രഹണീഗദേ; കേചിത് “സാമേ പുരീഷേ” ഇതി വദന്തി; ആമം ചാനേകവിധമാഹുഃ, യദുച്യതേ- “ആമമന്നരസം കേചിത് കേചിത്തു മലസഞ്ചയമ്| പ്രഥമാം ദോഷദുഷ്ടിം ച കേചിദാമം പ്രചക്ഷതേ” ഇതി| ഭോജോऽപ്യാഹ- “ആമാശയസ്ഥഃ കായാഗ്നേര്ദൌര്ബല്യാദവിപാചിതഃ| ആദ്യ ആഹാരധാതുര്യഃ സ ആമ ഇതി സഞ്ജ്ഞിതഃ” ഇതി| ഈശ്വരസേനോऽപ്യാഹ- “ഏവമാമാശയേऽപ്യന്നം ബഹു സമ്യങ്ന ജീര്യതി| ചീയമാനം തദേവാന്നം കാലേനാമത്വമാപ്നുയാത്” ഇത്യാദി| തദിഹാപി തദ്വചനപ്രാമാണ്യാദാമവ്യവസ്ഥാ കര്തവ്യാ||൮൮-൯൩||
Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95
മജ്ജത്യാമാ ഗുരുത്വാദ്വിട് പക്വാ തൂത്പ്ലവതേ ജലേ| വിനാऽതിദ്രവസങ്ഘാതശൈത്യശ്ലേഷ്മപ്രദൂഷണാത്||൯൪|| പരീക്ഷ്യൈവം പുരാ സാമം നിരാമം ചാമദോഷിണമ്| വിധിനോപാചരേത് സമ്യക് പാചനേനേതരേണ വാ||൯൫||
मज्जत्यामा गुरुत्वाद्विट् पक्वा तूत्प्लवते जले| विनाऽतिद्रवसङ्घातशैत्यश्लेष्मप्रदूषणात्||९४|| परीक्ष्यैवं पुरा सामं निरामं चामदोषिणम्| विधिनोपाचरेत् सम्यक् पाचनेनेतरेण वा||९५||
🔊 Audio coming soon
സാമനിരാമഗ്രഹണീഗദജ്ഞാനാര്ഥം സാമനിരാമവിഡ്ലക്ഷണമാഹ- മജ്ജതീത്യാദി| ആമേതി ആമാശ്രിതാ| ഗുരുത്വാദിതി ആമാഹിതഗുരുത്വാത്| പക്വേതി നിരാമാ; ഉപസംഹരിഷ്യത്യാമപക്വലക്ഷണാന്തേ ‘പരീക്ഷ്യൈവം പുരാ സാമം നിരാമം വാ’ ഇതി| ദ്വയോരപി ആമപക്വലക്ഷണയോരപവാദമാഹ- വിനാऽതിദ്രവേത്യാദി| അതിദ്രവത്വാദാമാऽപി പ്ലവതേ, അതിസംഹതാ തു പക്വാऽപി അതിസങ്ഘാതാദേവ മജ്ജതി, ശൈത്യശ്ലേഷ്മപ്രദൂഷണാച്ച കഫയോഗാഹിതഗൌരവാ പക്വാऽപി മജ്ജതി ഗുരുത്വാദേവ ന പ്ലവതേ| നനു സവിഷ്ടമ്ഭപ്രസേകാര്തീത്യാദിനൈവ സാമസ്യോക്തത്വാത് കിമനേന സാമതാലക്ഷണേന പുനരുക്തേന? ഉച്യതേ- വാതകഫാധികാരാത്തദുക്തമ്, ഇദം തു വിഡാമതാജ്ഞാനാര്ഥമുക്തമിതി വിശേഷഃ| പരീക്ഷ്യേത്യാദൌ നിരാമം ചാമദോഷിണമിതി കഥം, യാവതാ ന നിരാമതായാമാമദോഷത്വമസ്തി? ന, ആമദോഷശബ്ദേന ഗ്രഹണീദോഷിണോऽഭിപ്രേതത്വാത്| ഇതരേണേതി ഗ്രഹണീദോഷശമനേന||൯൪-൯൫||
Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97
ചിത്രകം പിപ്പലീമൂലം ദ്വൌ ക്ഷാരൌ ലവണാനി ച| വ്യോഷം ഹിങ്ഗ്വജമോദാം ച ചവ്യം ചൈകത്ര ചൂര്ണയേത്||൯൬|| ഗുടികാ മാതുലുങ്ഗസ്യ ദാഡിമസ്യ രസേന വാ| കൃതാ വിപാചയത്യാമം ദീപയത്യാശു ചാലനമ്||൯൭|| ഇതി ചിത്രകാദ്യാ ഗുടികാ|
चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लवणानि च| व्योषं हिङ्ग्वजमोदां च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्||९६|| गुटिका मातुलुङ्गस्य दाडिमस्य रसेन वा| कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चालनम्||९७|| इति चित्रकाद्या गुटिका|
🔊 Audio coming soon
ചിത്രകേത്യാദൌ ലവണാനി ചേത്യത്ര കപിഞ്ജലാധികരണന്യായേന ലവണത്രയമിച്ഛന്തി; കിന്ത്വനിയതേ സ ന്യായോ ഭവതി, ഇഹ തു പഞ്ചലവണാനാം പ്രാധാന്യേന ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ നിര്ദിഷ്ടത്വാത് പഞ്ചലവണസ്യ ച ശക്യോപാദാനത്വാത് പഞ്ചൈവ ലവണാനി ഗ്രാഹ്യാണി||൯൬-൯൭||
Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110
നാഗരാതിവിഷാമുസ്തക്വാഥഃ സ്യാദാമപാചനഃ| മുസ്താന്തകല്കഃ പഥ്യാ വാ നാഗരം ചോഷ്ണവാരിണാ||൯൮|| ദേവദാരുവചാമുസ്തനാഗരാതിവിഷാഭയാഃ| വാരുണ്യാമാസുതാസ്തോയേ കോഷ്ണേ വാऽലവണാഃ പിബേത്||൯൯|| വര്ചസ്യാമേ സശൂലേ ച പിബേദ്വാ ദാഡിമാമ്ബുനാ| വിഡേന ലവണം പിഷ്ടം ബില്വം ചിത്രകനാഗരമ്||൧൦൦|| സാമേ വാ സകഫേ വാതേ കോഷ്ഠശൂലകരേ പിബേത്| കലിങ്ഗഹിങ്ഗ്വതിവിഷാവചാസൌവര്ചലാഭയാഃ||൧൦൧|| ഛര്ദ്യര്ശോഗ്രന്ഥിശൂലേഷു പിബേദുഷ്ണേന വാരിണാ| പഥ്യാസൌവര്ചലാജാജീചൂര്ണം മരിചസംയുതമ്||൧൦൨|| അഭയാം പിപ്പലീമൂലം വചാം കടുകരോഹിണീമ്| പാഠാം വത്സകബീജാനി ചിത്രകം വിശ്വഭേഷജമ്||൧൦൩|| പിബേന്നിഷ്ക്വാഥ്യ ചൂര്ണം വാ കൃത്വാ കോഷ്ണേന വാരിണാ| പിത്തശ്ലേഷ്മാഭിഭൃതായാം ഗ്രഹണ്യാം ശൂലനുദ്ധിതമ്||൧൦൪|| സാമേ സാതിവിഷം വ്യോഷം ലവണക്ഷാരഹിങ്ഗു ച| നിഃക്വാഥ്യ പായയേച്ചൂര്ണം കൃത്വാ വാ കോഷ്ണവാരിണാ||൧൦൫|| പിപ്പലീം നാഗരം പാഠാം സാരിവാം ബൃഹതീദ്വയമ്| ചിത്രകം കൌടജം ബീജം ലവണാന്യഥ പഞ്ച ച||൧൦൬|| തച്ചൂര്ണം സയവക്ഷാരം ദധ്യുഷ്ണാമ്ബുസുരാദിഭിഃ| പിബേദഗ്നിവിവൃദ്ധ്യര്ഥം കോഷ്ഠവാതഹരം നരഃ||൧൦൭|| മരിചം കുഞ്ചികാമ്ബഷ്ഠാവൃക്ഷാമ്ലാഃ കുഡവാഃ പൃഥക്| പലാനി ദശ ചാമ്ലസ്യ വേതസസ്യ പലാര്ധികമ്||൧൦൮|| സൌവര്ചലം ബിഡം പാക്യം യവക്ഷാരഃ സസൈന്ധവഃ| ശടീപുഷ്കരമൂലാനി ഹിങ്ഗു ഹിങ്ഗുശിവാടികാ||൧൦൯|| തത് സര്വമേകതഃ സൂക്ഷ്മം ചൂര്ണം കൃത്വാ പ്രയോജയേത്| ഹിതം വാതാഭിഭൂതായാം ഗ്രഹണ്യാമരുചൌ തഥാ||൧൧൦|| ഇതി മരിചാദ്യം ചൂര്ണമ്|
नागरातिविषामुस्तक्वाथः स्यादामपाचनः| मुस्तान्तकल्कः पथ्या वा नागरं चोष्णवारिणा||९८|| देवदारुवचामुस्तनागरातिविषाभयाः| वारुण्यामासुतास्तोये कोष्णे वाऽलवणाः पिबेत्||९९|| वर्चस्यामे सशूले च पिबेद्वा दाडिमाम्बुना| विडेन लवणं पिष्टं बिल्वं चित्रकनागरम्||१००|| सामे वा सकफे वाते कोष्ठशूलकरे पिबेत्| कलिङ्गहिङ्ग्वतिविषावचासौवर्चलाभयाः||१०१|| छर्द्यर्शोग्रन्थिशूलेषु पिबेदुष्णेन वारिणा| पथ्यासौवर्चलाजाजीचूर्णं मरिचसंयुतम्||१०२|| अभयां पिप्पलीमूलं वचां कटुकरोहिणीम्| पाठां वत्सकबीजानि चित्रकं विश्वभेषजम्||१०३|| पिबेन्निष्क्वाथ्य चूर्णं वा कृत्वा कोष्णेन वारिणा| पित्तश्लेष्माभिभृतायां ग्रहण्यां शूलनुद्धितम्||१०४|| सामे सातिविषं व्योषं लवणक्षारहिङ्गु च| निःक्वाथ्य पाययेच्चूर्णं कृत्वा वा कोष्णवारिणा||१०५|| पिप्पलीं नागरं पाठां सारिवां बृहतीद्वयम्| चित्रकं कौटजं बीजं लवणान्यथ पञ्च च||१०६|| तच्चूर्णं सयवक्षारं दध्युष्णाम्बुसुरादिभिः| पिबेदग्निविवृद्ध्यर्थं कोष्ठवातहरं नरः||१०७|| मरिचं कुञ्चिकाम्बष्ठावृक्षाम्लाः कुडवाः पृथक्| पलानि दश चाम्लस्य वेतसस्य पलार्धिकम्||१०८|| सौवर्चलं बिडं पाक्यं यवक्षारः ससैन्धवः| शटीपुष्करमूलानि हिङ्गु हिङ्गुशिवाटिका||१०९|| तत् सर्वमेकतः सूक्ष्मं चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्| हितं वाताभिभूतायां ग्रहण्यामरुचौ तथा||११०|| इति मरिचाद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
മുസ്താന്തകല്ക ഇതി പശ്ചാദുക്തനാഗരാദികല്ക ഇത്യര്ഥഃ| അര്ശോഗ്രന്ഥിഃ അര്ശോऽനുഗ്രഥിതവര്ചസ്ത്വമ്| മരിചസംയുതമിതി പര്യന്തം ‘ചൂര്ണം കൃത്വാ പിബേത്’ ഇത്യനുവര്തതേ| സാമേ ദോഷേ സതി പിപ്പലീമൂലാദിഷു അതിവിഷാദി പ്രക്ഷിപ്യ ചൂര്ണം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| സുരാദിഭിരിത്യത്രാദിശബ്ദേന കാഞ്ജികസൌവീരാദിഗ്രഹണമ്||൯൮-൧൧൦||
Adhikarana 31 (111) · Śloka 112
ചതുര്ണാം പ്രസ്ഥമമ്ലാനാം ത്ര്യൂഷണസ്യ പലത്രയമ്| ലവണാനാം ച ചത്വാരി ശര്കരായാഃ പലാഷ്ടകമ്| സഞ്ചൂര്ണ്യ ശാകസൂപാന്നരാഗാദിഷ്വവചാരയേത്||൧൧൧|| കാസാജീര്ണാരുചിശ്വാസാഹൃത്പാണ്ഡ്വാമയശൂലനുത്|൧൧൨|
चतुर्णां प्रस्थमम्लानां त्र्यूषणस्य पलत्रयम्| लवणानां च चत्वारि शर्करायाः पलाष्टकम्| सञ्चूर्ण्य शाकसूपान्नरागादिष्ववचारयेत्||१११|| कासाजीर्णारुचिश्वासाहृत्पाण्ड्वामयशूलनुत्|११२|
🔊 Audio coming soon
ചതുര്ണാം പ്രസ്ഥമമ്ലാനാമിത്യത്ര ചതുരമ്ലം ഹൃദ്യവര്ഗേ പ്രഥമോക്തം വൃക്ഷാമ്ലാമ്ലവേതസദാഡിമബദരരൂപമാഹുഃ; അന്യേ തു ചവ്യത്വഗിത്യാദിപ്രയോഗവക്ഷ്യമാണകപിത്ഥചുക്രികാവൃക്ഷാമ്ലദാഡിമാനാം ഗ്രഹണമാഹുഃ| തന്ത്രാന്തരേ തു “വൃക്ഷാമ്ലമാതുലുങ്ഗാമ്ലബദരാമ്ലാമ്ലവേതസൈഃ| ചതുരമ്ലമിദം പ്രോക്തം പഞ്ചാമ്ലം തു സദാഡിമമ്” ഇത്യുക്തമ്| ത്ര്യൂഷണാച്ച പലത്രയമിതി മിലിതാത് പലത്രയമ്| രാഗഃ കപിത്ഥാദിദ്രവ്യകൃതോ വ്യഞ്ജനവിശേഷഃ||൧൧൧||-
Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117
ചവ്യത്വക്പിപ്പലീമൂലധാതകീവ്യോഷചിത്രകാന്||൧൧൨|| കപിത്ഥം ബില്വമമ്ബഷ്ഠാം ശാല്മലം ഹസ്തിപിപ്പലീമ്| ശിലോദ്ഭേദം തഥാऽജാജീം പിഷ്ട്വാ ബദരസമ്മിതമ്||൧൧൩|| പരിഭര്ജ്യ ഘൃതേ ദധ്നാ യവാഗൂം സാധയേദ്ഭിഷക്| രസൈഃ കപിത്ഥചുക്രീകാവൃക്ഷാമ്ലൈര്ദാഡിമസ്യ ച||൧൧൪|| സര്വാതിസാരഗ്രഹണീഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹനാശിനീ| പഞ്ചകോലകയൂഷശ്ച മൂലകാനാം ച സോഷണഃ||൧൧൫|| സ്നിഗ്ധോ ദാഡിമതക്രാമ്ലോ ജാങ്ഗലഃ സംസ്കൃതോ രസഃ| ക്രവ്യാദസ്വരസഃ ശസ്തോ ഭോജനാര്ഥേ സദീപനഃ||൧൧൬|| തക്രാരനാലമദ്യാനി പാനായാരിഷ്ട ഏവ ച|൧൧൭|
चव्यत्वक्पिप्पलीमूलधातकीव्योषचित्रकान्||११२|| कपित्थं बिल्वमम्बष्ठां शाल्मलं हस्तिपिप्पलीम्| शिलोद्भेदं तथाऽजाजीं पिष्ट्वा बदरसम्मितम्||११३|| परिभर्ज्य घृते दध्ना यवागूं साधयेद्भिषक्| रसैः कपित्थचुक्रीकावृक्षाम्लैर्दाडिमस्य च||११४|| सर्वातिसारग्रहणीगुल्मार्शःप्लीहनाशिनी| पञ्चकोलकयूषश्च मूलकानां च सोषणः||११५|| स्निग्धो दाडिमतक्राम्लो जाङ्गलः संस्कृतो रसः| क्रव्यादस्वरसः शस्तो भोजनार्थे सदीपनः||११६|| तक्रारनालमद्यानि पानायारिष्ट एव च|११७|
🔊 Audio coming soon
ചവ്യേത്യാദൌ ശാല്മലം ശാല്മലീവേഷ്ടകമ്| ശിലോദ്ഭവം ശൈലജമ്| ചുക്രികാ ചാങ്ഗേരീ| സോഷണ ഇതി സമരിചഃ||൧൧൨-൧൧൬||-
Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121
തക്രം തു ഗ്രഹണീദോഷേ ദീപനഗ്രാഹിലാഘവാത്||൧൧൭|| ശ്രേഷ്ഠം മധുരപാകിത്വാന്ന ച പിത്തം പ്രകോപയേത്| കഷായോഷ്ണവികാശിത്വാദ്രൌക്ഷ്യാച്ചൈവ കഫേ ഹിതമ്||൧൧൮|| വാതേ സ്വാദ്വമ്ലസാന്ദ്രത്വാത് സദ്യസ്കമവിദാഹി തത്| തസ്മാത് തക്രപ്രയോഗാ യേ ജഠരാണാം തഥാऽര്ശസാമ്||൧൧൯|| വിഹിതാ ഗ്രഹണീദോഷേ സര്വശസ്താന് പ്രയോജയേത്| യവാന്യാമലകേ പഥ്യാ മരിചം ത്രിപലംശികമ്||൧൨൦|| ലവണാനി പലാംശാനി പഞ്ച ചൈകത്ര ചൂര്ണയേത്| തക്രേ തദാസുതം ജാതം തക്രാരിഷ്ടം പിബേന്നരഃ| ദീപനം ശോഥഗുല്മാര്ശഃക്രിമിമേഹോദരാപഹമ്||൧൨൧|| ഇതി തക്രാരിഷ്ടഃ|
तक्रं तु ग्रहणीदोषे दीपनग्राहिलाघवात्||११७|| श्रेष्ठं मधुरपाकित्वान्न च पित्तं प्रकोपयेत्| कषायोष्णविकाशित्वाद्रौक्ष्याच्चैव कफे हितम्||११८|| वाते स्वाद्वम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहि तत्| तस्मात् तक्रप्रयोगा ये जठराणां तथाऽर्शसाम्||११९|| विहिता ग्रहणीदोषे सर्वशस्तान् प्रयोजयेत्| यवान्यामलके पथ्या मरिचं त्रिपलंशिकम्||१२०|| लवणानि पलांशानि पञ्च चैकत्र चूर्णयेत्| तक्रे तदासुतं जातं तक्रारिष्टं पिबेन्नरः| दीपनं शोथगुल्मार्शःक्रिमिमेहोदरापहम्||१२१|| इति तक्रारिष्टः|
🔊 Audio coming soon
തക്രമിത്യാദിനാ തക്രഗുണാഭിധാനമ്| മധുരപാകിത്വാന്ന ച പിത്തപ്രകോപണമ്; അമ്ലത്വാത് പിത്തപ്രകോപണേ പ്രാപ്തേ മധുരപാകിതയാ പിത്തം ന പ്രകോപയതി, നാപി പിത്തം പ്രശമയതീത്യാഹുഃ| സദ്യസ്കമവിദാഹീതി സദ്യോ മഥിതമേവ തക്രം പച്യമാനാവസ്ഥായാം വിദാഹകൃന്ന ഭവതി, കിഞ്ചിത്കാലസ്ഥിതം തു വിദാഹീ ഭവത്യേവ| യവാനീത്യാദൌ തക്രേ തദാസുതമിതി തക്രാഢകേ ആസുതമ്| ജാതമിതി അമ്ലരസതയാ ജാതമ്||൧൧൮-൧൨൧||
Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124
സ്വസ്ഥാനഗതമുത്ക്ലിഷ്ടമഗ്നിനിര്വാപകം ഭിഷക്| പിത്തം ജ്ഞാത്വാ വിരേകേണ നിര്ഹരേദ്വമനേന വാ||൧൨൨|| അവിദാഹിഭിരന്നൈശ്ച ലഘുഭിസ്തിക്തസംയുതൈഃ| ജാങ്ഗലാനാം രസൈര്യൂഷൈര്മുദ്ഗാദീനാം ഖഡൈരപി||൧൨൩|| ദാഡിമാമ്ലൈഃ സസര്പിഷ്കൈര്ദീപനഗ്രാഹിസംയുതൈഃ| തസ്യാഗ്നിം ദീപയേച്ചൂര്ണൈഃ സര്പിര്ഭിശ്ചാപി തിക്തകൈഃ||൧൨൪||
स्वस्थानगतमुत्क्लिष्टमग्निनिर्वापकं भिषक्| पित्तं ज्ञात्वा विरेकेण निर्हरेद्वमनेन वा||१२२|| अविदाहिभिरन्नैश्च लघुभिस्तिक्तसंयुतैः| जाङ्गलानां रसैर्यूषैर्मुद्गादीनां खडैरपि||१२३|| दाडिमाम्लैः ससर्पिष्कैर्दीपनग्राहिसंयुतैः| तस्याग्निं दीपयेच्चूर्णैः सर्पिर्भिश्चापि तिक्तकैः||१२४||
🔊 Audio coming soon
വമനേന വേത്യൂര്ധ്വഗപിത്താപേക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്| സര്പിര്ഭിശ്ചാപി തിക്തകൈരിത്യത്ര ജാത്യാഖ്യായാം ബഹുവചനം; കിംവാ കുഷ്ഠോക്തം തിക്തഘൃതദ്വയമന്യച്ച തിക്തസാധിതം ഘൃതമിതി ബഹുവചനം സാധു||൧൨൨-൧൨൪||
Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128
ചന്ദനം പദ്മകോശീരം പാഠാം മൂര്വാം കുടന്നടമ്| ഷഡ്ഗ്രന്ഥാസാരിവാസ്ഫോതാസപ്തപര്ണാടരൂഷകാന്||൧൨൫|| പടോലോദുമ്ബരാശ്വത്ഥവടപ്ലക്ഷകപീതനാന്| കടുകാം രോഹിണീം മുസ്തം നിമ്ബം ച ദ്വിപലാംശികമ്||൧൨൬|| ദ്രോണേऽപാം സാധയേത് പാദശേഷേ പ്രസ്ഥം ഘൃതാത് പചേത്| കിരാതതിക്തേന്ദ്രയവവീരാമാഗധികോത്പലൈഃ||൧൨൭|| കല്കൈരക്ഷസമൈഃ പേയം തത് പിത്തഗ്രഹണീഗദേ| തിക്തകം യദ്ഘൃതം ചോക്തം കൌഷ്ഠികേ തച്ച ദാപയേത്||൧൨൮|| ഇതി ചന്ദനാദ്യം ഘൃതമ്|
चन्दनं पद्मकोशीरं पाठां मूर्वां कुटन्नटम्| षड्ग्रन्थासारिवास्फोतासप्तपर्णाटरूषकान्||१२५|| पटोलोदुम्बराश्वत्थवटप्लक्षकपीतनान्| कटुकां रोहिणीं मुस्तं निम्बं च द्विपलांशिकम्||१२६|| द्रोणेऽपां साधयेत् पादशेषे प्रस्थं घृतात् पचेत्| किराततिक्तेन्द्रयववीरामागधिकोत्पलैः||१२७|| कल्कैरक्षसमैः पेयं तत् पित्तग्रहणीगदे| तिक्तकं यद्घृतं चोक्तं कौष्ठिके तच्च दापयेत्||१२८|| इति चन्दनाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
കുടന്നടം കൈവര്തമുസ്തകമ്| ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ വചാ| ആസ്ഫോതാ ‘അസ്ഫുരമല്ലികാ’ ഇതി ലോകേ ഖ്യാതാ| കപീതനഃ ‘ഗന്ധമുണ്ഡ’ ഇതി ഖ്യാതഃ||൧൨൫-൧൨൮||
Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131
നാഗരാതിവിഷേ മുസ്തം ധാതകീം ച രസാഞ്ജനമ്| വത്സകത്വക്ഫലം ബില്വം പാഠാം കടുകരോഹിണീമ്||൧൨൯|| പിബേത് സമാംശം തച്ചൂര്ണം സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| പൈത്തികേ ഗ്രഹണീദോഷേ രക്തം യച്ചോപവേശ്യതേ||൧൩൦|| അര്ശാംസി ച ഗുദേ ശൂലം ജയേച്ചൈവ പ്രവാഹികാമ്| നാഗരാദ്യമിദം ചൂര്ണം കൃഷ്ണാത്രേയേണ പൂജിതമ്||൧൩൧|| ഇതി നാഗരാദ്യം ചൂര്ണമ്|
नागरातिविषे मुस्तं धातकीं च रसाञ्जनम्| वत्सकत्वक्फलं बिल्वं पाठां कटुकरोहिणीम्||१२९|| पिबेत् समांशं तच्चूर्णं सक्षौद्रं तण्डुलाम्बुना| पैत्तिके ग्रहणीदोषे रक्तं यच्चोपवेश्यते||१३०|| अर्शांसि च गुदे शूलं जयेच्चैव प्रवाहिकाम्| नागराद्यमिदं चूर्णं कृष्णात्रेयेण पूजितम्||१३१|| इति नागराद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
നാഗരാദ്യേ സക്ഷൌദ്രമിതി മധുപ്രക്ഷേപയുക്തമ്| തണ്ഡുലാമ്ബുനേതി തണ്ഡുലധാവനാമ്ബുനാ; അന്യേ തു തണ്ഡുലാദ്ദ്വിഗുണമമ്ലം തണ്ഡുലേന സമം ചിരം സ്ഥിതം തത്തണ്ഡുലാമ്ബു വദന്തി| കൃഷ്ണാത്രേയേണ പൂജിതത്വോപദര്ശനാദസ്യ സിദ്ധയോഗത്വം ദര്ശ്യതേ; കൃഷ്ണാത്രേയഃ പുനര്വസോരഭിന്ന ഏവേതി വൃദ്ധാഃ||൧൨൯-൧൩൧||
Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133
ഭൂനിമ്ബകടുകാവ്യോഷമുസ്തകേന്ദ്രയവാന് സമാന്| ദ്വൌ ചിത്രകാദ്വത്സകത്വഗ്ഭാഗാന് ഷോഡശ ചൂര്ണയേത്||൧൩൨|| ഗുഡശീതാമ്ബുനാ പീതം ഗ്രഹണീദോഷഗുല്മനുത്| കാമലാജ്വരപാണ്ഡുത്വമേഹാരുച്യതിസാരനുത്||൧൩൩|| ഇതി ഭൂനിമ്ബാദ്യം ചൂര്ണമ്|
भूनिम्बकटुकाव्योषमुस्तकेन्द्रयवान् समान्| द्वौ चित्रकाद्वत्सकत्वग्भागान् षोडश चूर्णयेत्||१३२|| गुडशीताम्बुना पीतं ग्रहणीदोषगुल्मनुत्| कामलाज्वरपाण्डुत्वमेहारुच्यतिसारनुत्||१३३|| इति भूनिम्बाद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
ഭൂനിമ്ബാദ്യേ ഗുഡയുതം ശീതാമ്ബു ഗുഡശീതാമ്ബു; ഗുഡശ്ചാത്ര ഗുഡവര്ണതാമാധുര്യാപത്തിമാത്രോ ദേയഃ||൧൩൨-൧൩൩||
Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140
വചാമതിവിഷാം പാഠാം സപ്തപര്ണം രസാഞ്ജനമ്| സ്യോനാകോദീച്യകട്വങ്ഗവത്സകത്വഗ്ദുരാലഭാഃ||൧൩൪|| ദാര്വീം പര്പടകം പാഠാം യവാനീം മധുശിഗ്രുകമ്| പടോലപത്രം സിദ്ധാര്ഥാന് യൂഥികാം ജാതിപല്ലവാന്||൧൩൫|| ജമ്ബ്വാമ്രബില്വമധ്യാനി നിമ്ബശാകഫലാനി ച| തദ്രോഗശമമന്വിച്ഛന് ഭൂനിമ്ബാദ്യേന യോജയേത്||൧൩൬|| കിരാതതിക്തഃ ഷഡ്ഗ്രന്ഥാ ത്രായമാണാ കടുത്രികമ്| ചന്ദനം പദ്മകോശീരം ദാര്വീത്വക് കടുരോഹിണീ||൧൩൭|| കുടജത്വക്ഫലം മുസ്തം യവാനീ ദേവദാരു ച| പടോലനിമ്ബപത്രൈലാസൌരാഷ്ട്രയതിവിഷാത്വചഃ||൧൩൮|| മധുശിഗ്രോശ്ച ബീജാനി മൂര്വാ പര്പടകസ്തഥാ| തച്ചൂര്ണം മധുനാ ലേഹ്യം പേയം മദ്യൈര്ജലേന വാ||൧൩൯|| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീരോഗഗുല്മശൂലാരുചിജ്വരാന്| കാമലാം സന്നിപാതം ച മുഖരോഗാംശ്ച നാശയേത്||൧൪൦|| ഇതി കിരാതാദ്യം ചൂര്ണമ്|
वचामतिविषां पाठां सप्तपर्णं रसाञ्जनम्| स्योनाकोदीच्यकट्वङ्गवत्सकत्वग्दुरालभाः||१३४|| दार्वीं पर्पटकं पाठां यवानीं मधुशिग्रुकम्| पटोलपत्रं सिद्धार्थान् यूथिकां जातिपल्लवान्||१३५|| जम्ब्वाम्रबिल्वमध्यानि निम्बशाकफलानि च| तद्रोगशममन्विच्छन् भूनिम्बाद्येन योजयेत्||१३६|| किराततिक्तः षड्ग्रन्था त्रायमाणा कटुत्रिकम्| चन्दनं पद्मकोशीरं दार्वीत्वक् कटुरोहिणी||१३७|| कुटजत्वक्फलं मुस्तं यवानी देवदारु च| पटोलनिम्बपत्रैलासौराष्ट्रयतिविषात्वचः||१३८|| मधुशिग्रोश्च बीजानि मूर्वा पर्पटकस्तथा| तच्चूर्णं मधुना लेह्यं पेयं मद्यैर्जलेन वा||१३९|| हृत्पाण्डुग्रहणीरोगगुल्मशूलारुचिज्वरान्| कामलां सन्निपातं च मुखरोगांश्च नाशयेत्||१४०|| इति किराताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
വചാമിത്യാദൌ സ്യോനാകകട്വങ്ഗശബ്ദാഭ്യാം ദ്വാവപി പൃഥുശിമ്ബാല്പശിമ്ബൌ സ്യോനാകൌ ഗൃഹ്യേതേ| തദ്രോഗശമമന്വിച്ഛന്നിതി ഭൂനിമ്ബാദ്യുക്തഗ്രഹണീദോഷാദിരോഗശാന്തിം കാങ്ക്ഷന്| ഭൂനിമ്ബാദ്യേനേതി ഭൂനിമ്ബാദ്യുക്തദ്രവ്യഗണേന യഥോക്തമാനേന യോജയദ് വചാദീന്; അപരേ തു ഭൂനിമ്ബാദ്യേനേതി വചനേനാത്ര ഭൂനിമ്ബാദ്യുക്തഗുഡശീതാമ്ബുപേയതാമസ്യാപ്യതിദിശതീതി വദന്തി||൧൩൪-൧൪൦||
Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145
ഗ്രഹണ്യാം ശ്ലേഷ്മദുഷ്ടായാം വമിതസ്യ യഥാവിധി| കട്വമ്ലലവണക്ഷാരൈസ്തിക്തൈശ്ചാഗ്നിം വിവര്ധയേത്||൧൪൧|| പലാശം ചിത്രകം ചവ്യം മാതുലുങ്ഗം ഹരീതകീമ്| പിപ്പലീം പിപ്പലീമൂലം പാഠാം നാഗരധാന്യകമ്||൧൪൨|| കാര്ഷികാണ്യുദകപ്രസ്ഥേ പക്ത്വാ പാദാവശേഷിതമ്| പാനീയാര്ഥം പ്രയുഞ്ജീത യവാഗൂം തൈശ്ച സാധയേത്||൧൪൩|| ശുഷ്കമൂലകയൂഷേണ കൌലത്ഥേനാഥവാ പുനഃ| കട്വമ്ലക്ഷാരപടുനാ ലഘൂന്യന്നാനി ഭോജയേത്||൧൪൪|| അമ്ലം ചാനു പിബേത്തക്രം തക്രാരിഷ്ടമഥാപി വാ| മദിരാം മധ്വരിഷ്ടം വാ നിഗദം സീധുമേവ വാ||൧൪൫||
ग्रहण्यां श्लेष्मदुष्टायां वमितस्य यथाविधि| कट्वम्ललवणक्षारैस्तिक्तैश्चाग्निं विवर्धयेत्||१४१|| पलाशं चित्रकं चव्यं मातुलुङ्गं हरीतकीम्| पिप्पलीं पिप्पलीमूलं पाठां नागरधान्यकम्||१४२|| कार्षिकाण्युदकप्रस्थे पक्त्वा पादावशेषितम्| पानीयार्थं प्रयुञ्जीत यवागूं तैश्च साधयेत्||१४३|| शुष्कमूलकयूषेण कौलत्थेनाथवा पुनः| कट्वम्लक्षारपटुना लघून्यन्नानि भोजयेत्||१४४|| अम्लं चानु पिबेत्तक्रं तक्रारिष्टमथापि वा| मदिरां मध्वरिष्टं वा निगदं सीधुमेव वा||१४५||
🔊 Audio coming soon
പാനീയാര്ഥം പാനായ| കട്വമ്ലക്ഷാരപടുനേതി കട്വാദിയോഗാത് പടുനാ ഇന്ദ്രിയോത്തേജകേനേത്യര്ഥഃ| കഫഗ്രഹണ്യാം സദ്യസ്കമേവ യദ്യപി കഷായത്വാത്തക്രമുചിതം, തഥാऽപി അഗ്നിദീപനതയാ അമ്ലമേവ തക്രം ‘അമ്ലം ചാനുപിബേത്’ ഇത്യനേനൈവോക്തമ്| നിഗദം സീധുമിതി നിര്ദോഷം സീധുമ്||൧൪൧-൧൪൫||
Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151
ദ്രോണം മധൂകപുഷ്പാണാം വിഡങ്ഗാനാം തതോऽര്ധതഃ| ചിത്രകസ്യ തതോऽര്ധം സ്യാത്തഥാ ഭല്ലാതകാഢകമ്||൧൪൬|| മഞ്ജിഷ്ഠാഷ്ടപലം ചൈവ ത്രിദ്രോണേऽപാം വിപാചയേത്| ദ്രോണശേഷം തു തച്ഛീതം മധ്വര്ധാഢകസംയുതമ്||൧൪൭|| ഏലാമൃണാലാഗുരുഭിശ്ചന്ദനേന ച രൂഷിതേ| കുമ്ഭേ മാസസ്ഥിതം ജാതമാസവം തം പ്രയോജയേത്||൧൪൮|| ഗ്രഹണീം ദീപയത്യേവ ബൃംഹണഃ കഫപിത്തജിത്| ശോഥം കുഷ്ഠം കിലാസം ച പ്രമേഹാംശ്ച പ്രണാശയേത്||൧൪൯|| ഇതി മധൂകാസവഃ| മധൂകപുഷ്പസ്വരസം ശൃതമര്ധക്ഷയീകൃതമ്| ക്ഷൌദ്രപാദയുതം ശീതം പൂര്വവത് സന്നിധാപയേത്||൧൫൦|| തം പിബന് ഗ്രഹണീദോഷാഞ്ജയേത് സര്വാന് ഹിതാശനഃ| തദ്വദ്ദ്രാക്ഷേക്ഷുഖര്ജൂരസ്വരസാനാസുതാന് പിബേത്||൧൫൧||
द्रोणं मधूकपुष्पाणां विडङ्गानां ततोऽर्धतः| चित्रकस्य ततोऽर्धं स्यात्तथा भल्लातकाढकम्||१४६|| मञ्जिष्ठाष्टपलं चैव त्रिद्रोणेऽपां विपाचयेत्| द्रोणशेषं तु तच्छीतं मध्वर्धाढकसंयुतम्||१४७|| एलामृणालागुरुभिश्चन्दनेन च रूषिते| कुम्भे मासस्थितं जातमासवं तं प्रयोजयेत्||१४८|| ग्रहणीं दीपयत्येव बृंहणः कफपित्तजित्| शोथं कुष्ठं किलासं च प्रमेहांश्च प्रणाशयेत्||१४९|| इति मधूकासवः| मधूकपुष्पस्वरसं शृतमर्धक्षयीकृतम्| क्षौद्रपादयुतं शीतं पूर्ववत् सन्निधापयेत्||१५०|| तं पिबन् ग्रहणीदोषाञ्जयेत् सर्वान् हिताशनः| तद्वद्द्राक्षेक्षुखर्जूरस्वरसानासुतान् पिबेत्||१५१||
🔊 Audio coming soon
അര്ധക്ഷയീകൃതമിതി പാകാദര്ധാവശിഷ്ടം കൃതമ്| പൂര്വവത്സന്നിധാപയേദിതി ഏലാദിലിപ്തേ കുമ്ഭേ സംസ്ഥാപയേത്||൧൪൬-൧൫൧||
Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159
പ്രസ്ഥൌ ദുരാലഭായാ ദ്വൌ പസ്ഥമാമലകസ്യ ച| ദന്തീചിത്രകമുഷ്ടീ ദ്വേ പ്രത്യഗ്രം ചാഭയാശതമ്||൧൫൨|| ചതുര്ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പക്ത്വാ ശീതം ദ്രോണാവശേഷിതമ്| സഗുഡദ്വിശതം പൂതം മധുനഃ കുഡവായുതമ്||൧൫൩|| തദ്വത് പ്രിയങ്ഗോഃ പിപ്പല്യാ വിഡങ്ഗാനാം ച ചൂര്ണിതൈഃ| കുഡവൈര്ഘൃതകുമ്ഭസ്ഥം പക്ഷാജ്ജാതം തതഃ പിബേത്||൧൫൪|| ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാര്ശഃകുഷ്ഠവീസര്പമേഹനുത്| സ്വരവര്ണകരശ്ചൈഷ രക്തപിത്തകഫാപഹഃ||൧൫൫|| ഇതി ദുരാലഭാസവഃ| ഹരിദ്രാ പഞ്ചമൂലേ ദ്വേ വീരര്ഷഭകജീവകമ്| ഏഷാം പഞ്ചപലാന് ഭാഗാംശ്ചതുര്ദ്രോണേऽമ്ഭസഃ പചേത്||൧൫൬|| ദ്രോണശേഷേ രസേ പൂതേ ഗുഡസ്യ ദ്വിശതം ഭിഷക്| ചൂര്ണിതാന് കുഡവാര്ധാംശാന് പ്രക്ഷിപേച്ച സമാക്ഷികാന്||൧൫൭|| പ്രിയങ്ഗുമുസ്തമഞ്ജിഷ്ഠാവിഡങ്ഗമധുകപ്ലവാന്| ലോധ്രം ശാബരകം ചൈവ മാസാര്ധസ്ഥം പിബേത്തു തമ്||൧൫൮|| ഏഷ മൂലാസവഃ സിദ്ധോ ദീപനോ രക്തപിത്തജിത്| ആനാഹകഫഹൃദ്രോഗപാണ്ഡുരോഗാങ്ഗസാദനുത്||൧൫൯|| ഇതി മൂലാസവഃ|
प्रस्थौ दुरालभाया द्वौ पस्थमामलकस्य च| दन्तीचित्रकमुष्टी द्वे प्रत्यग्रं चाभयाशतम्||१५२|| चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा शीतं द्रोणावशेषितम्| सगुडद्विशतं पूतं मधुनः कुडवायुतम्||१५३|| तद्वत् प्रियङ्गोः पिप्पल्या विडङ्गानां च चूर्णितैः| कुडवैर्घृतकुम्भस्थं पक्षाज्जातं ततः पिबेत्||१५४|| ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःकुष्ठवीसर्पमेहनुत्| स्वरवर्णकरश्चैष रक्तपित्तकफापहः||१५५|| इति दुरालभासवः| हरिद्रा पञ्चमूले द्वे वीरर्षभकजीवकम्| एषां पञ्चपलान् भागांश्चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||१५६|| द्रोणशेषे रसे पूते गुडस्य द्विशतं भिषक्| चूर्णितान् कुडवार्धांशान् प्रक्षिपेच्च समाक्षिकान्||१५७|| प्रियङ्गुमुस्तमञ्जिष्ठाविडङ्गमधुकप्लवान्| लोध्रं शाबरकं चैव मासार्धस्थं पिबेत्तु तम्||१५८|| एष मूलासवः सिद्धो दीपनो रक्तपित्तजित्| आनाहकफहृद्रोगपाण्डुरोगाङ्गसादनुत्||१५९|| इति मूलासवः|
🔊 Audio coming soon
ദന്തീചിത്രകമുഷ്ടീ ദ്വേ ഇതി ചിത്രകദന്ത്യോര്മിലിത്വാ ദ്വിപലമ്| തദ്വദിതി ഏലാദിനാ ലിപ്തബൃഹത്കുമ്ഭസ്ഥമ്||൧൫൨-൧൫൯||
Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162
പ്രാസ്ഥികം പിപ്പലീം പിഷ്ട്വാ ഗുഡം മധ്യം ബിഭീതകാത്| ഉദകപ്രസ്ഥസംയുക്തം യവപല്ലേ നിധാപയേത്||൧൬൦|| തസ്മാത് പലം സുജാതാത്തു സലിലാഞ്ജലിസംയുതമ്| പിബേത്പിണ്ഡാസവോ ഹ്യേഷ രോഗാനീകവിനാശനഃ||൧൬൧|| സ്വസ്ഥോऽപ്യേനം പിബേന്മാസം നരഃ സ്നിഗ്ധരസാശനഃ | ഇച്ഛംസ്തേഷാമനുത്പത്തിം രോഗാണാം യേऽത്ര കീര്തിതാഃ||൧൬൨|| ഇതി പിണ്ഡാസവഃ|
प्रास्थिकं पिप्पलीं पिष्ट्वा गुडं मध्यं बिभीतकात्| उदकप्रस्थसंयुक्तं यवपल्ले निधापयेत्||१६०|| तस्मात् पलं सुजातात्तु सलिलाञ्जलिसंयुतम्| पिबेत्पिण्डासवो ह्येष रोगानीकविनाशनः||१६१|| स्वस्थोऽप्येनं पिबेन्मासं नरः स्निग्धरसाशनः | इच्छंस्तेषामनुत्पत्तिं रोगाणां येऽत्र कीर्तिताः||१६२|| इति पिण्डासवः|
🔊 Audio coming soon
പ്രാസ്ഥികമിത്യാദൌ പിപ്പലീഗുഡബിഭീതകമജ്ജാനഃ പ്രത്യേകം പ്രസ്ഥമാനാഃ| സ്നിഗ്ധരസാശന ഇതി സ്നേഹവന്മാംസരസഭോജനഃ||൧൬൦-൧൬൨||
Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167
നവേ പിപ്പലിമധ്വാക്തേ കലസേऽഗുരുധൂപിതേ| മധ്വാഢകം ജലസമം ചൂര്ണാനീമാനി ദാപയേത്||൧൬൩|| കുഡവാര്ധം വിഡങ്ഗാനാം പിപ്പല്യാഃ കുഡവം തഥാ| ചതുര്ഥികാംശാം ത്വക്ക്ഷീരീം കേശരം മരിചാനി ച||൧൬൪|| ത്വഗേലാപത്രകശടീക്രമുകാതിവിഷാഘനാന്| ഹരേണ്വേല്വാലുതേജോഹ്വാപിപ്പലീമൂലചിത്രകാന്||൧൬൫|| കാര്ഷികാംസ്തത് സ്ഥിതം മാസമത ഊര്ധ്വം പ്രയോജയേത്| മന്ദം സന്ദപയത്യഗ്നിം കരോതി വിഷമം സമമ്||൧൬൬|| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീരോഗകുഷ്ഠാര്ശഃശ്വയഥുജ്വരാന്| വാതശ്ലേഷ്മാമയാംശ്ചാന്യാന്മധ്വരിഷ്ടോ വ്യപോഹതി||൧൬൭|| ഇതി മധ്വരിഷ്ടഃ|
नवे पिप्पलिमध्वाक्ते कलसेऽगुरुधूपिते| मध्वाढकं जलसमं चूर्णानीमानि दापयेत्||१६३|| कुडवार्धं विडङ्गानां पिप्पल्याः कुडवं तथा| चतुर्थिकांशां त्वक्क्षीरीं केशरं मरिचानि च||१६४|| त्वगेलापत्रकशटीक्रमुकातिविषाघनान्| हरेण्वेल्वालुतेजोह्वापिप्पलीमूलचित्रकान्||१६५|| कार्षिकांस्तत् स्थितं मासमत ऊर्ध्वं प्रयोजयेत्| मन्दं सन्दपयत्यग्निं करोति विषमं समम्||१६६|| हृत्पाण्डुग्रहणीरोगकुष्ठार्शःश्वयथुज्वरान्| वातश्लेष्मामयांश्चान्यान्मध्वरिष्टो व्यपोहति||१६७|| इति मध्वरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
നവേ ഇത്യാദൌ ത്വഗേലാദീനാം കാര്ഷികത്വമ്||൧൬൩-൧൬൭||
Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170
സമൂലാം പിപ്പലീം ക്ഷാരൌ ദ്വൌ പഞ്ച ലവണാനി ച| മാതുലുങ്ഗാഭയാരാസ്നാശടീമരിചനാഗരമ്||൧൬൮|| കൃത്വാ സമാംശം തച്ചൂര്ണം പിബേത് പ്രാതഃ സുഖാമ്ബുനാ| ശ്ലേഷ്മികേ ഗ്രഹണീദോഷേ ബലവര്ണാഗ്നിവര്ധനമ്||൧൬൯|| ഏതൈരേവൌഷധൈഃ സിദ്ധം സര്പിഃ പേയം സമാരുതേ| ഗൌല്മികേ ഷട്പലം പ്രോക്തം ഭല്ലാതകഘൃതം ച യത്||൧൭൦||
समूलां पिप्पलीं क्षारौ द्वौ पञ्च लवणानि च| मातुलुङ्गाभयारास्नाशटीमरिचनागरम्||१६८|| कृत्वा समांशं तच्चूर्णं पिबेत् प्रातः सुखाम्बुना| श्लेष्मिके ग्रहणीदोषे बलवर्णाग्निवर्धनम्||१६९|| एतैरेवौषधैः सिद्धं सर्पिः पेयं समारुते| गौल्मिके षट्पलं प्रोक्तं भल्लातकघृतं च यत्||१७०||
🔊 Audio coming soon
സമൂലാം പിപ്പലീമിതി പിപ്പലീം പിപ്പലീമൂലം ച| ഭല്ലാതകഘൃതം ച ഗുല്മോക്തമിതി ജ്ഞേയമ്||൧൬൮-൧൭൦||
Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178
ബിഡം കാലോത്ഥലവണം സര്ജികായവശൂകജമ്| സപ്തലാം കണ്ടകാരീം ച ചിത്രകം ചേതി ദാഹയേത്||൧൭൧|| സപ്തകൃത്വഃ സ്രുതസ്യാസ്യ ക്ഷാരസ്യ ദ്വ്യാഢകേന തു| ആഢകം സര്പിഷഃ പക്ത്വാ പിബേദഗ്നിവിവര്ധനമ്||൧൭൨|| ഇതി ക്ഷാരഘൃതമ്| സമൂലാം പിപ്പലീം പാഠാം ചവ്യേന്ദ്രയവനാഗരമ്| ചിത്രകാതിവിഷേ ഹിങ്ഗു ശ്വദംഷ്ട്രാം കടുരോഹിണീമ്||൧൭൩|| വചാം ച കാര്ഷികം പഞ്ചലവണാനാം പലാനി ച| ദധ്നഃ പ്രസ്ഥദ്വയേ തൈലസര്പിഷോഃ കുഡവദ്വയേ||൧൭൪|| ഖണ്ഡീകൃതാനി നിഷ്ക്വാഥ്യ ശനൈരന്തര്ഗതേ രസേ| അന്തര്ധൂമം തതോ ദഗ്ധവാ ചൂര്ണം കൃത്വാ ഘൃതാപ്ലുതമ്||൧൭൫|| പിബേത് പാണിതലം തസ്മിഞ്ജീര്ണേ സ്യാന്മധുരാശനഃ| വാതശ്ലേഷ്മാമയാന്സര്വാന്ഹന്യാദ്വിഷഗരാംശ്ച സഃ||൧൭൬|| ഭല്ലാതകം ത്രികടുകം ത്രിഫലാം ലവണത്രയമ്| അന്തര്ധൂമം ദ്വിപലികം ഗോപുരീഷാഗ്നിനാ ദഹേത്||൧൭൭|| സ ക്ഷാരഃ സര്പിഷാ പീതോ ഭോജ്യേ വാऽപ്യവചൂര്ണിതഃ| ഹൃത്പാണ്ഡുഗ്രഹണീദോഷഗുല്മോദാവര്തശൂലനുത്||൧൭൮||
बिडं कालोत्थलवणं सर्जिकायवशूकजम्| सप्तलां कण्टकारीं च चित्रकं चेति दाहयेत्||१७१|| सप्तकृत्वः स्रुतस्यास्य क्षारस्य द्व्याढकेन तु| आढकं सर्पिषः पक्त्वा पिबेदग्निविवर्धनम्||१७२|| इति क्षारघृतम्| समूलां पिप्पलीं पाठां चव्येन्द्रयवनागरम्| चित्रकातिविषे हिङ्गु श्वदंष्ट्रां कटुरोहिणीम्||१७३|| वचां च कार्षिकं पञ्चलवणानां पलानि च| दध्नः प्रस्थद्वये तैलसर्पिषोः कुडवद्वये||१७४|| खण्डीकृतानि निष्क्वाथ्य शनैरन्तर्गते रसे| अन्तर्धूमं ततो दग्धवा चूर्णं कृत्वा घृताप्लुतम्||१७५|| पिबेत् पाणितलं तस्मिञ्जीर्णे स्यान्मधुराशनः| वातश्लेष्मामयान्सर्वान्हन्याद्विषगरांश्च सः||१७६|| भल्लातकं त्रिकटुकं त्रिफलां लवणत्रयम्| अन्तर्धूमं द्विपलिकं गोपुरीषाग्निना दहेत्||१७७|| स क्षारः सर्पिषा पीतो भोज्ये वाऽप्यवचूर्णितः| हृत्पाण्डुग्रहणीदोषगुल्मोदावर्तशूलनुत्||१७८||
🔊 Audio coming soon
ബിഡം കാലോത്ഥലവണമിതി ബിഡം ബിഡലവണം, കാലലവണം തു സൌവര്ചലലവണമിത്യര്ഥഃ| ഖണ്ഡീകൃതാനീതി ഖണ്ഡം ഖണ്ഡം കൃതാനി| അനുഗതേ രസേ ഇതി നിപീതേ ദ്രവേ| പാണിതലമിതി കര്ഷഃ| മധുരാശനത്വമിഹ ക്ഷാരപ്രയോഗാഭിച്ഛേദകത്വഹന്തൃതയാ യൌഗികത്വാജ്ജ്ഞേയമ്||൧൭൧-൧൭൮||
Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180
ദുരാലഭാം കരഞ്ജൌ ദ്വൌ സപ്തപര്ണം സവത്സകമ്| ഷഡ്ഗ്രന്ഥാം മദനം മൂര്വാം പാഠാമാരഗ്വധം തഥാ||൧൭൯|| ഗോമൂത്രേണ സമാംശാനി കൃത്വാ ചൂര്ണാനി ദാഹയേത്| ദഗ്ധ്വാ ച തം പിബേത് ക്ഷാരം ഗ്രഹണീബലവര്ധനമ്||൧൮൦||
दुरालभां करञ्जौ द्वौ सप्तपर्णं सवत्सकम्| षड्ग्रन्थां मदनं मूर्वां पाठामारग्वधं तथा||१७९|| गोमूत्रेण समांशानि कृत्वा चूर्णानि दाहयेत्| दग्ध्वा च तं पिबेत् क्षारं ग्रहणीबलवर्धनम्||१८०||
🔊 Audio coming soon
ഗോമൂത്രേണ സമാംശാനീതി ഗോമൂത്രേണ മിലിതം ചൂര്ണം തുല്യമ്| അസ്യ ച പാനം പൂര്വക്ഷാരവത് സര്പിഷാ ജ്ഞേയമ്||൧൭൯-൧൮൦||
Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182
ഭൂനിമ്ബം രോഹിണീം തിക്താം പടോലം നിമ്ബപര്പടമ്| ദഹേന്മാഹിഷമൂത്രേണ ക്ഷാര ഏഷോऽഗ്നിവര്ധനഃ||൧൮൧|| ദ്വേ ഹരിദ്രേ വചാ കുഷ്ഠം ചിത്രകഃ കടുരോഹിണീ| മുസ്തം ച ബസ്തമൂത്രേണ ദഹേത് ക്ഷാരോऽഗ്നിവര്ധനഃ||൧൮൨||
भूनिम्बं रोहिणीं तिक्तां पटोलं निम्बपर्पटम्| दहेन्माहिषमूत्रेण क्षार एषोऽग्निवर्धनः||१८१|| द्वे हरिद्रे वचा कुष्ठं चित्रकः कटुरोहिणी| मुस्तं च बस्तमूत्रेण दहेत् क्षारोऽग्निवर्धनः||१८२||
🔊 Audio coming soon
മാഹിഷമൂത്രേണേത്യാദൌ ചൂര്ണസമത്വം മാഹിഷമൂത്രസ്യ, പൂര്വപ്രയോഗദൃഷ്ടത്വാത്||൧൮൧-൧൮൨||
Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187
ചതുഷ്പലം സുധാകാണ്ഡാത്ത്രിപലം ലവണത്രയാത്| വാര്താകീകുഡവം ചാര്കാദഷ്ടൌ ദ്വേ ചിത്രകാത് പലേ||൧൮൩|| ദഗ്ധാനി വാര്താകുരസേ ഗുടികാ ഭോജനോത്തരാഃ| ഭുക്തം ഭുക്തം പചന്ത്യാശു കാസശ്വാസാര്ശസാം ഹിതാഃ||൧൮൪|| വിസൂചികാപ്രതിശ്യായഹൃദ്രോഗശമനാശ്ച താഃ| ഇത്യേഷാ ക്ഷാരഗുടികാ കൃഷ്ണാത്രേയേണ കീര്തിതാ||൧൮൫|| ഇതി ക്ഷാരഗുഡികാ| വത്സകാതിവിഷേ പാഠാം ദുഃസ്പര്ശാം ഹിങ്ഗു ചിത്രകമ്| ചൂര്ണീകൃത്യ പലാശാഗ്രക്ഷാരേ മൂത്രസ്രുതേ പചേത്||൧൮൬|| ആയസേ ഭാജനേ സാന്ദ്രാത്തസ്മാത് കോലം സുഖാമ്ബുനാ| മദ്യൈര്വാ ഗ്രഹണീദോഷശോഥാര്ശഃപാണ്ഡുമാന് പിബേത്||൧൮൭|| ഇതി ചതുര്ഥക്ഷാരഃ|
चतुष्पलं सुधाकाण्डात्त्रिपलं लवणत्रयात्| वार्ताकीकुडवं चार्कादष्टौ द्वे चित्रकात् पले||१८३|| दग्धानि वार्ताकुरसे गुटिका भोजनोत्तराः| भुक्तं भुक्तं पचन्त्याशु कासश्वासार्शसां हिताः||१८४|| विसूचिकाप्रतिश्यायहृद्रोगशमनाश्च ताः| इत्येषा क्षारगुटिका कृष्णात्रेयेण कीर्तिता||१८५|| इति क्षारगुडिका| वत्सकातिविषे पाठां दुःस्पर्शां हिङ्गु चित्रकम्| चूर्णीकृत्य पलाशाग्रक्षारे मूत्रस्रुते पचेत्||१८६|| आयसे भाजने सान्द्रात्तस्मात् कोलं सुखाम्बुना| मद्यैर्वा ग्रहणीदोषशोथार्शःपाण्डुमान् पिबेत्||१८७|| इति चतुर्थक्षारः|
🔊 Audio coming soon
ചതുഷ്പലമിത്യാദൌ, ‘ചതുഷ്പലം സുധാകാണ്ഡാത്ത്രിഫലാലവണാനി ച’ ഇതി യേ പഠന്തി, തേ ത്രിഫലാലവണൈര്മിലിത്വാ ചതുഷ്പലം വദന്തി| ദഗ്ധാനി വാര്താകുരസേ ഇതി ക്ഷാരീഭൂതാനി പുനര്വാര്താകുരസേ ഗുടികാഃ കര്തവ്യാഃ||൧൮൩-൧൮൭||
Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193
ത്രിഫലാം കടഭീം ചവ്യം ബില്വമധ്യമയോരജഃ| രോഹിണീം കടുകാം മുസ്തം കുഷ്ഠം പാഠാം ച ഹിങ്ഗു ച||൧൮൮|| മധുകം മുഷ്കകയവക്ഷാരൌ ത്രികടുകം വചാമ്| വിഡങ്ഗം പിപ്പലീമൂലം സ്വര്ജികാം നിമ്ബചിത്രകൌ||൧൮൯|| മൂര്വാജമോദേന്ദ്രയവാന് ഗുഡൂചീം ദേവദാരു ച| കാര്ഷികം ലവണാനാം ച പഞ്ചാനാം പലികാന്പൃഥക്||൧൯൦|| ഭാഗാന് ദധ്നി ത്രികുഡവേ ഘൃതതൈലേന മൂര്ച്ഛിതമ്| അന്തര്ധൂമം ശനൈര്ദഗ്ധ്വാ തസ്മാത് പാണിതലം പിബേത്||൧൯൧|| സര്പിഷാ കഫവാതാര്ശോഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗവാന്| പ്ലീഹമൂത്രഗ്രഹശ്വാസഹിക്കാകാസക്രിമിജ്വരാന്||൧൯൨|| ശോഷാതിസാരൌ ശ്വയഥും പ്രമേഹാനാഹഹൃദ്ഗ്രഹാന്| ഹന്യാത് സര്വവിഷം ചൈവ ക്ഷാരോऽഗ്നിജനനോ വരഃ||൧൯൩|| ജീര്ണേ രസൈര്വാ മധുരൈരശ്നീയാത് പയസാऽപി വാ| ഇതി പഞ്ചമക്ഷാരഃ|
त्रिफलां कटभीं चव्यं बिल्वमध्यमयोरजः| रोहिणीं कटुकां मुस्तं कुष्ठं पाठां च हिङ्गु च||१८८|| मधुकं मुष्ककयवक्षारौ त्रिकटुकं वचाम्| विडङ्गं पिप्पलीमूलं स्वर्जिकां निम्बचित्रकौ||१८९|| मूर्वाजमोदेन्द्रयवान् गुडूचीं देवदारु च| कार्षिकं लवणानां च पञ्चानां पलिकान्पृथक्||१९०|| भागान् दध्नि त्रिकुडवे घृततैलेन मूर्च्छितम्| अन्तर्धूमं शनैर्दग्ध्वा तस्मात् पाणितलं पिबेत्||१९१|| सर्पिषा कफवातार्शोग्रहणीपाण्डुरोगवान्| प्लीहमूत्रग्रहश्वासहिक्काकासक्रिमिज्वरान्||१९२|| शोषातिसारौ श्वयथुं प्रमेहानाहहृद्ग्रहान्| हन्यात् सर्वविषं चैव क्षारोऽग्निजननो वरः||१९३|| जीर्णे रसैर्वा मधुरैरश्नीयात् पयसाऽपि वा| इति पञ्चमक्षारः|
🔊 Audio coming soon
ത്രിഫലാമിത്യാദൌ മുഷ്കകം ഘണ്ടാപാടലകമ്| ഘൃതതൈലേനേത്യത്ര ദധിസാഹചര്യാദ്ഘൃതതൈലസ്യാപി മിലിതസ്യ കുഡവത്രയമ്||൧൮൮-൧൯൩||-
Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196
ത്രിദോഷേ വിധിവിദ്വൈദ്യഃ പഞ്ച കര്മാണി കാരയേത്||൧൯൪|| ഘൃതക്ഷാരാസവാരിഷ്ടാന് ദദ്യാച്ചാഗ്നിവിവര്ധനാന്| ക്രിയാ യാ ചാനിലാദീനാം നിര്ദിഷ്ടാ ഗ്രഹണീം പ്രതി||൧൯൫|| വ്യത്യാസാത്താം സമസ്താം വാ കുര്യാദ്ദോഷവിശേഷവിത്|൧൯൬|
त्रिदोषे विधिविद्वैद्यः पञ्च कर्माणि कारयेत्||१९४|| घृतक्षारासवारिष्टान् दद्याच्चाग्निविवर्धनान्| क्रिया या चानिलादीनां निर्दिष्टा ग्रहणीं प्रति||१९५|| व्यत्यासात्तां समस्तां वा कुर्याद्दोषविशेषवित्|१९६|
🔊 Audio coming soon
ത്രിദോഷേ പഞ്ചകര്മാണീത്യത്ര ശിരോവിരേചനസ്യായൌഗികത്വേऽപ്യത്ര ഭൂയസാം കര്മണാം യൌഗികത്വാത് പഞ്ചകര്മാണീതി കൃതം, കിംവാ ശിരോരോഗാദിസദ്ഭാവേ ശിരോവിരേചനമപ്യത്ര ദേയമേവ| വ്യത്യാസാത്താം സമസ്താം ചേതി ഉക്തവാതാദിക്രിയാം വ്യത്യാസാദേകൈകദോഷക്രിയാപരിവര്തനേന കുര്യാത്, കിംവാ മിലിതൈരപി ക്രിയാ ഏകകാലം കര്തവ്യാ; ക്രിയാമേലനം ച വാതാദിദ്രവ്യമേലനാദേവ ഭവതി||൧൯൪-൧൯൫||-
Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198
സ്നേഹനം സ്വേദനം ശുദ്ധിര്ലങ്ഘനം ദീപനം ച യത്||൧൯൬|| ചൂര്ണാനി ലവണക്ഷാരമധ്വരിഷ്ടസുരാസവാഃ| വിവിധാസ്തക്രയോഗാശ്ച ദീപനാനാം ച സര്പിഷാമ്||൧൯൭|| ഗ്രഹണീരോഗിഭിഃ സേവ്യാഃ, ...|൧൯൮|
स्नेहनं स्वेदनं शुद्धिर्लङ्घनं दीपनं च यत्||१९६|| चूर्णानि लवणक्षारमध्वरिष्टसुरासवाः| विविधास्तक्रयोगाश्च दीपनानां च सर्पिषाम्||१९७|| ग्रहणीरोगिभिः सेव्याः, ...|१९८|
🔊 Audio coming soon
സ്നേഹനമിത്യാദിനാ ഗ്രഹണീദോഷഭേഷജം സങ്കലയ്യാഹ||൧൯൬-൧൯൭||-
Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201
... ക്രിയാം ചാവസ്ഥികീം ശൃണു| ഷ്ഠീവനം ശ്ലൈഷ്മികേ രൂക്ഷം ദീപനം തിക്തസംയുതമ്||൧൯൮|| സകൃദ്രൂക്ഷം സകൃത്സ്നിഗ്ധം കൃശേ ബഹുകഫേ ഹിതമ്| പരീക്ഷ്യാമം ശരീരസ്യ ദീപനം സ്നേഹസംയുതമ്||൧൯൯|| ദീപനം ബഹുപിത്തസ്യ തിക്തം മധുരസംയുതമ്| ബഹുവാതസ്യ തു സ്നേഹലവണാമ്ലയുതം ഹിതമ്||൨൦൦|| സന്ധുക്ഷതി തഥാ വഹ്നിരേഷാം വിധിവദിന്ധനൈഃ|൨൦൧|
... क्रियां चावस्थिकीं शृणु| ष्ठीवनं श्लैष्मिके रूक्षं दीपनं तिक्तसंयुतम्||१९८|| सकृद्रूक्षं सकृत्स्निग्धं कृशे बहुकफे हितम्| परीक्ष्यामं शरीरस्य दीपनं स्नेहसंयुतम्||१९९|| दीपनं बहुपित्तस्य तिक्तं मधुरसंयुतम्| बहुवातस्य तु स्नेहलवणाम्लयुतं हितम्||२००|| सन्धुक्षति तथा वह्निरेषां विधिवदिन्धनैः|२०१|
🔊 Audio coming soon
ക്രിയാം ചാവസ്ഥികീമിതി ഗ്രഹണീദോഷ ഏവ അവസ്ഥാവിശേഷേ കര്തവ്യാം ക്രിയാം ശൃണു| സകൃദ്രൂക്ഷം സകൃത്സ്നിഗ്ധം കൃശ ഇതി യദി രൂക്ഷമേവ ക്രിയതേ തദാ കൃശസ്യ ബലഹാനിഃ സ്യാത്, അഥ സ്നിഗ്ധമേവ ക്രിയതേ തദാ ബഹുകഫേ കഫവൃദ്ധിഃ സ്യാത്, തേനോഭയാപേക്ഷയാ അന്തരാ രൂക്ഷമന്തരാ ച സ്നിഗ്ധം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| സ്നേഹലവണാമ്ലയുതമിതി ദീപനമിത്യര്ഥഃ| സന്ധുക്ഷതി വിധിവദിന്ധനൈരിതി യഥാവിധാനദീപിത ഇത്യര്ഥഃ||൧൯൮-൨൦൦||-
Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205
സ്നേഹമേവ പരം വിദ്യാദ്ദുര്ബലാനലദീപനമ്||൨൦൧|| നാലം സ്നേഹസമിദ്ധസ്യ ശമായാന്നം സുഗുര്വപി| മന്ദാഗ്നിരവിപക്വം തു പുരീഷം യോऽതിസാര്യതേ||൨൦൨|| ദീപനീയൌഷധൈര്യുക്താം ഘൃതമാത്രാം പിബേത്തു സഃ| തയാ സമാനഃ പവനഃ പ്രസന്നോ മാര്ഗമാസ്ഥിതഃ||൨൦൩|| അഗ്നേഃ സമീപചാരിത്വാദാശു പ്രകുരുതേ ബലമ്| കാഠിന്യാദ്യഃ പുരീഷം തു കൃച്ഛ്രാന്മുഞ്ചതി മാനവഃ||൨൦൪|| സഘൃതം ലവണൈര്യുക്തം നരോऽന്നാവഗ്രഹം പിബേത്| രൌക്ഷ്യാന്മന്ദേ പിബേത്സര്പിസ്തൈലം വാ ദീപനൈര്യുതമ്||൨൦൫||
स्नेहमेव परं विद्याद्दुर्बलानलदीपनम्||२०१|| नालं स्नेहसमिद्धस्य शमायान्नं सुगुर्वपि| मन्दाग्निरविपक्वं तु पुरीषं योऽतिसार्यते||२०२|| दीपनीयौषधैर्युक्तां घृतमात्रां पिबेत्तु सः| तया समानः पवनः प्रसन्नो मार्गमास्थितः||२०३|| अग्नेः समीपचारित्वादाशु प्रकुरुते बलम्| काठिन्याद्यः पुरीषं तु कृच्छ्रान्मुञ्चति मानवः||२०४|| सघृतं लवणैर्युक्तं नरोऽन्नावग्रहं पिबेत्| रौक्ष्यान्मन्दे पिबेत्सर्पिस्तैलं वा दीपनैर्युतम्||२०५||
🔊 Audio coming soon
ഉക്താനുക്തസ്നേഹഫലമവധാരയന്നാഹ- സ്നേഹമേവേത്യാദി| പരമിതി ശ്രേഷ്ഠമ്| സ്നേഹസ്യ ദീപനശ്രേഷ്ഠത്വേ ഹേതുമാഹ- നാലമിത്യാദിനാ| നാലമിതി ന സമര്ഥമ്| സ്നേഹസമിദ്ധസ്യേതി സ്നേഹദീപ്തസ്യ| സ്നേഹശബ്ദേനാത്ര സാമാന്യവാചിനാ സര്പിരേവോച്യതേ, സര്പിഷ ഏവാത്രാധികാരാത്| മന്ദാഗ്നിരിത്യാദൌ അവിപക്വമിതി പുരീഷവിശേഷണം; തേനാവിപക്വശബ്ദേനേഹ രസാമസ്യ ഗ്രഹണം ന ഭവതി, രസാമേ “ജഠരാമഗരാര്ദിതാഃ” (സൂ.അ.൧൩) ഇത്യത്ര സ്നേഹോ നിഷിദ്ധഃ, സ്നേഹാപക്വപുരീഷം പ്രതി സ്നേഹപ്രയോഗോ വിരുദ്ധ ഏവ; കിഞ്ച ദീപനീയൌഷധസംസ്കാരാദപി സ്നേഹസ്യ സംസ്കാരഗുണാവിഘാതാദേവ അപക്വപുരീഷം പ്രതി ഹിതത്വം ഭവതി; സ്നേഹാംശസ്തു വാതപ്രഗുണതാകരണത്വേന സഹായതയാ ഉപാദീയതേ, അത ഏവോക്തം- തയാ സമാന ഇത്യാദി| പ്രസന്ന ഇതി ദുഷ്ടിവിരഹതഃ| മാര്ഗമാസ്ഥിത ഇതി സ്വാഭാവികമാര്ഗമാപന്നഃ| സമീപചാരിത്വാദിതി പ്രസന്നത്വാദിഗുണയോഗേ സതി അഗ്നിപാര്ശ്വസ്ഥിതത്വാദ്ബലമേവ വഹ്നേഃ കരോതി ന വൈഷമ്യമ്, അഗ്നിദീപ്തികരത്വസ്വഭാവാദിത്യര്ഥഃ| അന്നാവഗ്രഹമിതി അന്നേനാവഗ്രഹോऽസ്യേതി അന്നാവഗ്രഹഃ; അന്നമധ്യപ്രയുക്തമിത്യര്ഥഃ||൨൦൧-൨൦൫||
Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211
അതിസ്നേഹാത്തു മന്ദേऽഗ്നൌ ചൂര്ണാരിഷ്ടാസവാ ഹിതാഃ| ഭിന്നേ ഗുദോപലേപാത്തു മലേ തൈലസുരാസവാഃ||൨൦൬|| ഉദാവര്താത്തു മന്ദേऽഗ്നൌ നിരൂഹാഃ സ്നേഹബസ്തയഃ| ദോഷവൃദ്ധ്യാ തു മന്ദേऽഗ്നൌ ശുദ്ധോ ദോഷവിധിം ചരേത്||൨൦൭|| വ്യാധിയുക്തസ്യ മന്ദേ തു സര്പിരേവാഗ്നിദീപനമ്| ഉപവാസാച്ച മന്ദേऽഗ്നൌ യവാഗൂഭിഃ പിബേദ്ഘൃതമ്||൨൦൮|| അന്നാവപീഡിതം ബല്യം ദീപനം ബൃംഹണം ച തത്| ദീര്ഘകാലപ്രസങ്ഗാത്തു ക്ഷാമക്ഷീണകൃശാന്നരാന്||൨൦൯|| പ്രസഹാനാം രസൈഃ സാമ്ലൈര്ഭോജയേത് പിശിതാശിനാമ്| ലഘു, തീക്ഷ്ണോഷ്ണശോധിത്വാദ്ദീപയന്ത്യാശു തേऽനലമ്||൨൧൦|| മാംസോപചിതമാംസത്വാത്തഥാऽऽശുതരബൃംഹണാഃ|൨൧൧|
अतिस्नेहात्तु मन्देऽग्नौ चूर्णारिष्टासवा हिताः| भिन्ने गुदोपलेपात्तु मले तैलसुरासवाः||२०६|| उदावर्तात्तु मन्देऽग्नौ निरूहाः स्नेहबस्तयः| दोषवृद्ध्या तु मन्देऽग्नौ शुद्धो दोषविधिं चरेत्||२०७|| व्याधियुक्तस्य मन्दे तु सर्पिरेवाग्निदीपनम्| उपवासाच्च मन्देऽग्नौ यवागूभिः पिबेद्घृतम्||२०८|| अन्नावपीडितं बल्यं दीपनं बृंहणं च तत्| दीर्घकालप्रसङ्गात्तु क्षामक्षीणकृशान्नरान्||२०९|| प्रसहानां रसैः साम्लैर्भोजयेत् पिशिताशिनाम्| लघु, तीक्ष्णोष्णशोधित्वाद्दीपयन्त्याशु तेऽनलम्||२१०|| मांसोपचितमांसत्वात्तथाऽऽशुतरबृंहणाः|२११|
🔊 Audio coming soon
അതിസ്നേഹാന്മന്ദേऽഗ്നൌ സതി ചൂര്ണാരിഷ്ടാദീനി യോജ്യാനി| ഭിന്നേ ഇതി വിശിഷ്ടഗുദോപലേപാദഗ്നൌ മന്ദേ, തൈലസുരാസവാ ദേയാ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| ദോഷവിധിം ചരേദിതി അഗ്നിമാന്ദ്യകാരകദോഷൌഷധവിധിം കുര്യാത്| അന്നാവപീഡിതം യഥാ ഭവതി തഥാ യവാഗൂഭിര്ഘൃതം പിബേത്; അന്നാവപീഡിതം ച മധ്യഭോജനപീതം ഘൃതം ഭവതി| ദീര്ഘകാലേത്യാദൌ ക്ഷാമോ വ്യവസായശൂന്യഃ , ക്ഷീണോ ദുര്ബലഃ, കൃശോ ഹീനമാംസഃ| പ്രസഹാനാം ദ്വൈവിധ്യാന്മാംസാശിനാമിതി വിശേഷണം, തേന തൃണാദപ്രസഹാനാം ഗവാദീനാം നിഷേധഃ| നനു പ്രസഹാഃ “ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധമധുരാ” (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യന്നപാനേ ഉക്തം, ഇഹ തു ലഘുതീക്ഷ്ണേത്യാദിനാ കഥം ലാഘവമുച്യതേ തേഷാം? മൈവം, ഭോജയേല്ലഘ്വിതി യോജനാത്; തേന പ്രസഹാനാം മധ്യേ യേ ലഘവസ്തേഷാം രസേനാത്ര ലഘ്വന്നം ഭോജയേത്| തീക്ഷ്ണേത്യാദിനാ പ്രസഹഗുണാഭിധാനമ്| അന്യേ തു പ്രസഹാന്തരാപേക്ഷയാ യേ പ്രസഹാ ലഘവസ്തേഷമിഹ ലഘുശബ്ദേനോപാദാനമ്, തഥാऽന്യേ അമ്ലാദിയോഗാത് സംസ്കാരേണേഹ ലാഘവം സാധയന്തി; ഏതേന രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേऽപി പ്രസഹഗുണാസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണലഘുത്വാദയ ഉക്താസ്തേ ന്യായ്യാ ഏവ||൨൦൬-൨൧൦||-
Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217
നാഭോജനേന കായാഗ്നിര്ദീപ്യതേ നാതിഭോജനാത്||൨൧൧|| യഥാ നിരിന്ധനോ വഹ്നിരല്പോ വാऽതീന്ധനാവൃതഃ| സ്നേഹാന്നവിധിഭിശ്ചിത്രൈശ്ചൂര്ണാരിഷ്ടസുരാസവൈഃ ||൨൧൨|| സമ്യക്പ്രയുക്തൈര്ഭിഷജാ ബലമഗ്നേഃ പ്രവര്ധതേ| യഥാ ഹി സാരദാര്വഗ്നിഃ സ്ഥിരഃ സന്തിഷ്ഠതേ ചിരമ്||൨൧൩|| സ്നേഹാന്നവിധിഭിസ്തദ്വദന്തരഗ്നിര്ഭവേത് സ്ഥിരഃ| ഹിതം ജീര്ണേ മിതം ചാശ്നംശ്ചിരമാരോഗ്യമശ്നുതേ||൨൧൪|| അവൈഷമ്യേണ ധാതൂനാമഗ്നിവൃദ്ധൌ യതേത നാ| സമൈര്ദോഷൈഃ സമോ മധ്യേ ദേഹസ്യോഷ്മാऽഗ്നിസംസ്ഥിതഃ||൨൧൫|| പചത്യന്നം തദാരോഗ്യപുഷ്ട്യായുര്ബലവൃദ്ധയേ| ദോഷൈര്മന്ദോऽതിവൃദ്ധോ വാ വിഷമൈര്ജനയേദ്ഗദാന്||൨൧൬|| വാച്യം മന്ദസ്യ തത്രോക്തമതിവൃദ്ധസ്യ വക്ഷ്യതേ|൨൧൭|
नाभोजनेन कायाग्निर्दीप्यते नातिभोजनात्||२११|| यथा निरिन्धनो वह्निरल्पो वाऽतीन्धनावृतः| स्नेहान्नविधिभिश्चित्रैश्चूर्णारिष्टसुरासवैः ||२१२|| सम्यक्प्रयुक्तैर्भिषजा बलमग्नेः प्रवर्धते| यथा हि सारदार्वग्निः स्थिरः सन्तिष्ठते चिरम्||२१३|| स्नेहान्नविधिभिस्तद्वदन्तरग्निर्भवेत् स्थिरः| हितं जीर्णे मितं चाश्नंश्चिरमारोग्यमश्नुते||२१४|| अवैषम्येण धातूनामग्निवृद्धौ यतेत ना| समैर्दोषैः समो मध्ये देहस्योष्माऽग्निसंस्थितः||२१५|| पचत्यन्नं तदारोग्यपुष्ट्यायुर्बलवृद्धये| दोषैर्मन्दोऽतिवृद्धो वा विषमैर्जनयेद्गदान्||२१६|| वाच्यं मन्दस्य तत्रोक्तमतिवृद्धस्य वक्ष्यते|२१७|
🔊 Audio coming soon
നാഭോജനേനേത്യാദിനാ അഭോജനാതിഭോജനനിരാസം കൃത്വാऽന്നസമ്യക്പ്രയോഗസ്യാഗ്നിജനകതാമാഹ| അഭോജനേനേത്യനേനാഭോജനമല്പഭോജനം ച ഗൃഹ്യതേ| അല്പോ വാ അതീന്ധനാവൃതോ വാ ന ദീപ്യതേ ഇതി യോജനാ| സാരദാര്വഗ്നിരിതി സാരദാര്വാശ്രയോऽഗ്നിഃ സാരദാര്വഗ്നിഃ| സ്നേഹവദന്നം സ്നേഹാന്നമ്| മിതമിതി മാത്രാവത്, യദ്യപി ച ഹിതമിതാശിനോऽപി കാലവിപര്യയാദിനാ രോഗാ ഭവന്ത്യേവ, തഥാऽപി ഹിതമിതാശിനാം നാഹാരജരോഗോത്പത്തിര്ഭവതീതി ദര്ശയതി| ചിരമാരോഗ്യമശ്നുതേ ഇതി ആഹാരജരോഗം ന പ്രാപ്നോതീതി ഭാവഃ| അവൈഷമ്യേണ ധാതൂനാമിതി ധാതുസാമ്യേന ക്രിയമാണായാമഗ്നിവൃദ്ധൌ യതേത; ഏതേന ദോഷവൈഷമ്യേണ പിത്തോദ്രേകരൂപേണ യാऽഗ്നിവൃദ്ധിരത്യഗ്നിരൂപാ, താം നിഷേധയതി| സമൈരിത്യാദിനാऽഗ്നിഭേദാന് സമാഗ്നിപരിപാലനാര്ഥമാഹ| മധ്യേ ഇതി നാതിസമീപേ| അഗ്നിസഞ്ജ്ഞിത ഇതി ഭാഷയാ ഊഷ്മാരൂപേ ജാഠരാഗ്നൌ ബാഹ്യാഗ്നിനാ സാമ്യം നിഷേധയതി| ദോഷൈരിതി സാമാന്യോക്തേऽപി യോഗ്യതയാ കഫപിത്തവാതൈര്യഥാക്രമമേവ മന്ദതീക്ഷ്ണവിഷമത്വാനി ജ്ഞേയാനി| വാച്യമിതി പ്രതിക്രിയാര്ഥം വചനീയം ചികിത്സിതമിതി യാവത്||൨൧൧-൨൧൬||-
Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235
നരേ ക്ഷീണകഫേ പിത്തം കുപിതം മാരുതാനുഗമ്||൨൧൭|| സ്വോഷ്മണാ പാവകസ്ഥാനേ ബലമഗ്നേഃ പ്രയച്ഛതി| തദാ ലബ്ധബലോ ദേഹേ വിരൂക്ഷേ സാനിലോऽനലഃ||൨൧൮|| പരിഭൂയ പചത്യന്നം തൈക്ഷ്ണ്യാദാശു മുഹുര്മുഹുഃ| പക്ത്വാऽന്നം സ തതോ ധാതൂഞ്ഛോണിതാദീന് പചത്യപി||൨൧൯|| തതോ ദൌര്ബല്യമാതങ്കാന്മൃത്യും ചോപനയേന്നരമ്| ഭുക്തേऽന്നേ ലഭതേ ശാന്തിം ജീര്ണമാത്രേ പ്രതാമ്യതി||൨൨൦|| തൃട്ശ്വാസദാഹമൂര്ച്ഛാദ്യാ വ്യാധയോऽത്യഗ്നിസമ്ഭവാഃ| തമത്യഗ്നിം ഗുരുസ്നിഗ്ധശീതൈര്മധുരവിജ്ജലൈഃ||൨൨൧|| അന്നപാനൈര്നയേച്ഛാന്തിം ദീപ്തമഗ്നിമിവാമ്ബുഭിഃ| മുഹുര്മുഹുരജീര്ണേऽപി ഭോജ്യാന്യസ്യോപഹാരയേത്||൨൨൨|| നിരിന്ധനോऽന്തരം ലബ്ധ്വാ യഥൈനം ന വിപാദയേത്| പായസം കൃശരാം സ്നിഗ്ധം പൈഷ്ടികം ഗുഡവൈകൃതമ്||൨൨൩|| അദ്യാത്തഥൌദകാനൂപപിശിതാനി ഭൃതാനി ച| മത്സ്യാന്വിശേഷതഃ ശ്ലക്ഷ്ണാന്സ്ഥിരതോയചരാംസ്തഥാ||൨൨൪|| ആവികം ച ഭൃതം മാംസമദ്യാദത്യഗ്നിനാശനമ് | യവാഗൂം സമധൂച്ഛിഷ്ടാം ഘൃതം വാ ക്ഷുധിതഃ പിബേത്||൨൨൫|| ഗോധൂമചൂര്ണമന്ഥം വാ വ്യധയിത്വാ സിരാം പിബേത്| പയോ വാ ശര്കരാസര്പിര്ജീവനീയൌഷധൈഃ ശൃതമ്||൨൨൬|| ഫലാനാം തൈലയോനീനാമുത്ക്രുഞ്ചാശ്ച സശര്കരാഃ| മാര്ദവം ജനയന്ത്യഗ്നേഃ സ്നിഗ്ധാ മാംസരസാസ്തഥാ||൨൨൭|| പിബേച്ഛീതാമ്ബുനാ സര്പിര്മധൂച്ഛിഷ്ടേന സംയുതമ്| ഗോധൂമചൂര്ണം പയസാ സസര്പിഷ്കം പിബേന്നരഃ||൨൨൮|| ആനൂപരസസിദ്ധാന് വാ ത്രീന് സ്നേഹാംസ്തൈലവര്ജിതാന്| പയസാ സമ്മിതം ചാപി ഘനം ത്രിസ്നേഹസംയുതമ്||൨൨൯|| നാരിസ്തന്യേന സംയുക്താം പിബേദൌദുമ്ബരീം ത്വചമ്| താഭ്യാം വാ പായസം സിദ്ധമദ്യാദത്യഗ്നിശാന്തയേ||൨൩൦|| ശ്യാമാത്രിവൃദ്വിപക്വം വാ പയോ ദദ്യാദ്വിരേചനമ്| അസകൃത് പിത്തശാന്ത്യര്ഥം പായസപ്രതിഭോജനമ്||൨൩൧|| പ്രസമീക്ഷ്യ ഭിഷക് പ്രാജ്ഞസ്തസ്മൈ ദദ്യാദ്വിധാനവിത്| യത്കിഞ്ചിന്മധുരം മേദ്യം ശ്ലേഷ്മലം ഗുരുഭോജനമ്||൨൩൨|| സര്വം തദത്യഗ്നിഹിതം ഭുക്ത്വാ പ്രസ്വപനം ദിവാ| മേദ്യാന്യന്നാനി യോऽത്യഗ്നാവപ്രതാന്തഃ സമശ്നുതേ||൨൩൩|| ന തന്നിമിത്തം വ്യസനം ലഭതേ പുഷ്ടിമേവ ച| കഫേ വൃദ്ധേ ജിതേ പിത്തേ മാരുതേ ചാനലഃ സമഃ||൨൩൪|| സമധാതോഃ പചത്യന്നം പുഷ്ട്യായുര്ബലവൃദ്ധയേ|൨൩൫|
नरे क्षीणकफे पित्तं कुपितं मारुतानुगम्||२१७|| स्वोष्मणा पावकस्थाने बलमग्नेः प्रयच्छति| तदा लब्धबलो देहे विरूक्षे सानिलोऽनलः||२१८|| परिभूय पचत्यन्नं तैक्ष्ण्यादाशु मुहुर्मुहुः| पक्त्वाऽन्नं स ततो धातूञ्छोणितादीन् पचत्यपि||२१९|| ततो दौर्बल्यमातङ्कान्मृत्युं चोपनयेन्नरम्| भुक्तेऽन्ने लभते शान्तिं जीर्णमात्रे प्रताम्यति||२२०|| तृट्श्वासदाहमूर्च्छाद्या व्याधयोऽत्यग्निसम्भवाः| तमत्यग्निं गुरुस्निग्धशीतैर्मधुरविज्जलैः||२२१|| अन्नपानैर्नयेच्छान्तिं दीप्तमग्निमिवाम्बुभिः| मुहुर्मुहुरजीर्णेऽपि भोज्यान्यस्योपहारयेत्||२२२|| निरिन्धनोऽन्तरं लब्ध्वा यथैनं न विपादयेत्| पायसं कृशरां स्निग्धं पैष्टिकं गुडवैकृतम्||२२३|| अद्यात्तथौदकानूपपिशितानि भृतानि च| मत्स्यान्विशेषतः श्लक्ष्णान्स्थिरतोयचरांस्तथा||२२४|| आविकं च भृतं मांसमद्यादत्यग्निनाशनम् | यवागूं समधूच्छिष्टां घृतं वा क्षुधितः पिबेत्||२२५|| गोधूमचूर्णमन्थं वा व्यधयित्वा सिरां पिबेत्| पयो वा शर्करासर्पिर्जीवनीयौषधैः शृतम्||२२६|| फलानां तैलयोनीनामुत्क्रुञ्चाश्च सशर्कराः| मार्दवं जनयन्त्यग्नेः स्निग्धा मांसरसास्तथा||२२७|| पिबेच्छीताम्बुना सर्पिर्मधूच्छिष्टेन संयुतम्| गोधूमचूर्णं पयसा ससर्पिष्कं पिबेन्नरः||२२८|| आनूपरससिद्धान् वा त्रीन् स्नेहांस्तैलवर्जितान्| पयसा सम्मितं चापि घनं त्रिस्नेहसंयुतम्||२२९|| नारिस्तन्येन संयुक्तां पिबेदौदुम्बरीं त्वचम्| ताभ्यां वा पायसं सिद्धमद्यादत्यग्निशान्तये||२३०|| श्यामात्रिवृद्विपक्वं वा पयो दद्याद्विरेचनम्| असकृत् पित्तशान्त्यर्थं पायसप्रतिभोजनम्||२३१|| प्रसमीक्ष्य भिषक् प्राज्ञस्तस्मै दद्याद्विधानवित्| यत्किञ्चिन्मधुरं मेद्यं श्लेष्मलं गुरुभोजनम्||२३२|| सर्वं तदत्यग्निहितं भुक्त्वा प्रस्वपनं दिवा| मेद्यान्यन्नानि योऽत्यग्नावप्रतान्तः समश्नुते||२३३|| न तन्निमित्तं व्यसनं लभते पुष्टिमेव च| कफे वृद्धे जिते पित्ते मारुते चानलः समः||२३४|| समधातोः पचत्यन्नं पुष्ट्यायुर्बलवृद्धये|२३५|
🔊 Audio coming soon
പിത്തം പാവകസ്ഥാനേ കുപിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| തച്ച പിത്തം മാരുതാനുഗതത്വാദത്യഗ്നികരം ഭവതി; ഏവം ധര്മഭേദാദ്വിരുദ്ധകാര്യകരം ജ്ഞേയമ്| പിത്തോഷ്മരൂപസ്യാപി ച ബഹ്നേഃ പ്രാദേശികപിത്തോഷ്മണോ ഹാനിജനകത്വം ജന്യജനകയോര്ഭേദത്വാദുപപന്നമേവ ജ്ഞേയമ്| സ്ഥിരതോയചരാനിത്യനേന സ്ഥിരതോയചാരിണാം നിഷ്ക്രിയതയാ ഗൌരവാതിശയം ദര്ശയതി| തിലവാതാമാദീനാം ദൃഷദി പിഷ്ടാനാമുഷ്ണോദകമൃദിതാ പിണ്ഡാ ഉത്ക്രുഞ്ചാ ഉച്യന്തേ, ‘ഉത്കാരികാ’ ഇത്യന്യേ| ഘനം ത്രിസ്നേഹസംയുതമിത്യത്ര ഘനശബ്ദേന ദധ്യുച്യതേ| പായസേന പ്രതിഭോജനം യസ്മിന് പിത്തഹരണേ തത് പായസപ്രതിഭോജനമ്| മേദ്യമിതി മേദുരം മേദോജനകം വാ| അപ്രതാന്ത ഇതി അബുഭുക്ഷിതഃ| വ്യസനം മരണമിത്യര്ഥഃ | പുഷ്ടിമേവ ച ലഭതേ ഇതി യോജ്യമ്||൨൧൭-൨൩൪||-
Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243
ഭവന്തി ചാത്ര- പഥ്യാപഥ്യമിഹൈകത്ര ഭുക്തം സമശനം മതമ്||൨൩൫|| വിഷമം ബഹു വാऽല്പം വാऽപ്യപ്രാപ്താതീതകാലയോഃ| ഭുക്തം പൂര്വാന്നശേഷേ തു പുനരധ്യശനം മതമ്||൨൩൬|| ത്രീണ്യപ്യേതാനി മൃത്യും വാ ഘോരാന് വ്യാധീന്സൃജന്തി വാ| പ്രാതരാശേ ത്വജീര്ണേऽപി സായമാശോ ന ദുഷ്യതി||൨൩൭|| ദിവാ പ്രബുധ്യതേऽര്കേണ ഹൃദയം പുണ്ഡരീകവത്| തസ്മിന്വിബുദ്ധേ സ്രോതാംസി സ്ഫുടത്വം യാന്തി സര്വശഃ||൨൩൮|| വ്യായാമാച്ച വിഹാരാച്ച വിക്ഷിപ്തത്വാച്ച ചേതസഃ| ന ക്ലേദമുപഗച്ഛന്തി ദിവാ തേനാസ്യ ധാതവഃ||൨൩൯|| അക്ലിന്നേഷ്വന്നമാസിക്തമന്യത്തേഷു ന ദുഷ്യതി| അവിദഗ്ധ ഇവ ക്ഷീരേ ക്ഷീരമന്യദ്വിമിശ്രിതമ്||൨൪൦|| നൈവ ദൂഷ്യതി തേനൈവ സമം സമ്പദ്യതേ യഥാ| രാത്രൌ തു ഹൃദയേ മ്ലാനേ സംവൃതേഷ്വയനേഷു ച| യാന്തി കോഷ്ഠേ പരിക്ലേദം സംവൃതേ ദേഹധാതവഃ||൨൪൧|| ക്ലിന്നേഷ്വന്യദപക്വേഷു തേഷ്വാസിക്തം പ്രദുഷ്യതി| വിദഗ്ധേഷു പയഃസ്വന്യത് പയസ്തപ്തമിവാര്പിതമ്||൨൪൨|| നൈശേഷ്വാഹാരജാതേഷു നാവിപക്വേഷു ബുദ്ധിമാന്| തസ്മാദന്യത്സമശ്നീയാത്പാലയിഷ്യന്ബലായുഷീ||൨൪൩||
भवन्ति चात्र- पथ्यापथ्यमिहैकत्र भुक्तं समशनं मतम्||२३५|| विषमं बहु वाऽल्पं वाऽप्यप्राप्तातीतकालयोः| भुक्तं पूर्वान्नशेषे तु पुनरध्यशनं मतम्||२३६|| त्रीण्यप्येतानि मृत्युं वा घोरान् व्याधीन्सृजन्ति वा| प्रातराशे त्वजीर्णेऽपि सायमाशो न दुष्यति||२३७|| दिवा प्रबुध्यतेऽर्केण हृदयं पुण्डरीकवत्| तस्मिन्विबुद्धे स्रोतांसि स्फुटत्वं यान्ति सर्वशः||२३८|| व्यायामाच्च विहाराच्च विक्षिप्तत्वाच्च चेतसः| न क्लेदमुपगच्छन्ति दिवा तेनास्य धातवः||२३९|| अक्लिन्नेष्वन्नमासिक्तमन्यत्तेषु न दुष्यति| अविदग्ध इव क्षीरे क्षीरमन्यद्विमिश्रितम्||२४०|| नैव दूष्यति तेनैव समं सम्पद्यते यथा| रात्रौ तु हृदये म्लाने संवृतेष्वयनेषु च| यान्ति कोष्ठे परिक्लेदं संवृते देहधातवः||२४१|| क्लिन्नेष्वन्यदपक्वेषु तेष्वासिक्तं प्रदुष्यति| विदग्धेषु पयःस्वन्यत् पयस्तप्तमिवार्पितम्||२४२|| नैशेष्वाहारजातेषु नाविपक्वेषु बुद्धिमान्| तस्मादन्यत्समश्नीयात्पालयिष्यन्बलायुषी||२४३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പ്രാഗുക്തസമശനാദിലക്ഷണമാഹ- പഥ്യാപഥ്യമിത്യാദി| പഥ്യാപഥ്യം കിഞ്ചിദേകത്ര മിലിതം, യഥാ- രക്തശാല്യന്നം യവകാന്നം ച മിലിതമ്| ബഹുഭുക്തമല്പഭുക്തം വാ തഥാऽപ്രാപ്തമതീതകാലം ച ഭുക്തം വിഷമമുച്യതേ| പൂര്വാന്നേത്യാദി ദിവാ ഭുക്തസ്യോപരി തദഹരേവ പുനര്ഭുജ്യതേ തദധ്യശനം; തന്നിഷേധയന്നാഹ- പ്രാതരാശേ ഇത്യാദി| അശനമാശോ ഭോജനമിത്യര്ഥഃ| കസ്മാന്ന ദൂഷ്യതീത്യാഹ- ദിവേത്യാദി| സ്ഫുടത്വമിതി വിവൃതത്വം, വിവൃതത്വാച്ച സ്രോതസാം സ്രോതോഭിര്വഹനേന രസോऽവ്യാഹതഗതിര്ഭവതി, തതശ്ച ന ക്ലേദം സ്രോതാംസി യാന്തി; തഥാ വ്യായാമാദിഭിശ്ച ശോഷ്യമാണാനി ന ക്ലേദമുപയാന്തി സ്രോതാംസി| വ്യായാമോ ഗമനാദിഃ, വിഹാരഃ അങ്ഗക്ഷേപണാദികാ ചേഷ്ടാ| സ്രോതോऽക്ലേദേ കിം ഭവതീത്യാഹ- അക്ലിന്നേഷ്വിത്യാദി| ആസിക്തമിതി പ്രക്ഷിപ്തമ്| അവിദഗ്ധേ ഇത്യാദിനാऽത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ| മ്ലാനേ ഇതി സങ്കുചിതേ| അപക്വേഷ്വിതി അന്യേഷു| ഉപസംഹരതി- നൈശേഷ്വിത്യാദിനാ| നാന്യത് സമശ്നീയാദിതി യോജനാ||൨൩൫-൨൪൩||
Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249
തത്ര ശ്ലോകാഃ- അന്തരഗ്നിഗുണാ ദേഹം യഥാ ധാരയതേ ച സഃ| യഥാऽന്നം പച്യതേ യാംശ്ച യഥാऽऽഹാരഃ കരോത്യപി||൨൪൪|| യേऽഗ്നയോ യാംശ്ച പുഷ്യന്തി യാവന്തോ യേ പചന്തി യാന്| രസാദീനാം ക്രമോത്പത്തിര്മലാനാം തേഭ്യ ഏവ ച||൨൪൫|| വൃഷ്യാണാമാശുകൃദ്ധേതുര്ധാതുകാലോദ്ഭവക്രമഃ| രോഗൈകദേശകൃദ്ധേതുരന്തരഗ്നിര്യഥാऽധികഃ||൨൪൬|| പ്രദുഷ്യതി യഥാ ദുഷ്ടോ യാന് രോഗാഞ്ജനയത്യപി| ഗ്രഹണീ യാ യഥാ യച്ച ഗ്രഹണീദോഷലക്ഷണമ്||൨൪൭|| പൂര്വരൂപം പൃഥക് ചൈവ വ്യഞ്ജനം സചികിത്സിതമ്| ചതുര്വിധസ്യ നിര്ദിഷ്ടം തഥാ ചാവസ്ഥികീ ക്രിയാ||൨൪൮|| ജായതേ ച യഥാऽത്യഗ്നിര്യച്ച തസ്യ ചികിത്സിതമ്| ഉക്തവാനിഹ തത് സര്വം ഗ്രഹണീദോഷകേ മുനിഃ||൨൪൯||
तत्र श्लोकाः- अन्तरग्निगुणा देहं यथा धारयते च सः| यथाऽन्नं पच्यते यांश्च यथाऽऽहारः करोत्यपि||२४४|| येऽग्नयो यांश्च पुष्यन्ति यावन्तो ये पचन्ति यान्| रसादीनां क्रमोत्पत्तिर्मलानां तेभ्य एव च||२४५|| वृष्याणामाशुकृद्धेतुर्धातुकालोद्भवक्रमः| रोगैकदेशकृद्धेतुरन्तरग्निर्यथाऽधिकः||२४६|| प्रदुष्यति यथा दुष्टो यान् रोगाञ्जनयत्यपि| ग्रहणी या यथा यच्च ग्रहणीदोषलक्षणम्||२४७|| पूर्वरूपं पृथक् चैव व्यञ्जनं सचिकित्सितम्| चतुर्विधस्य निर्दिष्टं तथा चावस्थिकी क्रिया||२४८|| जायते च यथाऽत्यग्निर्यच्च तस्य चिकित्सितम्| उक्तवानिह तत् सर्वं ग्रहणीदोषके मुनिः||२४९||
🔊 Audio coming soon
അന്തരഗ്നിരിത്യാദിനാ അധ്യായസങ്ഗ്രഹം ബ്രൂതേ| യേऽഗ്നയ ഇതി ‘ഭൌമാപ്യാഗ്നേയ ...’ ഇത്യാദിനോക്താഃ| യാംശ്ചേതി ‘പഞ്ചാഹാരഗുണാന്’ ഇത്യാദ്യുക്തമര്ഥം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| പുഷ്യന്തി യാവന്ത ഇതി ‘യഥാസ്വം സ്വം’ ഇത്യാദ്യുക്തം സങ്ഗൃഹ്ണാതി| യേ പചന്തി യാനിതി ‘സപ്തഭിര്ദേഹധാതാരഃ’ ഇത്യാദ്യുക്തസങ്ഗ്രഹഃ| ആശുകാരിത്വേന ഹേതുനാ ആശുകൃദ്ധേതുഃ| ശേഷം വ്യക്തമ്||൨൪൪-൨൪൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 15
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഗ്രഹണീചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने ग्रहणीचिकित्सितं नाम पञ्चदशोऽध्यायः||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപകായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ഗ്രഹണീചികിത്സിതം നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൧൫||