21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో గ్రహణీదోషచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

అర్శఃకార్యత్వాద్గ్రహణీదోషస్య అర్శశ్చికిత్సితమను గ్రహణీచికిత్సితం బ్రూతే| గ్రహణీమాశ్రితోఽగ్నిదోషో గ్రహణీదోషః, ఏవం చాశ్రయాశ్రయిణోరభేదోపచారాద్ గ్రహణీదోషశబ్దేన గ్రహణ్యాశ్రితోఽగ్నిదోషోఽపి గృహ్యతే||1-2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ఆయుర్వర్ణో బలం స్వాస్థ్యముత్సాహోపచయౌ ప్రభా| ఓజస్తేజోఽగ్నయః ప్రాణాశ్చోక్తా దేహాగ్నిహేతుకాః||3|| శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే, యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే, మూలమగ్నిస్తస్మాన్నిరుచ్యతే||4||

తత్ర గ్రహణీదోషనిర్దిష్టాగ్నిదోషే వక్తవ్యే ప్రకృతిజ్ఞానానంతరత్వాద్వికృతిజ్ఞానస్య ప్రథమం తావదవికృతస్యాగ్నే రూపమాహ- ఆయురిత్యాది| ఆయుః చేతనానువృత్తిః| వర్ణః గౌరాదిః| బలం శక్తిః వ్యాయామాద్యనుమేయా| స్వాస్థ్యశబ్దేనైవ వర్ణాదిగ్రహణం యద్యపి లభ్యతే, తథాఽపి “స్వస్థస్యౌజస్కరం యత్తు తద్వృష్యం తద్రసాయనం” (చి.అ.1,పా.1) ఇతి ; తేన వర్ణాదీనామవికారత్వం నావశ్యం స్వస్థే భవతీతి వర్ణాదీనాం పృథగుపాదానం కృతం| ఉత్సాహః దుష్కరేష్వపి కార్యేష్వధ్యవసాయః, ఉపచయః దేహపుష్టిః| ఓజః హృదయస్థం సర్వధాతుసారరూపం| తేజః దేహోష్మా శుక్రం వా; యదుక్తం శాలాక్యే- “దృష్టిస్తేజోమయీ ప్రోక్తా శుక్రం తేజశ్చ కేవలం| తస్మాద్దృష్టిబలాపేక్షీ తేజోవృద్ధిం సమాచరేత్” ఇతి| అగ్నయ ఇతి భూతాగ్నయః పంచ, ధాత్వగ్నయః సప్త, ఇతి ద్వాదశాగ్నయః| ప్రాణా ఇతి ప్రాణాపానోపలక్షితాః పంచాపి వాయవః; కింవా ప్రాణవాయురేవ ‘ప్రాణాః’ ఇతి శబ్దేన నిత్యం బహువచనాంతేనోచ్యతే; యథా- అప్సరస్శబ్దేన ఏకాఽపి విద్యాధరీ కీర్త్యతే| దేహాగ్నిహేతుకా ఇతి దేహపోషకప్రధానజాఠరాగ్నికారణకాః| శాంతే ఇత్యుత్సన్నే| యుక్తే ఇతి సమే| వికృతే ఇతి మందే విషమే తీక్ష్ణే వా| మూలమగ్నిస్తస్మాదితి తస్మాత్ ప్రాశస్త్యాదన్వయవ్యతిరేకవిధానాదాయుర్వర్ణాదీనామగ్నిర్మూలం ప్రధానం కారణమిత్యర్థః| నిరుచ్యతే ఇతి నిశ్చయేనోచ్యతే||3-4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

యదన్నం దేహధాత్వోజోబలవర్ణాదిపోషకం| తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్న హ్యపక్వాద్రసాదయః||5||

సామాన్యకారణముక్త్వా, అగ్నేః సాక్షాత్కారణత్వం వ్యుత్పాదయన్నాహ- యదన్నమిత్యాది| బాహ్యా అపి గైరికాదయో ధాతుశబ్దేనోచ్యంతే ఇతి తద్వ్యవచ్ఛేదార్థం ధాతోర్దేహవిశేషణం| అథాహోరాత్రజన్యేషు దేహధాత్వాదిషు కథమగ్నేః కారణత్వమిత్యాహ- ఆహారాదితి- ఏతేనాహారమప్యపేక్ష్యైవ రసాదీంజనయతి| ఆదిగ్రహణేన రక్తాదీని సంగృహ్యంతే||5||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

అన్నమాదానకర్మా తు ప్రాణః కోష్ఠం ప్రకర్షతి| తద్ద్రవైర్భిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదుతాం గతం||6|| సమానేనావధూతోఽగ్నిరుదర్యః పవనోద్వహః| కాలే భుక్తం సమం సమ్యక్ పచత్యాయుర్వివృద్ధయే||7|| ఏవం రసమలాయాన్నమాశయస్థమధః స్థితః| పచత్యగ్నిర్యథా స్థాల్యామోదనాయాంబుతండులం||8||

సంప్రతి సంప్రాప్తస్యాన్నస్యాగ్నినా యథా పాకో భవతి, యథా చ పచ్యమానమన్నం దేహధాత్వాదిరూపతామాపద్యతే, తదాహ- అన్నమిత్యాది| ముఖప్రవేశాదారభ్యాన్నస్య వ్యాపార ఇహోచ్యతే| ఆదానమాహారప్రణయనం కర్మ యస్య స తథా, ప్రకర్షతీతి నయతి| ద్రవైరితి పానీయాదిభిః | భిన్నసంఘాతమితి అవయవశైథిల్యమాపన్నం| కాలే ఇతి బుభుక్షాకాలే| భుక్తం సమమితి మాత్రాప్రకృత్యాదిసమం| సమానేనావధూత ఇతి అగ్నిపార్శ్వస్థితేన సమానేన సంధుక్షితః, అయం చ సమానః ప్రాకృతత్వాద్ బాహ్యో వాయురివ అగ్నేః సంధుక్షణో భవతి న వైషమ్యకరః, వికృతస్తు వైషమ్యం కరోతి; తేన వాతేన విషమోఽగ్నిర్భవతీతి చోపపన్నం భవతి| ఏతే చ ద్రవాదయః పాచకస్యాగ్నేః సహాయా భవంతీత్యనేన గ్రంథేనోచ్యతే; “ఆహారపరిణామకరాస్త్విమే భావా భవంతి; తద్యథా- ఊష్మా, వాయుః, క్లేదః, స్నేహః, కాలః, సమయోగశ్చ” (శా.అ.6) ఇతి| ఉదర్యః పాచక ఇత్యర్థః| ‘పవనోద్వహ’ ఇత్యగ్నివిశేషణం కేచిత్ పఠంతి| సమ్యగితి భుక్తవిశేషణం కేచిత్ పఠంతి; తదా సమ్యగిత్యనేన మాత్రాసామ్యముచ్యతే| సమ్యగ్గ్రహణేన తు ప్రకృత్యాదిసంపదుచ్యతే| ఆయుర్వివృద్ధయే ఇతి శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగానువర్తనాయ తద్వివృద్ధయే చ| రసమలాయేతి తాదర్థ్యే చతుర్థీ| ఆశయస్థమితి ఆమాశయస్థం| అధఃస్థిత ఇత్యనేన అగ్నేరూర్ధ్వజ్వలనస్వభావతయా ఊర్ధ్వస్థాన్నపాకే సామర్థ్యం సూచయతి| అత్రార్థే యథేత్యాదినా దృష్టాంతమాహ||6-8||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

అన్నస్య భుక్తమాత్రస్య షడ్రసస్య ప్రపాకతః| మధురాద్యాత్ కఫో భావాత్ ఫేనభూత ఉదీర్యతే||9|| పరం తు పచ్యమానస్య విదగ్ధస్యామ్లభావతః| ఆశయాచ్చ్యవమానస్య పిత్తమచ్ఛముదీర్యతే||10|| పక్వాశయం తు ప్రాప్తస్య శోష్యమాణస్య వహ్నినా| పరిపిండితపక్వస్య వాయుః స్యాత్ కటుభావతః||11||

ఏవం స్థూలపాకక్రమమభిధాయ, అవాంతరమణుపాకక్రమమాహ- అన్నస్యేత్యాది| భుక్తమాత్రస్యేతి భుక్తానంతరమేవ| షడ్రసస్యేతి ప్రాశస్త్యేనాభిధానం, కింవా షడ్రసస్యాపి ప్రథమం మధురతా నిరుక్తా భవతీతి దర్శయతి| ప్రపాకత ఇతి ప్రథమపాకతః; ప్రశబ్ద ఆదికర్మణి| మధురశ్చాసౌ ఆద్యశ్చేతి మధురాద్యః; కింవా ‘మధురాత్ ప్రాక్ కఫో భావాత్’ ఇతి పాఠః| ఫేనభూత ఇతి ఫేనసదృశోఽఘన ఇత్యర్థః| పరమితి ఆద్యమధురపాకానంతరం| విదగ్ధస్యేతి పక్వాపక్వస్య| అమ్లభావా ఇతి జాతామ్లస్వరూపతః| ఆశయాత్ ఆమాశయాత్| చ్యవమానస్య అధోభాగం వాయునా నీయమానస్య, అనేన చ పిత్తస్థానసంబంధం విదగ్ధాహారస్య దర్శయతి| అచ్ఛమితి అఘనం| ఉదీర్యతే ఇతి పిత్తముత్పద్యతే; అమ్లం చ పిత్తమమ్లభావాదాహారస్య ఉత్పద్యత ఇతి యుక్తమేవ| పక్వాశయం తు ప్రాప్తస్యేతి మలరూపతయా పక్వాశయం గతస్య| శోష్యమాణస్య వహ్నినేతి యద్యప్యూర్ధ్వదాహక్షమో వహ్నిః, తథాఽప్యస్యాధోగతస్య వహ్నినా శోష్యమాణత్వం పక్వాశయగతస్యాప్యుపపన్నం| యతశ్చాధోగమనే సమ్యగ్వహ్నివ్యాపారో నాస్తి, అతః ‘పచ్యమానస్య’ ఇతి పదం పరిత్యజ్య ‘శోష్యమాణస్య’ ఇతి కృతం| పరిపిండితపక్వస్యేతి పరిపిండితరూపతయా మలరూపతయా పక్వస్య| వాయుః స్యాత్ కటుభావత ఇతి పరిపిండితావస్థోద్భూతకటుతా వాయోరుత్పద్యతే| ఏవమీదృశః షడ్రసాహారస్యావస్థాపాకో భవతి| నను యద్యత్రావస్థాపాకవశాత్ షణ్ణామేవ రసానాం కఫాదికర్తృత్వముచ్యతే, తదా “కటుతిక్తకషాయాణాం విపాకః ప్రాయశః కటుః” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినా యో విపాక ఉచ్యతే స విరుధ్యతే, అవస్థాపాకేనైవ బాధితత్వాత్; మైవం, నహ్యవస్థాపాకోఽయం రసస్వభావం నిష్ఠాపాకం బాధతే, కింత్వవస్థాయాం స్వకార్యం కరోతి; తేన రసాదయోఽపి స్వకార్యం కుర్వంతి, అవస్థాపాకోఽపి స్వకీయం కార్యం కరోతి; యథా- మధురతిక్తాదిషడ్రసేఽన్నే ఉపయుక్తే మధురోఽపి స్వకార్యం కరోతి, తిక్తాదయశ్చ స్వకార్యం కుర్వంతి; అయం తు విశేషః- యన్మధురాఖ్యస్యావస్థాపాకస్య మధురాదయః శ్లేష్మజనకా రసా అనుగుణా భవంతి తదా స బహుశ్లేష్మాణం జనయతి, యదా త్వవస్థాపాకో విపరీతకటుకాదిపరిగృహీతో భవతి తదా స్తోకమాత్రం కఫం జనయతి; ఏవం పిత్తజనకేఽవస్థాపాకేఽపి వాచ్యం| “కటుతిక్తకషాయాణాం” (సూ.అ.26) ఇత్యాదినోక్తస్త్రిధా విపాకస్తు రసమలవివేకసమకాలో భిన్నకాల ఏవావస్థాపాకైః సమమితి న విరోధః| స చ భిన్నకాలోఽప్యవస్థాపాకకార్యదోషానుగుణతయాఽననుగుణతయా వా అవస్థాపాకాహితదోషాణాం వర్ధనం క్షపణం వా కరోతీతి తస్యాభిధానం శాస్త్రే ప్రయోజనవదేవ| యద్యపి సర్వమన్నమవస్థాయాం విదహ్యతే, తథాఽపి యేఽత్యర్థం విదాహినస్త ఏవ ‘విదాహినః’ ఇత్యుచ్యంతే, విశేషవిదాహకర్తృత్వాత్| అన్యే త్వాహుః- న షడ్రసాదప్యన్నాత్ సామాన్యేనావస్థాపాకే కఫాద్యుత్పత్తిః, కింతు షడ్రసాదప్యన్నాత్ ప్రథమే పాకే మధురోఽయముద్భూతో రసః స కఫం జనయతి, తథా పిత్తం విదాహావస్థాయాముద్భూతాదమ్లరసాదుత్పద్యతే, ఏవం వాయురపి ఆహారకటుతావస్థాయాం భవతీతి| అన్యే త్వాహుః- యత్- నాన్నస్యాగ్నిసంయోగాన్మధురాద్యావస్థికం భవతి, కింతు కఫాదిస్థానేషు మనుష్యాణాం స్వభావాదేవ మధురాదయో రసాస్తిష్ఠంతి, తే చాన్నం స్వస్వభావం నీత్వా కఫాదీంజనయంతి| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే- “మధురో హృదయాదూర్ధ్వం రసః కోష్ఠే వ్యవస్థితః| తతః సంవర్ధతే శ్లేష్మా శరీరబలవర్ధనః|| నాభీహృదయమధ్యే చ రసస్త్వమ్లో వ్యవస్థితః| స్వభావేన మనుష్యాణాం తతః పిత్తం వివర్ధతే|| అధో నాభ్యాస్తు ఖల్వేకః కటుకోఽవస్థితో రసః| ప్రాయః శ్రేష్ఠతమస్తత్ర ప్రాణినాం వర్ధతేఽనిలః|| తస్మాద్విపాకస్త్రివిధో రసానాం నాత్ర సంశయః” ఇతి| ఇహ తు తత్రేత్యాదిగ్రంథార్థాలోచనయా యథోక్త ఏవ గ్రంథార్థో న్యాయ్యః| తంత్రాంతరే తు శ్లేష్మపిత్తగతమధురామ్లరసౌ వర్ణయంతి, తే కఫాద్యధిగతా రసా అస్మాకమపి పాకసహకారితయా అనుమతా ఏవ| యత్తు శ్లేష్మజనకాంశస్యైవావస్థాపాకే శ్లేష్మకర్తృత్వమిత్యుక్తం, తదనుమతమేవ; ఏవం యః శ్లేష్మజనకోంఽశ ఆహారగతః స స్థానమహిమ్నా తదాహారస్య మధురతామాపాద్య శ్లేష్మాణం విశేషేణ జనయతీతి బ్రూమః| యత్తు, అనేనావస్థాపాకేన కఫపిత్తయోరీరణమాత్రం క్రియతే నతు వృద్ధిః, వృద్ధిః నిష్ఠాపాకే ఏవ భవతీతి వదంతి, తదుపపత్తిశూన్యం భాతి; కించ, అవస్థాపాకాత్ కఫపిత్తయోర్వృద్ధిః, తథా నిష్ఠాపాకాచ్చ మలరూపతయా ఉత్పాద ఇతి యుక్తం పశ్యామః||9-11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

అన్నమిష్టం హ్యుపహితమిష్టైర్గంధాదిభిః పృథక్| దేహే ప్రీణాతి గంధాదీన్ ఘ్రాణాదీనీంద్రియాణి చ||12||

కర్మాంతరేణాప్యన్నస్య పాకః సంపద్యతే, తమాహ- అన్నమిత్యాది| అన్నమిష్టం హ్యుపహితమితి హిశబ్దోఽవధారణే; ఇష్టశబ్దేనేహ ప్రియం హితం చోచ్యతే న ప్రియమాత్రం, అహితస్య ప్రియమాత్రస్య న దేహవ్యవస్థితిః గంధాదితర్పకత్వం చ భవతి; ఉపహితమితి ఉపయుక్తం| ఇష్టైరితి ప్రియహితైః గంధరసరూపస్పర్శశబ్దైః| అత్ర యద్యపి హితత్వమేవ గంధాదీనామాహారగతానాం దేహగతగంధాదిపోషణే ప్రధానం, తథాఽపి ప్రియత్వమప్యాహారగతగంధాదీనాం తదాత్వోపకారకతయా గ్రహీతుం ప్రియత్వహితత్వయోర్ద్వయోరప్యుపాదానం కృతం| దేహే ప్రీణాతి గంధాదీనితి దేహశ్రితాన్ గంధాదీన్ పోషయతి| తథా ఘ్రాణాదీని చ ఘ్రాణదర్శనరసనస్పర్శనశ్రోత్రాణి ఇష్టైర్గంధాదిభిః ప్రీణాతి తర్పయతి, పోషయతీతి యావత్| ఇంద్రియాణ్యపి హి పాంచభౌతికాన్యస్మద్దర్శనే; తాని చ ప్రతిక్షణం క్షీయమాణాని||12||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః| పంచాహారగుణాన్స్వాన్స్వాంపార్థివాదీంపచంతి హి||13||

భౌతికవహ్నివ్యాపారమాహ- భౌమేత్యాది| భౌమాదయః పంచోష్మాణః పార్థివాదిద్రవ్యవ్యవస్థితా జాఠరాగ్నిసంధుక్షితబలా అంతరీయం ద్రవ్యం పచంతః స్వాన్ స్వాన్ పార్థివాదీన్ పూర్వపార్థివగంధత్వాద్యవిలక్షణాన్ గుణాన్ నిర్వర్తయంతి| ఏతదేవ “వివిధమశితపీతలీఢఖాదితం జంతోర్హితమంతరగ్నిసంధుక్షితబలేన యథాస్వేనోష్మణా సమ్యగ్విపచ్యమానం” (సూ.అ.28) ఇత్యాదినా సూత్రాస్థానేఽప్యుక్తం| యద్యపి భూతాగ్నినా పార్థివాదిద్రవ్యం పచ్యతే, తథాఽపి పార్థివాదిద్రవ్యాణాం పాకేనైతదేవ జననం యద్విశిష్టగుణయుక్తత్వం, తేన పాకేన జన్యమానేఽపి ద్రవ్యే గుణా ఏవ జన్యంత ఇత్యభిప్రాయేణ పార్థివాదీనాహారగుణాంజనయంతీత్యుచ్యతే| అనేన గుణజననమేవాగ్నినోచ్యతే; న ద్రవ్యజననం| కింవా ఆహారాశ్చ గుణాశ్చేతి విగ్రహాదాహారశబ్దేన ఆహారాధికరణరూపం ద్రవ్యమపి గృహ్యతే| పార్థివాదీనితి పార్థివాప్యతైజసవాయవీయనాభసాన్| తత్ర జాఠరాగ్నిః సర్వానేవాహారరసమలవిపాకాన్ పచతి, భౌతికాస్త్వగ్నయః స్వాన్ స్వాన్ గుణాంజనయంతి| ఉక్తం చ- “జాఠరేణాగ్నినా పూర్వం కృతే సంఘాతభేదే పశ్చాద్భూతాగ్నయః పంచ స్వం స్వం ద్రవ్యం పచంతి” ఇతి| అయం చ భూతాగ్నివ్యాపారో ధాతుష్వప్యస్తి, యతో ధాతుష్వపి పంచభూతాని సంతి, తత్రాపి ధాత్వగ్నివ్యాపారో భూతాగ్నివ్యాపారశ్చ జాఠరాగ్నిక్రమేణైవోక్తో జ్ఞేయః||13||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

యథాస్వం స్వం చ పుష్ణంతి దేహే ద్రవ్యగుణాః పృథక్| పార్థివాః పార్థివానేవ శేషాః శేషాంశ్చ కృత్స్నశః||14||

అగ్నిపక్వానాహారగుణానాహ- యథాస్వమిత్యాది| యథాస్వమితి యద్యస్యాత్మీయం; సజాతీయా ద్రవ్యగుణా సజాతీయాన్ ద్రవ్యగుణాన్ పుష్ణంతి| తేన ద్రవ్యాణి పార్థివాదిద్రవ్యరూపాణి దేహధాతుదోషమలాఖ్యాని పుష్ణంతి, గుణాస్తు పాకస్థితగంధస్నేహౌష్ణ్యగౌరవాదయః దేహగంధస్నేహౌష్ణ్యగౌరవాదీన్ పుష్ణంతి| యథాస్వమిత్యాదిశబ్దార్థం స్ఫోరయతి- పార్థివా ఇత్యాది| పార్థివా ఆహారద్రవ్యగుణా దేహగతాన్ పార్థివానేవ ద్రవ్యగుణాన్ పుష్ణంతి| ఆహారద్రవ్యగుణా ఇత్యత్ర ద్రవ్యగతగుణా ఏవ ఉచ్యంతే| ద్రవ్యపోషణం తు గుణపోషణేన లభ్యతే, గుణపోషణం ద్రవ్యపోషణమంతరా కర్తుమశక్యత్వాత్||14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

సప్తభిర్దేహధాతారో ధాతవో ద్వివిధం పునః| యథాస్వమగ్నిభిః పాకం యాంతి కిట్టప్రసాదవత్ ||15||

భూతాగ్నివ్యాపారం దర్శయిత్వా ధాత్వగ్నివ్యాపారం దర్శయన్నాహ- సప్తభిరిత్యాది| దేహధాతార ఇతి విశేషేణ దేహధారకాః| ద్వివిధమితి ద్విప్రకారం పాకం| తదేవ ప్రకారద్వయమాహ- కిట్టప్రసాదవదితి; కిట్టప్రసాదరూపమిత్యర్థః| శుక్రస్య యద్యపి కిట్టవాన్ పాకో న భవతి, తథాఽపి బహూనాం కిట్టవత్త్వాద్ ద్వివిధమితి నిర్దేశశ్ఛత్రిణో గచ్ఛంతీతి న్యాయాజ్జ్ఞేయః| పునరితి జాఠరాగ్నిపాకానంతరం||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రసాదజః||16||

పాకజన్యానాం రసాదీనాముత్పాదం క్రమేణాహ- రసాదిత్యాది| రసాద్రక్తం ప్రసాదజం, తతో రక్తాన్మాంసం ప్రసాదజం, మాంసాన్మేదః ప్రసాదజమిత్యాది యావచ్ఛుక్రాద్గర్భః ప్రసాదజ ఇతి| ప్రసాదజశబ్దేన రసాదిభ్యః ప్రసాదాంశజన్యా రక్తాదయః, కిట్టాంశజన్యాస్తు వక్ష్యమాణాః కఫాదయ ఇతి| శుక్రాత్తు నిర్మలతయా ప్రసాదజ ఏవ గర్భో భవతి, నతు మలజన్యం కించిత్| కేచిత్తు శుక్రమలతయా శ్మశ్రూణి వదంతి; తన్న, తంత్రేఽనభిధానాత్| తథా శుక్రమలం యది శ్మశ్రూణి స్యుస్తదా స్త్రీణామపి సశుక్రతయా శ్మశ్రూణి భవేయుః; స్త్రియశ్చ సశుక్రా ఏవ, పరం తాసాం శుక్రం గర్భారంభకం న భవతీత్యాది ప్రతిపాదితం ప్రాక్| అన్యే తు గర్భప్రసాదజశబ్దేన నపుంసకేన ఓజోఽభిదధతి| ప్రసాదజ ఇత్యత్ర జాతశబ్దః పోషణ ఏవ వర్తతే, నాపూర్వోత్పాదే; రక్తాదయో హి గర్భాత్ప్రభృత్యేవోత్పన్నా రసాదిభిః పోష్యంతే; రక్తాదయో హి గర్భప్రభృత్యేవ పోష్యంతే| తత్ర చ త్రిధాతూత్పాదే వ్యాఖ్యాతారో వర్ణయంతి- తత్ర రసః స్వాగ్నిపచ్యమానో రక్తతాం యాతి, రక్తం మాంసతామిత్యాది పూర్వపూర్వధాతుపరిణామాదుత్తరోత్తరధాతూత్పాదః; యథా క్షీరాద్దధి భవతి, దధ్నో నవనీతం, నవనీతాద్ఘృతం, ఘృతాద్ ఘృతమండః, ఇత్యేకః పక్షః| కింవా రస ఏవ రక్తం ప్రథమం ప్లావయతి, తత్ర చ రక్తస్థానసంబంధాద్రక్తసాదృశ్యమనుభవతి, రక్తం చ రక్తసమానేనాంశేన పోషయతి; తతో రక్తమాప్లావ్య మాంసమాప్లావయతి, తత్రాపి మాంసపోషణం కరోతి, మాంససాదృశ్యతామనుభవతి; ఏవం ఉత్తరోత్తరధాతూన్ రస ఏవాప్లావయతి వర్ధయతి చ; యథా కేదారనిషిక్తం కుల్యాజలం ప్రత్యాసన్నాం కేదారీం తర్పయిత్వా క్రమేణ కేదారికాంతరాణి ఆప్లావయతి| కింవా ఆహారరసస్య ఉత్పన్నో భిన్నైరేవ మార్గై రసరుధిరాదీని సమానేనాంశేన తర్పయతి, తత్ర చ యః ప్రత్యాసన్నో ధాతుస్తత్పోషకో ధాతుభాగస్తం శీఘ్రం పుష్ణాతి, యస్తు విదూరో ధాతుస్తస్య విదూరమార్గతయా చిరేణ పోషణం భవతి, ఏవం భిన్నైరేవ మార్గైర్ధాతూనాం పోషణం భవతి; యథా ఖలే ఉత్పతితానాం కపోతానాం భిన్నదిగ్గామినాం స్వీయస్వీయమార్గేణైవ గచ్ఛతాం గమ్యదేశస్య ప్రత్యాసన్నవిప్రకృష్టత్వాదిభేదేన శీఘ్రం చిరేణ చ గమనం భవతి, తద్వత్| ఇతి క్షీరదధిన్యాయ-కేదారీకుల్యాన్యాయ-ఖలేకపోతన్యాయాత్త్రేధా ధాతుపోషణక్రమః| తత్రేహ శబ్దార్థపర్యాలోచనయా కేదారీకుల్యాన్యాయః క్షీరదధిన్యాయో వా సంగత ఏవః, ఖలేకపోతన్యాయస్తు మనాగ్దుర్ఘటః| తస్మిన్ హి పక్షే రసాద్రక్తం ప్రసాదజమిత్యర్థవ్యుత్పాదనం దుఃశకం, ప్రపంచితం చైతద్వివిధాశితపీతీయే, తత్రైవానుసరణీయః ప్రపంచః| నను, వివిధాశితపీతీయే ఆహారరసాద్రసాదిపుష్టిరుక్తా “పుష్యంతి త్వాహారరసాద్రసరుధిర” (సూ.అ.28) ఇత్యాదినా; తత్ర రసద్వయం స్వీకృతం, ఇహ త్వేక ఏవ రక్తపోషకో రస ఇతి కథం న విరోధః? మైవం, తత్రాపి ఆహారరసశబ్దేన ఆహారజః ప్రసాదోఽభిధీయతే, స చ రసగ్రహణగృహీత ఏవ| యతో ద్వివిధో రసః- స్థాయీ, పోషకశ్చేతి; తేన తత్ర ధాతుపోషకపోష్యరసాంశయోర్భేదవివక్షయా భేద ఉక్తః; ఇహ స్థాయీపోషకరసాంశావప్యేకతయా నిర్దిష్టౌ, స్థాయిరసపోషకరసభాగయోః స్థానభేదాద్యభావాదేకత్వం; ఏవం కృత్వా సప్తధాతుకం శరీరముచ్యతే| ఏతదపి వివిధాశితపీతీయే ఏవ ప్రపంచితం||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

రసాత్ స్తన్యం తతో రక్తమసృజః కండరాః సిరాః| మాంసాద్వసా త్వచః షట్ చ మేదసః స్నాయుసంభవః ||17||

ధాతూనాం పోషణమభిధాయోపధాతుపోషణమాహ- రసాత్ స్తన్యమిత్యాది| రసాత్ స్తన్యం ప్రసాదజం, తథా రక్తమపి రజఃసంజ్ఞం రసాదేవ ప్రసాదభాగజన్యం; ఉక్తం చ సుశ్రుతే- “రసాదేవ స్త్రియా రక్తం రజఃసంజ్ఞం ప్రవర్తతే” (సు.సూ.అ.14) ఇతి| ఏతచ్చ రజో రసజన్యమపి సూక్ష్మతయా చిరేణైవ జాయతే; యదుక్తం సుశ్రుతే- “ఏవం మాసేన రసః శుక్రభవతి, స్త్రీణాం చార్తవం” (సు.సూ.అ.14) ఇతి| అస్రజః కండరాః స్థూల స్నాయవః, మేదసస్తు సూక్ష్మస్నాయుపోషణం ‘మేదసః స్నాయుసంభవః’ ఇత్యనేన వక్తవ్యం| ఇహ హి కండరాశబ్దేన స్థూలస్నాయురుచ్యతే, సుశ్రుతే తు స్థూలసిరా| తే చ స్తన్యాదయో ధాత్వంతరాపోషణాచ్ఛరీరపోషకా అప్యుపధాతుశబ్దేనోచ్యంతే, రసాదయస్తు శరీరధారకతయా ధాత్వంతరపోషకతయా చ ధాతుశబ్దేనోచ్యంతే; ఉక్తం చ భోజే- “సిరాస్నాయురజఃస్తన్యత్వచో గతివివర్జితాః| ధాతుభ్యశ్చోపజాయంతే తస్మాత్త ఉపధాతవః” ఇతి| అత్రాపి హి ‘ధాతుభ్యశ్చోపజాయంతే’ ఇత్యనేన జాయంత ఏవ, పరం న జనయంతీత్యుక్తం| శుక్రం తు ఓజోజనకత్వాద్ ధాత్వంతర్గతమేవ| ఓజస్తు ఇహ న ధాతుషు నాప్యుపధాతుషు పఠితం, తస్య సప్తధాతుసారరూపతయా సప్తధాత్వంతరగతత్వాదేవ, అత ఏవ తస్యాగ్నిరపి పృథఙ్నోక్తః||17||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

కిట్టమన్నస్య విణ్మూత్రం, రసస్య తు కఫోఽసృజః| పిత్తం, మాంసస్య ఖమలా, మలః స్వేదస్తు మేదసః||18|| స్యాత్కిట్టం కేశలోమాస్థ్నో, మజ్జ్ఞః స్నేహోఽక్షివిట్త్వచాం| ప్రసాదకిట్టే ధాతూనాం పాకాదేవంవిధర్చ్ఛతః ||19|| పరస్పరోపసంస్తబ్ధా ధాతుస్నేహపరంపరా |20|

ప్రసాదభాగోత్పాదమభిధాయ మలభాగోత్పాదమాహ- కిట్టమిత్యాది| రసస్య కఫ ఇతి రసే పచ్యమానే కిట్టం కఫో భవతి, ప్రసాదశ్చ రక్తం; ఏవం రక్తాదిమలేఽపి జ్ఞేయం| మాంసస్య ఖమలా ఇతి కర్ణాక్షినాసాస్యప్రజననమలాః| మలః స్వేదస్తు మేదస ఇతి స్వేదో యద్యపి ఉదకవిశేష ఏవ ఉక్తస్తథాఽపి తస్య మేదోమలత్వేనైవోత్పతిః; కింవా, ఉదకాదపి స్వేదో భవతి మేదోమలతయా చ భవతి, యథా- కఫోఽవస్థాపాకాద్ రసమలతయా చ భవతి| అస్థిమలం నఖోఽపి సుశ్రుతప్రామాణ్యాదున్నేయః| తత్ర హి “నఖలోమ చ” (సు.సూ.అ.46) ఇత్యనేనాస్థిమలత్వం నఖస్యోక్తం| ఉక్తం చ వివిధాశితపీతీయే- “కిట్టాత్ కేశనఖాదయః పుష్యంతి” (సూ.అ.28) ఇతి; కింతు శారీరేఽస్థిగణనాయాం “వింశతిర్నఖా” (శా.అ.7) ఇత్యనేనాస్థిత్వేన ప్రోక్తాః| ఏవముక్తేన క్రమేణ ప్రసాదకిట్టే ద్విధా ఋచ్ఛతో భవత ఇత్యర్థః| సంప్రతి పోష్యేణాపి రక్తేన రసస్యాప్యాయనం క్రియతే, తథా మాంసేనాపి రక్తస్యేత్యాది పరస్పరం ధాతూనాముత్పాదకత్వమాహ- పరస్పరేత్యాది| ధాతుస్నేహపరంపరా పరస్పరోపసంస్తబ్ధేతి అన్యోన్యముపస్నేహేన సంస్తబ్ధత్వాత్ సంతర్పితేతి యావత్||18-19||-

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

వృష్యాదీనాం ప్రభావస్తు పుష్ణాతి బలమాశు హి||20|| షడ్భిః కేచిదహోరాత్రైరిచ్ఛంతి పరివర్తనం| సంతత్యా భోజ్యధాతూనాం పరివృత్తిస్తు చక్రవత్||21|| (ఇత్యుక్తవంతమాచార్యం శిష్యస్త్విదమచోదయత్| రసాద్రక్తం విసదృశాత్ కథం దేహేఽభిజాయతే||22|| రసస్య చ న రాగోఽస్తి స కథం యాతి రక్తతాం| ద్రవాద్రక్తాత్స్థిరం మాంసం కథం తజ్జాయతే నృణాం||23|| ద్రవధాతోః స్థిరాన్మాంసాన్మేదసః సంభవః కథం| శ్లక్ష్ణాభ్యాం మాంసమేదోభ్యాం ఖరత్వం కథమస్థిషు||24|| ఖరేష్వస్థిషు మజ్జా చ కేన స్నిగ్ధో మృదుస్తథా| మజ్జ్ఞశ్చ పరిణామేన యది శుక్రం ప్రవర్తతే||25|| సర్వదేహగతం శుక్రం ప్రవదంతి మనీషిణః| తథాఽస్థిమధ్యమజ్జ్ఞశ్చ శుక్రం భవతి దేహినాం||26|| ఛిద్రం న దృశ్యతేఽస్థ్నాం చ తన్నిఃసరతి వా కథం| ఏవముక్తస్తు శిష్యేణ గురుః ప్రాహేదముత్తరం||27|| తేజో రసానాం సర్వేషాం మనుజానాం యదుచ్యతే| పిత్తోష్మణః స రాగేణ రసో రక్తత్వమృచ్ఛతి||28|| వాయ్వంబుతేజసా రక్తమూష్మణా చాభిసంయుతం| స్థిరతాం ప్రాప్య మాంసం స్యాత్ స్వోష్మణా పక్వమేవ తత్ ||29|| స్వతేజోఽంబుగుణస్నిగ్ధోద్రిక్తం మేదోఽభిజాయతే| పృథివ్యగ్న్యనిలాదీనాం సంఘాతః స్వోష్మణా కృతః||30|| ఖరత్వం ప్రకరోత్యస్య జాయతేఽస్థి తతో నృణాం| కరోతి తత్ర సౌషిర్యమస్థ్నాం మధ్యే సమీరణః||31|| మేదసస్తాని పూర్యంతే స్నేహో మజ్జా తతః స్మృతః| తస్మాన్మజ్జ్ఞస్తు యః స్నేహః శుక్రం సంజాయతే తతః||32|| వాయ్వాకాశాదిభిర్భావైః సౌషిర్యం జాయతేఽస్థిషు| తేన స్రవతి తచ్ఛుక్రం నవాత్ కుంభాదివోదకం||33|| స్రోతోభిః స్యందతే దేహాత్ సమంతాచ్ఛుక్రవాహిభిః | హర్షేణోదీరితం వేగాత్ సంకల్పాచ్చ మనోభవాత్||34|| విలీనం ఘృతవద్వ్యాయామోష్మణా స్థానవిచ్యుతం| బస్తౌ సంభృత్య నిర్యాతి స్థలాన్నిమ్నాదివోదకం)||35||

వృష్యాదిద్రవ్యాణాం ధాతుపరంపరాక్రమేణ శుక్రజననాదికార్యం నిషేధయన్నాహ- వృష్యాదీనామిత్యాది| ఆదిశబ్దేన బల్యభేదనాదీని గ్రాహయతి| వృష్యాదీనాం క్షీరాదిద్రవ్యాణాం ప్రభావో బలం శీఘ్రం పుష్ణాతి, తతస్తే క్షీరాదయః ప్రభావవర్ధితబలాః శీఘ్రమేవాన్నకార్యం శుక్రజననాది కుర్వంతి, న యథోక్తధాతుక్రమేణేత్యర్థః| కింవా వృష్యాదీనాం క్షీరాదిద్రవ్యాణాం యః ప్రభావః స ఆశు బలం పుష్ణాతి స్వజన్యానాం శుక్రాదీనామిత్యర్థః; హిశబ్దోఽవధారణే; ఏవం వృష్యాదీనాం ప్రభావాచ్ఛుక్రాద్యుత్పత్తిః శీఘ్రం భవతి| అథోత్సర్గతః కియతా కాలేన ధాతుపరివృత్తిర్భవతీత్యాహ- షడ్భిరిత్యాది| షడ్భిరహోరాత్రై రసస్య శుక్రరూపతయా పరివర్తనం భవతీతి కేచిదిచ్ఛంతి| తత్రోత్పన్నో రసో రక్తమేకేనాహోరాత్రేణ యాతి, ఏవం రసోత్పత్తిదినం పరిత్యజ్య షడహేన శుక్రతా భవతి; యదా తు రసోత్పత్తిదినమపి ప్రక్షిప్యతే తదా షడ్భిర్దినైరతిక్రాంతైః సప్తమే శుక్రభావతయా పరివర్తనం భవతీతి జ్ఞేయం| ఉక్తం హి పరాశరే- “ఆహారోఽద్యతనః శ్వో హి రసత్వం గచ్ఛతి నృణాం| శోణితత్వం తృతీయేఽహ్ని, చతుర్థే మాంసతామపి|| మేదస్త్వం పంచమే, షష్ఠే త్వస్థిత్వం, సప్తమే త్వియాత్| మజ్జతాం, శుక్రతాం యాతి నియమాదష్టమే నృణాం” ఇతి| ఏవదప్యుపయోగదినం సంపూర్ణం పరిత్యజ్యైవ వ్యాఖ్యాతవ్యమిత్యాహుః| కించ రసధాతోః రక్తధాతురూపతయా చ పరిణమనం యత్తదపి షష్ఠదిననిర్వర్త్యమేవేతి| యదుక్తం సుశ్రుతే- “స ఖల్వాప్యో రస ఏకైకస్మిన్ ధాతౌ త్రీణి త్రీణి కలాసహ స్రాణ్యవతిష్ఠతి దశ చ కలాః, ఏవం మాసేన రసః శుక్రీభవతి” (సు.సూ.అ.14) ఇతి| తేనైతత్పక్షద్వయమపి కేచిదిత్యాదినా దర్శయతి| స్వమతమాహ- సంతత్యేత్యాది| భోజ్యే ఉపయుక్తే సతి ధాతూనాం రసాదీనాం చక్రవత్ పరివృత్తిర్భవతి అవిశ్రాంతా సముత్పత్తిర్ధాతూనాం భవతి| చక్రదృష్టాంతేన తు పరివృత్తికాలానియమం దర్శయతి; యథా చక్రం పానీయోద్ధారణార్థం నియుక్తం బాహ్యమానం బాహుబలప్రకర్షాత్ కదాచిదాశ్వేవ పరివర్తతే, కదాచిద్ బాహుబలమాంద్యాచ్చిరేణ; ఏవం ధాతవోఽపి అగ్న్యాదిసౌష్ఠవాచ్ఛీఘ్రమేవ పరివర్తంతే, అగ్న్యాదివైగుణ్యే చిరేణ పరివర్తంతే ఇతి; ఏవం సుశ్రుతేనాపి “శబ్దార్చిర్జలసంతానవదణునా విశేషేణానుధావత్యేవ శరీరం కేవలం” (సు.సూ.అ.14) ఇత్యత్ర దృష్టాంతత్రయేణ రసపరిణామోఽపి అగ్న్యాదిభేదేన ప్రకృష్టాప్రకృష్టకాలజ ఉక్త ఏవ| తత్ర హి జలసంతానదృష్టాంతేన చిరేణ మాసపర్యంతేన శుక్రతాపత్తీ రసస్యోక్తా, శబ్దసంతానదృష్టాంతేన తు నాతిశీఘ్రం నాతిచిరాచ్చ శుక్రోత్పత్తిరుక్తా, అర్చిఃసంతానదృష్టాంతేన త్వతిశీఘ్రం శుక్రోత్పత్తిరుక్తా| తథాఽన్యత్రాప్యుక్తం- “కేచిదాహురహోరాత్రాత్, షడ్రాత్రాదపరే, పరే| మాసేన యాతి శుక్రత్వమన్నం పాకక్రమాదితి”| తదేతత్ సకలం చక్రదృష్టాంతేన గృహీతం జ్ఞేయం||20-35||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

వ్యానేన రసధాతుర్హి విక్షేపోచితకర్మణా| యుగపత్ సర్వతోఽజస్రం దేహే విక్షిప్యతే సదా||36|| క్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాద్రసః సజ్జతి యత్ర సః| కరోతి వికృతిం తత్ర ఖే వర్షమివ తోయదః||37|| దోషాణామపి చైవం స్యాదేకదేశప్రకోపణం |38|

అథ కోఽన్నరసం రక్తాదిధాతుపోషకం ప్రేరయతి; యేన తత్ర తత్ర రసః సర్పతీత్యాహ- వ్యానేనేత్యాది| రసరూపో ధాతుః, కింవా రసతీతి రసో ద్రవధాతురుచ్యతే, తేన రుధిరాదీనామపి ద్రవాణాం గ్రహణం భవతి; విక్షేపః ఉచితం ప్రాకృతం కర్మ యస్య స విక్షేపోచితకర్మా; తేన వ్యానేన, యుగపదితి ఏకకాలం, సర్వత ఇతి సర్వస్మిన్ దేహే, విక్షిప్యతే ఇతి నీయతే, అజస్రమితి అవిశ్రాంతం విక్షిప్యతే, సదేతి సర్వకాలం| నన్వేవం సర్వత్ర రసవిక్షేపే కథమేకదేశే రసాదౌ వికారాశ్రయో దృశ్యత ఇత్యాహ- క్షిప్యమాణ ఇత్యాది| ఖవైగుణ్యాదితి స్రోతోవైగుణ్యాత్| సజ్జతీతి తిష్ఠతి| వికారం కురుతే ఇతి రసాశ్రయివికారం కురుతే; రసోఽపి హి వికారకరణే ఆశ్రయతయా వ్యాప్రియతే, తేనేహ తస్య కర్తృత్వం యుక్తం| ఖే వర్షమివ తోయద ఇతి యథా చండేన వాయునా నీయమానో మేఘో యత్ర సక్తో భవతి తత్రైవ వర్షం కరోతి, తథా రసోఽపీత్యర్థః| యథా రస ఏకదేశే వికారం కరోతి, ఏవం దోషా అప్యేకదేశవికారం కుర్వంతీత్యాహ- దోషాణామిత్యాది| సుశ్రుతోఽప్యాహ- “కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం| యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే” (సు.సూ.అ.24) ఇతి||36-37||-

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

ఇతి భౌతికధాత్వన్నపక్తౄణాం కర్మ భాషితం||38|| అన్నస్య పక్తా సర్వేషాం పక్తౄణామధిపో మతః| తన్మూలాస్తే హి తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః||39|| తస్మాత్తం విధివద్యుక్తైరన్నపానేంధనైర్హితైః| పాలయేత్ ప్రయతస్తస్య స్థితౌ హ్యయుర్బలస్థితిః||40|| యో హి భుంక్తే విధిం త్యాక్త్వా గ్రహణీదోషజాన్ గదాన్| స లౌల్యాల్లభతే శీఘ్రం, వక్ష్యంతేఽతః పరం తు తే||41||

ఉక్తమగ్నీనాం కర్మ ఉపసంహరతి- ఇతి భౌతికేత్యాది| భౌతికాః పంచ, ధాత్వగ్నయః సప్త, అన్నపక్తైకః| అత్ర చ యాన్యగ్న్యంతరాణి ఉపధాతుమలాదిగతాని తాన్యప్యవరుద్ధాని భూతాగ్నిష్వేవ; కింవా, అప్రాధాన్యాదన్యాన్యకించిత్కరాణి నోక్తాని| సర్వాగ్నిషు జాఠరాగ్నేః ప్రాధాన్యమాహ- అన్నస్యేత్యాది| ప్రాధాన్యే హేతుమాహ- తన్మూలా ఇత్యాది| తన్మూలత్వే హేతుగర్భవిశేషణమాహ- తద్వృద్ధీత్యాది| తస్య జాఠరాగ్నేః వృద్ధ్యా వృద్ధ్యాత్మకాః క్షయేణ చ క్షయాత్మకా యస్మాదిహాగ్నయస్తస్మాదన్వయవ్యతిరేకార్థవిధాయిత్వాత్తన్మూలా ఇత్యర్థః| యతశ్చాయమంతరగ్నిర్మూలం సర్వత్ర తస్మాత్తం పాలయేదితి యోజ్యం| విధివద్యుక్తైరిత్యత్ర ఆహారవిధియోగాదుపయుక్తైః| ఆయుర్బలస్థితిరితి అన్నపాచకాగ్నిస్థితౌ ఆయుర్బలస్థిత్యా అన్యేఽప్యతిప్రేయా వర్ణాదయో లక్షణీయాః| విపర్యయే దోషమాహ- యో హీత్యాది| గ్రహణీదోషజానితి గ్రహణ్యాశ్రితదోషజాన్| ఏతేన వక్ష్యమాణలక్షణాశ్చత్వారో గ్రహణీవికారా విశేషేణ గ్రహణీదోషశబ్దవాచ్యా గృహ్యంతే, తథాఽగ్నిమాంద్యాజీర్ణాదయశ్చ గ్రహణ్యాశ్రితా రోగా గృహ్యంతే| అగ్నిమాంద్యాజీర్ణాదయస్తు యద్యపి గ్రహణ్యాశ్రితత్వేన గ్రహణీరోగా ఏవ, తథాఽపీహ గ్రహణీరూపనాడీవ్యాపారవైపరీత్యేన యే జాయంతే త ఏవ ముఖ్యగ్రహణీశబ్దవాచ్యాశ్చత్వారో రోగాః| యతో ‘అధస్తు పక్వమామం వా’ ఇత్యాదినా గ్రహణీగదసామాన్యలక్షణవిశిష్టమేవ గ్రహణీగదం గ్రహణీప్రాకృతవ్యాపారోపమర్దేన జాయమానం వక్ష్యతి| వక్ష్యతి చ గ్రహణ్యా దుష్టమదుష్టం చ రూపం “అపక్వం ధారయత్యన్నం పక్వం సృజతి పార్శ్వతః| సా దుష్టా బహుశో భుక్తమామమేవ విముంచతి” ఇతి| న చేయం పక్వాన్నవిమోక్షలక్షణా దుష్టిరగ్నిదోషే ఆమాద్యజీర్ణే వా| అనేన విశేషాభిధేయగ్రహణీశబ్దత్వం గ్రహణ్యాశ్రితదోషజన్యగ్రహణీగదస్యైవేహోచ్యతే; అగ్నిదోషాణాం న విశేషాద్గ్రహణీగదత్వం; అతిసారే యద్యపి పక్వాన్నముంచనమస్తి, తథాఽపి తస్య భిన్నసంప్రాప్తికత్వాత్ తథా చికిత్సాభేదాద్ గ్రహణీదోషాదన్యత్వముక్తం||38-41||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

అభోజనాదజీర్ణాతిభోజనాద్విషమాశనాత్| అసాత్మ్యగురుశీతాతిరూక్షసందుష్టభోజనాత్||42|| విరేకవమనస్నేహవిభ్రమాద్వ్యాధికర్షణాత్| దేశకాలర్తువైషమ్యాద్వేగానాం చ విధారణాత్||43|| దుష్యత్యగ్నిః, స దుష్టోఽన్నం న తత్ పచతి లఘ్వపి| అపచ్యమానం శుక్తత్వం యాత్యన్నం విషరూపతాం ||44||

ఏవం వ్యవస్థితే సామాన్యేన గ్రహణీదోషవికారణాం హేత్వాదీన్యాహ- అభోజనాదిత్యాది| కాలశబ్దేన చ సంవత్సరాత్మకః కాల ఉచ్యతే| దేశవైషమ్యం దేశవ్యాపత్; సా చ జనపదోద్ధ్వంసనీయే ప్రోక్తా| ఋతుశబ్దేన తు శిశిరాద్యృతుః| కాలవైషమ్యేణ సర్వేషామృతూనాం వైషమ్యం గృహ్యతే, ఋతువైషమ్యేణ ద్వ్యేకర్తువైషమ్యమితి విశేషః| శుక్తత్వమితి అమ్లతాం| విషరూపతామితి యథా విషం బహువికారకారి భవతి తథా తద్రూపతాం, అనేన సర్వ ఏవాజీర్ణభేదా అవరుద్ధా జ్ఞేయాః, యే తంత్రాంతరే “ఆమం విదగ్ధం విష్టబ్ధం కఫపిత్తానిలైః క్రమాత్| అజీర్ణం కేచిదిచ్ఛంతి చతుర్థం రసశేషతః” (సు.సూ.అ.46) ఇత్యనేనోక్తాః||42-44||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

తస్య లింగమజీర్ణస్య విష్టంభః సదనం తథా| శిరసో రుక్ చ మూర్చ్ఛా చ భ్రమః పృష్ఠకటిగ్రహః||45|| జృంభాఽంగమర్దస్తృష్ణా చ జ్వరశ్ఛర్దిః ప్రవాహణం| అరోచకోఽవిపాకశ్చ, ఘోరమన్నవిషం చ తత్||46|| సంసృజ్యమానం పిత్తేన దాహం తృష్ణాం ముఖామయాన్| జనయత్యమ్లపిత్తం చ పిత్తజాంశ్చాపరాన్ గదాన్||47|| యక్ష్మపీనసమేహాదీన్ కఫజాన్ కఫసంగతం| కరోతి వాతసంసృష్టం వాతజాంశ్చ గదాన్ బహూన్||48|| మూత్రరోగాంశ్చ మూత్రస్థం కుక్షిరోగాన్ శకృద్గతం| రసాదిభిశ్చ సంసృష్టం కుర్యాద్రోగాన్ రసాదిజాన్||49||

తస్యేతి సామాన్యాజీర్ణస్య లక్షణం| విష్టంభ ఇతి విష్టంభోఽప్రచలనరూపతయాఽవస్థానం| ఘోరమన్నవిషం చ తత్ పిత్తేన సంసృజ్యమానమిత్యాదినా పిత్తాదిదుష్టస్యాజీర్ణస్య లక్షణమాహ| ఏతచ్చ పిత్తాదిసంసర్గకృతం లక్షణం, అజీర్ణస్య కోష్ఠమాత్రగతత్వేన యక్ష్మాదివికారకరణేఽసామర్థ్యోపలబ్ధేః| అమ్లపిత్తం చేతి అమ్లగుణోద్రిక్తం పిత్తం| అస్య తంత్రాంతరే లక్షణముక్తం- “అవిపాకక్లమోత్క్లేదతిక్తామ్లోద్గారగౌరవైః| హృత్కంఠదాహారుచిభిశ్చామ్లపిత్తం వినిర్దిశేత్” ఇతి| యక్ష్మణస్త్రిదోషజత్వేఽపి స్రోతోఽవరోధే కఫవ్యాపారప్రాధాన్యాదిహ కఫజత్వముక్తం| కిట్టధాతుయోగేన రసశేషాన్నస్య గదానాహ- మూత్రరోగాంశ్చేత్యాది| రసాదిజానిత్యత్ర యే రసాదిజా అరుచ్యాదయ ఉక్తాస్తే భవంతీతి జ్ఞేయం||45-49||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

విషమో ధాతువైషమ్యం కరోతి విషమం పచన్| తీక్ష్ణో మందేంధనో ధాతూన్ విశోషయతి పావకః||50||

అజీర్ణలక్షణమభిధాయ అగ్నిదోషలక్షణమాహ- విషమ ఇత్యాది| తీక్ష్ణాగ్నికార్యమాహ- తీక్ష్ణమిత్యాది| అత్ర మందేంధన ఇత్యనేన తీక్ష్ణోఽపి యది శుచీంధనో భవతి తదా ధాతుపోషణం భవతీతి దర్శయతి||50||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

యుక్తం భుక్తవతో యుక్తో ధాతుసామ్యం సమం పచన్|51|

అగ్నిప్రసంగాత్ సమాగ్నేః కార్యమాహ- యుక్తమిత్యాది| యుక్త ఇతి సమః| యుక్తమన్నం పచన్ ధాతుసామ్యం కరోతీత్యర్థః| సమశబ్దేన సమానో వాయురగ్నిసహాయో గృహ్యతే| కింవా యుక్తవాయుతయా ధాతుసామ్యం కరోతి, యుక్తశబ్దేన చ కఫపిత్తసామ్యమగ్నౌ గృహ్యతే| యతః “సమః సమైః” (వా.సూ.అ.1) ఇతి వచనేన దోషాణాం సమత్వేనైవ సమాగ్నిత్వముక్తం|51|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

దుర్బలో విదహత్యన్నం తద్యాత్యూర్ధ్వమధోఽపి వా||51|| అధస్తు పక్వమామం వా ప్రవృత్తం గ్రహణీగదః| ఉచ్యతే సర్వమేవాన్నం ప్రాయో హ్యస్య విదహ్యతే||52|| అతిసృష్టం విబద్ధం వా ద్రవం తదుపదిశ్యతే| తృష్ణారోచకవైరస్యప్రసేకతమకాన్వితః||53|| శూనపాదకరః సాస్థిపర్వరుక్ ఛర్దనం జ్వరః| లోహామగంధిస్తిక్తామ్ల ఉద్గారశ్చాస్య జాయతే||54||

మందాగ్నివ్యాపారమాహ- దుర్బల ఇత్యాది| ఉక్తవికారేషు ప్రధానత్వేన అధ్యాయప్రకృతం గ్రహణీదోషవికారం నిర్ధారయన్నాహ- అధస్త్విత్యాది| పక్వమామం వేతి వాశబ్దః సముచ్చయే; తేన కించిత్పక్వం కించిదపక్వం చ| కుతః పక్వాపక్వం సృజతీత్యాహ- సర్వమేవాన్నం ప్రయో హ్యస్య విదహ్యతే ఇతి; పక్వాపక్వం భవతి| అతిసృష్టమితి విముక్తం| తమ ఏవ తమకః||51-54||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

పూర్వరూపం తు తస్యేదం తృష్ణాఽఽలస్యం బలక్షయః| విదాహోఽన్నస్య పాకశ్చ చిరాత్ కాయస్య గౌరవం||55||

పూర్వరూపే విదాహోఽన్నస్యేతి విశిష్టో దాహో విదాహః||55||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

అగ్న్యధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాద్గ్రహణీ మతా| నాభేరుపర్యహ్యగ్నిబలేనోపష్టబ్ధోపబృంహితా ||56|| అపక్వం ధారత్యన్నం పక్వం సృజతి పార్శ్వతః| దుర్బలాగ్నిబలా దుష్టా త్వామమేవ విముంచతి||57||

సంప్రతి గ్రహణీదోషస్య సుఖప్రతిపత్త్యర్థం గ్రహణ్యాః స్వరూపం ప్రాకృతం కర్మ చాహ- అగ్న్యధిష్ఠానమిత్యాది| అగ్న్యధిష్ఠానం అగ్నేరాశ్రయ ఇత్యర్థః| గ్రహణీసంజ్ఞానిమిత్తమాహ- అన్నస్యేత్యాది| గ్రహణాదితి ధారణాత్, నాభేరుపర్యన్నస్య ధారణాదిత్యర్థః| కింవా నాభేరుపరి అగ్నేరూర్ధ్వజ్వలనేన బలేనోపస్తంభితా ఉపబృంహితా చ సతి అపక్వమన్నం ధారయతి, పక్వం చ పార్శ్వతః సృజతీతి వామపార్శ్వతః సృజతి; యతః గ్రహణీగుదౌ వామపార్శ్వాశ్రయౌ, తేన వామే పార్శ్వే పక్వం సృజతీతి యుక్తం| ఉపస్తంభితా ఇతి అగ్నినా పిత్తవ్యాపారకరణేన అనుకూలితా, ఉపబృంహితేతి అగ్నినా బృంహణవ్యాపారకరణేన సశక్తీకృతా; కింవా ఉపస్తంభత్వేన ఉపబృంహితా, అత్ర పక్షే ఉపస్తంభసాధారణ్యం గ్రహణ్యా ఆహ| గ్రహణ్యాః ప్రాకృతం కర్మాభిధాయ వైకృతం కర్మాహ- దుర్బలేత్యాది| దుర్బలాగ్నిశ్చ అబలా చేతి, కింవా దుర్బలమగ్నిబలం యస్యాః సా దుర్బలాగ్నిబలా| దుష్టా ఇతి దోషదుష్టా| ఆమం విముంచతీతి అపక్వమేవాన్నం విముంచతి| పూర్వరూపే పక్వమామం వా విముంచతీత్యనేన విదగ్ధరూపమామమేవోక్తం, ఇహ త్వామం నియమేన విముంచతీతి న విరోధః||56-57||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాచ్చ స్యాత్తద్రోగస్త్రిభ్య ఏవ చ| హేతుం లింగం రూపభేదాఞ్ శృణు తస్య పృథక్ పృథక్||58|| కటుతిక్తకషాయాతిరూక్షశీతలభోజనైః| ప్రమితానశనాత్యధ్వవేగనిగ్రహమైథునైః||59|| కరోతి కుపితో మందమగ్నిం సంఛాద్య మారుతః | తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం శుక్తపాకం ఖరాంగతా||60|| కంఠాస్యశోషః క్షుత్తృష్ణా తిమిరం కర్ణయోః స్వనః| పార్శ్వోరువంక్షణగ్రీవారుజోఽభీక్ష్ణం విసూచికా||61|| హృత్పీడా కార్శ్యదౌర్బల్యం వైరస్యం పరికర్తికా| గృద్ధిః సర్వరసానాం చ మనసః సదనం తథా||62|| జీర్ణే జీర్యతి చాధ్మానం భుక్తే స్వాస్థ్యముపైతి చ| స వాతగుల్మహృద్రోగప్లీహాశంకీ చ మానవః||63|| చిరాదుఃఖం ద్రవం శుష్కం తన్వామం శబ్దఫేనవత్| పునః పునః సృజేద్వర్చః కాసశ్వాసార్దితోఽనిలాత్||64|| కట్వజీర్ణవిదాహ్యమ్లక్షారాద్యైః పిత్తముల్బణం| అగ్నిమాప్లావయద్ధంతి జలం తప్తమివానలం||65|| సోఽజీర్ణం నీలపీతాభం పీతాభః సార్యతే ద్రవం| పూత్యమ్లోద్గారహృత్కంఠదాహారుచితృడర్దితః||66|| గుర్వతిస్నిగ్ధశీతాదిభోజనాదతిభోజనాత్| భుక్తమాత్రస్య చ స్వప్నాద్ధంత్యగ్నిం కుపితః కఫః||67|| తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం హృల్లాసచ్ఛర్ద్యరోచకాః| ఆస్యోపదేహమాధుర్యకాసష్ఠీవనపీనసాః||68|| హృదయం మన్యతే స్త్యానముదరం స్తిమితం గురు| దుష్టో మధుర ఉద్గారః సదనం స్త్రీష్వహర్షణం||69|| భిన్నామశ్లేష్మసంసృష్టగురువర్చఃప్రవర్తనం| అకృశస్యాపి దౌర్బల్యమాలస్యం చ కఫాత్మకే||70|| యశ్చాగ్నిః పూర్వముద్దిష్టో రోగానీకే చతుర్విధః| తం చాపి గ్రహణీదోషం సమవర్జం ప్రచక్ష్మహే||71|| పృథగ్వాతాదినిర్దిష్టహేతులింగసమాగమే| త్రిదోషం నిర్దిశేత్తేషాం భేషజం శృణ్వతః పరం||72||

వాతపిత్తకఫసన్నిపాతజాన్ గ్రహణీభేదాన్ తేషాం పృథగ్ఘేత్వాదీంశ్చాహ- వాతాదిత్యాది| త్రిభ్య ఇతి సన్నిపాతాత్| రూపభేదానితి గ్రహణీదోషలింగత్వేన వక్ష్యమాణాన్| శుక్తమివాన్నస్య పాకః శుక్తపాకః| గృద్ధిః సర్వరసానామితి సప్తమ్యర్థే షష్ఠీ| జీర్ణే జీర్యతి ‘అన్నే’ ఇతి శేషః| గుల్మాదిశంకిత్వం గుల్మాదిసదృశపీడాయుక్తత్వేన భవతి| పైత్తికగ్రహణ్యాం పిత్తస్యాగ్నిసమానతయా వర్ధనమేవ యుక్తమిత్యాశంక్య పిత్తస్య ద్రవత్వేనాగ్నిహననం క్రియతే ఇతి దర్శయన్నాహ- ఆప్లావయద్ధంత్యనలమితి; ఆప్లావనం ద్రవేణార్ద్రీకరణం| ఉష్ణస్యాపి ద్రవతయా అగ్నినిర్వాపణే దృష్టాంతమాహ- జలం తప్తమిత్యాది| దౌర్బల్యం బలహానిః| యశ్చాగ్నిరిత్యాదిశ్లోకం కేచిద్వైశేషికగ్రహణీదోషవ్యతిరిక్తాగ్నిదోషత్రయస్య గ్రహణీరోగాంతర్నివేశనమసంగతమితి కృత్వాఽనార్షం వదంతి, కింతు తం చాపీతిపదేనాఽగ్నిమాంద్యాదీనాం ప్రాకృతానాం సామాన్యగ్రహణీదోషాబాధే సతి న కించిద్విరోధం పశ్యామః; సామాన్యగ్రహణీదోషేఽపి అగ్నిమాంద్యాదయ ఉక్తా ఏవేతి దర్శితమేవ| సమవర్జమితి సమప్రకృతిపురుషగతత్వేనోక్తాగ్నివర్జం||58-72||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

గ్రహణీమాశ్రితం దోషం విదగ్ధాహారమూర్చ్ఛితం| సవిష్టంభప్రసేకార్తివిదాహారుచిగౌరవైః||73|| ఆమలింగాన్వితం దృష్ట్వా సుఖోష్ణేనాంబునోద్ధరేత్| ఫలానాం వా కషాయేణ పిప్పలీసర్షపైస్తథా||74|| లీనం పక్వాశయస్థం వాఽఽప్యామం స్రావ్యం సదీపనైః| శరీరానుగతే సామే రసే లంఘనపాచనం||75|| విశుద్ధామాశయాయాస్మై పంచకోలాదిభిః శృతం| దద్యాత్ పేయాది లఘ్వన్నం పునర్యోగాంశ్చ దీపనాన్||76|| జ్ఞాత్వా తు పరిపక్వామం మారుతగ్రహణీగదం| దీపనీయయుతం సర్పిః పాయయేతాల్పశో భిషక్||77|| కించిత్సంధుక్షితే త్వగ్నౌ సక్తవిణ్మూత్రమారుతం| ద్వ్యహం త్ర్యహం వా సంస్నేహ్య స్విన్నాభ్యక్తం నిరూహయేత్||78|| తత ఏరండతైలేన సర్పిషా తైల్వకేన వా| సక్షారేణానిలే శాంతే స్రస్తదోషం విరేచయేత్||79|| శుద్ధం రూక్షాశయం బద్ధవర్చసం చానువాసయేత్| దీపనీయామ్లవాతఘ్నసిద్ధాతైలేన మాత్రయా||80|| నిరూఢం చ విరిక్తం చ సమ్యక్ చైవానువాసితం| లఘ్వన్నం ప్రతిసంభుక్తం సర్పిరభ్యాసయేత్ పునః||81||

గ్రహణీమాశ్రితమిత్యాదౌ దోషమితి సామాన్యవచనాద్వాతాదీనాం త్రయాణామపి గ్రహణం| ఆమస్యాపక్వస్య లింగైరన్వితమితి ఆమలింగాన్వితం| ఉద్ధరేదితి వమేత్| ఫలానామితి మదనఫలానాం| లీనమితి అనుత్క్లిష్టం| పక్వాశయస్థమితి అధోగతత్వేన పక్వాశయసమీపగతం| స్రావ్యమితి విరేచనీయం| సదీపనైరితి దీపనద్రవ్యసంయుక్తైర్విరేచనప్రయోగైః| శరీరానుగతే ఇతి శరీరవ్యాపకే| సామే రసే ఇతి అపక్వే రసే; ఆమశ్చాత్రాపక్వరసరూప ఏవేష్టః, ఆహారరసస్య రససంబంధేన శరీరవ్యాపకతయా దుర్ఘటత్వాత్| లంఘనం అనశనం, పాచనం యవాగ్వాది| విశుద్ధామాశయే ఇత్యత్ర విశుద్ధిర్హి విరేచనలంఘనైర్యథాయోగ్యతయా జ్ఞేయా| దీపనీయయుతమితి షడ్విరేచనశతాశ్రితీయోక్తదీపనీయగణసాధితం| స్విన్నాభ్యక్తమితి స్విన్నం చాభ్యక్తం చేతి స్విన్నాభ్యక్తం| స్రస్తదోషమితి నిరూహేణ స్రస్తదోషం||73-81||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

ద్వే పంచమూలే సరలం దేవదారు సనాగరం| పిప్పలీం పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీం||82|| శణబీజం యవాన్ కోలన్ కులత్థాన్ సుషవీం తథా | పాచయేదారనాలేన దధ్నా సౌవీరకేణ వా||83|| చతుర్భాగావశేషేణ పచేత్తేన ఘృతాఢకం| స్వర్జికాయావశూకాఖ్యౌ క్షారౌ దత్త్వా చ యుక్తితః||84|| సైంధవౌద్భిదసాముద్రబిడానాం రోమకస్య చ| ససౌవర్చలపాక్యానాం భాగాంద్విపలికాన్ పృథక్||85|| వినీయ చూర్ణితాన్ తస్మాత్ పాయయేత్ ప్రసృతం బుధః| కరోత్యగ్నిం బలం వర్ణం వాతఘ్నం భుక్తపాచనం||86|| ఇతి దశమూలాద్యం ఘృతం|

ద్వే పంచమూలే ఇత్యాదౌ సుషవీస్వరసో జలస్థానీయః, ఆరనాలాది క్వాథ్యం చ మిలిత్వా ద్రోణం మానం గ్రాహ్యం| క్షారౌ దత్త్వా చ యుక్తిత ఇత్యనేన క్షారయోరల్పమానత్వముచ్యతే, కింతు ప్రక్షేప్యాన్యతమలవణమానేన పృథక్ క్షారౌ దేయౌ; యుక్తిత ఇత్యనేన తు యోగ్యే కాలే క్షారయోగమాహ, స చ యోగ్యకాలోఽత్ర ఘృతావతారణకాల ఏవ| యదాహ జతూకర్ణః- “దశమూలం పంచకోలం కులత్థం సురభిం యవం| దేవదారుం చ సరలం శణబీజం చ సాధయేత్|| దధ్నా సౌవీరకేణైవ తేన పక్వే ఘృతాఢకే| ద్వౌ క్షారౌ సప్తలవణాన్యావపేద్ ద్విపలాని తు” ఇతి| ఔద్భిదం ఉత్కారికాలవణం| రోమకం రుమాహృద్భవం| పాక్యం పాకజం||82-86||

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

త్ర్యూషణత్రిఫలాకల్కే బిల్వమాత్రే గుడాత్ పలే| సర్పిషోఽష్టపలం పక్త్వా మాత్రాం మందానలః పిబేత్||87|| ఇతి త్ర్యూషణాద్యం ఘృతం|

బిల్వమాత్రే ఇతి పలమానే కల్కే, అష్టపలమానమేవాత్ర సర్పిః పక్తవ్యం మహర్షివచనేన ఫలదాయిత్వాత్||87||

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

పంచమూలాభయావ్యోషపిప్పలీమూలసైంధవైః| రాస్నాక్షారద్వయాజాజీవిడంగశటిభిర్ఘృతం||88|| శుక్తేన మాతులుంగస్య స్వరసేనార్ద్రకస్య చ| శుష్కమూలకకోలాంబుచుక్రికాదాడిమస్య చ||89|| తక్రమస్తుసురామండసౌవీరకతుషోదకైః| కాంజికేన చ తత్ పక్వమగ్నిదీప్తికరం పరం||90|| శూలగుల్మోదరశ్వాసకాసానిలకఫాపహం| సబీజపూరకరసం సిద్ధం వా పాయయేద్ఘృతం||91|| సిద్ధమభ్యంజనార్థం చ తైలమేతైః ప్రయోజయేత్| ఏతేషామౌషధానాం వా పిబేచ్చూర్ణం సుఖాంబునా||92|| వాతే శ్లేష్మావృతే సామే కఫే వా వాయునోద్ధతే| దద్యాచ్చూర్ణం పాచనార్థమగ్నిసందీపనం పరం||93|| ఇతి పంచమూలాద్యం ఘృతం చూర్ణం చ|

పంచమూలాద్యే శుక్తాదిత్రయోదశద్రవాణాం ప్రత్యేకం స్నేహసమత్వం| సబీజపూరకరసమిత్యత్రాపి పంచమూల్యాదీని కల్కత్వేనేచ్ఛంతి; కింవా పూర్వమేవ ఘృతం బీజపురరససంయుక్తం పేయమిత్యర్థః| తైలమిత్యాదౌ ఏతైః పంచమూల్యాదిభిః సిద్ధం తైలమభ్యంగార్థం యోజ్యం, తథా ఏతేషామేవ కల్కోక్తానాం పంచమూల్యాదీనాం చూర్ణం సుఖాంబునా పేయం| చూర్ణవిషయమాహ- వాతే ఇత్యాది| వాతశ్లేష్మావృతే గ్రహణీగదే తథా సామే గ్రహణీగదే; కేచిత్ “సామే పురీషే” ఇతి వదంతి; ఆమం చానేకవిధమాహుః, యదుచ్యతే- “ఆమమన్నరసం కేచిత్ కేచిత్తు మలసంచయం| ప్రథమాం దోషదుష్టిం చ కేచిదామం ప్రచక్షతే” ఇతి| భోజోఽప్యాహ- “ఆమాశయస్థః కాయాగ్నేర్దౌర్బల్యాదవిపాచితః| ఆద్య ఆహారధాతుర్యః స ఆమ ఇతి సంజ్ఞితః” ఇతి| ఈశ్వరసేనోఽప్యాహ- “ఏవమామాశయేఽప్యన్నం బహు సమ్యఙ్న జీర్యతి| చీయమానం తదేవాన్నం కాలేనామత్వమాప్నుయాత్” ఇత్యాది| తదిహాపి తద్వచనప్రామాణ్యాదామవ్యవస్థా కర్తవ్యా||88-93||

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

మజ్జత్యామా గురుత్వాద్విట్ పక్వా తూత్ప్లవతే జలే| వినాఽతిద్రవసంఘాతశైత్యశ్లేష్మప్రదూషణాత్||94|| పరీక్ష్యైవం పురా సామం నిరామం చామదోషిణం| విధినోపాచరేత్ సమ్యక్ పాచనేనేతరేణ వా||95||

సామనిరామగ్రహణీగదజ్ఞానార్థం సామనిరామవిడ్లక్షణమాహ- మజ్జతీత్యాది| ఆమేతి ఆమాశ్రితా| గురుత్వాదితి ఆమాహితగురుత్వాత్| పక్వేతి నిరామా; ఉపసంహరిష్యత్యామపక్వలక్షణాంతే ‘పరీక్ష్యైవం పురా సామం నిరామం వా’ ఇతి| ద్వయోరపి ఆమపక్వలక్షణయోరపవాదమాహ- వినాఽతిద్రవేత్యాది| అతిద్రవత్వాదామాఽపి ప్లవతే, అతిసంహతా తు పక్వాఽపి అతిసంఘాతాదేవ మజ్జతి, శైత్యశ్లేష్మప్రదూషణాచ్చ కఫయోగాహితగౌరవా పక్వాఽపి మజ్జతి గురుత్వాదేవ న ప్లవతే| నను సవిష్టంభప్రసేకార్తీత్యాదినైవ సామస్యోక్తత్వాత్ కిమనేన సామతాలక్షణేన పునరుక్తేన? ఉచ్యతే- వాతకఫాధికారాత్తదుక్తం, ఇదం తు విడామతాజ్ఞానార్థముక్తమితి విశేషః| పరీక్ష్యేత్యాదౌ నిరామం చామదోషిణమితి కథం, యావతా న నిరామతాయామామదోషత్వమస్తి? న, ఆమదోషశబ్దేన గ్రహణీదోషిణోఽభిప్రేతత్వాత్| ఇతరేణేతి గ్రహణీదోషశమనేన||94-95||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

చిత్రకం పిప్పలీమూలం ద్వౌ క్షారౌ లవణాని చ| వ్యోషం హింగ్వజమోదాం చ చవ్యం చైకత్ర చూర్ణయేత్||96|| గుటికా మాతులుంగస్య దాడిమస్య రసేన వా| కృతా విపాచయత్యామం దీపయత్యాశు చాలనం||97|| ఇతి చిత్రకాద్యా గుటికా|

చిత్రకేత్యాదౌ లవణాని చేత్యత్ర కపింజలాధికరణన్యాయేన లవణత్రయమిచ్ఛంతి; కింత్వనియతే స న్యాయో భవతి, ఇహ తు పంచలవణానాం ప్రాధాన్యేన దీర్ఘంజీవితీయే నిర్దిష్టత్వాత్ పంచలవణస్య చ శక్యోపాదానత్వాత్ పంచైవ లవణాని గ్రాహ్యాణి||96-97||

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

నాగరాతివిషాముస్తక్వాథః స్యాదామపాచనః| ముస్తాంతకల్కః పథ్యా వా నాగరం చోష్ణవారిణా||98|| దేవదారువచాముస్తనాగరాతివిషాభయాః| వారుణ్యామాసుతాస్తోయే కోష్ణే వాఽలవణాః పిబేత్||99|| వర్చస్యామే సశూలే చ పిబేద్వా దాడిమాంబునా| విడేన లవణం పిష్టం బిల్వం చిత్రకనాగరం||100|| సామే వా సకఫే వాతే కోష్ఠశూలకరే పిబేత్| కలింగహింగ్వతివిషావచాసౌవర్చలాభయాః||101|| ఛర్ద్యర్శోగ్రంథిశూలేషు పిబేదుష్ణేన వారిణా| పథ్యాసౌవర్చలాజాజీచూర్ణం మరిచసంయుతం||102|| అభయాం పిప్పలీమూలం వచాం కటుకరోహిణీం| పాఠాం వత్సకబీజాని చిత్రకం విశ్వభేషజం||103|| పిబేన్నిష్క్వాథ్య చూర్ణం వా కృత్వా కోష్ణేన వారిణా| పిత్తశ్లేష్మాభిభృతాయాం గ్రహణ్యాం శూలనుద్ధితం||104|| సామే సాతివిషం వ్యోషం లవణక్షారహింగు చ| నిఃక్వాథ్య పాయయేచ్చూర్ణం కృత్వా వా కోష్ణవారిణా||105|| పిప్పలీం నాగరం పాఠాం సారివాం బృహతీద్వయం| చిత్రకం కౌటజం బీజం లవణాన్యథ పంచ చ||106|| తచ్చూర్ణం సయవక్షారం దధ్యుష్ణాంబుసురాదిభిః| పిబేదగ్నివివృద్ధ్యర్థం కోష్ఠవాతహరం నరః||107|| మరిచం కుంచికాంబష్ఠావృక్షామ్లాః కుడవాః పృథక్| పలాని దశ చామ్లస్య వేతసస్య పలార్ధికం||108|| సౌవర్చలం బిడం పాక్యం యవక్షారః ససైంధవః| శటీపుష్కరమూలాని హింగు హింగుశివాటికా||109|| తత్ సర్వమేకతః సూక్ష్మం చూర్ణం కృత్వా ప్రయోజయేత్| హితం వాతాభిభూతాయాం గ్రహణ్యామరుచౌ తథా||110|| ఇతి మరిచాద్యం చూర్ణం|

ముస్తాంతకల్క ఇతి పశ్చాదుక్తనాగరాదికల్క ఇత్యర్థః| అర్శోగ్రంథిః అర్శోఽనుగ్రథితవర్చస్త్వం| మరిచసంయుతమితి పర్యంతం ‘చూర్ణం కృత్వా పిబేత్’ ఇత్యనువర్తతే| సామే దోషే సతి పిప్పలీమూలాదిషు అతివిషాది ప్రక్షిప్య చూర్ణం కర్తవ్యమిత్యర్థః| సురాదిభిరిత్యత్రాదిశబ్దేన కాంజికసౌవీరాదిగ్రహణం||98-110||

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

చతుర్ణాం ప్రస్థమమ్లానాం త్ర్యూషణస్య పలత్రయం| లవణానాం చ చత్వారి శర్కరాయాః పలాష్టకం| సంచూర్ణ్య శాకసూపాన్నరాగాదిష్వవచారయేత్||111|| కాసాజీర్ణారుచిశ్వాసాహృత్పాండ్వామయశూలనుత్|112|

చతుర్ణాం ప్రస్థమమ్లానామిత్యత్ర చతురమ్లం హృద్యవర్గే ప్రథమోక్తం వృక్షామ్లామ్లవేతసదాడిమబదరరూపమాహుః; అన్యే తు చవ్యత్వగిత్యాదిప్రయోగవక్ష్యమాణకపిత్థచుక్రికావృక్షామ్లదాడిమానాం గ్రహణమాహుః| తంత్రాంతరే తు “వృక్షామ్లమాతులుంగామ్లబదరామ్లామ్లవేతసైః| చతురమ్లమిదం ప్రోక్తం పంచామ్లం తు సదాడిమం” ఇత్యుక్తం| త్ర్యూషణాచ్చ పలత్రయమితి మిలితాత్ పలత్రయం| రాగః కపిత్థాదిద్రవ్యకృతో వ్యంజనవిశేషః||111||-

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

చవ్యత్వక్పిప్పలీమూలధాతకీవ్యోషచిత్రకాన్||112|| కపిత్థం బిల్వమంబష్ఠాం శాల్మలం హస్తిపిప్పలీం| శిలోద్భేదం తథాఽజాజీం పిష్ట్వా బదరసమ్మితం||113|| పరిభర్జ్య ఘృతే దధ్నా యవాగూం సాధయేద్భిషక్| రసైః కపిత్థచుక్రీకావృక్షామ్లైర్దాడిమస్య చ||114|| సర్వాతిసారగ్రహణీగుల్మార్శఃప్లీహనాశినీ| పంచకోలకయూషశ్చ మూలకానాం చ సోషణః||115|| స్నిగ్ధో దాడిమతక్రామ్లో జాంగలః సంస్కృతో రసః| క్రవ్యాదస్వరసః శస్తో భోజనార్థే సదీపనః||116|| తక్రారనాలమద్యాని పానాయారిష్ట ఏవ చ|117|

చవ్యేత్యాదౌ శాల్మలం శాల్మలీవేష్టకం| శిలోద్భవం శైలజం| చుక్రికా చాంగేరీ| సోషణ ఇతి సమరిచః||112-116||-

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

తక్రం తు గ్రహణీదోషే దీపనగ్రాహిలాఘవాత్||117|| శ్రేష్ఠం మధురపాకిత్వాన్న చ పిత్తం ప్రకోపయేత్| కషాయోష్ణవికాశిత్వాద్రౌక్ష్యాచ్చైవ కఫే హితం||118|| వాతే స్వాద్వమ్లసాంద్రత్వాత్ సద్యస్కమవిదాహి తత్| తస్మాత్ తక్రప్రయోగా యే జఠరాణాం తథాఽర్శసాం||119|| విహితా గ్రహణీదోషే సర్వశస్తాన్ ప్రయోజయేత్| యవాన్యామలకే పథ్యా మరిచం త్రిపలంశికం||120|| లవణాని పలాంశాని పంచ చైకత్ర చూర్ణయేత్| తక్రే తదాసుతం జాతం తక్రారిష్టం పిబేన్నరః| దీపనం శోథగుల్మార్శఃక్రిమిమేహోదరాపహం||121|| ఇతి తక్రారిష్టః|

తక్రమిత్యాదినా తక్రగుణాభిధానం| మధురపాకిత్వాన్న చ పిత్తప్రకోపణం; అమ్లత్వాత్ పిత్తప్రకోపణే ప్రాప్తే మధురపాకితయా పిత్తం న ప్రకోపయతి, నాపి పిత్తం ప్రశమయతీత్యాహుః| సద్యస్కమవిదాహీతి సద్యో మథితమేవ తక్రం పచ్యమానావస్థాయాం విదాహకృన్న భవతి, కించిత్కాలస్థితం తు విదాహీ భవత్యేవ| యవానీత్యాదౌ తక్రే తదాసుతమితి తక్రాఢకే ఆసుతం| జాతమితి అమ్లరసతయా జాతం||118-121||

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

స్వస్థానగతముత్క్లిష్టమగ్నినిర్వాపకం భిషక్| పిత్తం జ్ఞాత్వా విరేకేణ నిర్హరేద్వమనేన వా||122|| అవిదాహిభిరన్నైశ్చ లఘుభిస్తిక్తసంయుతైః| జాంగలానాం రసైర్యూషైర్ముద్గాదీనాం ఖడైరపి||123|| దాడిమామ్లైః ససర్పిష్కైర్దీపనగ్రాహిసంయుతైః| తస్యాగ్నిం దీపయేచ్చూర్ణైః సర్పిర్భిశ్చాపి తిక్తకైః||124||

వమనేన వేత్యూర్ధ్వగపిత్తాపేక్షయా జ్ఞేయం| సర్పిర్భిశ్చాపి తిక్తకైరిత్యత్ర జాత్యాఖ్యాయాం బహువచనం; కింవా కుష్ఠోక్తం తిక్తఘృతద్వయమన్యచ్చ తిక్తసాధితం ఘృతమితి బహువచనం సాధు||122-124||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

చందనం పద్మకోశీరం పాఠాం మూర్వాం కుటన్నటం| షడ్గ్రంథాసారివాస్ఫోతాసప్తపర్ణాటరూషకాన్||125|| పటోలోదుంబరాశ్వత్థవటప్లక్షకపీతనాన్| కటుకాం రోహిణీం ముస్తం నింబం చ ద్విపలాంశికం||126|| ద్రోణేఽపాం సాధయేత్ పాదశేషే ప్రస్థం ఘృతాత్ పచేత్| కిరాతతిక్తేంద్రయవవీరామాగధికోత్పలైః||127|| కల్కైరక్షసమైః పేయం తత్ పిత్తగ్రహణీగదే| తిక్తకం యద్ఘృతం చోక్తం కౌష్ఠికే తచ్చ దాపయేత్||128|| ఇతి చందనాద్యం ఘృతం|

కుటన్నటం కైవర్తముస్తకం| షడ్గ్రంథా వచా| ఆస్ఫోతా ‘అస్ఫురమల్లికా’ ఇతి లోకే ఖ్యాతా| కపీతనః ‘గంధముండ’ ఇతి ఖ్యాతః||125-128||

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

నాగరాతివిషే ముస్తం ధాతకీం చ రసాంజనం| వత్సకత్వక్ఫలం బిల్వం పాఠాం కటుకరోహిణీం||129|| పిబేత్ సమాంశం తచ్చూర్ణం సక్షౌద్రం తండులాంబునా| పైత్తికే గ్రహణీదోషే రక్తం యచ్చోపవేశ్యతే||130|| అర్శాంసి చ గుదే శూలం జయేచ్చైవ ప్రవాహికాం| నాగరాద్యమిదం చూర్ణం కృష్ణాత్రేయేణ పూజితం||131|| ఇతి నాగరాద్యం చూర్ణం|

నాగరాద్యే సక్షౌద్రమితి మధుప్రక్షేపయుక్తం| తండులాంబునేతి తండులధావనాంబునా; అన్యే తు తండులాద్ద్విగుణమమ్లం తండులేన సమం చిరం స్థితం తత్తండులాంబు వదంతి| కృష్ణాత్రేయేణ పూజితత్వోపదర్శనాదస్య సిద్ధయోగత్వం దర్శ్యతే; కృష్ణాత్రేయః పునర్వసోరభిన్న ఏవేతి వృద్ధాః||129-131||

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

భూనింబకటుకావ్యోషముస్తకేంద్రయవాన్ సమాన్| ద్వౌ చిత్రకాద్వత్సకత్వగ్భాగాన్ షోడశ చూర్ణయేత్||132|| గుడశీతాంబునా పీతం గ్రహణీదోషగుల్మనుత్| కామలాజ్వరపాండుత్వమేహారుచ్యతిసారనుత్||133|| ఇతి భూనింబాద్యం చూర్ణం|

భూనింబాద్యే గుడయుతం శీతాంబు గుడశీతాంబు; గుడశ్చాత్ర గుడవర్ణతామాధుర్యాపత్తిమాత్రో దేయః||132-133||

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

వచామతివిషాం పాఠాం సప్తపర్ణం రసాంజనం| స్యోనాకోదీచ్యకట్వంగవత్సకత్వగ్దురాలభాః||134|| దార్వీం పర్పటకం పాఠాం యవానీం మధుశిగ్రుకం| పటోలపత్రం సిద్ధార్థాన్ యూథికాం జాతిపల్లవాన్||135|| జంబ్వామ్రబిల్వమధ్యాని నింబశాకఫలాని చ| తద్రోగశమమన్విచ్ఛన్ భూనింబాద్యేన యోజయేత్||136|| కిరాతతిక్తః షడ్గ్రంథా త్రాయమాణా కటుత్రికం| చందనం పద్మకోశీరం దార్వీత్వక్ కటురోహిణీ||137|| కుటజత్వక్ఫలం ముస్తం యవానీ దేవదారు చ| పటోలనింబపత్రైలాసౌరాష్ట్రయతివిషాత్వచః||138|| మధుశిగ్రోశ్చ బీజాని మూర్వా పర్పటకస్తథా| తచ్చూర్ణం మధునా లేహ్యం పేయం మద్యైర్జలేన వా||139|| హృత్పాండుగ్రహణీరోగగుల్మశూలారుచిజ్వరాన్| కామలాం సన్నిపాతం చ ముఖరోగాంశ్చ నాశయేత్||140|| ఇతి కిరాతాద్యం చూర్ణం|

వచామిత్యాదౌ స్యోనాకకట్వంగశబ్దాభ్యాం ద్వావపి పృథుశింబాల్పశింబౌ స్యోనాకౌ గృహ్యేతే| తద్రోగశమమన్విచ్ఛన్నితి భూనింబాద్యుక్తగ్రహణీదోషాదిరోగశాంతిం కాంక్షన్| భూనింబాద్యేనేతి భూనింబాద్యుక్తద్రవ్యగణేన యథోక్తమానేన యోజయద్ వచాదీన్; అపరే తు భూనింబాద్యేనేతి వచనేనాత్ర భూనింబాద్యుక్తగుడశీతాంబుపేయతామస్యాప్యతిదిశతీతి వదంతి||134-140||

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

గ్రహణ్యాం శ్లేష్మదుష్టాయాం వమితస్య యథావిధి| కట్వమ్లలవణక్షారైస్తిక్తైశ్చాగ్నిం వివర్ధయేత్||141|| పలాశం చిత్రకం చవ్యం మాతులుంగం హరీతకీం| పిప్పలీం పిప్పలీమూలం పాఠాం నాగరధాన్యకం||142|| కార్షికాణ్యుదకప్రస్థే పక్త్వా పాదావశేషితం| పానీయార్థం ప్రయుంజీత యవాగూం తైశ్చ సాధయేత్||143|| శుష్కమూలకయూషేణ కౌలత్థేనాథవా పునః| కట్వమ్లక్షారపటునా లఘూన్యన్నాని భోజయేత్||144|| అమ్లం చాను పిబేత్తక్రం తక్రారిష్టమథాపి వా| మదిరాం మధ్వరిష్టం వా నిగదం సీధుమేవ వా||145||

పానీయార్థం పానాయ| కట్వమ్లక్షారపటునేతి కట్వాదియోగాత్ పటునా ఇంద్రియోత్తేజకేనేత్యర్థః| కఫగ్రహణ్యాం సద్యస్కమేవ యద్యపి కషాయత్వాత్తక్రముచితం, తథాఽపి అగ్నిదీపనతయా అమ్లమేవ తక్రం ‘అమ్లం చానుపిబేత్’ ఇత్యనేనైవోక్తం| నిగదం సీధుమితి నిర్దోషం సీధుం||141-145||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

ద్రోణం మధూకపుష్పాణాం విడంగానాం తతోఽర్ధతః| చిత్రకస్య తతోఽర్ధం స్యాత్తథా భల్లాతకాఢకం||146|| మంజిష్ఠాష్టపలం చైవ త్రిద్రోణేఽపాం విపాచయేత్| ద్రోణశేషం తు తచ్ఛీతం మధ్వర్ధాఢకసంయుతం||147|| ఏలామృణాలాగురుభిశ్చందనేన చ రూషితే| కుంభే మాసస్థితం జాతమాసవం తం ప్రయోజయేత్||148|| గ్రహణీం దీపయత్యేవ బృంహణః కఫపిత్తజిత్| శోథం కుష్ఠం కిలాసం చ ప్రమేహాంశ్చ ప్రణాశయేత్||149|| ఇతి మధూకాసవః| మధూకపుష్పస్వరసం శృతమర్ధక్షయీకృతం| క్షౌద్రపాదయుతం శీతం పూర్వవత్ సన్నిధాపయేత్||150|| తం పిబన్ గ్రహణీదోషాంజయేత్ సర్వాన్ హితాశనః| తద్వద్ద్రాక్షేక్షుఖర్జూరస్వరసానాసుతాన్ పిబేత్||151||

అర్ధక్షయీకృతమితి పాకాదర్ధావశిష్టం కృతం| పూర్వవత్సన్నిధాపయేదితి ఏలాదిలిప్తే కుంభే సంస్థాపయేత్||146-151||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

ప్రస్థౌ దురాలభాయా ద్వౌ పస్థమామలకస్య చ| దంతీచిత్రకముష్టీ ద్వే ప్రత్యగ్రం చాభయాశతం||152|| చతుర్ద్రోణేఽంభసః పక్త్వా శీతం ద్రోణావశేషితం| సగుడద్విశతం పూతం మధునః కుడవాయుతం||153|| తద్వత్ ప్రియంగోః పిప్పల్యా విడంగానాం చ చూర్ణితైః| కుడవైర్ఘృతకుంభస్థం పక్షాజ్జాతం తతః పిబేత్||154|| గ్రహణీపాండురోగార్శఃకుష్ఠవీసర్పమేహనుత్| స్వరవర్ణకరశ్చైష రక్తపిత్తకఫాపహః||155|| ఇతి దురాలభాసవః| హరిద్రా పంచమూలే ద్వే వీరర్షభకజీవకం| ఏషాం పంచపలాన్ భాగాంశ్చతుర్ద్రోణేఽంభసః పచేత్||156|| ద్రోణశేషే రసే పూతే గుడస్య ద్విశతం భిషక్| చూర్ణితాన్ కుడవార్ధాంశాన్ ప్రక్షిపేచ్చ సమాక్షికాన్||157|| ప్రియంగుముస్తమంజిష్ఠావిడంగమధుకప్లవాన్| లోధ్రం శాబరకం చైవ మాసార్ధస్థం పిబేత్తు తం||158|| ఏష మూలాసవః సిద్ధో దీపనో రక్తపిత్తజిత్| ఆనాహకఫహృద్రోగపాండురోగాంగసాదనుత్||159|| ఇతి మూలాసవః|

దంతీచిత్రకముష్టీ ద్వే ఇతి చిత్రకదంత్యోర్మిలిత్వా ద్విపలం| తద్వదితి ఏలాదినా లిప్తబృహత్కుంభస్థం||152-159||

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

ప్రాస్థికం పిప్పలీం పిష్ట్వా గుడం మధ్యం బిభీతకాత్| ఉదకప్రస్థసంయుక్తం యవపల్లే నిధాపయేత్||160|| తస్మాత్ పలం సుజాతాత్తు సలిలాంజలిసంయుతం| పిబేత్పిండాసవో హ్యేష రోగానీకవినాశనః||161|| స్వస్థోఽప్యేనం పిబేన్మాసం నరః స్నిగ్ధరసాశనః | ఇచ్ఛంస్తేషామనుత్పత్తిం రోగాణాం యేఽత్ర కీర్తితాః||162|| ఇతి పిండాసవః|

ప్రాస్థికమిత్యాదౌ పిప్పలీగుడబిభీతకమజ్జానః ప్రత్యేకం ప్రస్థమానాః| స్నిగ్ధరసాశన ఇతి స్నేహవన్మాంసరసభోజనః||160-162||

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

నవే పిప్పలిమధ్వాక్తే కలసేఽగురుధూపితే| మధ్వాఢకం జలసమం చూర్ణానీమాని దాపయేత్||163|| కుడవార్ధం విడంగానాం పిప్పల్యాః కుడవం తథా| చతుర్థికాంశాం త్వక్క్షీరీం కేశరం మరిచాని చ||164|| త్వగేలాపత్రకశటీక్రముకాతివిషాఘనాన్| హరేణ్వేల్వాలుతేజోహ్వాపిప్పలీమూలచిత్రకాన్||165|| కార్షికాంస్తత్ స్థితం మాసమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| మందం సందపయత్యగ్నిం కరోతి విషమం సమం||166|| హృత్పాండుగ్రహణీరోగకుష్ఠార్శఃశ్వయథుజ్వరాన్| వాతశ్లేష్మామయాంశ్చాన్యాన్మధ్వరిష్టో వ్యపోహతి||167|| ఇతి మధ్వరిష్టః|

నవే ఇత్యాదౌ త్వగేలాదీనాం కార్షికత్వం||163-167||

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

సమూలాం పిప్పలీం క్షారౌ ద్వౌ పంచ లవణాని చ| మాతులుంగాభయారాస్నాశటీమరిచనాగరం||168|| కృత్వా సమాంశం తచ్చూర్ణం పిబేత్ ప్రాతః సుఖాంబునా| శ్లేష్మికే గ్రహణీదోషే బలవర్ణాగ్నివర్ధనం||169|| ఏతైరేవౌషధైః సిద్ధం సర్పిః పేయం సమారుతే| గౌల్మికే షట్పలం ప్రోక్తం భల్లాతకఘృతం చ యత్||170||

సమూలాం పిప్పలీమితి పిప్పలీం పిప్పలీమూలం చ| భల్లాతకఘృతం చ గుల్మోక్తమితి జ్ఞేయం||168-170||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

బిడం కాలోత్థలవణం సర్జికాయవశూకజం| సప్తలాం కంటకారీం చ చిత్రకం చేతి దాహయేత్||171|| సప్తకృత్వః స్రుతస్యాస్య క్షారస్య ద్వ్యాఢకేన తు| ఆఢకం సర్పిషః పక్త్వా పిబేదగ్నివివర్ధనం||172|| ఇతి క్షారఘృతం| సమూలాం పిప్పలీం పాఠాం చవ్యేంద్రయవనాగరం| చిత్రకాతివిషే హింగు శ్వదంష్ట్రాం కటురోహిణీం||173|| వచాం చ కార్షికం పంచలవణానాం పలాని చ| దధ్నః ప్రస్థద్వయే తైలసర్పిషోః కుడవద్వయే||174|| ఖండీకృతాని నిష్క్వాథ్య శనైరంతర్గతే రసే| అంతర్ధూమం తతో దగ్ధవా చూర్ణం కృత్వా ఘృతాప్లుతం||175|| పిబేత్ పాణితలం తస్మింజీర్ణే స్యాన్మధురాశనః| వాతశ్లేష్మామయాన్సర్వాణన్యాద్విషగరాంశ్చ సః||176|| భల్లాతకం త్రికటుకం త్రిఫలాం లవణత్రయం| అంతర్ధూమం ద్విపలికం గోపురీషాగ్నినా దహేత్||177|| స క్షారః సర్పిషా పీతో భోజ్యే వాఽప్యవచూర్ణితః| హృత్పాండుగ్రహణీదోషగుల్మోదావర్తశూలనుత్||178||

బిడం కాలోత్థలవణమితి బిడం బిడలవణం, కాలలవణం తు సౌవర్చలలవణమిత్యర్థః| ఖండీకృతానీతి ఖండం ఖండం కృతాని| అనుగతే రసే ఇతి నిపీతే ద్రవే| పాణితలమితి కర్షః| మధురాశనత్వమిహ క్షారప్రయోగాభిచ్ఛేదకత్వహంతృతయా యౌగికత్వాజ్జ్ఞేయం||171-178||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

దురాలభాం కరంజౌ ద్వౌ సప్తపర్ణం సవత్సకం| షడ్గ్రంథాం మదనం మూర్వాం పాఠామారగ్వధం తథా||179|| గోమూత్రేణ సమాంశాని కృత్వా చూర్ణాని దాహయేత్| దగ్ధ్వా చ తం పిబేత్ క్షారం గ్రహణీబలవర్ధనం||180||

గోమూత్రేణ సమాంశానీతి గోమూత్రేణ మిలితం చూర్ణం తుల్యం| అస్య చ పానం పూర్వక్షారవత్ సర్పిషా జ్ఞేయం||179-180||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

భూనింబం రోహిణీం తిక్తాం పటోలం నింబపర్పటం| దహేన్మాహిషమూత్రేణ క్షార ఏషోఽగ్నివర్ధనః||181|| ద్వే హరిద్రే వచా కుష్ఠం చిత్రకః కటురోహిణీ| ముస్తం చ బస్తమూత్రేణ దహేత్ క్షారోఽగ్నివర్ధనః||182||

మాహిషమూత్రేణేత్యాదౌ చూర్ణసమత్వం మాహిషమూత్రస్య, పూర్వప్రయోగదృష్టత్వాత్||181-182||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

చతుష్పలం సుధాకాండాత్త్రిపలం లవణత్రయాత్| వార్తాకీకుడవం చార్కాదష్టౌ ద్వే చిత్రకాత్ పలే||183|| దగ్ధాని వార్తాకురసే గుటికా భోజనోత్తరాః| భుక్తం భుక్తం పచంత్యాశు కాసశ్వాసార్శసాం హితాః||184|| విసూచికాప్రతిశ్యాయహృద్రోగశమనాశ్చ తాః| ఇత్యేషా క్షారగుటికా కృష్ణాత్రేయేణ కీర్తితా||185|| ఇతి క్షారగుడికా| వత్సకాతివిషే పాఠాం దుఃస్పర్శాం హింగు చిత్రకం| చూర్ణీకృత్య పలాశాగ్రక్షారే మూత్రస్రుతే పచేత్||186|| ఆయసే భాజనే సాంద్రాత్తస్మాత్ కోలం సుఖాంబునా| మద్యైర్వా గ్రహణీదోషశోథార్శఃపాండుమాన్ పిబేత్||187|| ఇతి చతుర్థక్షారః|

చతుష్పలమిత్యాదౌ, ‘చతుష్పలం సుధాకాండాత్త్రిఫలాలవణాని చ’ ఇతి యే పఠంతి, తే త్రిఫలాలవణైర్మిలిత్వా చతుష్పలం వదంతి| దగ్ధాని వార్తాకురసే ఇతి క్షారీభూతాని పునర్వార్తాకురసే గుటికాః కర్తవ్యాః||183-187||

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

త్రిఫలాం కటభీం చవ్యం బిల్వమధ్యమయోరజః| రోహిణీం కటుకాం ముస్తం కుష్ఠం పాఠాం చ హింగు చ||188|| మధుకం ముష్కకయవక్షారౌ త్రికటుకం వచాం| విడంగం పిప్పలీమూలం స్వర్జికాం నింబచిత్రకౌ||189|| మూర్వాజమోదేంద్రయవాన్ గుడూచీం దేవదారు చ| కార్షికం లవణానాం చ పంచానాం పలికాంపృథక్||190|| భాగాన్ దధ్ని త్రికుడవే ఘృతతైలేన మూర్చ్ఛితం| అంతర్ధూమం శనైర్దగ్ధ్వా తస్మాత్ పాణితలం పిబేత్||191|| సర్పిషా కఫవాతార్శోగ్రహణీపాండురోగవాన్| ప్లీహమూత్రగ్రహశ్వాసహిక్కాకాసక్రిమిజ్వరాన్||192|| శోషాతిసారౌ శ్వయథుం ప్రమేహానాహహృద్గ్రహాన్| హన్యాత్ సర్వవిషం చైవ క్షారోఽగ్నిజననో వరః||193|| జీర్ణే రసైర్వా మధురైరశ్నీయాత్ పయసాఽపి వా| ఇతి పంచమక్షారః|

త్రిఫలామిత్యాదౌ ముష్కకం ఘంటాపాటలకం| ఘృతతైలేనేత్యత్ర దధిసాహచర్యాద్ఘృతతైలస్యాపి మిలితస్య కుడవత్రయం||188-193||-

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

త్రిదోషే విధివిద్వైద్యః పంచ కర్మాణి కారయేత్||194|| ఘృతక్షారాసవారిష్టాన్ దద్యాచ్చాగ్నివివర్ధనాన్| క్రియా యా చానిలాదీనాం నిర్దిష్టా గ్రహణీం ప్రతి||195|| వ్యత్యాసాత్తాం సమస్తాం వా కుర్యాద్దోషవిశేషవిత్|196|

త్రిదోషే పంచకర్మాణీత్యత్ర శిరోవిరేచనస్యాయౌగికత్వేఽప్యత్ర భూయసాం కర్మణాం యౌగికత్వాత్ పంచకర్మాణీతి కృతం, కింవా శిరోరోగాదిసద్భావే శిరోవిరేచనమప్యత్ర దేయమేవ| వ్యత్యాసాత్తాం సమస్తాం చేతి ఉక్తవాతాదిక్రియాం వ్యత్యాసాదేకైకదోషక్రియాపరివర్తనేన కుర్యాత్, కింవా మిలితైరపి క్రియా ఏకకాలం కర్తవ్యా; క్రియామేలనం చ వాతాదిద్రవ్యమేలనాదేవ భవతి||194-195||-

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

స్నేహనం స్వేదనం శుద్ధిర్లంఘనం దీపనం చ యత్||196|| చూర్ణాని లవణక్షారమధ్వరిష్టసురాసవాః| వివిధాస్తక్రయోగాశ్చ దీపనానాం చ సర్పిషాం||197|| గ్రహణీరోగిభిః సేవ్యాః, ...|198|

స్నేహనమిత్యాదినా గ్రహణీదోషభేషజం సంకలయ్యాహ||196-197||-

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... క్రియాం చావస్థికీం శృణు| ష్ఠీవనం శ్లైష్మికే రూక్షం దీపనం తిక్తసంయుతం||198|| సకృద్రూక్షం సకృత్స్నిగ్ధం కృశే బహుకఫే హితం| పరీక్ష్యామం శరీరస్య దీపనం స్నేహసంయుతం||199|| దీపనం బహుపిత్తస్య తిక్తం మధురసంయుతం| బహువాతస్య తు స్నేహలవణామ్లయుతం హితం||200|| సంధుక్షతి తథా వహ్నిరేషాం విధివదింధనైః|201|

క్రియాం చావస్థికీమితి గ్రహణీదోష ఏవ అవస్థావిశేషే కర్తవ్యాం క్రియాం శృణు| సకృద్రూక్షం సకృత్స్నిగ్ధం కృశ ఇతి యది రూక్షమేవ క్రియతే తదా కృశస్య బలహానిః స్యాత్, అథ స్నిగ్ధమేవ క్రియతే తదా బహుకఫే కఫవృద్ధిః స్యాత్, తేనోభయాపేక్షయా అంతరా రూక్షమంతరా చ స్నిగ్ధం కర్తవ్యమిత్యర్థః| స్నేహలవణామ్లయుతమితి దీపనమిత్యర్థః| సంధుక్షతి విధివదింధనైరితి యథావిధానదీపిత ఇత్యర్థః||198-200||-

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

స్నేహమేవ పరం విద్యాద్దుర్బలానలదీపనం||201|| నాలం స్నేహసమిద్ధస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి| మందాగ్నిరవిపక్వం తు పురీషం యోఽతిసార్యతే||202|| దీపనీయౌషధైర్యుక్తాం ఘృతమాత్రాం పిబేత్తు సః| తయా సమానః పవనః ప్రసన్నో మార్గమాస్థితః||203|| అగ్నేః సమీపచారిత్వాదాశు ప్రకురుతే బలం| కాఠిన్యాద్యః పురీషం తు కృచ్ఛ్రాన్ముంచతి మానవః||204|| సఘృతం లవణైర్యుక్తం నరోఽన్నావగ్రహం పిబేత్| రౌక్ష్యాన్మందే పిబేత్సర్పిస్తైలం వా దీపనైర్యుతం||205||

ఉక్తానుక్తస్నేహఫలమవధారయన్నాహ- స్నేహమేవేత్యాది| పరమితి శ్రేష్ఠం| స్నేహస్య దీపనశ్రేష్ఠత్వే హేతుమాహ- నాలమిత్యాదినా| నాలమితి న సమర్థం| స్నేహసమిద్ధస్యేతి స్నేహదీప్తస్య| స్నేహశబ్దేనాత్ర సామాన్యవాచినా సర్పిరేవోచ్యతే, సర్పిష ఏవాత్రాధికారాత్| మందాగ్నిరిత్యాదౌ అవిపక్వమితి పురీషవిశేషణం; తేనావిపక్వశబ్దేనేహ రసామస్య గ్రహణం న భవతి, రసామే “జఠరామగరార్దితాః” (సూ.అ.13) ఇత్యత్ర స్నేహో నిషిద్ధః, స్నేహాపక్వపురీషం ప్రతి స్నేహప్రయోగో విరుద్ధ ఏవ; కించ దీపనీయౌషధసంస్కారాదపి స్నేహస్య సంస్కారగుణావిఘాతాదేవ అపక్వపురీషం ప్రతి హితత్వం భవతి; స్నేహాంశస్తు వాతప్రగుణతాకరణత్వేన సహాయతయా ఉపాదీయతే, అత ఏవోక్తం- తయా సమాన ఇత్యాది| ప్రసన్న ఇతి దుష్టివిరహతః| మార్గమాస్థిత ఇతి స్వాభావికమార్గమాపన్నః| సమీపచారిత్వాదితి ప్రసన్నత్వాదిగుణయోగే సతి అగ్నిపార్శ్వస్థితత్వాద్బలమేవ వహ్నేః కరోతి న వైషమ్యం, అగ్నిదీప్తికరత్వస్వభావాదిత్యర్థః| అన్నావగ్రహమితి అన్నేనావగ్రహోఽస్యేతి అన్నావగ్రహః; అన్నమధ్యప్రయుక్తమిత్యర్థః||201-205||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

అతిస్నేహాత్తు మందేఽగ్నౌ చూర్ణారిష్టాసవా హితాః| భిన్నే గుదోపలేపాత్తు మలే తైలసురాసవాః||206|| ఉదావర్తాత్తు మందేఽగ్నౌ నిరూహాః స్నేహబస్తయః| దోషవృద్ధ్యా తు మందేఽగ్నౌ శుద్ధో దోషవిధిం చరేత్||207|| వ్యాధియుక్తస్య మందే తు సర్పిరేవాగ్నిదీపనం| ఉపవాసాచ్చ మందేఽగ్నౌ యవాగూభిః పిబేద్ఘృతం||208|| అన్నావపీడితం బల్యం దీపనం బృంహణం చ తత్| దీర్ఘకాలప్రసంగాత్తు క్షామక్షీణకృశాన్నరాన్||209|| ప్రసహానాం రసైః సామ్లైర్భోజయేత్ పిశితాశినాం| లఘు, తీక్ష్ణోష్ణశోధిత్వాద్దీపయంత్యాశు తేఽనలం||210|| మాంసోపచితమాంసత్వాత్తథాఽఽశుతరబృంహణాః|211|

అతిస్నేహాన్మందేఽగ్నౌ సతి చూర్ణారిష్టాదీని యోజ్యాని| భిన్నే ఇతి విశిష్టగుదోపలేపాదగ్నౌ మందే, తైలసురాసవా దేయా ఇతి వాక్యార్థః| దోషవిధిం చరేదితి అగ్నిమాంద్యకారకదోషౌషధవిధిం కుర్యాత్| అన్నావపీడితం యథా భవతి తథా యవాగూభిర్ఘృతం పిబేత్; అన్నావపీడితం చ మధ్యభోజనపీతం ఘృతం భవతి| దీర్ఘకాలేత్యాదౌ క్షామో వ్యవసాయశూన్యః , క్షీణో దుర్బలః, కృశో హీనమాంసః| ప్రసహానాం ద్వైవిధ్యాన్మాంసాశినామితి విశేషణం, తేన తృణాదప్రసహానాం గవాదీనాం నిషేధః| నను ప్రసహాః “గురూష్ణస్నిగ్ధమధురా” (సూ.అ.27) ఇత్యన్నపానే ఉక్తం, ఇహ తు లఘుతీక్ష్ణేత్యాదినా కథం లాఘవముచ్యతే తేషాం? మైవం, భోజయేల్లఘ్వితి యోజనాత్; తేన ప్రసహానాం మధ్యే యే లఘవస్తేషాం రసేనాత్ర లఘ్వన్నం భోజయేత్| తీక్ష్ణేత్యాదినా ప్రసహగుణాభిధానం| అన్యే తు ప్రసహాంతరాపేక్షయా యే ప్రసహా లఘవస్తేషమిహ లఘుశబ్దేనోపాదానం, తథాఽన్యే అమ్లాదియోగాత్ సంస్కారేణేహ లాఘవం సాధయంతి; ఏతేన రాజయక్ష్మచికిత్సితేఽపి ప్రసహగుణాస్తీక్ష్ణోష్ణలఘుత్వాదయ ఉక్తాస్తే న్యాయ్యా ఏవ||206-210||-

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

నాభోజనేన కాయాగ్నిర్దీప్యతే నాతిభోజనాత్||211|| యథా నిరింధనో వహ్నిరల్పో వాఽతీంధనావృతః| స్నేహాన్నవిధిభిశ్చిత్రైశ్చూర్ణారిష్టసురాసవైః ||212|| సమ్యక్ప్రయుక్తైర్భిషజా బలమగ్నేః ప్రవర్ధతే| యథా హి సారదార్వగ్నిః స్థిరః సంతిష్ఠతే చిరం||213|| స్నేహాన్నవిధిభిస్తద్వదంతరగ్నిర్భవేత్ స్థిరః| హితం జీర్ణే మితం చాశ్నంశ్చిరమారోగ్యమశ్నుతే||214|| అవైషమ్యేణ ధాతూనామగ్నివృద్ధౌ యతేత నా| సమైర్దోషైః సమో మధ్యే దేహస్యోష్మాఽగ్నిసంస్థితః||215|| పచత్యన్నం తదారోగ్యపుష్ట్యాయుర్బలవృద్ధయే| దోషైర్మందోఽతివృద్ధో వా విషమైర్జనయేద్గదాన్||216|| వాచ్యం మందస్య తత్రోక్తమతివృద్ధస్య వక్ష్యతే|217|

నాభోజనేనేత్యాదినా అభోజనాతిభోజననిరాసం కృత్వాఽన్నసమ్యక్ప్రయోగస్యాగ్నిజనకతామాహ| అభోజనేనేత్యనేనాభోజనమల్పభోజనం చ గృహ్యతే| అల్పో వా అతీంధనావృతో వా న దీప్యతే ఇతి యోజనా| సారదార్వగ్నిరితి సారదార్వాశ్రయోఽగ్నిః సారదార్వగ్నిః| స్నేహవదన్నం స్నేహాన్నం| మితమితి మాత్రావత్, యద్యపి చ హితమితాశినోఽపి కాలవిపర్యయాదినా రోగా భవంత్యేవ, తథాఽపి హితమితాశినాం నాహారజరోగోత్పత్తిర్భవతీతి దర్శయతి| చిరమారోగ్యమశ్నుతే ఇతి ఆహారజరోగం న ప్రాప్నోతీతి భావః| అవైషమ్యేణ ధాతూనామితి ధాతుసామ్యేన క్రియమాణాయామగ్నివృద్ధౌ యతేత; ఏతేన దోషవైషమ్యేణ పిత్తోద్రేకరూపేణ యాఽగ్నివృద్ధిరత్యగ్నిరూపా, తాం నిషేధయతి| సమైరిత్యాదినాఽగ్నిభేదాన్ సమాగ్నిపరిపాలనార్థమాహ| మధ్యే ఇతి నాతిసమీపే| అగ్నిసంజ్ఞిత ఇతి భాషయా ఊష్మారూపే జాఠరాగ్నౌ బాహ్యాగ్నినా సామ్యం నిషేధయతి| దోషైరితి సామాన్యోక్తేఽపి యోగ్యతయా కఫపిత్తవాతైర్యథాక్రమమేవ మందతీక్ష్ణవిషమత్వాని జ్ఞేయాని| వాచ్యమితి ప్రతిక్రియార్థం వచనీయం చికిత్సితమితి యావత్||211-216||-

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

నరే క్షీణకఫే పిత్తం కుపితం మారుతానుగం||217|| స్వోష్మణా పావకస్థానే బలమగ్నేః ప్రయచ్ఛతి| తదా లబ్ధబలో దేహే విరూక్షే సానిలోఽనలః||218|| పరిభూయ పచత్యన్నం తైక్ష్ణ్యాదాశు ముహుర్ముహుః| పక్త్వాఽన్నం స తతో ధాతూంఛోణితాదీన్ పచత్యపి||219|| తతో దౌర్బల్యమాతంకాన్మృత్యుం చోపనయేన్నరం| భుక్తేఽన్నే లభతే శాంతిం జీర్ణమాత్రే ప్రతామ్యతి||220|| తృట్శ్వాసదాహమూర్చ్ఛాద్యా వ్యాధయోఽత్యగ్నిసంభవాః| తమత్యగ్నిం గురుస్నిగ్ధశీతైర్మధురవిజ్జలైః||221|| అన్నపానైర్నయేచ్ఛాంతిం దీప్తమగ్నిమివాంబుభిః| ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపహారయేత్||222|| నిరింధనోఽంతరం లబ్ధ్వా యథైనం న విపాదయేత్| పాయసం కృశరాం స్నిగ్ధం పైష్టికం గుడవైకృతం||223|| అద్యాత్తథౌదకానూపపిశితాని భృతాని చ| మత్స్యాన్విశేషతః శ్లక్ష్ణాన్స్థిరతోయచరాంస్తథా||224|| ఆవికం చ భృతం మాంసమద్యాదత్యగ్నినాశనం | యవాగూం సమధూచ్ఛిష్టాం ఘృతం వా క్షుధితః పిబేత్||225|| గోధూమచూర్ణమంథం వా వ్యధయిత్వా సిరాం పిబేత్| పయో వా శర్కరాసర్పిర్జీవనీయౌషధైః శృతం||226|| ఫలానాం తైలయోనీనాముత్క్రుంచాశ్చ సశర్కరాః| మార్దవం జనయంత్యగ్నేః స్నిగ్ధా మాంసరసాస్తథా||227|| పిబేచ్ఛీతాంబునా సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టేన సంయుతం| గోధూమచూర్ణం పయసా ససర్పిష్కం పిబేన్నరః||228|| ఆనూపరససిద్ధాన్ వా త్రీన్ స్నేహాంస్తైలవర్జితాన్| పయసా సమ్మితం చాపి ఘనం త్రిస్నేహసంయుతం||229|| నారిస్తన్యేన సంయుక్తాం పిబేదౌదుంబరీం త్వచం| తాభ్యాం వా పాయసం సిద్ధమద్యాదత్యగ్నిశాంతయే||230|| శ్యామాత్రివృద్విపక్వం వా పయో దద్యాద్విరేచనం| అసకృత్ పిత్తశాంత్యర్థం పాయసప్రతిభోజనం||231|| ప్రసమీక్ష్య భిషక్ ప్రాజ్ఞస్తస్మై దద్యాద్విధానవిత్| యత్కించిన్మధురం మేద్యం శ్లేష్మలం గురుభోజనం||232|| సర్వం తదత్యగ్నిహితం భుక్త్వా ప్రస్వపనం దివా| మేద్యాన్యన్నాని యోఽత్యగ్నావప్రతాంతః సమశ్నుతే||233|| న తన్నిమిత్తం వ్యసనం లభతే పుష్టిమేవ చ| కఫే వృద్ధే జితే పిత్తే మారుతే చానలః సమః||234|| సమధాతోః పచత్యన్నం పుష్ట్యాయుర్బలవృద్ధయే|235|

పిత్తం పావకస్థానే కుపితమితి సంబంధః| తచ్చ పిత్తం మారుతానుగతత్వాదత్యగ్నికరం భవతి; ఏవం ధర్మభేదాద్విరుద్ధకార్యకరం జ్ఞేయం| పిత్తోష్మరూపస్యాపి చ బహ్నేః ప్రాదేశికపిత్తోష్మణో హానిజనకత్వం జన్యజనకయోర్భేదత్వాదుపపన్నమేవ జ్ఞేయం| స్థిరతోయచరానిత్యనేన స్థిరతోయచారిణాం నిష్క్రియతయా గౌరవాతిశయం దర్శయతి| తిలవాతామాదీనాం దృషది పిష్టానాముష్ణోదకమృదితా పిండా ఉత్క్రుంచా ఉచ్యంతే, ‘ఉత్కారికా’ ఇత్యన్యే| ఘనం త్రిస్నేహసంయుతమిత్యత్ర ఘనశబ్దేన దధ్యుచ్యతే| పాయసేన ప్రతిభోజనం యస్మిన్ పిత్తహరణే తత్ పాయసప్రతిభోజనం| మేద్యమితి మేదురం మేదోజనకం వా| అప్రతాంత ఇతి అబుభుక్షితః| వ్యసనం మరణమిత్యర్థః | పుష్టిమేవ చ లభతే ఇతి యోజ్యం||217-234||-

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

భవంతి చాత్ర- పథ్యాపథ్యమిహైకత్ర భుక్తం సమశనం మతం||235|| విషమం బహు వాఽల్పం వాఽప్యప్రాప్తాతీతకాలయోః| భుక్తం పూర్వాన్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం||236|| త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా ఘోరాన్ వ్యాధీన్సృజంతి వా| ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి||237|| దివా ప్రబుధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః||238|| వ్యాయామాచ్చ విహారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్చ చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః||239|| అక్లిన్నేష్వన్నమాసిక్తమన్యత్తేషు న దుష్యతి| అవిదగ్ధ ఇవ క్షీరే క్షీరమన్యద్విమిశ్రితం||240|| నైవ దూష్యతి తేనైవ సమం సంపద్యతే యథా| రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| యాంతి కోష్ఠే పరిక్లేదం సంవృతే దేహధాతవః||241|| క్లిన్నేష్వన్యదపక్వేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయఃస్వన్యత్ పయస్తప్తమివార్పితం||242|| నైశేష్వాహారజాతేషు నావిపక్వేషు బుద్ధిమాన్| తస్మాదన్యత్సమశ్నీయాత్పాలయిష్యంబలాయుషీ||243||

సంప్రతి ప్రాగుక్తసమశనాదిలక్షణమాహ- పథ్యాపథ్యమిత్యాది| పథ్యాపథ్యం కించిదేకత్ర మిలితం, యథా- రక్తశాల్యన్నం యవకాన్నం చ మిలితం| బహుభుక్తమల్పభుక్తం వా తథాఽప్రాప్తమతీతకాలం చ భుక్తం విషమముచ్యతే| పూర్వాన్నేత్యాది దివా భుక్తస్యోపరి తదహరేవ పునర్భుజ్యతే తదధ్యశనం; తన్నిషేధయన్నాహ- ప్రాతరాశే ఇత్యాది| అశనమాశో భోజనమిత్యర్థః| కస్మాన్న దూష్యతీత్యాహ- దివేత్యాది| స్ఫుటత్వమితి వివృతత్వం, వివృతత్వాచ్చ స్రోతసాం స్రోతోభిర్వహనేన రసోఽవ్యాహతగతిర్భవతి, తతశ్చ న క్లేదం స్రోతాంసి యాంతి; తథా వ్యాయామాదిభిశ్చ శోష్యమాణాని న క్లేదముపయాంతి స్రోతాంసి| వ్యాయామో గమనాదిః, విహారః అంగక్షేపణాదికా చేష్టా| స్రోతోఽక్లేదే కిం భవతీత్యాహ- అక్లిన్నేష్విత్యాది| ఆసిక్తమితి ప్రక్షిప్తం| అవిదగ్ధే ఇత్యాదినాఽత్ర దృష్టాంతమాహ| మ్లానే ఇతి సంకుచితే| అపక్వేష్వితి అన్యేషు| ఉపసంహరతి- నైశేష్విత్యాదినా| నాన్యత్ సమశ్నీయాదితి యోజనా||235-243||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

తత్ర శ్లోకాః- అంతరగ్నిగుణా దేహం యథా ధారయతే చ సః| యథాఽన్నం పచ్యతే యాంశ్చ యథాఽఽహారః కరోత్యపి||244|| యేఽగ్నయో యాంశ్చ పుష్యంతి యావంతో యే పచంతి యాన్| రసాదీనాం క్రమోత్పత్తిర్మలానాం తేభ్య ఏవ చ||245|| వృష్యాణామాశుకృద్ధేతుర్ధాతుకాలోద్భవక్రమః| రోగైకదేశకృద్ధేతురంతరగ్నిర్యథాఽధికః||246|| ప్రదుష్యతి యథా దుష్టో యాన్ రోగాంజనయత్యపి| గ్రహణీ యా యథా యచ్చ గ్రహణీదోషలక్షణం||247|| పూర్వరూపం పృథక్ చైవ వ్యంజనం సచికిత్సితం| చతుర్విధస్య నిర్దిష్టం తథా చావస్థికీ క్రియా||248|| జాయతే చ యథాఽత్యగ్నిర్యచ్చ తస్య చికిత్సితం| ఉక్తవానిహ తత్ సర్వం గ్రహణీదోషకే మునిః||249||

అంతరగ్నిరిత్యాదినా అధ్యాయసంగ్రహం బ్రూతే| యేఽగ్నయ ఇతి ‘భౌమాప్యాగ్నేయ ...’ ఇత్యాదినోక్తాః| యాంశ్చేతి ‘పంచాహారగుణాన్’ ఇత్యాద్యుక్తమర్థం సంగృహ్ణాతి| పుష్యంతి యావంత ఇతి ‘యథాస్వం స్వం’ ఇత్యాద్యుక్తం సంగృహ్ణాతి| యే పచంతి యానితి ‘సప్తభిర్దేహధాతారః’ ఇత్యాద్యుక్తసంగ్రహః| ఆశుకారిత్వేన హేతునా ఆశుకృద్ధేతుః| శేషం వ్యక్తం||244-249||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే గ్రహణీచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపకాయాం చికిత్సాస్థానే గ్రహణీచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||