21. grahaṇīdōṣacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో గ్రహణీదోషచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ఆయుర్వర్ణో బలం స్వాస్థ్యముత్సాహోపచయౌ ప్రభా| ఓజస్తేజోఽగ్నయః ప్రాణాశ్చోక్తా దేహాగ్నిహేతుకాః||3|| శాంతేఽగ్నౌ మ్రియతే, యుక్తే చిరం జీవత్యనామయః| రోగీ స్యాద్వికృతే, మూలమగ్నిస్తస్మాన్నిరుచ్యతే||4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

యదన్నం దేహధాత్వోజోబలవర్ణాదిపోషకం| తత్రాగ్నిర్హేతురాహారాన్న హ్యపక్వాద్రసాదయః||5||

Adhikarana 4 (6-8) · Śloka 8

అన్నమాదానకర్మా తు ప్రాణః కోష్ఠం ప్రకర్షతి| తద్ద్రవైర్భిన్నసంఘాతం స్నేహేన మృదుతాం గతం||6|| సమానేనావధూతోఽగ్నిరుదర్యః పవనోద్వహః| కాలే భుక్తం సమం సమ్యక్ పచత్యాయుర్వివృద్ధయే||7|| ఏవం రసమలాయాన్నమాశయస్థమధః స్థితః| పచత్యగ్నిర్యథా స్థాల్యామోదనాయాంబుతండులం||8||

Adhikarana 5 (9-11) · Śloka 11

అన్నస్య భుక్తమాత్రస్య షడ్రసస్య ప్రపాకతః| మధురాద్యాత్ కఫో భావాత్ ఫేనభూత ఉదీర్యతే||9|| పరం తు పచ్యమానస్య విదగ్ధస్యామ్లభావతః| ఆశయాచ్చ్యవమానస్య పిత్తమచ్ఛముదీర్యతే||10|| పక్వాశయం తు ప్రాప్తస్య శోష్యమాణస్య వహ్నినా| పరిపిండితపక్వస్య వాయుః స్యాత్ కటుభావతః||11||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

అన్నమిష్టం హ్యుపహితమిష్టైర్గంధాదిభిః పృథక్| దేహే ప్రీణాతి గంధాదీన్ ఘ్రాణాదీనీంద్రియాణి చ||12||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

భౌమాప్యాగ్నేయవాయవ్యాః పంచోష్మాణః సనాభసాః| పంచాహారగుణాన్స్వాన్స్వాంపార్థివాదీంపచంతి హి||13||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

యథాస్వం స్వం చ పుష్ణంతి దేహే ద్రవ్యగుణాః పృథక్| పార్థివాః పార్థివానేవ శేషాః శేషాంశ్చ కృత్స్నశః||14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

సప్తభిర్దేహధాతారో ధాతవో ద్వివిధం పునః| యథాస్వమగ్నిభిః పాకం యాంతి కిట్టప్రసాదవత్ ||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

రసాద్రక్తం తతో మాంసం మాంసాన్మేదస్తతోఽస్థి చ| అస్థ్నో మజ్జా తతః శుక్రం శుక్రాద్గర్భః ప్రసాదజః||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

రసాత్ స్తన్యం తతో రక్తమసృజః కండరాః సిరాః| మాంసాద్వసా త్వచః షట్ చ మేదసః స్నాయుసంభవః ||17||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 20

కిట్టమన్నస్య విణ్మూత్రం, రసస్య తు కఫోఽసృజః| పిత్తం, మాంసస్య ఖమలా, మలః స్వేదస్తు మేదసః||18|| స్యాత్కిట్టం కేశలోమాస్థ్నో, మజ్జ్ఞః స్నేహోఽక్షివిట్త్వచాం| ప్రసాదకిట్టే ధాతూనాం పాకాదేవంవిధర్చ్ఛతః ||19|| పరస్పరోపసంస్తబ్ధా ధాతుస్నేహపరంపరా |20|

Adhikarana 13 (20-35) · Śloka 35

వృష్యాదీనాం ప్రభావస్తు పుష్ణాతి బలమాశు హి||20|| షడ్భిః కేచిదహోరాత్రైరిచ్ఛంతి పరివర్తనం| సంతత్యా భోజ్యధాతూనాం పరివృత్తిస్తు చక్రవత్||21|| (ఇత్యుక్తవంతమాచార్యం శిష్యస్త్విదమచోదయత్| రసాద్రక్తం విసదృశాత్ కథం దేహేఽభిజాయతే||22|| రసస్య చ న రాగోఽస్తి స కథం యాతి రక్తతాం| ద్రవాద్రక్తాత్స్థిరం మాంసం కథం తజ్జాయతే నృణాం||23|| ద్రవధాతోః స్థిరాన్మాంసాన్మేదసః సంభవః కథం| శ్లక్ష్ణాభ్యాం మాంసమేదోభ్యాం ఖరత్వం కథమస్థిషు||24|| ఖరేష్వస్థిషు మజ్జా చ కేన స్నిగ్ధో మృదుస్తథా| మజ్జ్ఞశ్చ పరిణామేన యది శుక్రం ప్రవర్తతే||25|| సర్వదేహగతం శుక్రం ప్రవదంతి మనీషిణః| తథాఽస్థిమధ్యమజ్జ్ఞశ్చ శుక్రం భవతి దేహినాం||26|| ఛిద్రం న దృశ్యతేఽస్థ్నాం చ తన్నిఃసరతి వా కథం| ఏవముక్తస్తు శిష్యేణ గురుః ప్రాహేదముత్తరం||27|| తేజో రసానాం సర్వేషాం మనుజానాం యదుచ్యతే| పిత్తోష్మణః స రాగేణ రసో రక్తత్వమృచ్ఛతి||28|| వాయ్వంబుతేజసా రక్తమూష్మణా చాభిసంయుతం| స్థిరతాం ప్రాప్య మాంసం స్యాత్ స్వోష్మణా పక్వమేవ తత్ ||29|| స్వతేజోఽంబుగుణస్నిగ్ధోద్రిక్తం మేదోఽభిజాయతే| పృథివ్యగ్న్యనిలాదీనాం సంఘాతః స్వోష్మణా కృతః||30|| ఖరత్వం ప్రకరోత్యస్య జాయతేఽస్థి తతో నృణాం| కరోతి తత్ర సౌషిర్యమస్థ్నాం మధ్యే సమీరణః||31|| మేదసస్తాని పూర్యంతే స్నేహో మజ్జా తతః స్మృతః| తస్మాన్మజ్జ్ఞస్తు యః స్నేహః శుక్రం సంజాయతే తతః||32|| వాయ్వాకాశాదిభిర్భావైః సౌషిర్యం జాయతేఽస్థిషు| తేన స్రవతి తచ్ఛుక్రం నవాత్ కుంభాదివోదకం||33|| స్రోతోభిః స్యందతే దేహాత్ సమంతాచ్ఛుక్రవాహిభిః | హర్షేణోదీరితం వేగాత్ సంకల్పాచ్చ మనోభవాత్||34|| విలీనం ఘృతవద్వ్యాయామోష్మణా స్థానవిచ్యుతం| బస్తౌ సంభృత్య నిర్యాతి స్థలాన్నిమ్నాదివోదకం)||35||

Adhikarana 14 (36-37) · Śloka 38

వ్యానేన రసధాతుర్హి విక్షేపోచితకర్మణా| యుగపత్ సర్వతోఽజస్రం దేహే విక్షిప్యతే సదా||36|| క్షిప్యమాణః ఖవైగుణ్యాద్రసః సజ్జతి యత్ర సః| కరోతి వికృతిం తత్ర ఖే వర్షమివ తోయదః||37|| దోషాణామపి చైవం స్యాదేకదేశప్రకోపణం |38|

Adhikarana 15 (38-41) · Śloka 41

ఇతి భౌతికధాత్వన్నపక్తౄణాం కర్మ భాషితం||38|| అన్నస్య పక్తా సర్వేషాం పక్తౄణామధిపో మతః| తన్మూలాస్తే హి తద్వృద్ధిక్షయవృద్ధిక్షయాత్మకాః||39|| తస్మాత్తం విధివద్యుక్తైరన్నపానేంధనైర్హితైః| పాలయేత్ ప్రయతస్తస్య స్థితౌ హ్యయుర్బలస్థితిః||40|| యో హి భుంక్తే విధిం త్యాక్త్వా గ్రహణీదోషజాన్ గదాన్| స లౌల్యాల్లభతే శీఘ్రం, వక్ష్యంతేఽతః పరం తు తే||41||

Adhikarana 16 (42-44) · Śloka 44

అభోజనాదజీర్ణాతిభోజనాద్విషమాశనాత్| అసాత్మ్యగురుశీతాతిరూక్షసందుష్టభోజనాత్||42|| విరేకవమనస్నేహవిభ్రమాద్వ్యాధికర్షణాత్| దేశకాలర్తువైషమ్యాద్వేగానాం చ విధారణాత్||43|| దుష్యత్యగ్నిః, స దుష్టోఽన్నం న తత్ పచతి లఘ్వపి| అపచ్యమానం శుక్తత్వం యాత్యన్నం విషరూపతాం ||44||

Adhikarana 17 (45-49) · Śloka 49

తస్య లింగమజీర్ణస్య విష్టంభః సదనం తథా| శిరసో రుక్ చ మూర్చ్ఛా చ భ్రమః పృష్ఠకటిగ్రహః||45|| జృంభాఽంగమర్దస్తృష్ణా చ జ్వరశ్ఛర్దిః ప్రవాహణం| అరోచకోఽవిపాకశ్చ, ఘోరమన్నవిషం చ తత్||46|| సంసృజ్యమానం పిత్తేన దాహం తృష్ణాం ముఖామయాన్| జనయత్యమ్లపిత్తం చ పిత్తజాంశ్చాపరాన్ గదాన్||47|| యక్ష్మపీనసమేహాదీన్ కఫజాన్ కఫసంగతం| కరోతి వాతసంసృష్టం వాతజాంశ్చ గదాన్ బహూన్||48|| మూత్రరోగాంశ్చ మూత్రస్థం కుక్షిరోగాన్ శకృద్గతం| రసాదిభిశ్చ సంసృష్టం కుర్యాద్రోగాన్ రసాదిజాన్||49||

Adhikarana 18 (50) · Śloka 50

విషమో ధాతువైషమ్యం కరోతి విషమం పచన్| తీక్ష్ణో మందేంధనో ధాతూన్ విశోషయతి పావకః||50||

Adhikarana 19 (51) · Śloka 51

యుక్తం భుక్తవతో యుక్తో ధాతుసామ్యం సమం పచన్|51|

Adhikarana 20 (51-54) · Śloka 54

దుర్బలో విదహత్యన్నం తద్యాత్యూర్ధ్వమధోఽపి వా||51|| అధస్తు పక్వమామం వా ప్రవృత్తం గ్రహణీగదః| ఉచ్యతే సర్వమేవాన్నం ప్రాయో హ్యస్య విదహ్యతే||52|| అతిసృష్టం విబద్ధం వా ద్రవం తదుపదిశ్యతే| తృష్ణారోచకవైరస్యప్రసేకతమకాన్వితః||53|| శూనపాదకరః సాస్థిపర్వరుక్ ఛర్దనం జ్వరః| లోహామగంధిస్తిక్తామ్ల ఉద్గారశ్చాస్య జాయతే||54||

Adhikarana 21 (55) · Śloka 55

పూర్వరూపం తు తస్యేదం తృష్ణాఽఽలస్యం బలక్షయః| విదాహోఽన్నస్య పాకశ్చ చిరాత్ కాయస్య గౌరవం||55||

Adhikarana 22 (56-57) · Śloka 57

అగ్న్యధిష్ఠానమన్నస్య గ్రహణాద్గ్రహణీ మతా| నాభేరుపర్యహ్యగ్నిబలేనోపష్టబ్ధోపబృంహితా ||56|| అపక్వం ధారత్యన్నం పక్వం సృజతి పార్శ్వతః| దుర్బలాగ్నిబలా దుష్టా త్వామమేవ విముంచతి||57||

Adhikarana 23 (58-72) · Śloka 72

వాతాత్ పిత్తాత్ కఫాచ్చ స్యాత్తద్రోగస్త్రిభ్య ఏవ చ| హేతుం లింగం రూపభేదాఞ్ శృణు తస్య పృథక్ పృథక్||58|| కటుతిక్తకషాయాతిరూక్షశీతలభోజనైః| ప్రమితానశనాత్యధ్వవేగనిగ్రహమైథునైః||59|| కరోతి కుపితో మందమగ్నిం సంఛాద్య మారుతః | తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం శుక్తపాకం ఖరాంగతా||60|| కంఠాస్యశోషః క్షుత్తృష్ణా తిమిరం కర్ణయోః స్వనః| పార్శ్వోరువంక్షణగ్రీవారుజోఽభీక్ష్ణం విసూచికా||61|| హృత్పీడా కార్శ్యదౌర్బల్యం వైరస్యం పరికర్తికా| గృద్ధిః సర్వరసానాం చ మనసః సదనం తథా||62|| జీర్ణే జీర్యతి చాధ్మానం భుక్తే స్వాస్థ్యముపైతి చ| స వాతగుల్మహృద్రోగప్లీహాశంకీ చ మానవః||63|| చిరాదుఃఖం ద్రవం శుష్కం తన్వామం శబ్దఫేనవత్| పునః పునః సృజేద్వర్చః కాసశ్వాసార్దితోఽనిలాత్||64|| కట్వజీర్ణవిదాహ్యమ్లక్షారాద్యైః పిత్తముల్బణం| అగ్నిమాప్లావయద్ధంతి జలం తప్తమివానలం||65|| సోఽజీర్ణం నీలపీతాభం పీతాభః సార్యతే ద్రవం| పూత్యమ్లోద్గారహృత్కంఠదాహారుచితృడర్దితః||66|| గుర్వతిస్నిగ్ధశీతాదిభోజనాదతిభోజనాత్| భుక్తమాత్రస్య చ స్వప్నాద్ధంత్యగ్నిం కుపితః కఫః||67|| తస్యాన్నం పచ్యతే దుఃఖం హృల్లాసచ్ఛర్ద్యరోచకాః| ఆస్యోపదేహమాధుర్యకాసష్ఠీవనపీనసాః||68|| హృదయం మన్యతే స్త్యానముదరం స్తిమితం గురు| దుష్టో మధుర ఉద్గారః సదనం స్త్రీష్వహర్షణం||69|| భిన్నామశ్లేష్మసంసృష్టగురువర్చఃప్రవర్తనం| అకృశస్యాపి దౌర్బల్యమాలస్యం చ కఫాత్మకే||70|| యశ్చాగ్నిః పూర్వముద్దిష్టో రోగానీకే చతుర్విధః| తం చాపి గ్రహణీదోషం సమవర్జం ప్రచక్ష్మహే||71|| పృథగ్వాతాదినిర్దిష్టహేతులింగసమాగమే| త్రిదోషం నిర్దిశేత్తేషాం భేషజం శృణ్వతః పరం||72||

Adhikarana 24 (73-81) · Śloka 81

గ్రహణీమాశ్రితం దోషం విదగ్ధాహారమూర్చ్ఛితం| సవిష్టంభప్రసేకార్తివిదాహారుచిగౌరవైః||73|| ఆమలింగాన్వితం దృష్ట్వా సుఖోష్ణేనాంబునోద్ధరేత్| ఫలానాం వా కషాయేణ పిప్పలీసర్షపైస్తథా||74|| లీనం పక్వాశయస్థం వాఽఽప్యామం స్రావ్యం సదీపనైః| శరీరానుగతే సామే రసే లంఘనపాచనం||75|| విశుద్ధామాశయాయాస్మై పంచకోలాదిభిః శృతం| దద్యాత్ పేయాది లఘ్వన్నం పునర్యోగాంశ్చ దీపనాన్||76|| జ్ఞాత్వా తు పరిపక్వామం మారుతగ్రహణీగదం| దీపనీయయుతం సర్పిః పాయయేతాల్పశో భిషక్||77|| కించిత్సంధుక్షితే త్వగ్నౌ సక్తవిణ్మూత్రమారుతం| ద్వ్యహం త్ర్యహం వా సంస్నేహ్య స్విన్నాభ్యక్తం నిరూహయేత్||78|| తత ఏరండతైలేన సర్పిషా తైల్వకేన వా| సక్షారేణానిలే శాంతే స్రస్తదోషం విరేచయేత్||79|| శుద్ధం రూక్షాశయం బద్ధవర్చసం చానువాసయేత్| దీపనీయామ్లవాతఘ్నసిద్ధాతైలేన మాత్రయా||80|| నిరూఢం చ విరిక్తం చ సమ్యక్ చైవానువాసితం| లఘ్వన్నం ప్రతిసంభుక్తం సర్పిరభ్యాసయేత్ పునః||81||

Adhikarana 25 (82-86) · Śloka 86

ద్వే పంచమూలే సరలం దేవదారు సనాగరం| పిప్పలీం పిప్పలీమూలం చిత్రకం హస్తిపిప్పలీం||82|| శణబీజం యవాన్ కోలన్ కులత్థాన్ సుషవీం తథా | పాచయేదారనాలేన దధ్నా సౌవీరకేణ వా||83|| చతుర్భాగావశేషేణ పచేత్తేన ఘృతాఢకం| స్వర్జికాయావశూకాఖ్యౌ క్షారౌ దత్త్వా చ యుక్తితః||84|| సైంధవౌద్భిదసాముద్రబిడానాం రోమకస్య చ| ససౌవర్చలపాక్యానాం భాగాంద్విపలికాన్ పృథక్||85|| వినీయ చూర్ణితాన్ తస్మాత్ పాయయేత్ ప్రసృతం బుధః| కరోత్యగ్నిం బలం వర్ణం వాతఘ్నం భుక్తపాచనం||86|| ఇతి దశమూలాద్యం ఘృతం|

Adhikarana 26 (87) · Śloka 87

త్ర్యూషణత్రిఫలాకల్కే బిల్వమాత్రే గుడాత్ పలే| సర్పిషోఽష్టపలం పక్త్వా మాత్రాం మందానలః పిబేత్||87|| ఇతి త్ర్యూషణాద్యం ఘృతం|

Adhikarana 27 (88-93) · Śloka 93

పంచమూలాభయావ్యోషపిప్పలీమూలసైంధవైః| రాస్నాక్షారద్వయాజాజీవిడంగశటిభిర్ఘృతం||88|| శుక్తేన మాతులుంగస్య స్వరసేనార్ద్రకస్య చ| శుష్కమూలకకోలాంబుచుక్రికాదాడిమస్య చ||89|| తక్రమస్తుసురామండసౌవీరకతుషోదకైః| కాంజికేన చ తత్ పక్వమగ్నిదీప్తికరం పరం||90|| శూలగుల్మోదరశ్వాసకాసానిలకఫాపహం| సబీజపూరకరసం సిద్ధం వా పాయయేద్ఘృతం||91|| సిద్ధమభ్యంజనార్థం చ తైలమేతైః ప్రయోజయేత్| ఏతేషామౌషధానాం వా పిబేచ్చూర్ణం సుఖాంబునా||92|| వాతే శ్లేష్మావృతే సామే కఫే వా వాయునోద్ధతే| దద్యాచ్చూర్ణం పాచనార్థమగ్నిసందీపనం పరం||93|| ఇతి పంచమూలాద్యం ఘృతం చూర్ణం చ|

Adhikarana 28 (94-95) · Śloka 95

మజ్జత్యామా గురుత్వాద్విట్ పక్వా తూత్ప్లవతే జలే| వినాఽతిద్రవసంఘాతశైత్యశ్లేష్మప్రదూషణాత్||94|| పరీక్ష్యైవం పురా సామం నిరామం చామదోషిణం| విధినోపాచరేత్ సమ్యక్ పాచనేనేతరేణ వా||95||

Adhikarana 29 (96-97) · Śloka 97

చిత్రకం పిప్పలీమూలం ద్వౌ క్షారౌ లవణాని చ| వ్యోషం హింగ్వజమోదాం చ చవ్యం చైకత్ర చూర్ణయేత్||96|| గుటికా మాతులుంగస్య దాడిమస్య రసేన వా| కృతా విపాచయత్యామం దీపయత్యాశు చాలనం||97|| ఇతి చిత్రకాద్యా గుటికా|

Adhikarana 30 (98-110) · Śloka 110

నాగరాతివిషాముస్తక్వాథః స్యాదామపాచనః| ముస్తాంతకల్కః పథ్యా వా నాగరం చోష్ణవారిణా||98|| దేవదారువచాముస్తనాగరాతివిషాభయాః| వారుణ్యామాసుతాస్తోయే కోష్ణే వాఽలవణాః పిబేత్||99|| వర్చస్యామే సశూలే చ పిబేద్వా దాడిమాంబునా| విడేన లవణం పిష్టం బిల్వం చిత్రకనాగరం||100|| సామే వా సకఫే వాతే కోష్ఠశూలకరే పిబేత్| కలింగహింగ్వతివిషావచాసౌవర్చలాభయాః||101|| ఛర్ద్యర్శోగ్రంథిశూలేషు పిబేదుష్ణేన వారిణా| పథ్యాసౌవర్చలాజాజీచూర్ణం మరిచసంయుతం||102|| అభయాం పిప్పలీమూలం వచాం కటుకరోహిణీం| పాఠాం వత్సకబీజాని చిత్రకం విశ్వభేషజం||103|| పిబేన్నిష్క్వాథ్య చూర్ణం వా కృత్వా కోష్ణేన వారిణా| పిత్తశ్లేష్మాభిభృతాయాం గ్రహణ్యాం శూలనుద్ధితం||104|| సామే సాతివిషం వ్యోషం లవణక్షారహింగు చ| నిఃక్వాథ్య పాయయేచ్చూర్ణం కృత్వా వా కోష్ణవారిణా||105|| పిప్పలీం నాగరం పాఠాం సారివాం బృహతీద్వయం| చిత్రకం కౌటజం బీజం లవణాన్యథ పంచ చ||106|| తచ్చూర్ణం సయవక్షారం దధ్యుష్ణాంబుసురాదిభిః| పిబేదగ్నివివృద్ధ్యర్థం కోష్ఠవాతహరం నరః||107|| మరిచం కుంచికాంబష్ఠావృక్షామ్లాః కుడవాః పృథక్| పలాని దశ చామ్లస్య వేతసస్య పలార్ధికం||108|| సౌవర్చలం బిడం పాక్యం యవక్షారః ససైంధవః| శటీపుష్కరమూలాని హింగు హింగుశివాటికా||109|| తత్ సర్వమేకతః సూక్ష్మం చూర్ణం కృత్వా ప్రయోజయేత్| హితం వాతాభిభూతాయాం గ్రహణ్యామరుచౌ తథా||110|| ఇతి మరిచాద్యం చూర్ణం|

Adhikarana 31 (111) · Śloka 112

చతుర్ణాం ప్రస్థమమ్లానాం త్ర్యూషణస్య పలత్రయం| లవణానాం చ చత్వారి శర్కరాయాః పలాష్టకం| సంచూర్ణ్య శాకసూపాన్నరాగాదిష్వవచారయేత్||111|| కాసాజీర్ణారుచిశ్వాసాహృత్పాండ్వామయశూలనుత్|112|

Adhikarana 32 (112-116) · Śloka 117

చవ్యత్వక్పిప్పలీమూలధాతకీవ్యోషచిత్రకాన్||112|| కపిత్థం బిల్వమంబష్ఠాం శాల్మలం హస్తిపిప్పలీం| శిలోద్భేదం తథాఽజాజీం పిష్ట్వా బదరసమ్మితం||113|| పరిభర్జ్య ఘృతే దధ్నా యవాగూం సాధయేద్భిషక్| రసైః కపిత్థచుక్రీకావృక్షామ్లైర్దాడిమస్య చ||114|| సర్వాతిసారగ్రహణీగుల్మార్శఃప్లీహనాశినీ| పంచకోలకయూషశ్చ మూలకానాం చ సోషణః||115|| స్నిగ్ధో దాడిమతక్రామ్లో జాంగలః సంస్కృతో రసః| క్రవ్యాదస్వరసః శస్తో భోజనార్థే సదీపనః||116|| తక్రారనాలమద్యాని పానాయారిష్ట ఏవ చ|117|

Adhikarana 33 (118-121) · Śloka 121

తక్రం తు గ్రహణీదోషే దీపనగ్రాహిలాఘవాత్||117|| శ్రేష్ఠం మధురపాకిత్వాన్న చ పిత్తం ప్రకోపయేత్| కషాయోష్ణవికాశిత్వాద్రౌక్ష్యాచ్చైవ కఫే హితం||118|| వాతే స్వాద్వమ్లసాంద్రత్వాత్ సద్యస్కమవిదాహి తత్| తస్మాత్ తక్రప్రయోగా యే జఠరాణాం తథాఽర్శసాం||119|| విహితా గ్రహణీదోషే సర్వశస్తాన్ ప్రయోజయేత్| యవాన్యామలకే పథ్యా మరిచం త్రిపలంశికం||120|| లవణాని పలాంశాని పంచ చైకత్ర చూర్ణయేత్| తక్రే తదాసుతం జాతం తక్రారిష్టం పిబేన్నరః| దీపనం శోథగుల్మార్శఃక్రిమిమేహోదరాపహం||121|| ఇతి తక్రారిష్టః|

Adhikarana 34 (122-124) · Śloka 124

స్వస్థానగతముత్క్లిష్టమగ్నినిర్వాపకం భిషక్| పిత్తం జ్ఞాత్వా విరేకేణ నిర్హరేద్వమనేన వా||122|| అవిదాహిభిరన్నైశ్చ లఘుభిస్తిక్తసంయుతైః| జాంగలానాం రసైర్యూషైర్ముద్గాదీనాం ఖడైరపి||123|| దాడిమామ్లైః ససర్పిష్కైర్దీపనగ్రాహిసంయుతైః| తస్యాగ్నిం దీపయేచ్చూర్ణైః సర్పిర్భిశ్చాపి తిక్తకైః||124||

Adhikarana 35 (125-128) · Śloka 128

చందనం పద్మకోశీరం పాఠాం మూర్వాం కుటన్నటం| షడ్గ్రంథాసారివాస్ఫోతాసప్తపర్ణాటరూషకాన్||125|| పటోలోదుంబరాశ్వత్థవటప్లక్షకపీతనాన్| కటుకాం రోహిణీం ముస్తం నింబం చ ద్విపలాంశికం||126|| ద్రోణేఽపాం సాధయేత్ పాదశేషే ప్రస్థం ఘృతాత్ పచేత్| కిరాతతిక్తేంద్రయవవీరామాగధికోత్పలైః||127|| కల్కైరక్షసమైః పేయం తత్ పిత్తగ్రహణీగదే| తిక్తకం యద్ఘృతం చోక్తం కౌష్ఠికే తచ్చ దాపయేత్||128|| ఇతి చందనాద్యం ఘృతం|

Adhikarana 36 (129-131) · Śloka 131

నాగరాతివిషే ముస్తం ధాతకీం చ రసాంజనం| వత్సకత్వక్ఫలం బిల్వం పాఠాం కటుకరోహిణీం||129|| పిబేత్ సమాంశం తచ్చూర్ణం సక్షౌద్రం తండులాంబునా| పైత్తికే గ్రహణీదోషే రక్తం యచ్చోపవేశ్యతే||130|| అర్శాంసి చ గుదే శూలం జయేచ్చైవ ప్రవాహికాం| నాగరాద్యమిదం చూర్ణం కృష్ణాత్రేయేణ పూజితం||131|| ఇతి నాగరాద్యం చూర్ణం|

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 133

భూనింబకటుకావ్యోషముస్తకేంద్రయవాన్ సమాన్| ద్వౌ చిత్రకాద్వత్సకత్వగ్భాగాన్ షోడశ చూర్ణయేత్||132|| గుడశీతాంబునా పీతం గ్రహణీదోషగుల్మనుత్| కామలాజ్వరపాండుత్వమేహారుచ్యతిసారనుత్||133|| ఇతి భూనింబాద్యం చూర్ణం|

Adhikarana 38 (134-140) · Śloka 140

వచామతివిషాం పాఠాం సప్తపర్ణం రసాంజనం| స్యోనాకోదీచ్యకట్వంగవత్సకత్వగ్దురాలభాః||134|| దార్వీం పర్పటకం పాఠాం యవానీం మధుశిగ్రుకం| పటోలపత్రం సిద్ధార్థాన్ యూథికాం జాతిపల్లవాన్||135|| జంబ్వామ్రబిల్వమధ్యాని నింబశాకఫలాని చ| తద్రోగశమమన్విచ్ఛన్ భూనింబాద్యేన యోజయేత్||136|| కిరాతతిక్తః షడ్గ్రంథా త్రాయమాణా కటుత్రికం| చందనం పద్మకోశీరం దార్వీత్వక్ కటురోహిణీ||137|| కుటజత్వక్ఫలం ముస్తం యవానీ దేవదారు చ| పటోలనింబపత్రైలాసౌరాష్ట్రయతివిషాత్వచః||138|| మధుశిగ్రోశ్చ బీజాని మూర్వా పర్పటకస్తథా| తచ్చూర్ణం మధునా లేహ్యం పేయం మద్యైర్జలేన వా||139|| హృత్పాండుగ్రహణీరోగగుల్మశూలారుచిజ్వరాన్| కామలాం సన్నిపాతం చ ముఖరోగాంశ్చ నాశయేత్||140|| ఇతి కిరాతాద్యం చూర్ణం|

Adhikarana 39 (141-145) · Śloka 145

గ్రహణ్యాం శ్లేష్మదుష్టాయాం వమితస్య యథావిధి| కట్వమ్లలవణక్షారైస్తిక్తైశ్చాగ్నిం వివర్ధయేత్||141|| పలాశం చిత్రకం చవ్యం మాతులుంగం హరీతకీం| పిప్పలీం పిప్పలీమూలం పాఠాం నాగరధాన్యకం||142|| కార్షికాణ్యుదకప్రస్థే పక్త్వా పాదావశేషితం| పానీయార్థం ప్రయుంజీత యవాగూం తైశ్చ సాధయేత్||143|| శుష్కమూలకయూషేణ కౌలత్థేనాథవా పునః| కట్వమ్లక్షారపటునా లఘూన్యన్నాని భోజయేత్||144|| అమ్లం చాను పిబేత్తక్రం తక్రారిష్టమథాపి వా| మదిరాం మధ్వరిష్టం వా నిగదం సీధుమేవ వా||145||

Adhikarana 40 (146-151) · Śloka 151

ద్రోణం మధూకపుష్పాణాం విడంగానాం తతోఽర్ధతః| చిత్రకస్య తతోఽర్ధం స్యాత్తథా భల్లాతకాఢకం||146|| మంజిష్ఠాష్టపలం చైవ త్రిద్రోణేఽపాం విపాచయేత్| ద్రోణశేషం తు తచ్ఛీతం మధ్వర్ధాఢకసంయుతం||147|| ఏలామృణాలాగురుభిశ్చందనేన చ రూషితే| కుంభే మాసస్థితం జాతమాసవం తం ప్రయోజయేత్||148|| గ్రహణీం దీపయత్యేవ బృంహణః కఫపిత్తజిత్| శోథం కుష్ఠం కిలాసం చ ప్రమేహాంశ్చ ప్రణాశయేత్||149|| ఇతి మధూకాసవః| మధూకపుష్పస్వరసం శృతమర్ధక్షయీకృతం| క్షౌద్రపాదయుతం శీతం పూర్వవత్ సన్నిధాపయేత్||150|| తం పిబన్ గ్రహణీదోషాంజయేత్ సర్వాన్ హితాశనః| తద్వద్ద్రాక్షేక్షుఖర్జూరస్వరసానాసుతాన్ పిబేత్||151||

Adhikarana 41 (152-159) · Śloka 159

ప్రస్థౌ దురాలభాయా ద్వౌ పస్థమామలకస్య చ| దంతీచిత్రకముష్టీ ద్వే ప్రత్యగ్రం చాభయాశతం||152|| చతుర్ద్రోణేఽంభసః పక్త్వా శీతం ద్రోణావశేషితం| సగుడద్విశతం పూతం మధునః కుడవాయుతం||153|| తద్వత్ ప్రియంగోః పిప్పల్యా విడంగానాం చ చూర్ణితైః| కుడవైర్ఘృతకుంభస్థం పక్షాజ్జాతం తతః పిబేత్||154|| గ్రహణీపాండురోగార్శఃకుష్ఠవీసర్పమేహనుత్| స్వరవర్ణకరశ్చైష రక్తపిత్తకఫాపహః||155|| ఇతి దురాలభాసవః| హరిద్రా పంచమూలే ద్వే వీరర్షభకజీవకం| ఏషాం పంచపలాన్ భాగాంశ్చతుర్ద్రోణేఽంభసః పచేత్||156|| ద్రోణశేషే రసే పూతే గుడస్య ద్విశతం భిషక్| చూర్ణితాన్ కుడవార్ధాంశాన్ ప్రక్షిపేచ్చ సమాక్షికాన్||157|| ప్రియంగుముస్తమంజిష్ఠావిడంగమధుకప్లవాన్| లోధ్రం శాబరకం చైవ మాసార్ధస్థం పిబేత్తు తం||158|| ఏష మూలాసవః సిద్ధో దీపనో రక్తపిత్తజిత్| ఆనాహకఫహృద్రోగపాండురోగాంగసాదనుత్||159|| ఇతి మూలాసవః|

Adhikarana 42 (160-162) · Śloka 162

ప్రాస్థికం పిప్పలీం పిష్ట్వా గుడం మధ్యం బిభీతకాత్| ఉదకప్రస్థసంయుక్తం యవపల్లే నిధాపయేత్||160|| తస్మాత్ పలం సుజాతాత్తు సలిలాంజలిసంయుతం| పిబేత్పిండాసవో హ్యేష రోగానీకవినాశనః||161|| స్వస్థోఽప్యేనం పిబేన్మాసం నరః స్నిగ్ధరసాశనః | ఇచ్ఛంస్తేషామనుత్పత్తిం రోగాణాం యేఽత్ర కీర్తితాః||162|| ఇతి పిండాసవః|

Adhikarana 43 (163-167) · Śloka 167

నవే పిప్పలిమధ్వాక్తే కలసేఽగురుధూపితే| మధ్వాఢకం జలసమం చూర్ణానీమాని దాపయేత్||163|| కుడవార్ధం విడంగానాం పిప్పల్యాః కుడవం తథా| చతుర్థికాంశాం త్వక్క్షీరీం కేశరం మరిచాని చ||164|| త్వగేలాపత్రకశటీక్రముకాతివిషాఘనాన్| హరేణ్వేల్వాలుతేజోహ్వాపిప్పలీమూలచిత్రకాన్||165|| కార్షికాంస్తత్ స్థితం మాసమత ఊర్ధ్వం ప్రయోజయేత్| మందం సందపయత్యగ్నిం కరోతి విషమం సమం||166|| హృత్పాండుగ్రహణీరోగకుష్ఠార్శఃశ్వయథుజ్వరాన్| వాతశ్లేష్మామయాంశ్చాన్యాన్మధ్వరిష్టో వ్యపోహతి||167|| ఇతి మధ్వరిష్టః|

Adhikarana 44 (168-170) · Śloka 170

సమూలాం పిప్పలీం క్షారౌ ద్వౌ పంచ లవణాని చ| మాతులుంగాభయారాస్నాశటీమరిచనాగరం||168|| కృత్వా సమాంశం తచ్చూర్ణం పిబేత్ ప్రాతః సుఖాంబునా| శ్లేష్మికే గ్రహణీదోషే బలవర్ణాగ్నివర్ధనం||169|| ఏతైరేవౌషధైః సిద్ధం సర్పిః పేయం సమారుతే| గౌల్మికే షట్పలం ప్రోక్తం భల్లాతకఘృతం చ యత్||170||

Adhikarana 45 (171-178) · Śloka 178

బిడం కాలోత్థలవణం సర్జికాయవశూకజం| సప్తలాం కంటకారీం చ చిత్రకం చేతి దాహయేత్||171|| సప్తకృత్వః స్రుతస్యాస్య క్షారస్య ద్వ్యాఢకేన తు| ఆఢకం సర్పిషః పక్త్వా పిబేదగ్నివివర్ధనం||172|| ఇతి క్షారఘృతం| సమూలాం పిప్పలీం పాఠాం చవ్యేంద్రయవనాగరం| చిత్రకాతివిషే హింగు శ్వదంష్ట్రాం కటురోహిణీం||173|| వచాం చ కార్షికం పంచలవణానాం పలాని చ| దధ్నః ప్రస్థద్వయే తైలసర్పిషోః కుడవద్వయే||174|| ఖండీకృతాని నిష్క్వాథ్య శనైరంతర్గతే రసే| అంతర్ధూమం తతో దగ్ధవా చూర్ణం కృత్వా ఘృతాప్లుతం||175|| పిబేత్ పాణితలం తస్మింజీర్ణే స్యాన్మధురాశనః| వాతశ్లేష్మామయాన్సర్వాణన్యాద్విషగరాంశ్చ సః||176|| భల్లాతకం త్రికటుకం త్రిఫలాం లవణత్రయం| అంతర్ధూమం ద్విపలికం గోపురీషాగ్నినా దహేత్||177|| స క్షారః సర్పిషా పీతో భోజ్యే వాఽప్యవచూర్ణితః| హృత్పాండుగ్రహణీదోషగుల్మోదావర్తశూలనుత్||178||

Adhikarana 46 (179-180) · Śloka 180

దురాలభాం కరంజౌ ద్వౌ సప్తపర్ణం సవత్సకం| షడ్గ్రంథాం మదనం మూర్వాం పాఠామారగ్వధం తథా||179|| గోమూత్రేణ సమాంశాని కృత్వా చూర్ణాని దాహయేత్| దగ్ధ్వా చ తం పిబేత్ క్షారం గ్రహణీబలవర్ధనం||180||

Adhikarana 47 (181-182) · Śloka 182

భూనింబం రోహిణీం తిక్తాం పటోలం నింబపర్పటం| దహేన్మాహిషమూత్రేణ క్షార ఏషోఽగ్నివర్ధనః||181|| ద్వే హరిద్రే వచా కుష్ఠం చిత్రకః కటురోహిణీ| ముస్తం చ బస్తమూత్రేణ దహేత్ క్షారోఽగ్నివర్ధనః||182||

Adhikarana 48 (183-187) · Śloka 187

చతుష్పలం సుధాకాండాత్త్రిపలం లవణత్రయాత్| వార్తాకీకుడవం చార్కాదష్టౌ ద్వే చిత్రకాత్ పలే||183|| దగ్ధాని వార్తాకురసే గుటికా భోజనోత్తరాః| భుక్తం భుక్తం పచంత్యాశు కాసశ్వాసార్శసాం హితాః||184|| విసూచికాప్రతిశ్యాయహృద్రోగశమనాశ్చ తాః| ఇత్యేషా క్షారగుటికా కృష్ణాత్రేయేణ కీర్తితా||185|| ఇతి క్షారగుడికా| వత్సకాతివిషే పాఠాం దుఃస్పర్శాం హింగు చిత్రకం| చూర్ణీకృత్య పలాశాగ్రక్షారే మూత్రస్రుతే పచేత్||186|| ఆయసే భాజనే సాంద్రాత్తస్మాత్ కోలం సుఖాంబునా| మద్యైర్వా గ్రహణీదోషశోథార్శఃపాండుమాన్ పిబేత్||187|| ఇతి చతుర్థక్షారః|

Adhikarana 49 (188-193) · Śloka 193

త్రిఫలాం కటభీం చవ్యం బిల్వమధ్యమయోరజః| రోహిణీం కటుకాం ముస్తం కుష్ఠం పాఠాం చ హింగు చ||188|| మధుకం ముష్కకయవక్షారౌ త్రికటుకం వచాం| విడంగం పిప్పలీమూలం స్వర్జికాం నింబచిత్రకౌ||189|| మూర్వాజమోదేంద్రయవాన్ గుడూచీం దేవదారు చ| కార్షికం లవణానాం చ పంచానాం పలికాంపృథక్||190|| భాగాన్ దధ్ని త్రికుడవే ఘృతతైలేన మూర్చ్ఛితం| అంతర్ధూమం శనైర్దగ్ధ్వా తస్మాత్ పాణితలం పిబేత్||191|| సర్పిషా కఫవాతార్శోగ్రహణీపాండురోగవాన్| ప్లీహమూత్రగ్రహశ్వాసహిక్కాకాసక్రిమిజ్వరాన్||192|| శోషాతిసారౌ శ్వయథుం ప్రమేహానాహహృద్గ్రహాన్| హన్యాత్ సర్వవిషం చైవ క్షారోఽగ్నిజననో వరః||193|| జీర్ణే రసైర్వా మధురైరశ్నీయాత్ పయసాఽపి వా| ఇతి పంచమక్షారః|

Adhikarana 50 (194-195) · Śloka 196

త్రిదోషే విధివిద్వైద్యః పంచ కర్మాణి కారయేత్||194|| ఘృతక్షారాసవారిష్టాన్ దద్యాచ్చాగ్నివివర్ధనాన్| క్రియా యా చానిలాదీనాం నిర్దిష్టా గ్రహణీం ప్రతి||195|| వ్యత్యాసాత్తాం సమస్తాం వా కుర్యాద్దోషవిశేషవిత్|196|

Adhikarana 51 (196-197) · Śloka 198

స్నేహనం స్వేదనం శుద్ధిర్లంఘనం దీపనం చ యత్||196|| చూర్ణాని లవణక్షారమధ్వరిష్టసురాసవాః| వివిధాస్తక్రయోగాశ్చ దీపనానాం చ సర్పిషాం||197|| గ్రహణీరోగిభిః సేవ్యాః, ...|198|

Adhikarana 52 (198-200) · Śloka 201

... క్రియాం చావస్థికీం శృణు| ష్ఠీవనం శ్లైష్మికే రూక్షం దీపనం తిక్తసంయుతం||198|| సకృద్రూక్షం సకృత్స్నిగ్ధం కృశే బహుకఫే హితం| పరీక్ష్యామం శరీరస్య దీపనం స్నేహసంయుతం||199|| దీపనం బహుపిత్తస్య తిక్తం మధురసంయుతం| బహువాతస్య తు స్నేహలవణామ్లయుతం హితం||200|| సంధుక్షతి తథా వహ్నిరేషాం విధివదింధనైః|201|

Adhikarana 53 (201-205) · Śloka 205

స్నేహమేవ పరం విద్యాద్దుర్బలానలదీపనం||201|| నాలం స్నేహసమిద్ధస్య శమాయాన్నం సుగుర్వపి| మందాగ్నిరవిపక్వం తు పురీషం యోఽతిసార్యతే||202|| దీపనీయౌషధైర్యుక్తాం ఘృతమాత్రాం పిబేత్తు సః| తయా సమానః పవనః ప్రసన్నో మార్గమాస్థితః||203|| అగ్నేః సమీపచారిత్వాదాశు ప్రకురుతే బలం| కాఠిన్యాద్యః పురీషం తు కృచ్ఛ్రాన్ముంచతి మానవః||204|| సఘృతం లవణైర్యుక్తం నరోఽన్నావగ్రహం పిబేత్| రౌక్ష్యాన్మందే పిబేత్సర్పిస్తైలం వా దీపనైర్యుతం||205||

Adhikarana 54 (206-210) · Śloka 211

అతిస్నేహాత్తు మందేఽగ్నౌ చూర్ణారిష్టాసవా హితాః| భిన్నే గుదోపలేపాత్తు మలే తైలసురాసవాః||206|| ఉదావర్తాత్తు మందేఽగ్నౌ నిరూహాః స్నేహబస్తయః| దోషవృద్ధ్యా తు మందేఽగ్నౌ శుద్ధో దోషవిధిం చరేత్||207|| వ్యాధియుక్తస్య మందే తు సర్పిరేవాగ్నిదీపనం| ఉపవాసాచ్చ మందేఽగ్నౌ యవాగూభిః పిబేద్ఘృతం||208|| అన్నావపీడితం బల్యం దీపనం బృంహణం చ తత్| దీర్ఘకాలప్రసంగాత్తు క్షామక్షీణకృశాన్నరాన్||209|| ప్రసహానాం రసైః సామ్లైర్భోజయేత్ పిశితాశినాం| లఘు, తీక్ష్ణోష్ణశోధిత్వాద్దీపయంత్యాశు తేఽనలం||210|| మాంసోపచితమాంసత్వాత్తథాఽఽశుతరబృంహణాః|211|

Adhikarana 55 (211-216) · Śloka 217

నాభోజనేన కాయాగ్నిర్దీప్యతే నాతిభోజనాత్||211|| యథా నిరింధనో వహ్నిరల్పో వాఽతీంధనావృతః| స్నేహాన్నవిధిభిశ్చిత్రైశ్చూర్ణారిష్టసురాసవైః ||212|| సమ్యక్ప్రయుక్తైర్భిషజా బలమగ్నేః ప్రవర్ధతే| యథా హి సారదార్వగ్నిః స్థిరః సంతిష్ఠతే చిరం||213|| స్నేహాన్నవిధిభిస్తద్వదంతరగ్నిర్భవేత్ స్థిరః| హితం జీర్ణే మితం చాశ్నంశ్చిరమారోగ్యమశ్నుతే||214|| అవైషమ్యేణ ధాతూనామగ్నివృద్ధౌ యతేత నా| సమైర్దోషైః సమో మధ్యే దేహస్యోష్మాఽగ్నిసంస్థితః||215|| పచత్యన్నం తదారోగ్యపుష్ట్యాయుర్బలవృద్ధయే| దోషైర్మందోఽతివృద్ధో వా విషమైర్జనయేద్గదాన్||216|| వాచ్యం మందస్య తత్రోక్తమతివృద్ధస్య వక్ష్యతే|217|

Adhikarana 56 (217-234) · Śloka 235

నరే క్షీణకఫే పిత్తం కుపితం మారుతానుగం||217|| స్వోష్మణా పావకస్థానే బలమగ్నేః ప్రయచ్ఛతి| తదా లబ్ధబలో దేహే విరూక్షే సానిలోఽనలః||218|| పరిభూయ పచత్యన్నం తైక్ష్ణ్యాదాశు ముహుర్ముహుః| పక్త్వాఽన్నం స తతో ధాతూంఛోణితాదీన్ పచత్యపి||219|| తతో దౌర్బల్యమాతంకాన్మృత్యుం చోపనయేన్నరం| భుక్తేఽన్నే లభతే శాంతిం జీర్ణమాత్రే ప్రతామ్యతి||220|| తృట్శ్వాసదాహమూర్చ్ఛాద్యా వ్యాధయోఽత్యగ్నిసంభవాః| తమత్యగ్నిం గురుస్నిగ్ధశీతైర్మధురవిజ్జలైః||221|| అన్నపానైర్నయేచ్ఛాంతిం దీప్తమగ్నిమివాంబుభిః| ముహుర్ముహురజీర్ణేఽపి భోజ్యాన్యస్యోపహారయేత్||222|| నిరింధనోఽంతరం లబ్ధ్వా యథైనం న విపాదయేత్| పాయసం కృశరాం స్నిగ్ధం పైష్టికం గుడవైకృతం||223|| అద్యాత్తథౌదకానూపపిశితాని భృతాని చ| మత్స్యాన్విశేషతః శ్లక్ష్ణాన్స్థిరతోయచరాంస్తథా||224|| ఆవికం చ భృతం మాంసమద్యాదత్యగ్నినాశనం | యవాగూం సమధూచ్ఛిష్టాం ఘృతం వా క్షుధితః పిబేత్||225|| గోధూమచూర్ణమంథం వా వ్యధయిత్వా సిరాం పిబేత్| పయో వా శర్కరాసర్పిర్జీవనీయౌషధైః శృతం||226|| ఫలానాం తైలయోనీనాముత్క్రుంచాశ్చ సశర్కరాః| మార్దవం జనయంత్యగ్నేః స్నిగ్ధా మాంసరసాస్తథా||227|| పిబేచ్ఛీతాంబునా సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టేన సంయుతం| గోధూమచూర్ణం పయసా ససర్పిష్కం పిబేన్నరః||228|| ఆనూపరససిద్ధాన్ వా త్రీన్ స్నేహాంస్తైలవర్జితాన్| పయసా సమ్మితం చాపి ఘనం త్రిస్నేహసంయుతం||229|| నారిస్తన్యేన సంయుక్తాం పిబేదౌదుంబరీం త్వచం| తాభ్యాం వా పాయసం సిద్ధమద్యాదత్యగ్నిశాంతయే||230|| శ్యామాత్రివృద్విపక్వం వా పయో దద్యాద్విరేచనం| అసకృత్ పిత్తశాంత్యర్థం పాయసప్రతిభోజనం||231|| ప్రసమీక్ష్య భిషక్ ప్రాజ్ఞస్తస్మై దద్యాద్విధానవిత్| యత్కించిన్మధురం మేద్యం శ్లేష్మలం గురుభోజనం||232|| సర్వం తదత్యగ్నిహితం భుక్త్వా ప్రస్వపనం దివా| మేద్యాన్యన్నాని యోఽత్యగ్నావప్రతాంతః సమశ్నుతే||233|| న తన్నిమిత్తం వ్యసనం లభతే పుష్టిమేవ చ| కఫే వృద్ధే జితే పిత్తే మారుతే చానలః సమః||234|| సమధాతోః పచత్యన్నం పుష్ట్యాయుర్బలవృద్ధయే|235|

Adhikarana 57 (235-243) · Śloka 243

భవంతి చాత్ర- పథ్యాపథ్యమిహైకత్ర భుక్తం సమశనం మతం||235|| విషమం బహు వాఽల్పం వాఽప్యప్రాప్తాతీతకాలయోః| భుక్తం పూర్వాన్నశేషే తు పునరధ్యశనం మతం||236|| త్రీణ్యప్యేతాని మృత్యుం వా ఘోరాన్ వ్యాధీన్సృజంతి వా| ప్రాతరాశే త్వజీర్ణేఽపి సాయమాశో న దుష్యతి||237|| దివా ప్రబుధ్యతేఽర్కేణ హృదయం పుండరీకవత్| తస్మిన్విబుద్ధే స్రోతాంసి స్ఫుటత్వం యాంతి సర్వశః||238|| వ్యాయామాచ్చ విహారాచ్చ విక్షిప్తత్వాచ్చ చేతసః| న క్లేదముపగచ్ఛంతి దివా తేనాస్య ధాతవః||239|| అక్లిన్నేష్వన్నమాసిక్తమన్యత్తేషు న దుష్యతి| అవిదగ్ధ ఇవ క్షీరే క్షీరమన్యద్విమిశ్రితం||240|| నైవ దూష్యతి తేనైవ సమం సంపద్యతే యథా| రాత్రౌ తు హృదయే మ్లానే సంవృతేష్వయనేషు చ| యాంతి కోష్ఠే పరిక్లేదం సంవృతే దేహధాతవః||241|| క్లిన్నేష్వన్యదపక్వేషు తేష్వాసిక్తం ప్రదుష్యతి| విదగ్ధేషు పయఃస్వన్యత్ పయస్తప్తమివార్పితం||242|| నైశేష్వాహారజాతేషు నావిపక్వేషు బుద్ధిమాన్| తస్మాదన్యత్సమశ్నీయాత్పాలయిష్యంబలాయుషీ||243||

Adhikarana 58 (244-249) · Śloka 249

తత్ర శ్లోకాః- అంతరగ్నిగుణా దేహం యథా ధారయతే చ సః| యథాఽన్నం పచ్యతే యాంశ్చ యథాఽఽహారః కరోత్యపి||244|| యేఽగ్నయో యాంశ్చ పుష్యంతి యావంతో యే పచంతి యాన్| రసాదీనాం క్రమోత్పత్తిర్మలానాం తేభ్య ఏవ చ||245|| వృష్యాణామాశుకృద్ధేతుర్ధాతుకాలోద్భవక్రమః| రోగైకదేశకృద్ధేతురంతరగ్నిర్యథాఽధికః||246|| ప్రదుష్యతి యథా దుష్టో యాన్ రోగాంజనయత్యపి| గ్రహణీ యా యథా యచ్చ గ్రహణీదోషలక్షణం||247|| పూర్వరూపం పృథక్ చైవ వ్యంజనం సచికిత్సితం| చతుర్విధస్య నిర్దిష్టం తథా చావస్థికీ క్రియా||248|| జాయతే చ యథాఽత్యగ్నిర్యచ్చ తస్య చికిత్సితం| ఉక్తవానిహ తత్ సర్వం గ్రహణీదోషకే మునిః||249||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే గ్రహణీచికిత్సితం నామ పంచదశోఽధ్యాయః||15||