Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो गुल्मचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
નિદાનોક્તક્રમાનુરોધાદ્રક્તપિત્તમનુ ગુલ્મચિકિત્સિતં બ્રૂતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
સર્વપ્રજાનાં પિતૃવચ્છરણ્યઃ પુનર્વસુર્ભૂતભવિષ્યદીશઃ| ચિકિત્સિતં ગુલ્મનિબર્હણાર્થં પ્રોવાચ સિદ્ધં વદતાં વરિષ્ઠઃ||૩||
सर्वप्रजानां पितृवच्छरण्यः पुनर्वसुर्भूतभविष्यदीशः| चिकित्सितं गुल्मनिबर्हणार्थं प्रोवाच सिद्धं वदतां वरिष्ठः||३||
🔊 Audio coming soon
સર્વપ્રજાનામિત્યાદિના ગુરોઃ સ્તુતિર્ધર્મજનકતયા તથોત્તરગ્રન્થશ્રદ્ધેયતયા| ભૂતે ભવિષ્યે ચાવ્યાહતજ્ઞાનતયા પ્રભુરેવ ભવતીતિ ભૂતભવિષ્યદીશઃ| સિદ્ધમિતિ સાધ્યાવ્યભિચારિ સર્વમેવ ચિકિત્સિતં યદ્યપિ સિદ્ધમેવ વક્તવ્યં, તથાઽપ્યત્ર પ્રકરણે સ્તુત્યર્થં સિદ્ધપદં જ્ઞેયમ્||૩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાતિપરિસ્રવાદ્વા તૈરેવ વૃદ્ધૈઃ પરિપીડનાદ્વા| વેગૈરુદીર્ણૈર્વિહતૈરધો વા બાહ્યભિઘાતૈરતિપીડનૈર્વા||૪|| રૂક્ષાન્નપાનૈરતિસેવિતૈર્વા શોકેન મિથ્યાપ્રતિકર્મણા વા| વિચેષ્ટિતૈર્વા વિષમાતિમાત્રૈઃ કોષ્ઠે પ્રકોપં સમુપૈતિ વાયુઃ||૫||
विट्श्लेष्मपित्तातिपरिस्रवाद्वा तैरेव वृद्धैः परिपीडनाद्वा| वेगैरुदीर्णैर्विहतैरधो वा बाह्यभिघातैरतिपीडनैर्वा||४|| रूक्षान्नपानैरतिसेवितैर्वा शोकेन मिथ्याप्रतिकर्मणा वा| विचेष्टितैर्वा विषमातिमात्रैः कोष्ठे प्रकोपं समुपैति वायुः||५||
🔊 Audio coming soon
અત્ર યદ્યપિ નિદાને એવ ગુલ્મસ્ય હેતુલક્ષણાન્યુક્તનિ, તથાઽપિ પ્રકરણવશાત્ પુનસ્તાન્યભિધીયન્તે; નિદાનોક્તાદ્વિશેષશ્ચ કશ્ચિદુચ્યતે| નિદાને વાયોરેવ કોપેન વૃદ્ધેર્હેતુભિરાવરણમુક્તમ્, અતિપીડનૈર્વેત્યનેન તદેવોચ્યતે| તૈરેવેતિ વિટ્શ્લેષ્મપિત્તૈઃ| મિથ્યાપ્રતિકર્મ મિથ્યાકૃતં વમનાદિકં પઞ્ચકર્મ||૪-૫||
Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7
કફં ચ પિત્તં ચ સ દુષ્ટવાયુરુદ્ધૂય માર્ગાન્ વિનિબદ્ધ્ય તાભ્યામ્| હૃન્નાભિપાર્શ્વોદરબસ્તિશૂલં કરોત્યથો યાતિ ન બદ્ધમાર્ગઃ||૬|| પક્વાશયે પિત્તકફાશયે વા સ્થિતઃ સ્વતન્ત્રઃ પરસંશ્રયો વા| સ્પર્શોપલભ્યઃ પરિપિણ્ડિતત્વાદ્ગુલ્મો યથાદોષમુપૈતિ નામ||૭||
कफं च पित्तं च स दुष्टवायुरुद्धूय मार्गान् विनिबद्ध्य ताभ्याम्| हृन्नाभिपार्श्वोदरबस्तिशूलं करोत्यथो याति न बद्धमार्गः||६|| पक्वाशये पित्तकफाशये वा स्थितः स्वतन्त्रः परसंश्रयो वा| स्पर्शोपलभ्यः परिपिण्डितत्वाद्गुल्मो यथादोषमुपैति नाम||७||
🔊 Audio coming soon
કફં ચ પિત્તં ચેત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| ઇયં ચ શોણિતજગુલ્મવ્યતિરિક્તાનાં ચતુર્ણાં સમ્પ્રાપ્તિઃ| તત્ર કફં ચ પિત્તં ચેતિ કદાચિત્ પિત્તં કદાચિત્ કફઃ| તત્ર કફજે સ્વતન્ત્રો વૃદ્ધઃ કફઃ, પિત્તજે સ્વહેતુવૃદ્ધં સ્વતન્ત્રં પિત્તં, સન્નિપાતે ચ યથોક્તગુણૌ પિત્તકફૌ, ઉદ્ધૂય વાયુઃ ગુલ્મં કરોતિ; વાતગુલ્મે તુ સ્વતન્ત્રઃ પ્રકુપિતો વાયુઃ પ્રકૃતિસ્થૌ પિત્તકફાવુદ્ધૂય ગુલ્મં કરોતીતિ જ્ઞેયમ્| માર્ગાનિતિ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યઙ્માર્ગાન્| અધો ન યાતીતિ અત્ર ચકારો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ; તેનોર્ધ્વં ન યાતિ તિર્યક્ ચ ન યાતીતિ જ્ઞેયમ્| કિંવા વાયોઃ કોષ્ઠસ્યાધોગમનમેવ પ્રાયો ભવતિ, તેન તન્નિષેધઃ સાક્ષાદુક્તઃ, ઇતરમાર્ગગમનનિષેધસ્તુ સમાનન્યાયતયા લભ્યતે| પક્વાશયે ઇતિ પિત્તાશયામાશયયોરધોભાગે એવ| સ્વતન્ત્ર ઇતિ વાતગુલ્મે, પરસંશ્રય ઇતિ પક્વાશયે| પિત્તકફાશયયોઃ કફજઃ પૈત્તિકો નિચયગુલ્મશ્ચ પરસંશ્રયો ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પરિપિણ્ડિતત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યનેન યથા અજ્ઞા અપિ લતાસમૂહાદૌ સઙ્ઘાતેનાવસ્થિતે ‘ગુલ્મ’ ઇતિ વ્યપદિશન્તિ, તથેહાપિ સઙ્ઘાતેનાવસ્થાનાદ્ગુલ્મેત્યભિધાનં પ્રાપ્નોતિ| યથાદોષમિતિ યથોલ્બણં દોષમ્| નામેતિ ચ સઞ્જ્ઞા; વાતજોઽયં, પિત્તજોઽયમિત્યાદિકા||૬-૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
બસ્તૌ ચ નાભ્યાં હૃદિ પાર્શ્વયોર્વા સ્થાનાનિ ગુલ્મસ્ય ભવન્તિ પઞ્ચ|૮|
बस्तौ च नाभ्यां हृदि पार्श्वयोर्वा स्थानानि गुल्मस्य भवन्ति पञ्च|८|
🔊 Audio coming soon
ગુલ્મસ્થાનાન્યાહ- બસ્તાવિત્યાદિ| બસ્તૌ નાભ્યાં હૃદિ પાર્શ્વયોર્વા ગુલ્મસ્ય પઞ્ચ સ્થાનાનિ ભવન્તિ| યદ્યપિ બસ્ત્યાદીનિ પઞ્ચૈવ, તથાઽપિ પઞ્ચગ્રહણમધિકસ્થાનનિષેધાર્થમ્| રૌધિરસ્યાપિ ગુલ્મસ્ય ગર્ભાશયપાર્શ્વસ્થિતત્વેન પાર્શ્વે એવાશયે ભવતઃ| અન્યે તુ રૌધિરવ્યતિરિક્તાનામેતત્ પઞ્ચસ્થાનત્વં, રૌધિરસ્ય તુ ગર્ભાશય એવ વિશિષ્ટં સ્થાનં ભવતિ|૮|
Adhikarana 6 (8-11) · Śloka 11
પઞ્ચાત્મકસ્ય પ્રભવં તુ તસ્ય વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચ||૮|| રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટિતં વેગવિનિગ્રહશ્ચ| શોકોઽભિઘાતોઽતિમલક્ષયશ્ચ નિરન્નતા ચાનિલગુલ્મહેતુઃ||૯|| યઃ સ્થાનસંસ્થાનરુજાં વિકલ્પં વિડ્વાતસઙ્ગં ગલવક્ત્રશોષમ્| શ્યાવારુણત્વં શિશિરજ્વરં ચ હૃત્કુક્ષિપાર્શ્વાંસશિરોરુજં ચ||૧૦|| કરોતિ જીર્ણેઽભ્યધિકં પ્રકોપં ભુક્તે મૃદુત્વં સમુપૈતિ યશ્ચ| વાતાત્ સ ગુલ્મો ન ચ તત્ર રૂક્ષં કષાયતિક્તં કટુ ચોપશેતે||૧૧||
पञ्चात्मकस्य प्रभवं तु तस्य वक्ष्यामि लिङ्गानि चिकित्सितं च||८|| रूक्षान्नपानं विषमातिमात्रं विचेष्टितं वेगविनिग्रहश्च| शोकोऽभिघातोऽतिमलक्षयश्च निरन्नता चानिलगुल्महेतुः||९|| यः स्थानसंस्थानरुजां विकल्पं विड्वातसङ्गं गलवक्त्रशोषम्| श्यावारुणत्वं शिशिरज्वरं च हृत्कुक्षिपार्श्वांसशिरोरुजं च||१०|| करोति जीर्णेऽभ्यधिकं प्रकोपं भुक्ते मृदुत्वं समुपैति यश्च| वातात् स गुल्मो न च तत्र रूक्षं कषायतिक्तं कटु चोपशेते||११||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ પૃથક્ત્વેન હેતુલિઙ્ગચિકિત્સાભિધાનં પ્રતિજાનીતે- પઞ્ચાત્મકસ્યેત્યાદિ| પઞ્ચાત્મકસ્ય પઞ્ચસ્વરૂપસ્ય| પ્રભવત્યસ્માદિતિ પ્રભવઃ કારણં; કારણાનિ પઞ્ચ વાતપિત્તકફસન્નિપાતરૂપાણિ| તિષ્ઠત્યસ્મિન્નિતિ સ્થાનં બસ્ત્યાદિ, સંસ્થાનમાકૃતિઃ, રુજા પીડા, એષાં વિકલ્પઃ ક્ષણે ક્ષણેઽન્યથાત્વમ્| શિશિરજ્વરઃ શીતજ્વરઃ| કરોતીતિ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે| જીર્ણેઽભ્યધિકં પ્રકોપં સમુપૈતિ યશ્ચ| ન ચોપશેતે ઇતિ ન સુખં જનયતિ||૮-૧૧||
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્રોધાતિમદ્યાર્કહુતાશસેવા| આમાભિઘાતો રુધિરં ચ દુષ્ટં પૈત્તસ્ય ગુલ્મસ્ય નિમિત્તમુક્તમ્||૧૨|| જ્વરઃ પિપાસા વદનાઙ્ગરાગઃ શૂલં મહજ્જીર્યતિ ભોજને ચ| સ્વેદો વિદાહો વ્રણવચ્ચ ગુલ્મઃ સ્પર્શાસહઃ પૈત્તિકગુલ્મરૂપમ્||૧૩||
कट्वम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्षक्रोधातिमद्यार्कहुताशसेवा| आमाभिघातो रुधिरं च दुष्टं पैत्तस्य गुल्मस्य निमित्तमुक्तम्||१२|| ज्वरः पिपासा वदनाङ्गरागः शूलं महज्जीर्यति भोजने च| स्वेदो विदाहो व्रणवच्च गुल्मः स्पर्शासहः पैत्तिकगुल्मरूपम्||१३||
🔊 Audio coming soon
કટ્વમ્લેત્યાદિના પિત્તગુલ્મમાહ| આમાભિઘાતશબ્દેનામાભિઘાતઃ પિત્તજનકો જ્ઞેયઃ| રુધિરં ચ દુષ્ટમિત્યનેન દુષ્ટાદ્રુધિરાન્મલભૂતસ્ય પિત્તસ્ય જન્મ દર્શયતિ||૧૨-૧૩||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધમચેષ્ટનં ચ સમ્પૂરણં પ્રસ્વપનં દિવા ચ| ગુલ્મસ્ય હેતુઃ કફસમ્ભવસ્ય સર્વસ્તુ દિષ્ટો નિચયાત્મકસ્ય||૧૪||
शीतं गुरु स्निग्धमचेष्टनं च सम्पूरणं प्रस्वपनं दिवा च| गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दिष्टो निचयात्मकस्य||१४||
🔊 Audio coming soon
શીતમિત્યાદિના કફગુલ્મહેતુલક્ષણકથનમ્| અત્રાન્તરે હેતુત્રયકથનાવસાને દોષત્રયમેલકસ્ય કાર્યમાહ- સર્વસ્તુ દિષ્ટો નિચયાત્મકસ્યેતિ|- નિચયાત્મકઃ સાન્નિપાતિકઃ| સાન્નિપાતિકશ્ચ નિચયરૂપગુલ્મજન્મતયા વ્યપદેશેન વિકૃતિવિષમસમવાયાત્ સંયોગમહિમ્ના ચ દર્શયતિ||૧૪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
સ્તૈમિત્યશીતજ્વરગાત્રસાદહૃલ્લાસકાસારુચિગૌરવાણિ| શૈત્યં રુગલ્પા કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય રૂપાણિ કફાત્મકસ્ય||૧૫||
स्तैमित्यशीतज्वरगात्रसादहृल्लासकासारुचिगौरवाणि| शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्मस्य रूपाणि कफात्मकस्य||१५||
🔊 Audio coming soon
ઔત્પાદિકં નિચયગુલ્મમભિધાય પ્રકૃતશ્લેષ્મગુલ્મલક્ષણમાહ- સ્તૈમિત્યેત્યાદિ||૧૫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
નિમિત્તલિઙ્ગાન્યુપલભ્ય ગુલ્મે દ્વિદોષજે દોષબલાબલં ચ| વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્||૧૬||
निमित्तलिङ्गान्युपलभ्य गुल्मे द्विदोषजे दोषबलाबलं च| व्यामिश्रलिङ्गानपरांस्तु गुल्मांस्त्रीनादिशेदौषधकल्पनार्थम्||१६||
🔊 Audio coming soon
દ્વિદોષજગુલ્મહેતુલિઙ્ગાતિદેશાર્થમાહ- નિમિત્તેત્યાદિ| દોષબલાબલં ચેત્યનેનૈકોલ્બણં દ્વન્દ્વં ગ્રાહયતિ| ત્રીનિતિ ચ વાતપિત્તજ-પિત્તકફજ-વાતશ્લેષ્મજાન્| ઔષધકલ્પનાર્થમિત્યનેન પ્રકૃતિસમસમવાયત્વાત્ સ્વવિલક્ષણકાર્યાકર્તૃતયા પ્રત્યેકદોષે દ્વન્દ્વજગુલ્મા અભિનિવિષ્ટા એવ, પ્રત્યેકોક્તચિકિત્સામેલકેન ચિકિત્સ્યા ઇત્યેતન્માત્રોપદર્શનાર્થં તેષામભિધાનમ્| એતેનાષ્ટોત્તરીયોક્તપઞ્ચસઙ્ખ્યાવિરોધોઽપિ ન ભવતિ, દ્વાન્દ્વિકગુલ્મભેદસ્યાપ્રયોજકત્વાત્; સન્નિપાતગુલ્મે તુ પ્રત્યેકદોષજલક્ષણાદતિરિક્તાનિ લક્ષણાનિ તત્પ્રભાવશ્ચાસાધ્યત્વાદિર્વક્તવ્ય એવેતિ યુક્તં તસ્ય ભેદેનોપાદાનમ્| જ્વરેઽપિ દ્વન્દ્વજ્વરાણાં પૃથગ્લક્ષણયોગેન દ્વાન્દ્વિકત્વં યુક્તમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૬||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
મહારુજં દાહપરીતમશ્મવદ્ઘનોન્નતં શીઘ્રવિદાહિ દારુણમ્| મનઃશરીરાગ્નિબલાપહારિણં ત્રિદોષજં ગુલ્મમસાધ્યમાદિશેત્||૧૭||
महारुजं दाहपरीतमश्मवद्घनोन्नतं शीघ्रविदाहि दारुणम्| मनःशरीराग्निबलापहारिणं त्रिदोषजं गुल्ममसाध्यमादिशेत्||१७||
🔊 Audio coming soon
મહારુજમિત્યાદિના સન્નિપાતજલક્ષણાન્યાહ| કેચિદેતલ્લક્ષણવ્યતિરિક્તલક્ષણસ્તુ યઃ પ્રત્યેકદોષજોક્તસંસર્ગમાત્રલક્ષણઃ પ્રકૃતિસમવાયસન્નિપાતજન્યઃ સ સાધ્ય એવ ગુલ્મ ઇતિ વદન્તિ||૧૭||
Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19
ઋતાવનાહારતયા ભયેન વિરૂક્ષણૈર્વેગવિનિગ્રહૈશ્ચ| સંસ્તમ્ભનોલ્લેખનયોનિદોષૈર્ગુલ્મઃ સ્ત્રિયં રક્તભવોઽભ્યુપૈતિ||૧૮|| યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈશ્ચિરાત્ સશૂલઃ સમગર્ભલિઙ્ગઃ| સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મો માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ||૧૯||
ऋतावनाहारतया भयेन विरूक्षणैर्वेगविनिग्रहैश्च| संस्तम्भनोल्लेखनयोनिदोषैर्गुल्मः स्त्रियं रक्तभवोऽभ्युपैति||१८|| यः स्पन्दते पिण्डित एव नाङ्गैश्चिरात् सशूलः समगर्भलिङ्गः| स रौधिरः स्त्रीभव एव गुल्मो मासे व्यतीते दशमे चिकित्स्यः||१९||
🔊 Audio coming soon
ઋતાવિત્યાદિના શોણિતગુલ્મમાહ| ઋતાવિતિ પુષ્પદર્શનકાલે| સ્ત્રિયમિત્યનેન કુમારીમતિવૃદ્ધાં ચ નિષેધયતિ| પિણ્ડિત એવેતિ ગર્ભસ્ત્વઙ્ગૈઃ સ્પન્દતે| સમગર્ભલિઙ્ગ ઇતિ સ્તનપીનત્વાદિ ગર્ભસમાનં લિઙ્ગં ભવતિ| સ્ત્રીભવ એવેતિ અનેન પુરુષસ્ય રક્તગુલ્મોત્પત્તિં નિષેધયતિ| માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્ય ઇતિ પ્રભાવાદ્દશમમાસાતિક્રમે એવાસ્ય સુખા ચિકિત્સા ભવતિ, અર્વાક્ ચિકિત્સાયાં તુ શોણિતાતિસ્રુતિગર્ભાશયોપઘાતાદિ સ્યાત્| યદુચ્યતે- ગર્ભસમાનલિઙ્ગત્વેનાસ્ય દશમમાસાદૂર્ધ્વં રુધિરગુલ્માવધારણં ભવતિ, તેનાર્વાક્ચિકિત્સાઽત્ર નોક્તેતિ; તન્ન, દશમમાસાતિક્રમેઽપિ ગર્ભાવસ્થાનદર્શનાત્| ઉક્તં હિ- “પુષ્ટો યદા વર્ષગણૈરપિ સ્યાત્” (શા.અ.૨) તથા સમ્પિણ્ડિતત્વં ગર્ભલક્ષણાદ્વિરુદ્ધલક્ષણમુક્તં; તેન દશમમાસાદર્વાગપિ શોણિતગુલ્માવધારણં ભવત્યેવ; તસ્માત્ પૂર્વોક્તમેવ સાધુ||૧૮-૧૯||
Adhikarana 13 (20-26) · Śloka 26
ક્રિયાક્રમમતઃ સિદ્ધં ગુલ્મિનાં ગુલ્મનાશનમ્| પ્રવક્ષ્યામ્યત ઊર્ધ્વં ચ યોગાન્ ગુલ્મનિબર્હણાન્||૨૦|| રૂક્ષવ્યાયામજં ગુલ્મં વાતિકં તીવ્રવેદનમ્| બદ્ધવિણ્મારુતં સ્નેહૈરાદિતઃ સમુપાચરેત્||૨૧|| ભોજનાભ્યઞ્જનૈઃ પાનૈર્નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| સ્નિગ્ધસ્ય ભિષજા સ્વેદઃ કર્તવ્યો ગુલ્મશાન્તયે||૨૨|| સ્રોતસાં માર્દવં કૃત્વા જિત્વા મારુતમુલ્બણમ્| ભિત્ત્વા વિબન્ધં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદો ગુલ્મમપોહતિ||૨૩|| સ્નેહપાનં હિતં ગુલ્મે વિશેષેણોર્ધ્વનાભિજે| પક્વાશયગતે બસ્તિરુભયં જઠરાશ્રયે||૨૪|| દીપ્તેઽગ્નૌ વાતિકે ગુલ્મે વિબન્ધેઽનિલવર્ચસોઃ| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ પ્રયોજયેત્||૨૫|| પુનઃ પુનઃ સ્નેહપાનં નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રયોજ્યા વાતગુલ્મેષુ કફપિત્તાનુરક્ષિણા||૨૬||
क्रियाक्रममतः सिद्धं गुल्मिनां गुल्मनाशनम्| प्रवक्ष्याम्यत ऊर्ध्वं च योगान् गुल्मनिबर्हणान्||२०|| रूक्षव्यायामजं गुल्मं वातिकं तीव्रवेदनम्| बद्धविण्मारुतं स्नेहैरादितः समुपाचरेत्||२१|| भोजनाभ्यञ्जनैः पानैर्निरूहैः सानुवासनैः| स्निग्धस्य भिषजा स्वेदः कर्तव्यो गुल्मशान्तये||२२|| स्रोतसां मार्दवं कृत्वा जित्वा मारुतमुल्बणम्| भित्त्वा विबन्धं स्निग्धस्य स्वेदो गुल्ममपोहति||२३|| स्नेहपानं हितं गुल्मे विशेषेणोर्ध्वनाभिजे| पक्वाशयगते बस्तिरुभयं जठराश्रये||२४|| दीप्तेऽग्नौ वातिके गुल्मे विबन्धेऽनिलवर्चसोः| बृंहणान्यन्नपानानि स्निग्धोष्णानि प्रयोजयेत्||२५|| पुनः पुनः स्नेहपानं निरूहाः सानुवासनाः| प्रयोज्या वातगुल्मेषु कफपित्तानुरक्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
અત ઊર્ધ્વમિતિ ક્રિયાક્રમાભિધાનાદુત્તરમ્| સ્નેહૈરિતિ ચતુર્ભિરપિ સ્નેહૈઃ| સ્નેહોપયોગાનાહ- ભોજનેત્યાદિ| વિશેષેણેતિ વચનેન ન સર્વં સર્વત્ર; વિશેષતસ્તુ સ્નેહપાનં નાભેરૂર્ધ્વં જાતે ગુલ્મે| પક્વાશયગત ઇતિ પક્વાશયસઙ્ગતાધોભાગે| બસ્તિરિતિ નિરૂહોઽનુવાસનં ચ| જઠરાશ્રય ઇતિ નાભિગતે નાભિપાર્શ્વગતે ચ| ઉભયમિતિ નિરૂહસ્નેહબસ્તી| વાતગુલ્મેષ્વિતિ વચનાદ્વાતપ્રધાનેષુ ગુલ્મેષ્વપિ યથોક્તં કર્તવ્યં દર્શયતિ| ઉક્તં હિ “ગુલ્મિનામનિલશાન્તિરુપાયૈઃ” (નિ.અ.૩) ઇત્યાદિ| કફપિત્તાનુરક્ષિણેતિ તથા સ્નેહઃ કર્તવ્યો યથા કફપિત્તે ન વર્ધેતે||૨૦-૨૬||
Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28
કફો વાતે જિતપ્રાયે પિત્તં શોણિતમેવ વા| યદિ કુપ્યતિ વા તસ્ય ક્રિયમાણે ચિકિત્સિતે||૨૭|| યથોલ્બણસ્ય દોષસ્ય તત્ર કાર્યં ભિષગ્જિતમ્| આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ મારુતં પરિરક્ષતા||૨૮||
कफो वाते जितप्राये पित्तं शोणितमेव वा| यदि कुप्यति वा तस्य क्रियमाणे चिकित्सिते||२७|| यथोल्बणस्य दोषस्य तत्र कार्यं भिषग्जितम्| आदावन्ते च मध्ये च मारुतं परिरक्षता||२८||
🔊 Audio coming soon
વાતચિકિત્સયા વૃદ્ધકફપિત્તરક્તચિકિત્સામાહ- કફો વાતે ઇત્યાદિ| જિતપ્રાય ઇતિ વચનાત્ કફાદ્યવૃદ્ધ્યા વાતો યથા જિતપ્રાયો ભવતિ તથા વાતચિકિત્સા કાર્યા| યથોલ્બણસ્યેતિ વાતચિકિત્સયા ય ઉલ્બણો દોષો ભવતિ કફાદિઃ, તસ્ય ચિકિત્સા કર્તવ્યા| તસ્યામપિ ચિકિત્સાયાં વાતવૃદ્ધિર્યથા ન ભવતિ તથા કર્તવ્યમિતિ દર્શયન્નાહ- આદાવિત્યાદિ||૨૭-૨૮||
Adhikarana 15 (29-31) · Śloka 31
વાતગુલ્મે કફો વૃદ્ધો હત્વાઽગ્નિમરુચિં યદિ| હૃલ્લાસં ગૌરવં તન્દ્રાં જનયેદુલ્લિખેત્તુ તમ્||૨૯|| શૂલાનાહવિબન્ધેષુ ગુલ્મે વાતકફોલ્બણે| વર્તયો ગુટિકાશ્ચૂર્ણં કફવાતહરં હિતમ્||૩૦|| પિત્તં વા યદિ સંવૃદ્ધં સન્તાપં વાતગુલ્મિનઃ| કુર્યાદ્વિરેચ્યઃ સ ભવેત્ સસ્નેહૈરાનુલોમિકૈઃ||૩૧||
वातगुल्मे कफो वृद्धो हत्वाऽग्निमरुचिं यदि| हृल्लासं गौरवं तन्द्रां जनयेदुल्लिखेत्तु तम्||२९|| शूलानाहविबन्धेषु गुल्मे वातकफोल्बणे| वर्तयो गुटिकाश्चूर्णं कफवातहरं हितम्||३०|| पित्तं वा यदि संवृद्धं सन्तापं वातगुल्मिनः| कुर्याद्विरेच्यः स भवेत् सस्नेहैरानुलोमिकैः||३१||
🔊 Audio coming soon
ગુલ્મે યદ્યપિ વમનં નિષિદ્ધં, તથાઽપ્યવસ્થાયાં વમનં તદપવાદરૂપં દર્શયન્નાહ- વાતગુલ્મ ઇત્યાદિ| વર્તય ઇતિ ફલવર્તયઃ| આનુલૌમિકૈરિતિ વચનેન તીવ્રવિરેચનં વાતકોપનં નિષેધયતિ||૨૯-૩૧||
Adhikarana 16 (32) · Śloka 32
ગુલ્મો યદ્યનિલાદીનાં કૃતે સમ્યગ્ભિષગ્જિતે| ન પ્રશામ્યતિ રક્તસ્ય સોઽવસેકાત્ પ્રશામ્યતિ||૩૨||
गुल्मो यद्यनिलादीनां कृते सम्यग्भिषग्जिते| न प्रशाम्यति रक्तस्य सोऽवसेकात् प्रशाम्यति||३२||
🔊 Audio coming soon
રક્તસ્રાવણં ગુલ્મપ્રદેશે એવ શૃઙ્ગાદિના, રક્તાધિષ્ઠાનત્વાદ્ગુલ્મસ્ય; બાહુસિરાવ્યધેન રક્તસ્રાવણં ગુલ્મસ્યેતરચિકિત્સયાઽપ્રશમે જ્ઞેયમ્| રક્તાધિષ્ઠાનત્વં ચ ગુલ્મપાકપ્રસ્તાવે દર્શનીયમ્||૩૨||
Adhikarana 17 (33-35) · Śloka 35
સ્નિગ્ધોષ્ણેનોદિતે ગુલ્મે પૈત્તિકે સ્રંસનં હિતમ્| રૂક્ષોષ્ણેન તુ સમ્ભૂતે સર્પિઃ પ્રશમનં પરમ્||૩૩|| પિત્તં વા પિત્તગુલ્મં વા જ્ઞાત્વા પક્વાશયસ્થિતમ્| કાલવિન્નિર્હરેત્ સદ્યઃ સતિક્તૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઃ||૩૪|| પયસા વા સુખોષ્ણેન સતિક્તેન વિરેચયેત્| ભિષગગ્નિબલાપેક્ષી સર્પિષા તૈલ્વકેન વા||૩૫||
स्निग्धोष्णेनोदिते गुल्मे पैत्तिके स्रंसनं हितम्| रूक्षोष्णेन तु सम्भूते सर्पिः प्रशमनं परम्||३३|| पित्तं वा पित्तगुल्मं वा ज्ञात्वा पक्वाशयस्थितम्| कालविन्निर्हरेत् सद्यः सतिक्तैः क्षीरबस्तिभिः||३४|| पयसा वा सुखोष्णेन सतिक्तेन विरेचयेत्| भिषगग्निबलापेक्षी सर्पिषा तैल्वकेन वा||३५||
🔊 Audio coming soon
રૂક્ષોષ્ણેન તુ સમ્ભૂતે પૈત્તિકે ઇતિ યોજ્યમ્| રૂક્ષોષ્ણતયૈવ પિત્તં વૃદ્ધં ભવતિ| તૈલ્વકં સર્પિરુદરે વક્તવ્યમ||૩૩-૩૫||
Adhikarana 18 (36-37) · Śloka 37
તૃષ્ણાજ્વરપરીદાહશૂલસ્વેદાગ્નિમાર્દવે| ગુલ્મિનામરુચૌ ચાપિ રક્તમેવાવસેચયેત્||૩૬|| છિન્નમૂલા વિદહ્યન્તે ન ગુલ્મા યાન્તિ ચ ક્ષયમ્| રક્તં હિ વ્યમ્લતાં યાતિ, તચ્ચ નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્||૩૭||
तृष्णाज्वरपरीदाहशूलस्वेदाग्निमार्दवे| गुल्मिनामरुचौ चापि रक्तमेवावसेचयेत्||३६|| छिन्नमूला विदह्यन्ते न गुल्मा यान्ति च क्षयम्| रक्तं हि व्यम्लतां याति, तच्च नास्ति न चास्ति रुक्||३७||
🔊 Audio coming soon
તૃષ્ણાજ્વરેત્યાદિના ગુલ્મવિદાહે ઉપક્રમમાહ| રક્તાવસેચનં કૃતં ચેચ્છિન્નમૂલા ગુલ્મા ન વિદહ્યન્તે; છિન્નમૂલા ઇતિ ચ્છિન્નશોણિતા ઇત્યર્થઃ| છિન્નમૂલત્વમેવ સ્ફોરયતિ- રક્તં હીત્યાદિ| વ્યમ્લતાં વિદાહમ્| તચ્ચ નાસ્તીતિ શોણિતમવસેકાન્નાસ્તીત્યર્થઃ| તસ્ય રક્તસ્યાભાવાદ્રુગપિ નાસ્તિ||૩૬-૩૭||
Adhikarana 19 (38) · Śloka 38
હૃતદોષં પરિમ્લાનં જાઙ્ગલૈસ્તર્પિતં રસૈઃ| સમાશ્વસ્તં સશેષાર્તિં સર્પિરભ્યાસયેત્ પુનઃ||૩૮||
हृतदोषं परिम्लानं जाङ्गलैस्तर्पितं रसैः| समाश्वस्तं सशेषार्तिं सर्पिरभ्यासयेत् पुनः||३८||
🔊 Audio coming soon
હૃતદોષમિતિ શોણિતાવસેકેન હૃતદોષં, પરિમ્લાનમિતિ ક્ષીણકાયમ્||૩૮||
Adhikarana 20 (39) · Śloka 39
રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાત્ ક્રિયામનુપલભ્ય ચ| યદિ ગુલ્મો વિદહ્યેત શસ્ત્રં તત્ર ભિષગ્જિતમ્||૩૯||
रक्तपित्तातिवृद्धत्वात् क्रियामनुपलभ्य च| यदि गुल्मो विदह्येत शस्त्रं तत्र भिषग्जितम्||३९||
🔊 Audio coming soon
ક્રિયામિતિ શોણિતાવસેકરૂપાં ક્રિયામ્| વિદહ્યેત પચ્યતે||૩૯||
Adhikarana 21 (40) · Śloka 40
ગુરુઃ કઠિનસંસ્થાનો ગૂઢમાંસાન્તરાશ્રયઃ| અવિવર્ણઃ સ્થિરશ્ચૈવ હ્યપક્વો ગુલ્મ ઉચ્યતે||૪૦||
गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसान्तराश्रयः| अविवर्णः स्थिरश्चैव ह्यपक्वो गुल्म उच्यते||४०||
🔊 Audio coming soon
ગુરુઃ કઠિનેત્યાદિનાઽપક્વપચ્યમાનપક્વગુલ્મલક્ષણમાહ| ગૂઢમાંસશ્ચાસૌ અન્તરાશ્રયશ્ચેતિ ગૂઢમાંસાન્તરાશ્રયઃ| સ્થિર ઇતિ ઉન્નતઃ||૪૦||
Adhikarana 22 (41) · Śloka 41
દાહશૂલાર્તિસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નનાશારતિજ્વરૈઃ| વિદહ્યમાનં જાનીયાદ્ગુલ્મં તમુપનાહયેત્||૪૧||
दाहशूलार्तिसङ्क्षोभस्वप्ननाशारतिज्वरैः| विदह्यमानं जानीयाद्गुल्मं तमुपनाहयेत्||४१||
🔊 Audio coming soon
તમુપનાહયેદિતિ ઉષ્ણદ્રવ્યકૃતં લેપં પાચનાર્થં દદ્યાદિત્યર્થઃ||૪૧||
Adhikarana 23 (42-45) · Śloka 45
વિદાહલક્ષણે ગુલ્મે બહિસ્તુઙ્ગે સમુન્નતે| શ્યાવે સરક્તપર્યન્તે સંસ્પર્શે બસ્તિસન્નિભે||૪૨|| નિપીડિતોન્નતે સ્તબ્ધે સુપ્તે તત્પાર્શ્વપીડનાત્| તત્રૈવ પિણ્ડિતે શૂલે સમ્પક્વં ગુલ્મમાદિશેત્||૪૩|| તત્ર ધાન્વન્તરીયાણામધિકારઃ ક્રિયાવિધૌ| વૈદ્યાનાં કૃતયોગ્યાનાં વ્યધશોધનરોપણે||૪૪|| અન્તર્ભાગસ્ય ચાપ્યેતત્ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્| હૃત્ક્રોડશૂનતાઽન્તઃસ્થે બહિઃસ્થે પાર્શ્વનિર્ગતિઃ||૪૫||
विदाहलक्षणे गुल्मे बहिस्तुङ्गे समुन्नते| श्यावे सरक्तपर्यन्ते संस्पर्शे बस्तिसन्निभे||४२|| निपीडितोन्नते स्तब्धे सुप्ते तत्पार्श्वपीडनात्| तत्रैव पिण्डिते शूले सम्पक्वं गुल्ममादिशेत्||४३|| तत्र धान्वन्तरीयाणामधिकारः क्रियाविधौ| वैद्यानां कृतयोग्यानां व्यधशोधनरोपणे||४४|| अन्तर्भागस्य चाप्येतत् पच्यमानस्य लक्षणम्| हृत्क्रोडशूनताऽन्तःस्थे बहिःस्थे पार्श्वनिर्गतिः||४५||
🔊 Audio coming soon
વિદાહલક્ષણે ઇતિ દાહાદિષ્વિત્યર્થઃ| બહિસ્તુઙ્ગે ઇતિ બાહ્યત ઉન્નતે| સમુન્નતે ઇતિ સમત્વેનોન્નતે, ન નિમ્નોચ્ચવિભાગેન| નિપીડિતાનન્તરમુન્નતે નિપીડિતોન્નતે| સ્તબ્ધે ઇતિ વર્તુલે| સુપ્તે ઇતિ મન્દવેદને ઇત્યર્થઃ| ધાન્વન્તરીયાણામિતિ ધન્વન્તરિતન્ત્રાધ્યાયિનાં શલ્યવિદામિત્યર્થઃ| કૃતા શસ્ત્રકર્મણિ યોગ્યા યૈસ્તે કૃતયોગ્યાઃ| ગુલ્મસ્ય ચ પાકઃ સુશ્રુતે નિષિદ્ધઃ- “સ યસ્માદાત્મનિ ચયં ગચ્છત્યપ્સ્વિવ બુદ્બુદઃ| અન્તઃસરતિ યસ્માચ્ચ ન પાકમુપ્નયાત્યતઃ” (ઉ.તં.અ.૪૨) ઇતિ; તથાઽપીહ કૃતવાસ્તુપરિગ્રહસ્ય ગુલ્મસ્ય પાક ઉચ્યતે, યસ્તુ અકૃતવાસ્તુપરિગ્રહઃ સ ન પચ્યત ઇતીહાપ્યનુમતં; યસ્તુ કૃતવાસ્તુપરિગ્રહતયા પચ્યત ઇતિ ઉચ્યતે તસ્ય વિદ્રધિત્વેન પાકો જાયત ઇતિ સઞ્જ્ઞામાત્રેણ વિસંવાદઃ| અન્તર્ભાગસ્યેતિ કોષ્ઠમધ્યસ્થિતસ્ય| યદ્યપિ સર્વ એવ ગુલ્મઃ કોષ્ઠસ્થસ્તથાઽપીહ યો બહિરુન્નતશ્ચિતો ન ભવતિ સ ઇહ તત્સ્થોઽભિપ્રેતઃ| હૃત્ક્રોડશૂનતાઽન્તઃસ્થે ઇતિ અન્તઃસ્થપાકે હૃત્ક્રોડસ્ય શૂનતા ભવતિ; બહિઃસ્થે પાર્શ્વનિર્ગતિઃ, પાર્શ્વનિર્ગતિર્ગુલ્મ એવ દૃશ્યતે| કેચિત્તુ શ્લોકમેનં ન પઠન્તિ||૪૨-૪૫||
Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48
પક્વઃ સ્રોતાંસિ સઙ્ક્લેદ્ય વ્રજત્યૂર્ધ્વમધોઽપિ વા| સ્વયમ્પ્રવૃત્તં તં દોષમુપેક્ષેત હિતાશનૈઃ ||૪૬|| દશાહં દ્વાદશાહં વા રક્ષન્ ભિષગુપદ્રવાન્| અત ઊર્ધ્વં હિતં પાનં સર્પિષઃ સવિશોધનમ્||૪૭|| શુદ્ધસ્ય તિક્તં સક્ષૌદ્રં પ્રયોગે સર્પિરિષ્યતે|૪૮|
पक्वः स्रोतांसि सङ्क्लेद्य व्रजत्यूर्ध्वमधोऽपि वा| स्वयम्प्रवृत्तं तं दोषमुपेक्षेत हिताशनैः ||४६|| दशाहं द्वादशाहं वा रक्षन् भिषगुपद्रवान्| अत ऊर्ध्वं हितं पानं सर्पिषः सविशोधनम्||४७|| शुद्धस्य तिक्तं सक्षौद्रं प्रयोगे सर्पिरिष्यते|४८|
🔊 Audio coming soon
વ્રજત્યૂર્ધ્વમિતિ સશબ્દેનાન્તઃસ્થેનાભિપ્રેતઃ| ઉપેક્ષેત હિતાશનૈરિતિ હિતાશનસ્તિષ્ઠેત્ ન કિઞ્ચિદ્ભેષજં કુર્યાત્| રક્ષન્નુપદ્રવાનિતિ ઉપદ્રવેભ્યો જ્વરાદિભ્યો રક્ષન્નિત્યર્થઃ| સવિશોધનમિતિ વિશેષેણ શોધનં સર્પિઃપાનમ્| તિક્તમિતિ તિક્તદ્રવ્યસાધિતમ્||૪૬-૪૭||-
Adhikarana 25 (48-55) · Śloka 56
શીતલૈર્ગુરુભિઃ સ્નિગ્ધૈર્ગુલ્મે જાતે કફાત્મકે||૪૮|| અવમ્યસ્યાલ્પકાયાગ્નેઃ કુર્યાલ્લઙ્ઘનમાદિતઃ| મન્દોઽગ્નિર્વેદના મન્દા ગુરુસ્તિમિતકોષ્ઠતા||૪૯|| સોત્ક્લેશા ચારુચિર્યસ્ય સ ગુલ્મી વમનોપગઃ| ઉષ્ણૈરેવોપચર્યશ્ચ કૃતે વમનલઙ્ઘને||૫૦|| યોજ્યશ્ચાહારસંસર્ગો ભેષજૈઃ કટુતિક્તકૈઃ| સાનાહં સવિબન્ધં ચ ગુલ્મં કઠિનમુન્નતમ્||૫૧|| દૃષ્ટ્વાઽઽદૌ સ્વેદયેદ્યુક્ત્યા સ્વિન્નં ચ વિલયેદ્ભિષક્| લઙ્ઘનોલ્લેખને સ્વેદે કૃતેઽગ્નૌ સમ્પ્રધુક્ષિતે||૫૨|| કફગુલ્મી પિબેત્ કાલે સક્ષારકટુકં ઘૃતમ્| સ્થાનાદપસૃતં જ્ઞાત્વા કફગુલ્મં વિરેચનૈઃ||૫૩|| સસ્નેહૈર્બસ્તિભિર્વાઽપિ શોધયેદ્દાશમૂલિકૈઃ| મન્દેઽગ્નાવનિલે મૂઢે જ્ઞાત્વા સસ્નેહમાશયમ્||૫૪|| ગુટિકાચૂર્ણનિર્યૂહાઃ પ્રયોજ્યાઃ કફગુલ્મિનામ્| કૃતમૂલં મહાવાસ્તું કઠિનં સ્તિમિતં ગુરુમ્||૫૫|| જયેત્કફકૃતં ગુલ્મં ક્ષારારિષ્ટાગ્નિકર્મભિઃ|૫૬|
शीतलैर्गुरुभिः स्निग्धैर्गुल्मे जाते कफात्मके||४८|| अवम्यस्याल्पकायाग्नेः कुर्याल्लङ्घनमादितः| मन्दोऽग्निर्वेदना मन्दा गुरुस्तिमितकोष्ठता||४९|| सोत्क्लेशा चारुचिर्यस्य स गुल्मी वमनोपगः| उष्णैरेवोपचर्यश्च कृते वमनलङ्घने||५०|| योज्यश्चाहारसंसर्गो भेषजैः कटुतिक्तकैः| सानाहं सविबन्धं च गुल्मं कठिनमुन्नतम्||५१|| दृष्ट्वाऽऽदौ स्वेदयेद्युक्त्या स्विन्नं च विलयेद्भिषक्| लङ्घनोल्लेखने स्वेदे कृतेऽग्नौ सम्प्रधुक्षिते||५२|| कफगुल्मी पिबेत् काले सक्षारकटुकं घृतम्| स्थानादपसृतं ज्ञात्वा कफगुल्मं विरेचनैः||५३|| सस्नेहैर्बस्तिभिर्वाऽपि शोधयेद्दाशमूलिकैः| मन्देऽग्नावनिले मूढे ज्ञात्वा सस्नेहमाशयम्||५४|| गुटिकाचूर्णनिर्यूहाः प्रयोज्याः कफगुल्मिनाम्| कृतमूलं महावास्तुं कठिनं स्तिमितं गुरुम्||५५|| जयेत्कफकृतं गुल्मं क्षारारिष्टाग्निकर्मभिः|५६|
🔊 Audio coming soon
શીતલૈરિત્યાદિના કફગુલ્મમનુસૃત્ય ચિકિત્સાક્રમમાહ| સક્ષારકટુકમિતિ ક્ષારકટુદ્રવ્યસાધિતમ્| અપસૃતમિતિ ચલિતમ્| દાશમૂલિકૈરિતિ દશમૂલકૃતબસ્તયો બસ્તિસૂત્રીયે (સિ.અ.૩) વક્તવ્યાઃ| મૂઢે ઇતિ સમ્મૂર્ચ્છિતે, આવૃતે ઇતિ યાવત્| ગુટિકાચૂર્ણનિર્યૂહા ઇતિ વક્તવ્યા ગુટિકાદયઃ| ક્ષારારિષ્ટાગ્નિકર્મભિરિત્યત્ર ક્ષારસ્યાત્રાપ્રસ્તુતયા શલ્યતન્ત્રે એવ તાવદ્વિસ્તરેણાભિધાનમ્, અત્રાપિ ચ ગ્રહણ્યધ્યાયે ક્ષારા વક્તવ્યાઃ; અગ્નિકર્માત્રાપિ સઙ્ક્ષેપેણ ગુલ્મસ્થાને વક્તવ્યં, પરાધિકારે વિસ્તારાનભિધાનાત્||૪૮-૫૫||-
Adhikarana 26 (56-59) · Śloka 60
દોષપ્રકૃતિગુલ્મર્તુયોગં બુદ્ધ્વા કફોલ્બણે||૫૬|| બલદોષપ્રમાણજ્ઞઃ ક્ષારં ગુલ્મે પ્રયોજયેત્| એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા ત્ર્યહં વિશ્રમ્ય વા પુનઃ||૫૭|| શરીરબલદોષાણાં વૃદ્ધિક્ષપણકોવિદઃ| શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં માંસક્ષીરઘૃતાશિનઃ||૫૮|| છિત્ત્વા છિત્ત્વાઽઽશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત ક્ષારયત્યધઃ| મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સાત્મ્યે મદ્યે સસ્નેહમશ્નતામ્||૫૯|| પ્રયોજ્યા માર્ગશુદ્ધ્યર્થમરિષ્ટાઃ કફગુલ્મિનામ્|૬૦|
दोषप्रकृतिगुल्मर्तुयोगं बुद्ध्वा कफोल्बणे||५६|| बलदोषप्रमाणज्ञः क्षारं गुल्मे प्रयोजयेत्| एकान्तरं द्व्यन्तरं वा त्र्यहं विश्रम्य वा पुनः||५७|| शरीरबलदोषाणां वृद्धिक्षपणकोविदः| श्लेष्माणं मधुरं स्निग्धं मांसक्षीरघृताशिनः||५८|| छित्त्वा छित्त्वाऽऽशयात् क्षारः क्षरत्वात क्षारयत्यधः| मन्देऽग्नावरुचौ सात्म्ये मद्ये सस्नेहमश्नताम्||५९|| प्रयोज्या मार्गशुद्ध्यर्थमरिष्टाः कफगुल्मिनाम्|६०|
🔊 Audio coming soon
ક્ષારસ્ય મહાત્યયત્વેન દોષાદિજ્ઞાનપૂર્વિકામન્તરાઽન્તરા પ્રવૃત્તિમાહ- દોષેત્યાદિ| તત્ર ક્ષારાનુગુણો દોષઃ કફઃ, પ્રકૃતિઃ શ્લૈષ્મિકી, ગુલ્મશ્ચ સ્થિરઃ, ઋતુર્હેમન્તઃ શિશિરો વા| એકાન્તરમિત્યાદિ| દોષાદિષુ સર્વેષુ ક્ષારાનુગુણેષ્વેકાન્તરં વિશ્રમ્ય, અન્યતમાનુગુણ્યે દ્વ્યન્તરં ત્ર્યહં વા વિશ્રમ્ય; બલદોષાપેક્ષયા વા વિકલ્પઃ| શરીરબલદોષાણાં વૃદ્ધિક્ષપણકોવિદ ઇતિ શરીરબલવૃદ્ધૌ દોષસ્ય ચ ક્ષપણે પણ્ડિતઃ| માંસક્ષીરઘૃતાશિન ઇત્યનેન માંસાદિભોજનેન ક્ષારપ્રયોગે શરીરબલરક્ષા કર્તવ્યેતિ દર્શયતિ||૫૬-૫૯||-
Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 64
લઙ્ઘનોલ્લેખનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિઃપાનૈર્વિરેચનૈઃ||૬૦|| બસ્તિભિર્ગુટિકાચૂર્ણક્ષારારિષ્ટગણૈરપિ| શ્લૈષ્મિકઃ કૃતમૂલત્વાદ્યસ્ય ગુલ્મો ન શામ્યતિ||૬૧|| તસ્ય દાહો હૃતે રક્તે શરલોહાદિભિર્હિતઃ| ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ શમયેદગ્નિર્ગુલ્મે કફાનિલૌ||૬૨|| તયોઃ શમાચ્ચ સઙ્ઘાતો ગુલ્મસ્ય વિનિવર્તતે| દાહે ધાન્વન્તરીયાણામત્રાપિ ભિષજાં બલમ્||૬૩|| ક્ષારપ્રયોગે ભિષજાં ક્ષારતન્ત્રવિદાં બલમ્|૬૪|
लङ्घनोल्लेखनैः स्वेदैः सर्पिःपानैर्विरेचनैः||६०|| बस्तिभिर्गुटिकाचूर्णक्षारारिष्टगणैरपि| श्लैष्मिकः कृतमूलत्वाद्यस्य गुल्मो न शाम्यति||६१|| तस्य दाहो हृते रक्ते शरलोहादिभिर्हितः| औष्ण्यात्तैक्ष्ण्याच्च शमयेदग्निर्गुल्मे कफानिलौ||६२|| तयोः शमाच्च सङ्घातो गुल्मस्य विनिवर्तते| दाहे धान्वन्तरीयाणामत्रापि भिषजां बलम्||६३|| क्षारप्रयोगे भिषजां क्षारतन्त्रविदां बलम्|६४|
🔊 Audio coming soon
શરલોહાદિભિરિત્યનેન રૂક્ષદાહં દર્શયતિ| દાહશ્ચ ગુલ્મદેશે એવ કર્તવ્યઃ| દાહક્ષારયોઃ પરાધિકારત્વેન પરબલસ્યાભિપ્રેયસ્ત્વં, તેન તત્પરેણૈવ દાહક્ષારયોગમાહ- દાહ ઇત્યાદિ| ક્ષારતન્ત્રસ્યાષ્ટાઙ્ગે પૃથગનભિધાનાચ્છલ્યતન્ત્રમેવાનુશસ્ત્રક્ષારવિધાયકં ક્ષારતન્ત્રમુચ્યતે||૬૦-૬૩||-
Adhikarana 28 (64) · Śloka 64
વ્યામિશ્રદોષે વ્યામિશ્ર એષ એવ ક્રિયાક્રમઃ||૬૪||
व्यामिश्रदोषे व्यामिश्र एष एव क्रियाक्रमः||६४||
🔊 Audio coming soon
વ્યામિશ્રદોષે ઇતિ સંસર્ગજે સન્નિપાતજે ચ વ્યામિશ્રઃ||૬૪||
Adhikarana 29 (65) · Śloka 65
સિદ્ધાનતઃ પ્રવક્ષ્યામિ યોગાન્ ગુલ્મનિબર્હણાન્| ત્ર્યૂષણત્રિફલાધાન્યવિડઙ્ગચવ્યચિત્રકૈઃ||૬૫|| કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સક્ષીરં વાતગુલ્મનુત્| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદિઘૃતમ્|
सिद्धानतः प्रवक्ष्यामि योगान् गुल्मनिबर्हणान्| त्र्यूषणत्रिफलाधान्यविडङ्गचव्यचित्रकैः||६५|| कल्कीकृतैर्घृतं सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत्| इति त्र्यूषणादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ સિદ્ધાન્ યોગાનાહ- સિદ્ધાનિત્યાદિ| સિદ્ધાનિતિ વક્ષ્યમાણયોગસ્તુતિઃ શિષ્યપ્રવર્તિકા| ત્ર્યૂષણાદ્યે દ્રવાન્તરાનભિધાનાત્ ક્ષીરમેવ ચતુર્ગુણં ભવતિ||૬૫||-
Adhikarana 30 (66-68) · Śloka 68
એત એવ ચ કલ્કાઃ સ્યુઃ કષાયઃ પાઞ્ચમૂલિકઃ ||૬૬|| દ્વિપઞ્ચમૂલિકો વાઽપિ તદ્ઘૃતં ગુલ્મનુત્ પરમ્| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદિઘૃતમપરમ્| (ષટ્પલં વા પિબેત્ સર્પિર્યદુક્તં રાજયક્ષ્મણિ)||૬૭|| પ્રસન્નયા વા ક્ષીરાર્થં સુરયા દાડિમેન વા| દધ્નઃ સરેણ વા કાર્યં ઘૃતં મારુતગુલ્મનુત્||૬૮||
एत एव च कल्काः स्युः कषायः पाञ्चमूलिकः ||६६|| द्विपञ्चमूलिको वाऽपि तद्घृतं गुल्मनुत् परम्| इति त्र्यूषणादिघृतमपरम्| (षट्पलं वा पिबेत् सर्पिर्यदुक्तं राजयक्ष्मणि)||६७|| प्रसन्नया वा क्षीरार्थं सुरया दाडिमेन वा| दध्नः सरेण वा कार्यं घृतं मारुतगुल्मनुत्||६८||
🔊 Audio coming soon
એત એવેતિ ત્ર્યૂષણેત્યાદ્યુક્તાઃ| પ્રસન્ના મદ્યવિશેષઃ| ક્ષીરાર્થમિતિ ક્ષીરસ્થાને પ્રસન્ના દેયા, એવં સ્વરસાદિભિરપિ ક્ષીરાર્થો વ્યાખ્યેયઃ||૬૬-૬૮||
Adhikarana 31 (69-70) · Śloka 70
હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીબિડદાડિમદીપ્યકૈઃ| પુષ્કરવ્યોષધન્યાકવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ||૬૯|| શટીવચાજગન્ધૈલાસુરસૈશ્ચ વિપાચિતમ્| શૂલાનાહહરં સર્પિર્દધ્ના ચાનિલગુલ્મિનામ્||૭૦|| ઇતિ હિઙ્ગુસૌવર્ચલાદ્યં ઘૃતમ્|
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडदाडिमदीप्यकैः| पुष्करव्योषधन्याकवेतसक्षारचित्रकैः||६९|| शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम्| शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम्||७०|| इति हिङ्गुसौवर्चलाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
હિઙ્ગ્વાદ્યે હિઙ્ગ્વાદીનાં કલ્કઃ; દધિ ચતુર્ગુણં, દ્રવત્વાત્||૬૯-૭૦||
Adhikarana 32 (71-73) · Śloka 73
હપુષાવ્યોષપૃથ્વીકાચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ| સાજાજીપિપ્પલીમૂલદીપ્યકૈર્વિપચેદ્ઘૃતમ્||૭૧|| સકોલમૂલકરસં સક્ષીરદધિદાડિમમ્| તત્ પરં વાતગુલ્મઘ્નં શૂલાનાહવિમોક્ષણમ્||૭૨|| યોન્યર્શોગ્રહણીદોષશ્વાસકાસારુચિજ્વરાન્| બસ્તિહૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૭૩|| ઇતિ હપુષાદ્યં ઘૃતમ્|
हपुषाव्योषपृथ्वीकाचव्यचित्रकसैन्धवैः| साजाजीपिप्पलीमूलदीप्यकैर्विपचेद्घृतम्||७१|| सकोलमूलकरसं सक्षीरदधिदाडिमम्| तत् परं वातगुल्मघ्नं शूलानाहविमोक्षणम्||७२|| योन्यर्शोग्रहणीदोषश्वासकासारुचिज्वरान्| बस्तिहृत्पार्श्वशूलं च घृतमेतद्व्यपोहति||७३|| इति हपुषाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
હપુષાદિકલ્કઃ, કોલરસાદીનિ પઞ્ચદ્રવાણિ સ્નેહસમાનિ, “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાનિ” ઇતિ વચનાત્; દાડિમસ્યાપિ રસાન્તરસાન્નિધ્યાદ્દ્રવ એવ ગ્રાહ્યઃ; ઉક્તં હિ વિશ્વામિત્રે- “પૃથ્વીકાજીરકવ્યોષહપુષાજાજિસૈન્ધવૈઃ| સચવ્યપિપ્પલીમૂલર્વહ્નિદીપ્યકસંયુતૈઃ|| દાડિમકોલમૂલાનાં રસે દધ્નિ પયસ્યપિ| સિદ્ધં ઘૃતં જયેદ્ગુલ્મં વહ્નિસન્દીપનં પરમ્” ઇતિ||૭૧-૭૩||
Adhikarana 33 (74-75) · Śloka 75
પિપ્પલ્યા પિચુરધ્યર્ધો દાડિમાદ્દ્વિપલં પલમ્| ધાન્યાત્પઞ્ચ ઘૃતાચ્છુણ્ઠ્યાઃ કર્ષઃ ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્||૭૪|| સિદ્ધમેતૈર્ઘૃતં સદ્યો વાતગુલ્મં વ્યપોહતિ| યોનિશૂલં શિરઃશૂલમર્શાંસિ વિષમજ્વરમ્||૭૫|| ઇતિ પિપ્પલ્યાદ્યં ઘૃતમ્|
पिप्पल्या पिचुरध्यर्धो दाडिमाद्द्विपलं पलम्| धान्यात्पञ्च घृताच्छुण्ठ्याः कर्षः क्षीरं चतुर्गुणम्||७४|| सिद्धमेतैर्घृतं सद्यो वातगुल्मं व्यपोहति| योनिशूलं शिरःशूलमर्शांसि विषमज्वरम्||७५|| इति पिप्पल्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
પિચુઃ કર્ષઃ, તેનાધ્યર્ધપિચુરિતિ સાર્ધઃ કર્ષઃ| અત્ર ચ ઘૃતે ક્લ્કભૂયસ્ત્વં ભવન્નપિ કલ્પનીયં, વચનાદેવ| ઉક્તં હિ ન્યાયવિદ્ભિઃ- “નિર્દેશઃ શ્રૂયતે નૂનં દ્રવ્યાણાં યત્ર યાદૃશઃ| તસ્મિન્ સ સંવિધાતવ્યઃ શબ્દાભાવે પ્રસિદ્ધિતઃ” ઇતિ| અત્ર પુનર્ઘૃતં સિદ્ધમિતિ પિપ્પલ્યાદીનાં લેહત્વેન પ્રયોગનિરાસાર્થં ઘૃતસાધનાર્થં ચોક્તમ્||૭૪-૭૫||
Adhikarana 34 (76-78) · Śloka 78
ઘૃતાનામૌષધગણા ય એતે પરિકીર્તિતાઃ| તે ચૂર્ણયોગા વર્ત્યસ્તાઃ કષાયાસ્તે ચ ગુલ્મિનામ્||૭૬|| કોલદાડિમઘર્મામ્બુસુરામણ્ડામ્લકાઞ્જિકૈઃ| શૂલાનાહહરી પેયા બીજપૂરરસેન વા||૭૭|| ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગસ્ય ભાવિતાનિ રસેન વા| કુર્યાદ્વર્તીઃ સગુટિકા ગુલ્માનાહાર્તિશાન્તયે||૭૮||
घृतानामौषधगणा य एते परिकीर्तिताः| ते चूर्णयोगा वर्त्यस्ताः कषायास्ते च गुल्मिनाम्||७६|| कोलदाडिमघर्माम्बुसुरामण्डाम्लकाञ्जिकैः| शूलानाहहरी पेया बीजपूररसेन वा||७७|| चूर्णानि मातुलुङ्गस्य भावितानि रसेन वा| कुर्याद्वर्तीः सगुटिका गुल्मानाहार्तिशान्तये||७८||
🔊 Audio coming soon
ઘૃતોક્તભેષજાનાં ચૂર્ણાદિષ્વપિ પ્રયોગમાહ- ઘૃતાનામિત્યાદિ| વર્ત્ય ઇતિ ફલવર્ત્યઃ| ઉક્તદ્રવ્યાણાં ચૂર્ણત્વે કૃતેઽનુપાનાર્થં દ્રવાણ્યાહ- કોલેત્યાદિ| કષાયકરણપક્ષે વિશેષવિધાનાનુક્તેઃ સામાન્યવિધિનૈવ કષાયકરણં જ્ઞેયમ્||૭૬-૭૮||
Adhikarana 35 (79-84) · Śloka 84
હિઙ્ગુ ત્રિકટુકં પાઠાં હપુષામભયાં શટીમ્| અજમોદાજગન્ધે ચ તિન્તિડીકામ્લવેતસૌ||૭૯|| દાડિમં પુષ્કરં ધાન્યમજાજીં ચિત્રકં વચામ્| દ્વૌ ક્ષારૌ લવણે દ્વે ચ ચવ્યં ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્||૮૦|| ચૂર્ણમેતત્ પ્રયોક્તવ્યમન્નપાનેષ્વનત્યયમ્| પ્રાગ્ભક્તમથવા પેયં મદ્યેનોષ્ણોદકેન વા||૮૧|| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલેષુ ગુલ્મે વાતકફાત્મકે| આનાહે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શૂલે ચ ગુદયોનિજે ||૮૨|| ગ્રહણ્યર્શોવિકારેષુ પ્લીહ્નિ પાણ્ડ્વામયેઽરુચૌ| ઉરોવિબન્ધે હિક્કાયાં કાસે શ્વાસે ગલગ્રહે||૮૩|| ભાવિતં માતુલુઙ્ગસ્ય ચૂર્ણમેતદ્રસેન વા| બહુશો ગુટિકાઃ કાર્યાઃ કાર્મુકાઃ સ્યુસ્તતોઽધિકમ્||૮૪|| ઇતિ હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં ગુટિકા ચ|
हिङ्गु त्रिकटुकं पाठां हपुषामभयां शटीम्| अजमोदाजगन्धे च तिन्तिडीकाम्लवेतसौ||७९|| दाडिमं पुष्करं धान्यमजाजीं चित्रकं वचाम्| द्वौ क्षारौ लवणे द्वे च चव्यं चैकत्र चूर्णयेत्||८०|| चूर्णमेतत् प्रयोक्तव्यमन्नपानेष्वनत्ययम्| प्राग्भक्तमथवा पेयं मद्येनोष्णोदकेन वा||८१|| पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु गुल्मे वातकफात्मके| आनाहे मूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ||८२|| ग्रहण्यर्शोविकारेषु प्लीह्नि पाण्ड्वामयेऽरुचौ| उरोविबन्धे हिक्कायां कासे श्वासे गलग्रहे||८३|| भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतद्रसेन वा| बहुशो गुटिकाः कार्याः कार्मुकाः स्युस्ततोऽधिकम्||८४|| इति हिङ्ग्वादिचूर्णं गुटिका च|
🔊 Audio coming soon
હિઙ્ગ્વાદૌ અજમોદાદીનિ ખ્યાતાનિ| દ્વૌ ક્ષારૌ સર્જિકાયાવશૂકજૌ| પ્રાગ્ભક્તમિતિ ભોજનસ્ય પ્રાક્; પરિણામેન વા યથા ભોજનાત્ પ્રત્યાસન્નં ભવતિ| બહુશ ઇતિ સપ્તાહં, “સપ્તાહં તેન ભાવના” ઇતિ વચનાત્| કાર્મુકા ઇતિ કર્મણિ સમર્થાઃ||૭૯-૮૪||
Adhikarana 36 (85-93) · Śloka 93
માતુલુઙ્ગરસો હિઙ્ગુ દાડિમં બિડસૈન્ધવે| સુરામણ્ડેન પાતવ્યં વાતગુલ્મરુજાપહમ્||૮૫|| શટીપુષ્કરહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારચિત્રકાન્| ધાન્યકં ચ યવાનીં ચ વિડઙ્ગં સૈન્ધવં વચામ્||૮૬|| સચવ્યપિપ્પલીમૂલામજગન્ધાં સદાડિમામ્| અજાજીં ચાજમોદાં ચ ચૂર્ણં કૃત્વા પ્રયોજયેત્||૮૭|| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મધુશુક્તેન વા પુનઃ| ભાવિતં ગુટિકાં કૃત્વા સુપિષ્ટાં કોલસમ્મિતામ્||૮૮|| ગુલ્મં પ્લીહાનમાનાહં શ્વાસં કાસમરોચકમ્| હિક્કાં હૃદ્રોગમર્શાંસિ વિવિધાં શિરસો રુજમ્||૮૯|| પાણ્ડ્વામયં કફોત્ક્લેશં સર્વજાં ચ પ્રવાહિકામ્| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલં ચ ગુટિકૈષા વ્યપોહતિ||૯૦|| નાગરાર્ધપલં પિષ્ટ્વા દ્વે પલે લુઞ્ચિતસ્ય ચ| તિલસ્યૈકં ગુડપલં ક્ષીરેણોષ્ણેન ના પિબેત્||૯૧|| વાતગુલ્મમુદાવર્તં યોનિશૂલં ચ નાશયેત્| પિબેદેરણ્ડજં તૈલં વારુણીમણ્ડમિશ્રિતમ્||૯૨|| તદેવ તૈલં પયસા વાતગુલ્મી પિબેન્નરઃ| શ્લેષ્મણ્યનુબલે પૂર્વં હિતં પિત્તાનુગે પરમ્||૯૩||
मातुलुङ्गरसो हिङ्गु दाडिमं बिडसैन्धवे| सुरामण्डेन पातव्यं वातगुल्मरुजापहम्||८५|| शटीपुष्करहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारचित्रकान्| धान्यकं च यवानीं च विडङ्गं सैन्धवं वचाम्||८६|| सचव्यपिप्पलीमूलामजगन्धां सदाडिमाम्| अजाजीं चाजमोदां च चूर्णं कृत्वा प्रयोजयेत्||८७|| रसेन मातुलुङ्गस्य मधुशुक्तेन वा पुनः| भावितं गुटिकां कृत्वा सुपिष्टां कोलसम्मिताम्||८८|| गुल्मं प्लीहानमानाहं श्वासं कासमरोचकम्| हिक्कां हृद्रोगमर्शांसि विविधां शिरसो रुजम्||८९|| पाण्ड्वामयं कफोत्क्लेशं सर्वजां च प्रवाहिकाम्| पार्श्वहृद्बस्तिशूलं च गुटिकैषा व्यपोहति||९०|| नागरार्धपलं पिष्ट्वा द्वे पले लुञ्चितस्य च| तिलस्यैकं गुडपलं क्षीरेणोष्णेन ना पिबेत्||९१|| वातगुल्ममुदावर्तं योनिशूलं च नाशयेत्| पिबेदेरण्डजं तैलं वारुणीमण्डमिश्रितम्||९२|| तदेव तैलं पयसा वातगुल्मी पिबेन्नरः| श्लेष्मण्यनुबले पूर्वं हितं पित्तानुगे परम्||९३||
🔊 Audio coming soon
લુઞ્ચિતસ્યેતિ નિસ્તુષીકૃતસ્ય| અત્ર ચૌષધયોગો વ્યાધિમહિમ્નૈવ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પૂર્વમિતિ પૂર્વયોગોક્તમેરણ્ડતૈલમ્| પરમિતિ ઉત્તરયોગોક્તમેરણ્ડતૈલં પયોયુક્તં પાયયેદિત્યર્થઃ||૮૫-૯૩||
Adhikarana 37 (94-95) · Śloka 95
સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્| ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ ના પિબેત્||૯૪|| વાતગુલ્મમુદાવર્તં ગૃધ્રસીં વિષમજ્વરમ્| હૃદ્રોગં વિદ્રધિં શોથં સાધયત્યાશુ તત્પયઃ||૯૫|| ઇતિ લશુનક્ષીરમ્|
साधयेच्छुद्धशुष्कस्य लशुनस्य चतुष्पलम्| क्षीरोदकेऽष्टगुणिते क्षीरशेषं च ना पिबेत्||९४|| वातगुल्ममुदावर्तं गृध्रसीं विषमज्वरम्| हृद्रोगं विद्रधिं शोथं साधयत्याशु तत्पयः||९५|| इति लशुनक्षीरम्|
🔊 Audio coming soon
સાધયેદિત્યાદૌ શુદ્ધશુષ્કસ્ય નિસ્તુષીકૃતસ્ય આપૂર્ણવીર્યસ્ય ચ ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ઇત્યત્ર “ભાગેઽનુક્તે સમાનં” ઇતિ વચનાત્ ક્ષીરં ચતુર્ગુણં (ષોડશપલાનિ) જલં ચ ચતુર્ગુણમિતિ મિલિત્વાઽષ્ટગુણિતં ક્ષીરાવશિષ્ટં સાધયેત્; ગુલ્મસ્ય બહુભેષજસાધ્યતયા ષોડશપલક્ષીરમાનં ન દોષાવહં ભવતિ| ક્ષીરરસોનયોશ્ચ યદ્યપિ સહોપયોગો વિરુદ્ધઃ, તથાઽપિ વ્યાધિમહિમ્ના મહર્ષિવચનાદવિવાદઃ||૯૪-૯૫||
Adhikarana 38 (96) · Śloka 96
તૈલં પ્રસન્ના ગોમૂત્રમારનાલં યવાગ્રજમ્| ગુલ્મં જઠરમાનાહં પીતમેકત્ર સાધયેત્||૯૬|| ઇતિ તૈલપઞ્ચકમ્|
तैलं प्रसन्ना गोमूत्रमारनालं यवाग्रजम्| गुल्मं जठरमानाहं पीतमेकत्र साधयेत्||९६|| इति तैलपञ्चकम्|
🔊 Audio coming soon
તૈલં પ્રસન્નેત્યાદૌ યૌગિકત્વાજ્જતૂકર્ણસંવાદાચ્ચૈરણ્ડતૈલં જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ- “આરનાલમૂત્રક્ષારૈઃ સંયોજ્ય તૈલમૈરણ્ડમ્” ઇત્યાદિ||૯૬||
Adhikarana 39 (97) · Śloka 97
પઞ્ચમૂલીકષાયેણ સક્ષારેણ શિલાજતુ| પિબેત્તસ્ય પ્રયોગેણ વાતગુલ્માત્ પ્રમુચ્યતે||૯૭|| ઇતિ શિલાજતુપ્રયોગઃ|
पञ्चमूलीकषायेण सक्षारेण शिलाजतु| पिबेत्तस्य प्रयोगेण वातगुल्मात् प्रमुच्यते||९७|| इति शिलाजतुप्रयोगः|
🔊 Audio coming soon
પઞ્ચમૂલીત્યત્ર પ્રથમકલ્પનયા શાલપર્ણ્યાદિપઞ્ચમૂલીગ્રહણં જ્ઞેયમ્||૯૭||
Adhikarana 40 (98) · Śloka 98
વાટ્યં પિપ્પલીયૂષેણ મૂલકાનાં રસેન વા| ભુક્ત્વા સ્નિગ્ધમુદાવર્તાદ્વાતગુલ્માદ્વિમુચ્યતે||૯૮||
वाट्यं पिप्पलीयूषेण मूलकानां रसेन वा| भुक्त्वा स्निग्धमुदावर्ताद्वातगुल्माद्विमुच्यते||९८||
🔊 Audio coming soon
પિપ્પલીપ્રધાનો યૂષઃ પિપ્પલીયૂષઃ||૯૮||
Adhikarana 41 (99-101) · Śloka 102
શૂલાનાહવિબન્ધાર્તં સ્વેદયેદ્વાતગુલ્મિનમ્| સ્વેદૈઃ સ્વેદવિધાવુક્તૈર્નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૯૯|| બસ્તિકર્મ પરં વિદ્યાદ્ગુલ્મઘ્નં તદ્ધિ મારુતમ્| સ્વે સ્થાને પ્રથમં જિત્વા સદ્યો ગુલ્મમપોહતિ||૧૦૦|| તસ્માદભીક્ષ્ણશો ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ||૧૦૧|| ગુલ્મઘ્ના વિવિધા દિષ્ટાઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધિષુ બસ્તયઃ|૧૦૨|
शूलानाहविबन्धार्तं स्वेदयेद्वातगुल्मिनम्| स्वेदैः स्वेदविधावुक्तैर्नाडीप्रस्तरसङ्करैः||९९|| बस्तिकर्म परं विद्याद्गुल्मघ्नं तद्धि मारुतम्| स्वे स्थाने प्रथमं जित्वा सद्यो गुल्ममपोहति||१००|| तस्मादभीक्ष्णशो गुल्मा निरूहैः सानुवासनैः| प्रयुज्यमानैः शाम्यन्ति वातपित्तकफात्मकाः||१०१|| गुल्मघ्ना विविधा दिष्टाः सिद्धाः सिद्धिषु बस्तयः|१०२|
🔊 Audio coming soon
નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈરિત્યનેન ગુલ્મે સ્વેદાન્તરસ્યાયૌગિકત્વં સૂચયતિ||૯૯-૧૦૧||-
Adhikarana 42 (102-104) · Śloka 104
ગુલ્મઘ્નાનિ ચ તૈલાનિ વક્ષ્યન્તે વાતરોગિકે||૧૦૨|| તાનિ મારુતજે ગુલ્મે પાનાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ| પ્રયુક્તાન્યાશુ સિધ્યન્તિ તૈલં હ્યનિલજિત્પરમ્ ||૧૦૩|| નીલિનીચૂર્ણસંયુક્તં પૂર્વોક્તં ઘૃતમેવ| સમલાય પ્રદાતવ્યં શોધનં વાતગુલ્મિને||૧૦૪||
गुल्मघ्नानि च तैलानि वक्ष्यन्ते वातरोगिके||१०२|| तानि मारुतजे गुल्मे पानाभ्यङ्गानुवासनैः| प्रयुक्तान्याशु सिध्यन्ति तैलं ह्यनिलजित्परम् ||१०३|| नीलिनीचूर्णसंयुक्तं पूर्वोक्तं घृतमेव| समलाय प्रदातव्यं शोधनं वातगुल्मिने||१०४||
🔊 Audio coming soon
આશુ સિધ્યન્તીતિ શીઘ્રં ગુલ્મં જયન્તિ| તત્ર હેતુમાહ- તૈલં હ્યનિલજિત્ પરમિતિ; યસ્માત્તૈલં વાતજિત્ તસ્માદ્વાતગુલ્મં વાતવિકારં શીઘ્રં જયતિ| અન્યે તુ તૈલં ત્વનિલજિત્વરં નીલિનીચૂર્ણસંયુક્તં સમલાય દાતવ્યં, તથા પૂર્વોક્તં ચ ત્ર્યૂષણાદ્યં ઘૃતં નીલિનીચૂર્ણસંયુક્તં દાતવ્યમિતિ યોજયન્તિ| પ્રથમવ્યાખ્યાને તુ ઘૃતમેવેત્યનેન પૂર્વોક્તત્ર્યૂષણઘૃતાદિકં નીલિનીચૂર્ણસંયુક્તં દેયમિત્યર્થો જ્ઞેયઃ||૧૦૨-૧૦૪||
Adhikarana 43 (105-109) · Śloka 109
નીલિનીત્રિવૃતાદન્તીપથ્યાકમ્પિલ્લકૈઃ સહ| શોધનાર્થં ઘૃતં દેયં સબિડક્ષારનાગરમ્||૧૦૫|| નીલિનીં ત્રિફલાં રાસ્નાં બલાં કટુકરોહિણીમ્| પચેદ્વિડઙ્ગં વ્યાઘ્રીં ચ પલિકાનિ જલાઢકે||૧૦૬|| તેન પાદાવશેષેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| દધ્નઃ પ્રસ્થેન સંયોજ્ય સુધાક્ષીરપલેન ચ||૧૦૭|| તતો ઘૃતપલં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્| જીર્ણે સમ્યગ્વિરિક્તં ચ ભોજયેદ્રસભોજનમ્||૧૦૮|| ગુલ્મકુષ્ઠોદરવ્યઙ્ગશોફપાણ્ડ્વામયજ્વરાન્| શ્વિત્રં પ્લીહાનમુન્માદં ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૧૦૯|| ઇતિ નીલિન્યાદ્યં ઘૃતમ્|
नीलिनीत्रिवृतादन्तीपथ्याकम्पिल्लकैः सह| शोधनार्थं घृतं देयं सबिडक्षारनागरम्||१०५|| नीलिनीं त्रिफलां रास्नां बलां कटुकरोहिणीम्| पचेद्विडङ्गं व्याघ्रीं च पलिकानि जलाढके||१०६|| तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्| दध्नः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च||१०७|| ततो घृतपलं दद्याद्यवागूमण्डमिश्रितम्| जीर्णे सम्यग्विरिक्तं च भोजयेद्रसभोजनम्||१०८|| गुल्मकुष्ठोदरव्यङ्गशोफपाण्ड्वामयज्वरान्| श्वित्रं प्लीहानमुन्मादं घृतमेतद्व्यपोहति||१०९|| इति नीलिन्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
નીલિનીત્યાદૌ કલ્કો ન શ્રૂયતે, કલ્કાભાવે ચ પાકજ્ઞાનં નાસ્તિ, પાકસ્ય હિ મૃદ્વાદિના ત્રૈવિધ્યમુક્તં, તસ્માત્ કલ્કાનભિધાનેઽપિ પાકજ્ઞાનાર્થમપિ કલ્કો દેયઃ; સ ચ ક્વાથદ્રવ્યૈરેવ યોગ્યતયા સાન્નિધ્યાચ્ચ દેય ઇતિ વદન્તિ| મૈવં, વિચિત્રત્વાદ્ઘૃતાદિસાધનશક્તેઃ યથોક્તે યથોક્તમેવ પરં જ્ઞે(દે)યં નત્વનુક્તં કલ્પનીયં; કલ્પનાયાં ચ યુક્તિર્નાસ્ત્યેવ, યતો વિનાઽપિ કલ્કદાનં ક્વાથાદિદ્રવેણ સ્નેહપાકો ભવત્યેવ, વિનાઽપિ કલ્કં સ્નેહપાકજ્ઞાનસ્યોક્તત્વાત્; તસ્માદાચાર્યેણ યથોક્તં તથૈવ કાર્યમ્| અત્ર વિરિક્તસ્ય પેયાદિક્રમમૌત્સર્ગિકં બાધયિત્વા રસભોજનં પ્રયોગસાત્મ્યત્વાદુચ્યતે; યથા- આવર્તકીઘૃતવિરિક્તસ્ય કાઞ્જિકકોદ્રવાન્નભોજનમ્ (અ. સં. ચિ. અ. ૨૧)||૧૦૫-૧૦૯||
Adhikarana 44 (110-113) · Śloka 113
કુક્કુટાશ્ચ મયૂરાશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાઃ| શાલયો મદિરા સર્પિર્વાતગુલ્મભિષગ્જિતમ્||૧૧૦|| હિતમુષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ભોજનં વાતગુલ્મિનામ્| સમણ્ડવારુણીપાનં પક્વં વા ધાન્યકૈર્જલમ્||૧૧૧|| મન્દેઽગ્નૌ વર્ધતે ગુલ્મો દીપ્તે ચાગ્નૌ પ્રશામ્યતિ| તસ્માન્ના નાતિસૌહિત્યં કુર્યાન્નાતિવિલઙ્ઘનમ્||૧૧૨|| સર્વત્ર ગુલ્મે પ્રથમં સ્નેહસ્વેદોપપાદિતે| યા ક્રિયા ક્રિયતે સિદ્ધિં સા યાતિ ન વિરૂક્ષિતે||૧૧૩||
कुक्कुटाश्च मयूराश्च तित्तिरिक्रौञ्चवर्तकाः| शालयो मदिरा सर्पिर्वातगुल्मभिषग्जितम्||११०|| हितमुष्णं द्रवं स्निग्धं भोजनं वातगुल्मिनाम्| समण्डवारुणीपानं पक्वं वा धान्यकैर्जलम्||१११|| मन्देऽग्नौ वर्धते गुल्मो दीप्ते चाग्नौ प्रशाम्यति| तस्मान्ना नातिसौहित्यं कुर्यान्नातिविलङ्घनम्||११२|| सर्वत्र गुल्मे प्रथमं स्नेहस्वेदोपपादिते| या क्रिया क्रियते सिद्धिं सा याति न विरूक्षिते||११३||
🔊 Audio coming soon
કુક્કુટેત્યાદિના ગુલ્મિનેઽન્નપાનં વિધીયતે| અતિસૌહિત્યમતિલઙ્ઘનં ચોભયોરપ્યગ્નિવધહેતુતયા વર્જિતમ્| યદુક્તં- “નાભોજનેન કાયાગ્નિર્દીપ્યતે નાતિભોજનાત્” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યાદિ||૧૧૦-૧૧૩||
Adhikarana 45 (114-117) · Śloka 117
ભિષગાત્યયિકં બુદ્ધ્વા પિત્તગુલ્મમુપાચરેત્| વૈરેચનિકસિદ્ધેન સર્પિષા તિક્તકેન વા||૧૧૪|| રોહિણીકટુકાનિમ્બમધુકત્રિફલાત્વચઃ| કર્ષાંશાસ્ત્રાયમાણા ચ પટોલત્રિવૃતોઃ પલે||૧૧૫|| દ્વે પલે ચ મસૂરાણાં સાધ્યમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| શૃતાચ્છેષં ઘૃતસમં સર્પિષશ્ચ ચતુષ્પલમ્||૧૧૫|| પિબેત્ સમ્મૂર્ચ્છિતં તેન ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ| જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ શૂલં ચ ભ્રમો મૂર્ચ્છાઽરુચિસ્તથા||૧૧૭|| ઇતિ રોહિણ્યાદ્યં ઘૃતમ્|
भिषगात्ययिकं बुद्ध्वा पित्तगुल्ममुपाचरेत्| वैरेचनिकसिद्धेन सर्पिषा तिक्तकेन वा||११४|| रोहिणीकटुकानिम्बमधुकत्रिफलात्वचः| कर्षांशास्त्रायमाणा च पटोलत्रिवृतोः पले||११५|| द्वे पले च मसूराणां साध्यमष्टगुणेऽम्भसि| शृताच्छेषं घृतसमं सर्पिषश्च चतुष्पलम्||११५|| पिबेत् सम्मूर्च्छितं तेन गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः| ज्वरस्तृष्णा च शूलं च भ्रमो मूर्च्छाऽरुचिस्तथा||११७|| इति रोहिण्याद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
રોહિણી કટુકા કટુરોહિણી| કર્ષાંશા ઇતિ કર્ષપ્રમાણાઃ| પટોલત્રિવૃતોઃ પલે ઇતિ વચનાત્ પ્રત્યેકં પલમ્| અષ્ટગુણે ઇતિ ઘૃતાદષ્ટગુણે| ઘૃતસમમિતિ ઘૃતં ચતુષ્પલમત્રોક્તં; તેન ક્વાથઘૃતાભ્યામષ્ટપલં પેયમ્; અષ્ટપલી ચ માત્રા ગુલ્મોક્તત્વાદેવ ભવતિ| યદુક્તં- “ગુલ્મિનઃ સર્પદષ્ટાશ્ચ વિસર્પોપહતાશ્ચ યે| તેષાં માત્રા વિનિર્દિષ્ટા પલાન્યષ્ટૌ વિશેષતઃ” ઇતિ||૧૧૪-૧૧૭||
Adhikarana 46 (118-121) · Śloka 121
જલે દશગુણે સાધ્યં ત્રાયમાણાચતુષ્પલમ્| પઞ્ચભાગસ્થિતં પૂતં કલ્કૈઃ સંયોજ્ય કાર્ષિકૈઃ||૧૧૮|| રોહિણી કટુકા મુસ્તા ત્રાયમાણા દુરાલભા| કલ્કૈસ્તામલકીવીરાજીવન્તીચન્દનોત્પલૈઃ||૧૧૯|| રસસ્યામલકાનાં ચ ક્ષીરસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ| પલાનિ પૃથગષ્ટાષ્ટૌ દત્ત્વા સમ્યગ્વિપાચયેત્||૧૨૦|| પિત્તરક્તભવં ગુલ્મં વીસર્પં પૈત્તિકં જ્વરમ્| હૃદ્રોગં કામલાં કુષ્ઠં હન્યાદેતદ્ઘૃતોત્તમમ્||૧૨૧|| ઇતિ ત્રાયમાણાદ્યં ઘૃતમ્|
जले दशगुणे साध्यं त्रायमाणाचतुष्पलम्| पञ्चभागस्थितं पूतं कल्कैः संयोज्य कार्षिकैः||११८|| रोहिणी कटुका मुस्ता त्रायमाणा दुरालभा| कल्कैस्तामलकीवीराजीवन्तीचन्दनोत्पलैः||११९|| रसस्यामलकानां च क्षीरस्य च घृतस्य च| पलानि पृथगष्टाष्टौ दत्त्वा सम्यग्विपाचयेत्||१२०|| पित्तरक्तभवं गुल्मं वीसर्पं पैत्तिकं ज्वरम्| हृद्रोगं कामलां कुष्ठं हन्यादेतद्घृतोत्तमम्||१२१|| इति त्रायमाणाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ચતુષ્પલાયાં ત્રાયમાણાયાં દશગુણં જલં ચત્વારિંશત્પલાનિ દેયમ્| કલ્કૈરિતિ તામલક્યાદિકલ્કૈઃ, કટુરોહિણ્યાદીનાં ચ કલ્કૈરિતિ યોજનીયમ્||૧૧૮-૧૨૧||
Adhikarana 47 (122) · Śloka 122
રસેનામલકેક્ષૂણાં ઘૃતપાદં વિપાચયેત્| પથ્યાપદં પિબેત્સર્પિસ્તત્સિદ્ધં પિત્તગુલ્મનુત્||૧૨૨|| ઇત્યામલકાદ્યં ઘૃતમ્|
रसेनामलकेक्षूणां घृतपादं विपाचयेत्| पथ्यापदं पिबेत्सर्पिस्तत्सिद्धं पित्तगुल्मनुत्||१२२|| इत्यामलकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
ઘૃતપાદમિતિ સમુદિતામલકેક્ષુરસાપેક્ષયા ઘૃતસ્ય પાદિકત્વમ્| પથ્યાપાદમિત્યત્ર હરીતક્યા ગુરુત્વેન ઘૃતાપેક્ષયા પાદત્વેનાષ્ટમો ભાગો ભવતિ; એકે તુ “યતશ્ચ પાદનિર્દેશશ્ચતુર્ભાગસ્તતસ્તુ સઃ” (ક.અ.૧૨) ઇતિ વચનાચ્ચતુર્થમેવ ભાગં પ્રસ્થે ઘૃતેઽષ્ટપલરૂપં વદન્તિ||૧૨૨||
Adhikarana 48 (123-125) · Śloka 125
દ્રાક્ષાં મધૂકં ખર્જૂરં વિદારીં સશતાવરીમ્| પરૂષકાણિ ત્રિફલાં સાધયેત્પલસમ્મિતમ્||૧૨૩|| જલાઢકે પાદશેષે રસમામલકસ્ય ચ| ઘૃતમિક્ષુરસં ક્ષીરમભયાકલ્કપાદિકમ્||૧૨૪|| સાધયેત્તદ્ઘૃતં સિદ્ધં શર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકમ્| પ્રયોગાત્ પિત્તગુલ્મઘ્નં સર્વપિત્તવિકારનુત્||૧૨૫|| ઇતિ દ્રાક્ષાદ્યં ઘૃતમ્|
द्राक्षां मधूकं खर्जूरं विदारीं सशतावरीम्| परूषकाणि त्रिफलां साधयेत्पलसम्मितम्||१२३|| जलाढके पादशेषे रसमामलकस्य च| घृतमिक्षुरसं क्षीरमभयाकल्कपादिकम्||१२४|| साधयेत्तद्घृतं सिद्धं शर्कराक्षौद्रपादिकम्| प्रयोगात् पित्तगुल्मघ्नं सर्वपित्तविकारनुत्||१२५|| इति द्राक्षाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
દ્રાક્ષાં મધૂકમિત્યાદૌ ક્વાથશેષસ્ય પ્રસ્થસ્ય સાહચર્યાદ્ઘૃતાદીનામપિ પ્રસ્થમાનત્વમ્||૧૨૩-૧૨૫||
Adhikarana 49 (126-127) · Śloka 127
વૃષં સમૂલમાપોથ્ય પચેદષ્ટગુણે જલે| શેષેઽષ્ટભાગે તસ્યૈવ પુષ્પકલ્કં પ્રદાપયેત્||૧૨૬|| તેન સિદ્ધં ઘૃતં શીતં સક્ષૌદ્રં પિત્તગુલ્મનુત્| રક્તપિત્તજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગનાશનમ્||૧૨૭|| ઇતિ વાસાઘૃતમ્|
वृषं समूलमापोथ्य पचेदष्टगुणे जले| शेषेऽष्टभागे तस्यैव पुष्पकल्कं प्रदापयेत्||१२६|| तेन सिद्धं घृतं शीतं सक्षौद्रं पित्तगुल्मनुत्| रक्तपित्तज्वरश्वासकासहृद्रोगनाशनम्||१२७|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
વૃષં સમૂલમિત્યાદૌ ક્વાથસ્યાષ્ટગુણજલદાનેઽષ્ટભાગશેષત્વમિતિ રક્તપિત્તોક્તવાસાઘૃતાદ્વિશેષઃ| તત્ર હિ સામાન્યપરિભાષયા વૃષાચ્ચતુર્ગુણં જલં ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ચ ગૃહ્યતે| તેન પ્રયોગાન્તરત્વાદ્રક્તપિત્તોક્તવાસાઘૃતાતિદેશો ન કૃતઃ| સક્ષૌદ્રમિત્યનેન પ્રક્ષેપન્યાયાત્ પાદિકત્વં મધુનઃ||૧૨૬-૧૨૭||
Adhikarana 50 (128-129) · Śloka 129
દ્વિપલં ત્રાયમાણાયા જલદ્વિપ્રસ્થસાધિતમ્| અષ્ટભાગસ્થિતં પૂતં કોષ્ણં ક્ષીરસમં પિબેત્||૧૨૮|| પિબેદુપરિ તસ્યોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્| તેન નિર્હૃતદોષસ્ય ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ||૧૨૯||
द्विपलं त्रायमाणाया जलद्विप्रस्थसाधितम्| अष्टभागस्थितं पूतं कोष्णं क्षीरसमं पिबेत्||१२८|| पिबेदुपरि तस्योष्णं क्षीरमेव यथाबलम्| तेन निर्हृतदोषस्य गुल्मः शाम्यति पैत्तिकः||१२९||
🔊 Audio coming soon
યથાબલમિતિ યથા વિરેચનાતિયોગો ન ભવતિ||૧૨૮-૧૨૯||
Adhikarana 51 (130) · Śloka 130
દ્રાક્ષાભયારસં ગુલ્મે પૈત્તિકે સગુડં પિબેત્| લિહ્યાત્કમ્પિલ્લકં વાઽપિ વિરેકાર્થં મધુદ્રવમ્||૧૩૦||
द्राक्षाभयारसं गुल्मे पैत्तिके सगुडं पिबेत्| लिह्यात्कम्पिल्लकं वाऽपि विरेकार्थं मधुद्रवम्||१३०||
🔊 Audio coming soon
કમ્પિલ્લકં ગુણ્ડારોચનિકામ્||૧૩૦||
Adhikarana 52 (131) · Śloka 131
દાહપ્રશમનોઽભ્યઙ્ગઃ સર્પિષા પિત્તગુલ્મિનામ્| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન તૈલેન મધુકસ્ય વા||૧૩૧||
दाहप्रशमनोऽभ्यङ्गः सर्पिषा पित्तगुल्मिनाम्| चन्दनाद्येन तैलेन तैलेन मधुकस्य वा||१३१||
🔊 Audio coming soon
તૈલેન મધુકસ્ય વેતિ મધુકસાધિતેન તૈલેન||૧૩૧||
Adhikarana 53 (132-136) · Śloka 136
યે ચ પિત્તજ્વરહરાઃ સતિક્તાઃ ક્ષીરબસ્તયઃ| હિતાસ્તે પિત્તગુલ્મિભ્યો વક્ષ્યન્તે યે ચ સિદ્ધિષુ||૧૩૨|| શાલયો જાઙ્ગલં માંસં ગવ્યાજે પયસી ઘૃતમ્| ખર્જૂરામલકં દ્રાક્ષાં દાડિમં સપરૂષકમ્||૧૩૩|| આહારાર્થં પ્રયોક્તવ્યં પાનાર્થં સલિલં શૃતમ્| બલાવિદારીગન્ધાદ્યૈઃ પિત્તગુલ્મચિકિત્સિતમ્||૧૩૪|| આમાન્વયે પિત્તગુલ્મે સામે વા કફવાતિકે| યવાગૂભિઃ ખડૈર્યૂષૈઃ સન્ધુક્ષ્યોઽગ્નિર્વિલઙ્ઘિતે||૧૩૫|| શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષામગ્નિસંશ્રિતૌ| તસ્માદગ્નિં સદા રક્ષેન્નિદાનાનિ ચ વર્જયેત્||૧૩૬||
ये च पित्तज्वरहराः सतिक्ताः क्षीरबस्तयः| हितास्ते पित्तगुल्मिभ्यो वक्ष्यन्ते ये च सिद्धिषु||१३२|| शालयो जाङ्गलं मांसं गव्याजे पयसी घृतम्| खर्जूरामलकं द्राक्षां दाडिमं सपरूषकम्||१३३|| आहारार्थं प्रयोक्तव्यं पानार्थं सलिलं शृतम्| बलाविदारीगन्धाद्यैः पित्तगुल्मचिकित्सितम्||१३४|| आमान्वये पित्तगुल्मे सामे वा कफवातिके| यवागूभिः खडैर्यूषैः सन्धुक्ष्योऽग्निर्विलङ्घिते||१३५|| शमप्रकोपौ दोषाणां सर्वेषामग्निसंश्रितौ| तस्मादग्निं सदा रक्षेन्निदानानि च वर्जयेत्||१३६||
🔊 Audio coming soon
યે ચ પિત્તજ્વરહરા ઇત્યાદૌ યદ્યપિ પિત્તજ્વરહરત્વેન સાક્ષાદ્બસ્તયો નોક્તાઃ, તથાઽપિ પટોલાદય એવ યે તિક્તા બસ્તય ઉક્તાસ્ત એવ પિત્તજ્વરહરા ભવન્તીતિ કૃત્વેહોક્તં- પિત્તજ્વરહરા ઇતિ| પિત્તહરા યે ચ સિદ્ધૌ વક્તવ્યાસ્તેઽપ્યત્ર જ્ઞેયાઃ||૧૩૨-૧૩૬||
Adhikarana 54 (137-141) · Śloka 141
વમનં વમનાર્હાય પ્રદદ્યાત્ કફગુલ્મિને| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાય ગુલ્મે શૈથિલ્યમાગતે||૧૩૭|| પરિવેષ્ટ્ય પ્રદીપ્તાંસ્તુ બલ્વજાનથવા કુશાન્| ભિષક્કુમ્ભે સમાવાપ્ય ગુલ્મં ઘટમુખે ન્યસેત્||૧૩૮|| સઙ્ગૃહીતો યદા ગુલ્મસ્તદા ઘટમથોદ્ધરેત્| વસ્ત્રાન્તરં તતઃ કૃત્વા ભિન્દ્યાદ્ગુલ્મં પ્રમાણવિત્||૧૩૯|| વિમાર્ગાજપદાદર્શૈર્યથાલાભં પ્રપીડયેત્| મૃદ્નીયાદ્ગુલ્મમેવૈકં ન ત્વન્ત્રહૃદયં સ્પૃશેત્||૧૪૦|| તિલૈરણ્ડાતસીબીજસર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય ચ| શ્લેષ્મગુલ્મમયઃપાત્રૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેદ્ભિષક્||૧૪૧||
वमनं वमनार्हाय प्रदद्यात् कफगुल्मिने| स्निग्धस्विन्नशरीराय गुल्मे शैथिल्यमागते||१३७|| परिवेष्ट्य प्रदीप्तांस्तु बल्वजानथवा कुशान्| भिषक्कुम्भे समावाप्य गुल्मं घटमुखे न्यसेत्||१३८|| सङ्गृहीतो यदा गुल्मस्तदा घटमथोद्धरेत्| वस्त्रान्तरं ततः कृत्वा भिन्द्याद्गुल्मं प्रमाणवित्||१३९|| विमार्गाजपदादर्शैर्यथालाभं प्रपीडयेत्| मृद्नीयाद्गुल्ममेवैकं न त्वन्त्रहृदयं स्पृशेत्||१४०|| तिलैरण्डातसीबीजसर्षपैः परिलिप्य च| श्लेष्मगुल्ममयःपात्रैः सुखोष्णैः स्वेदयेद्भिषक्||१४१||
🔊 Audio coming soon
શૈથિલ્યમાગત ઇતિ શિથિલદોષતયા શસ્ત્રનિર્હાર્યદોષતામાપન્ને ગુલ્મે તં ઘટમુખે ન્યસેત્| ઘટમન્થનયન્ત્રેણ સમ્યગ્ગૃહીત્વા પ્રપીડયેદ્ ભિન્દ્યાદિતિ યોજના| અન્ત્રહૃદયસ્ય ત્યાગઃ સ્ફુટનાદિભયાત્||૧૩૭-૧૪૧||
Adhikarana 55 (142-146) · Śloka 146
સવ્યોષક્ષારલવણં દશમૂલીશૃતં ઘૃતમ્| કફગુલ્મં જયત્યાશુ સહિઙ્ગુબિડદાડિમમ્||૧૪૨|| ઇતિ દશમૂલીઘૃતમ્| ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં પઞ્ચમૂલં પલોન્મિતમ્| સાધ્યં વિદારીગન્ધાદ્યમાપોથ્ય સલિલાઢકે||૧૪૩|| પાદશેષે રસે તસ્મિન્ પિપ્પલીં નાગરં વચામ્| વિડઙ્ગં સૈન્ધવં હિઙ્ગુ યાવશૂકં બિડં શટીમ્||૧૪૪|| ચિત્રકં મધુકં રાસ્નાં પિષ્ટ્વા કર્ષસમં ભિષક્| પ્રસ્થં ચ પયસો દત્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૪૫|| એતદ્ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મહરં પરમ્| પ્લીહપાણ્ડ્વામયશ્વાસગ્રહણીરોગકાસનુત્||૧૪૬|| ઇતિ ભલ્લાતકાદ્યં ઘૃતમ્|
सव्योषक्षारलवणं दशमूलीशृतं घृतम्| कफगुल्मं जयत्याशु सहिङ्गुबिडदाडिमम्||१४२|| इति दशमूलीघृतम्| भल्लातकानां द्विपलं पञ्चमूलं पलोन्मितम्| साध्यं विदारीगन्धाद्यमापोथ्य सलिलाढके||१४३|| पादशेषे रसे तस्मिन् पिप्पलीं नागरं वचाम्| विडङ्गं सैन्धवं हिङ्गु यावशूकं बिडं शटीम्||१४४|| चित्रकं मधुकं रास्नां पिष्ट्वा कर्षसमं भिषक्| प्रस्थं च पयसो दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४५|| एतद्भल्लातकघृतं कफगुल्महरं परम्| प्लीहपाण्ड्वामयश्वासग्रहणीरोगकासनुत्||१४६|| इति भल्लातकाद्यं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
સવ્યોષેત્યાદૌ દશમૂલસ્ય ક્વાથે વ્યોષાદીનાં શેષાણાં કલ્કૈઃ સાધિતં ઘૃતં કફગુલ્મં જયતીત્યર્થઃ||૧૪૨-૧૪૬||
Adhikarana 56 (147-148) · Śloka 148
પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| પલિકૈઃ સયવક્ષારૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૪૭|| ક્ષીરપ્રસ્થં ચ તત્ સર્પિહન્તિ ગુલ્મં કફાત્મકમ્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નં પ્લીહકાસજ્વરાપહમ્||૧૪૮|| ઇતિ ક્ષીરષટ્પલકં ઘૃતમ્|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः| पलिकैः सयवक्षारैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्||१४७|| क्षीरप्रस्थं च तत् सर्पिहन्ति गुल्मं कफात्मकम्| ग्रहणीपाण्डुरोगघ्नं प्लीहकासज्वरापहम्||१४८|| इति क्षीरषट्पलकं घृतम्|
🔊 Audio coming soon
પિપ્પલ્યાદ્યુક્તં ષટ્પલં ઘૃતં સમેનૈવ દુગ્ધેન શ્રપણીયમ્| “ચતુર્ગુણે દ્રવે સાધ્યં” ઇતિ વચનાદત્ર ત્રિગુણં જલં જ્ઞેયમ્||૧૪૭-૧૪૮||
Adhikarana 57 (149-151) · Śloka 151
ત્રિવૃતાં ત્રિફલાં દન્તીં દશમૂલં પલોન્મિતમ્| જલે ચતુર્ગુણે પક્ત્વા ચતુર્ભાગસ્થિતં રસમ્||૧૪૯|| સર્પિરેરણ્ડજં તૈલં ક્ષીરં ચૈકત્ર સાધયેત્| સ સિદ્ધો મિશ્રકસ્નેહઃ સક્ષૌદ્રઃ કફગુલ્મનુત્||૧૫૦|| કફવાતવિબન્ધેષુ કુષ્ઠપ્લીહોદરેષુ ચ| પ્રયોજ્યો મિશ્રકઃ સ્નેહો યોનિશૂલેષુ ચાધિકમ્||૧૫૧|| ઇતિ મિશ્રકઃ સ્નેહઃ|
त्रिवृतां त्रिफलां दन्तीं दशमूलं पलोन्मितम्| जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थितं रसम्||१४९|| सर्पिरेरण्डजं तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत्| स सिद्धो मिश्रकस्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत्||१५०|| कफवातविबन्धेषु कुष्ठप्लीहोदरेषु च| प्रयोज्यो मिश्रकः स्नेहो योनिशूलेषु चाधिकम्||१५१|| इति मिश्रकः स्नेहः|
🔊 Audio coming soon
ત્રિવૃતામિત્યાદૌ પઞ્ચદશપલાનિ ક્વાથ્યાનિ; તત્ર ચતુર્ગુણં જલં દેયં, પલોલ્લેખવિહિતત્વાત્ ષષ્ટિપલાનિ ભવન્તિ; ક્ષીરમપિ સાહચર્યાત્ પઞ્ચદશપલમ્; એતદુભયદ્રવપાદઃ સ્નેહોઽત્ર પક્તવ્યઃ| કિંવા “સ્નેહસમં ક્ષીરં” ઇતિ વચનાત્ સ્નેહસમેન ક્ષીરેણ ક્વાથેન ચ પઞ્ચદશપલેન પઞ્ચપલઃ સ્નેહો દ્રવપાદિકઃ કર્તવ્યઃ| જતૂકર્ણાભિપ્રાયાત્તુ ત્રિવૃતાદિપઞ્ચદશપલે પ્રસ્થમાનોલ્લેખેન પ્રસ્થચતુષ્ટયં જલસ્ય દેયમ્| યતસ્તેન સામાન્યેનૈવોક્તં- “ત્રિવૃતાદન્તીત્રિફલાદશમૂલૈઃ સમૈરુરુબૂકતૈલં સર્પિશ્ચ શૃતં પયસા સમમુદાવર્તશૂલાદૌ” ઇતિ||૧૪૯-૧૫૧||
Adhikarana 58 (152-153) · Śloka 153
યદુક્તં વાતગુલ્મઘ્નં સ્રંસનં નીલિનીઘૃતમ્| દ્વિગુણં તદ્વિરેકાર્થં પ્રયોજ્યં કફગુલ્મિનામ્||૧૫૨|| સુધાક્ષીરદ્રવે ચૂર્ણં ત્રિવૃતાયાઃ સુભાવિતમ્| કાર્ષિકં મધુસર્પિભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૧૫૩||
यदुक्तं वातगुल्मघ्नं स्रंसनं नीलिनीघृतम्| द्विगुणं तद्विरेकार्थं प्रयोज्यं कफगुल्मिनाम्||१५२|| सुधाक्षीरद्रवे चूर्णं त्रिवृतायाः सुभावितम्| कार्षिकं मधुसर्पिभ्यां लीढ्वा साधु विरिच्यते||१५३||
🔊 Audio coming soon
દ્વિગુણમિતિ દ્વિપલપ્રમાણં, તત્ર હિ ઘૃતપલં પેયમુક્તમ્||૧૫૨-૧૫૩||
Adhikarana 59 (154-160) · Śloka 160
જલદ્રોણે વિપક્તવ્યા વિંશતિઃ પઞ્ચ ચાભયાઃ| દન્ત્યાઃ પલાનિ તાવન્તિ ચિત્રકસ્ય તથૈવ ચ||૧૫૪|| અષ્ટભાગાવશેષં તુ રસં પૂતમધિક્ષિપેત્| દન્તીસમં ગુડં પૂતં ક્ષિપેત્તત્રાભયાશ્ચ તાઃ||૧૫૫|| તૈલાર્ધકુડવં ચૈવ ત્રિવૃતાયાશ્ચતુષ્પલમ્| ચૂર્ણિતં પલમેકં તુ પિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્||૧૫૬|| તત્ સાધ્યં લેહવચ્છીતે તસ્મિંસ્તૈલસમં મધુ| ક્ષિપેચ્ચૂર્ણપલં ચૈકં ત્વગેલાપત્રકેશરાત્||૧૫૭|| તતો લેહપલં લીઢ્વા જગ્ધ્વા ચૈકાં હરીતકીમ્| સુખં વિરિચ્યતે સ્નિગ્ધો દોષપ્રસ્થમનામયમ્||૧૫૮|| ગુલ્મં શ્વયથુમર્શાંસિ પાણ્ડુરોગમરોચકમ્| હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં કામલાં વિષમજ્વરમ્||૧૫૯|| કુષ્ઠં પ્લીહાનમાનાહમેષા હન્યુપસેવિતા| નિરત્યયઃ ક્રમશ્ચાસ્યા દ્રવો માંસરસૌદનઃ||૧૬૦|| ઇતિ દન્તીહરીતકી|
जलद्रोणे विपक्तव्या विंशतिः पञ्च चाभयाः| दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च||१५४|| अष्टभागावशेषं तु रसं पूतमधिक्षिपेत्| दन्तीसमं गुडं पूतं क्षिपेत्तत्राभयाश्च ताः||१५५|| तैलार्धकुडवं चैव त्रिवृतायाश्चतुष्पलम्| चूर्णितं पलमेकं तु पिप्पलीविश्वभेषजम्||१५६|| तत् साध्यं लेहवच्छीते तस्मिंस्तैलसमं मधु| क्षिपेच्चूर्णपलं चैकं त्वगेलापत्रकेशरात्||१५७|| ततो लेहपलं लीढ्वा जग्ध्वा चैकां हरीतकीम्| सुखं विरिच्यते स्निग्धो दोषप्रस्थमनामयम्||१५८|| गुल्मं श्वयथुमर्शांसि पाण्डुरोगमरोचकम्| हृद्रोगं ग्रहणीदोषं कामलां विषमज्वरम्||१५९|| कुष्ठं प्लीहानमानाहमेषा हन्युपसेविता| निरत्ययः क्रमश्चास्या द्रवो मांसरसौदनः||१६०|| इति दन्तीहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
તૈલાર્ધકુડવમિતિ તૈલં ચતુષ્પલમ્| લેહવદિતિ લેહપાકલક્ષણેન પક્તવ્યમિત્યર્થઃ| ઇહ ચતુર્જાતકાન્મિલિતાત્ પલમ્| દોષપ્રસ્થમિતિ સાર્ધત્રયોદશપલં; ઉક્તં હિ ભોજેન- “વમને ચ વિરેકે ચ તથા શોણિતમોક્ષણે| સાર્ધત્રયોદશપલં પ્રસ્થમાહુર્મનીષિણઃ” ઇતિ||૧૫૪-૧૬૦||
Adhikarana 60 (161-168) · Śloka 168
સિદ્ધાઃ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે નિરૂહાઃ કફગુલ્મિનામ્| અરિષ્ટયોગાઃ સિદ્ધાશ્ચ ગ્રહણ્યર્શશ્ચિકિત્સિતે||૧૬૧|| યચ્ચૂર્ણં ગુટિકા યાશ્ચ વિહિતા વાતગુલ્મિનામ્| દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસાસ્તાઃ કફે હિતાઃ||૧૬૨|| ય એવ ગ્રહણીદોષે ક્ષારાસ્તે કફગુલ્મિનામ્| સિદ્ધા નિરત્યયાઃ શસ્તા દાહસ્ત્વન્તે પ્રશસ્યતે||૧૬૩|| પ્રપુરાણાનિ ધાન્યાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| કૌલત્થો મુદ્ગયૂષશ્ચ પિપ્પલ્યા નાગરસ્ય ચ||૧૬૪|| શુષ્કમૂલકયૂષશ્ચ બિલ્વસ્ય વરુણસ્ય ચ| ચિરબિલ્વાઙ્કુરાણાં ચ યવાન્યાશ્ચિત્રકસ્ય ચ||૧૬૫|| બીજપૂરકહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારદાડિમૈઃ| તક્રેણ તૈલસર્પિર્ભ્યાં વ્યઞ્જનાન્યુપકલ્પયેત્||૧૬૬|| પઞ્ચમૂલીશૃતં તોયં પુરાણં વારુણીરસમ્| કફગુલ્મી પિબેત્કાલે જીર્ણં માધ્વીકમેવ વા||૧૬૭|| યવાનીચૂર્ણિતં તક્રં બિડેન લવણીકૃતમ્| પિબેત્ સન્દીપનં વાતકફમૂત્રાનુલોમનમ્ ||૧૬૮||
सिद्धाः सिद्धिषु वक्ष्यन्ते निरूहाः कफगुल्मिनाम्| अरिष्टयोगाः सिद्धाश्च ग्रहण्यर्शश्चिकित्सिते||१६१|| यच्चूर्णं गुटिका याश्च विहिता वातगुल्मिनाम्| द्विगुणक्षारहिङ्ग्वम्लवेतसास्ताः कफे हिताः||१६२|| य एव ग्रहणीदोषे क्षारास्ते कफगुल्मिनाम्| सिद्धा निरत्ययाः शस्ता दाहस्त्वन्ते प्रशस्यते||१६३|| प्रपुराणानि धान्यानि जाङ्गला मृगपक्षिणः| कौलत्थो मुद्गयूषश्च पिप्पल्या नागरस्य च||१६४|| शुष्कमूलकयूषश्च बिल्वस्य वरुणस्य च| चिरबिल्वाङ्कुराणां च यवान्याश्चित्रकस्य च||१६५|| बीजपूरकहिङ्ग्वम्लवेतसक्षारदाडिमैः| तक्रेण तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत्||१६६|| पञ्चमूलीशृतं तोयं पुराणं वारुणीरसम्| कफगुल्मी पिबेत्काले जीर्णं माध्वीकमेव वा||१६७|| यवानीचूर्णितं तक्रं बिडेन लवणीकृतम्| पिबेत् सन्दीपनं वातकफमूत्रानुलोमनम् ||१६८||
🔊 Audio coming soon
ગ્રહણ્યર્શશ્ચિકિત્સિતે નિર્દિષ્ટા ઇત્યર્થઃ| દાહસ્ત્વન્તે ઇતિ વચનેન દાહસ્ય ક્રિયાન્તરાસિદ્ધાવન્તે એવ કર્તવ્યતામાહ||૧૬૧-૧૬૮||
Adhikarana 61 (169-171) · Śloka 171
સઞ્ચિતઃ ક્રમશો ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ| કૃતમૂલઃ સિરાનદ્ધો યદા કૂર્મ ઇવોન્નતઃ||૧૬૯|| દૌર્બલ્યારુચિહૃલ્લાસકાસવમ્યરતિજ્વરૈઃ | તૃષ્ણાતન્દ્રાપ્રતિશ્યાયૈર્યુજ્યતે ન સ સિધ્યતિ||૧૭૦|| ગૃહીત્વા સજ્વરશ્વાસં વમ્યતીસારપીડિતમ્| હૃન્નાભિહસ્તપાદેષુ શોફઃ કર્ષતિ ગુલ્મિનમ્||૧૭૧||
सञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः| कृतमूलः सिरानद्धो यदा कूर्म इवोन्नतः||१६९|| दौर्बल्यारुचिहृल्लासकासवम्यरतिज्वरैः | तृष्णातन्द्राप्रतिश्यायैर्युज्यते न स सिध्यति||१७०|| गृहीत्वा सज्वरश्वासं वम्यतीसारपीडितम्| हृन्नाभिहस्तपादेषु शोफः कर्षति गुल्मिनम्||१७१||
🔊 Audio coming soon
સઞ્ચિત ઇત્યાદિના ક્રમાદસાધ્યતાપ્રાપ્તં ગુલ્મમાહ| મહાવાસ્તુપરિગ્રહ ઇતિ ભૂરિદેશવ્યાપકઃ||૧૬૯-૧૭૧||
Adhikarana 62 (172-182) · Śloka 182
રૌધિરસ્ય તુ ગુલ્મસ્ય ગર્ભકાલવ્યતિક્રમે| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાયૈ દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્||૧૭૨|| પલાશક્ષારપાત્રે દ્વે દ્વે પાત્રે તૈલસર્પિષોઃ| ગુલ્મશૈથિલ્યજનનીં પક્ત્વા માત્રાં પ્રયોજયેત્||૧૭૩|| પ્રભિદ્યેત ન યદ્યેવં દદ્યાદ્યોનિવિશોધનમ્ | ક્ષારેણ યુક્તં પલલં સુધાક્ષીરેણ વા પુનઃ||૧૭૪|| આભ્યાં વા ભાવિતાન્ દદ્યાદ્યોનૌ કટુકમત્સ્યકાન્| વરાહમત્સ્યપિત્તાભ્યાં લક્તકાન્ વા સુભાવિતાન્||૧૭૫|| અધોહરૈશ્ચોર્ધ્વહરૈર્ભાવિતાન્ વા સમાક્ષિકૈઃ| કિણ્વં વા સગુડક્ષારં દદ્યાદ્યોનિવિશોધનમ્||૧૭૬|| રક્તપિત્તહરં ક્ષારં લેહયેન્મધુસર્પિષા| લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ચાસ્યૈ પ્રદાપયેત્||૧૭૭|| બસ્તિં સક્ષીરગોમૂત્રં સક્ષારં દાશમૂલિકમ્| અદૃશ્યમાને રુધિરે દદ્યાદ્ગુલ્મપ્રભેદનમ્||૧૭૮|| પ્રવર્તમાને રુધિરે દદ્યાન્માંસરસૌદનમ્| ઘૃતતૈલેન ચાભ્યઙ્ગં પાનાર્થં તરુણીં સુરામ્||૧૭૯|| રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે તુ રક્તપિત્તહરીઃ ક્રિયાઃ| કાર્યા વાતરુગાર્તાયાઃ સર્વા વાતહરીઃ પુનઃ||૧૮૦|| ઘૃતતૈલાવસેકાંશ્ચ તિત્તિરીંશ્ચરણાયુધાન્| સુરાં સમણ્ડાં પૂર્વં ચ પાનમમ્લસ્ય સર્પિષઃ||૧૮૧|| પ્રયોજયેદુત્તરં વા જીવનીયેન સર્પિષા| અતિપ્રવૃત્તે રુધિરે સતિક્તેનાનુવાસનમ્||૧૮૨||
रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालव्यतिक्रमे| स्निग्धस्विन्नशरीरायै दद्यात् स्नेहविरेचनम्||१७२|| पलाशक्षारपात्रे द्वे द्वे पात्रे तैलसर्पिषोः| गुल्मशैथिल्यजननीं पक्त्वा मात्रां प्रयोजयेत्||१७३|| प्रभिद्येत न यद्येवं दद्याद्योनिविशोधनम् | क्षारेण युक्तं पललं सुधाक्षीरेण वा पुनः||१७४|| आभ्यां वा भावितान् दद्याद्योनौ कटुकमत्स्यकान्| वराहमत्स्यपित्ताभ्यां लक्तकान् वा सुभावितान्||१७५|| अधोहरैश्चोर्ध्वहरैर्भावितान् वा समाक्षिकैः| किण्वं वा सगुडक्षारं दद्याद्योनिविशोधनम्||१७६|| रक्तपित्तहरं क्षारं लेहयेन्मधुसर्पिषा| लशुनं मदिरां तीक्ष्णां मत्स्यांश्चास्यै प्रदापयेत्||१७७|| बस्तिं सक्षीरगोमूत्रं सक्षारं दाशमूलिकम्| अदृश्यमाने रुधिरे दद्याद्गुल्मप्रभेदनम्||१७८|| प्रवर्तमाने रुधिरे दद्यान्मांसरसौदनम्| घृततैलेन चाभ्यङ्गं पानार्थं तरुणीं सुराम्||१७९|| रुधिरेऽतिप्रवृत्ते तु रक्तपित्तहरीः क्रियाः| कार्या वातरुगार्तायाः सर्वा वातहरीः पुनः||१८०|| घृततैलावसेकांश्च तित्तिरींश्चरणायुधान्| सुरां समण्डां पूर्वं च पानमम्लस्य सर्पिषः||१८१|| प्रयोजयेदुत्तरं वा जीवनीयेन सर्पिषा| अतिप्रवृत्ते रुधिरे सतिक्तेनानुवासनम्||१८२||
🔊 Audio coming soon
ગર્ભકાલવ્યતિક્રમે ઇતિ દશમમાસરૂપસ્ય ગર્ભકાલસ્ય વ્યતિક્રમે| ક્ષારપાત્રે ઇતિ ક્ષારોદકસ્યાઢકદ્વયમ્| માત્રામિતિ યોગ્યપ્રમાણમ્| પલલં તિલપિષ્ટમ્| ક્ષારશ્ચાત્ર પલાશક્ષાર એવ, પ્રકૃતત્વાત્| તાભ્યામિતિ ક્ષારસુધાક્ષીરાભ્યામ્| કટુકમત્સ્યઃ શફરી શુષ્કમત્સ્યઃ| લક્તકાન્ વસ્ત્રાવયવાન્| કિણ્વં સુરાબીજમ્| રક્તપિત્તહરં ક્ષારમિતિ નીલોત્પલક્ષારમ્| અમ્લસ્ય સર્પિષઃ અમ્લદ્રવ્યસાધિતસ્ય ઘૃતસ્ય| ઉત્તરં ભોજનોત્તરકાલં પાનં, કિંવોત્તરબસ્તિઃ| જીવનીયં સર્પિર્વાતરક્તે વક્તવ્યમ્| સતિક્તેન તિક્તદ્રવ્યસાધિતેનાનુવાસનમિતિ||૧૭૨-૧૮૨||
Adhikarana 63 (183-189) · Śloka 189
તત્ર શ્લોકાઃ- સ્નેહઃ સ્વેદઃ સર્પિર્બસ્તિશ્ચૂર્ણાનિ બૃંહણં ગુડિકાઃ| વમનવિરેકૌ મોક્ષઃ ક્ષતજસ્ય ચ વાતગુલ્મવતામ્||૧૮૩|| સર્પિઃ સતિક્તસિદ્ધં ક્ષીરં પ્રસ્રંસનં નિરૂહાશ્ચ| રક્તસ્ય ચાવસેચનમાશ્વાસનસંશમનયોગાઃ||૧૮૪|| ઉપનાહનં સશસ્ત્રં પક્વસ્યાભ્યન્તરપ્રભિન્નસ્ય| સંશોધનસંશમને પિત્તપ્રભવસ્ય ગુલ્મસ્ય||૧૮૫|| સ્નેહઃ સ્વેદો ભેદો લઙ્ઘનમુલ્લેખનં વિરેકશ્ચ| સર્પિર્બસ્તિર્ગુટિકાશ્ચૂર્ણમરિષ્ટાશ્ચ સક્ષારાઃ||૧૮૬|| ગુલ્મસ્યાન્તે દાહઃ કફજસ્યાગ્રેઽપનીતરક્તસ્ય| ગુલ્મસ્ય રૌધિરસ્ય ક્રિયાક્રમઃ સ્ત્રીભવસ્યોક્તઃ||૧૮૭|| પથ્યાન્નપાનસેવા હેતૂનાં વર્જનં યથાસ્વં ચ| નિત્યં ચાગ્નિસમાધિઃ સ્નિગ્ધસ્ય ચ સર્વકર્માણિ||૧૮૮|| હેતુર્લિઙ્ગં સિદ્ધિઃ ક્રિયાક્રમઃ સાધ્યતા ન યોગાશ્ચ| ગુલ્મચિકિત્સિતસઙ્ગ્રહ એતાવાન્ વ્યાહૃતોઽગ્નિવેશસ્ય||૧૮૯||
तत्र श्लोकाः- स्नेहः स्वेदः सर्पिर्बस्तिश्चूर्णानि बृंहणं गुडिकाः| वमनविरेकौ मोक्षः क्षतजस्य च वातगुल्मवताम्||१८३|| सर्पिः सतिक्तसिद्धं क्षीरं प्रस्रंसनं निरूहाश्च| रक्तस्य चावसेचनमाश्वासनसंशमनयोगाः||१८४|| उपनाहनं सशस्त्रं पक्वस्याभ्यन्तरप्रभिन्नस्य| संशोधनसंशमने पित्तप्रभवस्य गुल्मस्य||१८५|| स्नेहः स्वेदो भेदो लङ्घनमुल्लेखनं विरेकश्च| सर्पिर्बस्तिर्गुटिकाश्चूर्णमरिष्टाश्च सक्षाराः||१८६|| गुल्मस्यान्ते दाहः कफजस्याग्रेऽपनीतरक्तस्य| गुल्मस्य रौधिरस्य क्रियाक्रमः स्त्रीभवस्योक्तः||१८७|| पथ्यान्नपानसेवा हेतूनां वर्जनं यथास्वं च| नित्यं चाग्निसमाधिः स्निग्धस्य च सर्वकर्माणि||१८८|| हेतुर्लिङ्गं सिद्धिः क्रियाक्रमः साध्यता न योगाश्च| गुल्मचिकित्सितसङ्ग्रह एतावान् व्याहृतोऽग्निवेशस्य||१८९||
🔊 Audio coming soon
સ્નેહ ઇત્યાદિના પુનઃ સઙ્ક્ષેપેણ સઙ્ગ્રહં કરોતિ| યોગાશ્ચેત્યનેન પ્રત્યેકં વાતાદિગુલ્મચિકિત્સિતે સઙ્ગૃહીતા અપિ પુનઃ સઙ્ગ્રહાભિધાનેન સઙ્ગૃહીતાઃ||૧૮૩-૧૮૯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 5
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने गुल्मचिकित्सितं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||