11. gulmacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગુલ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સર્વપ્રજાનાં પિતૃવચ્છરણ્યઃ પુનર્વસુર્ભૂતભવિષ્યદીશઃ| ચિકિત્સિતં ગુલ્મનિબર્હણાર્થં પ્રોવાચ સિદ્ધં વદતાં વરિષ્ઠઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાતિપરિસ્રવાદ્વા તૈરેવ વૃદ્ધૈઃ પરિપીડનાદ્વા| વેગૈરુદીર્ણૈર્વિહતૈરધો વા બાહ્યભિઘાતૈરતિપીડનૈર્વા||૪|| રૂક્ષાન્નપાનૈરતિસેવિતૈર્વા શોકેન મિથ્યાપ્રતિકર્મણા વા| વિચેષ્ટિતૈર્વા વિષમાતિમાત્રૈઃ કોષ્ઠે પ્રકોપં સમુપૈતિ વાયુઃ||૫||

Adhikarana 4 (6-7) · Śloka 7

કફં ચ પિત્તં ચ સ દુષ્ટવાયુરુદ્ધૂય માર્ગાન્ વિનિબદ્ધ્ય તાભ્યામ્| હૃન્નાભિપાર્શ્વોદરબસ્તિશૂલં કરોત્યથો યાતિ ન બદ્ધમાર્ગઃ||૬|| પક્વાશયે પિત્તકફાશયે વા સ્થિતઃ સ્વતન્ત્રઃ પરસંશ્રયો વા| સ્પર્શોપલભ્યઃ પરિપિણ્ડિતત્વાદ્ગુલ્મો યથાદોષમુપૈતિ નામ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

બસ્તૌ ચ નાભ્યાં હૃદિ પાર્શ્વયોર્વા સ્થાનાનિ ગુલ્મસ્ય ભવન્તિ પઞ્ચ|૮|

Adhikarana 6 (8-11) · Śloka 11

પઞ્ચાત્મકસ્ય પ્રભવં તુ તસ્ય વક્ષ્યામિ લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચ||૮|| રૂક્ષાન્નપાનં વિષમાતિમાત્રં વિચેષ્ટિતં વેગવિનિગ્રહશ્ચ| શોકોઽભિઘાતોઽતિમલક્ષયશ્ચ નિરન્નતા ચાનિલગુલ્મહેતુઃ||૯|| યઃ સ્થાનસંસ્થાનરુજાં વિકલ્પં વિડ્વાતસઙ્ગં ગલવક્ત્રશોષમ્| શ્યાવારુણત્વં શિશિરજ્વરં ચ હૃત્કુક્ષિપાર્શ્વાંસશિરોરુજં ચ||૧૦|| કરોતિ જીર્ણેઽભ્યધિકં પ્રકોપં ભુક્તે મૃદુત્વં સમુપૈતિ યશ્ચ| વાતાત્ સ ગુલ્મો ન ચ તત્ર રૂક્ષં કષાયતિક્તં કટુ ચોપશેતે||૧૧||

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

કટ્વમ્લતીક્ષ્ણોષ્ણવિદાહિરૂક્ષક્રોધાતિમદ્યાર્કહુતાશસેવા| આમાભિઘાતો રુધિરં ચ દુષ્ટં પૈત્તસ્ય ગુલ્મસ્ય નિમિત્તમુક્તમ્||૧૨|| જ્વરઃ પિપાસા વદનાઙ્ગરાગઃ શૂલં મહજ્જીર્યતિ ભોજને ચ| સ્વેદો વિદાહો વ્રણવચ્ચ ગુલ્મઃ સ્પર્શાસહઃ પૈત્તિકગુલ્મરૂપમ્||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

શીતં ગુરુ સ્નિગ્ધમચેષ્ટનં ચ સમ્પૂરણં પ્રસ્વપનં દિવા ચ| ગુલ્મસ્ય હેતુઃ કફસમ્ભવસ્ય સર્વસ્તુ દિષ્ટો નિચયાત્મકસ્ય||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

સ્તૈમિત્યશીતજ્વરગાત્રસાદહૃલ્લાસકાસારુચિગૌરવાણિ| શૈત્યં રુગલ્પા કઠિનોન્નતત્વં ગુલ્મસ્ય રૂપાણિ કફાત્મકસ્ય||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

નિમિત્તલિઙ્ગાન્યુપલભ્ય ગુલ્મે દ્વિદોષજે દોષબલાબલં ચ| વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદૌષધકલ્પનાર્થમ્||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

મહારુજં દાહપરીતમશ્મવદ્ઘનોન્નતં શીઘ્રવિદાહિ દારુણમ્| મનઃશરીરાગ્નિબલાપહારિણં ત્રિદોષજં ગુલ્મમસાધ્યમાદિશેત્||૧૭||

Adhikarana 12 (18-19) · Śloka 19

ઋતાવનાહારતયા ભયેન વિરૂક્ષણૈર્વેગવિનિગ્રહૈશ્ચ| સંસ્તમ્ભનોલ્લેખનયોનિદોષૈર્ગુલ્મઃ સ્ત્રિયં રક્તભવોઽભ્યુપૈતિ||૧૮|| યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈશ્ચિરાત્ સશૂલઃ સમગર્ભલિઙ્ગઃ| સ રૌધિરઃ સ્ત્રીભવ એવ ગુલ્મો માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ||૧૯||

Adhikarana 13 (20-26) · Śloka 26

ક્રિયાક્રમમતઃ સિદ્ધં ગુલ્મિનાં ગુલ્મનાશનમ્| પ્રવક્ષ્યામ્યત ઊર્ધ્વં ચ યોગાન્ ગુલ્મનિબર્હણાન્||૨૦|| રૂક્ષવ્યાયામજં ગુલ્મં વાતિકં તીવ્રવેદનમ્| બદ્ધવિણ્મારુતં સ્નેહૈરાદિતઃ સમુપાચરેત્||૨૧|| ભોજનાભ્યઞ્જનૈઃ પાનૈર્નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| સ્નિગ્ધસ્ય ભિષજા સ્વેદઃ કર્તવ્યો ગુલ્મશાન્તયે||૨૨|| સ્રોતસાં માર્દવં કૃત્વા જિત્વા મારુતમુલ્બણમ્| ભિત્ત્વા વિબન્ધં સ્નિગ્ધસ્ય સ્વેદો ગુલ્મમપોહતિ||૨૩|| સ્નેહપાનં હિતં ગુલ્મે વિશેષેણોર્ધ્વનાભિજે| પક્વાશયગતે બસ્તિરુભયં જઠરાશ્રયે||૨૪|| દીપ્તેઽગ્નૌ વાતિકે ગુલ્મે વિબન્ધેઽનિલવર્ચસોઃ| બૃંહણાન્યન્નપાનાનિ સ્નિગ્ધોષ્ણાનિ પ્રયોજયેત્||૨૫|| પુનઃ પુનઃ સ્નેહપાનં નિરૂહાઃ સાનુવાસનાઃ| પ્રયોજ્યા વાતગુલ્મેષુ કફપિત્તાનુરક્ષિણા||૨૬||

Adhikarana 14 (27-28) · Śloka 28

કફો વાતે જિતપ્રાયે પિત્તં શોણિતમેવ વા| યદિ કુપ્યતિ વા તસ્ય ક્રિયમાણે ચિકિત્સિતે||૨૭|| યથોલ્બણસ્ય દોષસ્ય તત્ર કાર્યં ભિષગ્જિતમ્| આદાવન્તે ચ મધ્યે ચ મારુતં પરિરક્ષતા||૨૮||

Adhikarana 15 (29-31) · Śloka 31

વાતગુલ્મે કફો વૃદ્ધો હત્વાઽગ્નિમરુચિં યદિ| હૃલ્લાસં ગૌરવં તન્દ્રાં જનયેદુલ્લિખેત્તુ તમ્||૨૯|| શૂલાનાહવિબન્ધેષુ ગુલ્મે વાતકફોલ્બણે| વર્તયો ગુટિકાશ્ચૂર્ણં કફવાતહરં હિતમ્||૩૦|| પિત્તં વા યદિ સંવૃદ્ધં સન્તાપં વાતગુલ્મિનઃ| કુર્યાદ્વિરેચ્યઃ સ ભવેત્ સસ્નેહૈરાનુલોમિકૈઃ||૩૧||

Adhikarana 16 (32) · Śloka 32

ગુલ્મો યદ્યનિલાદીનાં કૃતે સમ્યગ્ભિષગ્જિતે| ન પ્રશામ્યતિ રક્તસ્ય સોઽવસેકાત્ પ્રશામ્યતિ||૩૨||

Adhikarana 17 (33-35) · Śloka 35

સ્નિગ્ધોષ્ણેનોદિતે ગુલ્મે પૈત્તિકે સ્રંસનં હિતમ્| રૂક્ષોષ્ણેન તુ સમ્ભૂતે સર્પિઃ પ્રશમનં પરમ્||૩૩|| પિત્તં વા પિત્તગુલ્મં વા જ્ઞાત્વા પક્વાશયસ્થિતમ્| કાલવિન્નિર્હરેત્ સદ્યઃ સતિક્તૈઃ ક્ષીરબસ્તિભિઃ||૩૪|| પયસા વા સુખોષ્ણેન સતિક્તેન વિરેચયેત્| ભિષગગ્નિબલાપેક્ષી સર્પિષા તૈલ્વકેન વા||૩૫||

Adhikarana 18 (36-37) · Śloka 37

તૃષ્ણાજ્વરપરીદાહશૂલસ્વેદાગ્નિમાર્દવે| ગુલ્મિનામરુચૌ ચાપિ રક્તમેવાવસેચયેત્||૩૬|| છિન્નમૂલા વિદહ્યન્તે ન ગુલ્મા યાન્તિ ચ ક્ષયમ્| રક્તં હિ વ્યમ્લતાં યાતિ, તચ્ચ નાસ્તિ ન ચાસ્તિ રુક્||૩૭||

Adhikarana 19 (38) · Śloka 38

હૃતદોષં પરિમ્લાનં જાઙ્ગલૈસ્તર્પિતં રસૈઃ| સમાશ્વસ્તં સશેષાર્તિં સર્પિરભ્યાસયેત્ પુનઃ||૩૮||

Adhikarana 20 (39) · Śloka 39

રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાત્ ક્રિયામનુપલભ્ય ચ| યદિ ગુલ્મો વિદહ્યેત શસ્ત્રં તત્ર ભિષગ્જિતમ્||૩૯||

Adhikarana 21 (40) · Śloka 40

ગુરુઃ કઠિનસંસ્થાનો ગૂઢમાંસાન્તરાશ્રયઃ| અવિવર્ણઃ સ્થિરશ્ચૈવ હ્યપક્વો ગુલ્મ ઉચ્યતે||૪૦||

Adhikarana 22 (41) · Śloka 41

દાહશૂલાર્તિસઙ્ક્ષોભસ્વપ્નનાશારતિજ્વરૈઃ| વિદહ્યમાનં જાનીયાદ્ગુલ્મં તમુપનાહયેત્||૪૧||

Adhikarana 23 (42-45) · Śloka 45

વિદાહલક્ષણે ગુલ્મે બહિસ્તુઙ્ગે સમુન્નતે| શ્યાવે સરક્તપર્યન્તે સંસ્પર્શે બસ્તિસન્નિભે||૪૨|| નિપીડિતોન્નતે સ્તબ્ધે સુપ્તે તત્પાર્શ્વપીડનાત્| તત્રૈવ પિણ્ડિતે શૂલે સમ્પક્વં ગુલ્મમાદિશેત્||૪૩|| તત્ર ધાન્વન્તરીયાણામધિકારઃ ક્રિયાવિધૌ| વૈદ્યાનાં કૃતયોગ્યાનાં વ્યધશોધનરોપણે||૪૪|| અન્તર્ભાગસ્ય ચાપ્યેતત્ પચ્યમાનસ્ય લક્ષણમ્| હૃત્ક્રોડશૂનતાઽન્તઃસ્થે બહિઃસ્થે પાર્શ્વનિર્ગતિઃ||૪૫||

Adhikarana 24 (46-47) · Śloka 48

પક્વઃ સ્રોતાંસિ સઙ્ક્લેદ્ય વ્રજત્યૂર્ધ્વમધોઽપિ વા| સ્વયમ્પ્રવૃત્તં તં દોષમુપેક્ષેત હિતાશનૈઃ ||૪૬|| દશાહં દ્વાદશાહં વા રક્ષન્ ભિષગુપદ્રવાન્| અત ઊર્ધ્વં હિતં પાનં સર્પિષઃ સવિશોધનમ્||૪૭|| શુદ્ધસ્ય તિક્તં સક્ષૌદ્રં પ્રયોગે સર્પિરિષ્યતે|૪૮|

Adhikarana 25 (48-55) · Śloka 56

શીતલૈર્ગુરુભિઃ સ્નિગ્ધૈર્ગુલ્મે જાતે કફાત્મકે||૪૮|| અવમ્યસ્યાલ્પકાયાગ્નેઃ કુર્યાલ્લઙ્ઘનમાદિતઃ| મન્દોઽગ્નિર્વેદના મન્દા ગુરુસ્તિમિતકોષ્ઠતા||૪૯|| સોત્ક્લેશા ચારુચિર્યસ્ય સ ગુલ્મી વમનોપગઃ| ઉષ્ણૈરેવોપચર્યશ્ચ કૃતે વમનલઙ્ઘને||૫૦|| યોજ્યશ્ચાહારસંસર્ગો ભેષજૈઃ કટુતિક્તકૈઃ| સાનાહં સવિબન્ધં ચ ગુલ્મં કઠિનમુન્નતમ્||૫૧|| દૃષ્ટ્વાઽઽદૌ સ્વેદયેદ્યુક્ત્યા સ્વિન્નં ચ વિલયેદ્ભિષક્| લઙ્ઘનોલ્લેખને સ્વેદે કૃતેઽગ્નૌ સમ્પ્રધુક્ષિતે||૫૨|| કફગુલ્મી પિબેત્ કાલે સક્ષારકટુકં ઘૃતમ્| સ્થાનાદપસૃતં જ્ઞાત્વા કફગુલ્મં વિરેચનૈઃ||૫૩|| સસ્નેહૈર્બસ્તિભિર્વાઽપિ શોધયેદ્દાશમૂલિકૈઃ| મન્દેઽગ્નાવનિલે મૂઢે જ્ઞાત્વા સસ્નેહમાશયમ્||૫૪|| ગુટિકાચૂર્ણનિર્યૂહાઃ પ્રયોજ્યાઃ કફગુલ્મિનામ્| કૃતમૂલં મહાવાસ્તું કઠિનં સ્તિમિતં ગુરુમ્||૫૫|| જયેત્કફકૃતં ગુલ્મં ક્ષારારિષ્ટાગ્નિકર્મભિઃ|૫૬|

Adhikarana 26 (56-59) · Śloka 60

દોષપ્રકૃતિગુલ્મર્તુયોગં બુદ્ધ્વા કફોલ્બણે||૫૬|| બલદોષપ્રમાણજ્ઞઃ ક્ષારં ગુલ્મે પ્રયોજયેત્| એકાન્તરં દ્વ્યન્તરં વા ત્ર્યહં વિશ્રમ્ય વા પુનઃ||૫૭|| શરીરબલદોષાણાં વૃદ્ધિક્ષપણકોવિદઃ| શ્લેષ્માણં મધુરં સ્નિગ્ધં માંસક્ષીરઘૃતાશિનઃ||૫૮|| છિત્ત્વા છિત્ત્વાઽઽશયાત્ ક્ષારઃ ક્ષરત્વાત ક્ષારયત્યધઃ| મન્દેઽગ્નાવરુચૌ સાત્મ્યે મદ્યે સસ્નેહમશ્નતામ્||૫૯|| પ્રયોજ્યા માર્ગશુદ્ધ્યર્થમરિષ્ટાઃ કફગુલ્મિનામ્|૬૦|

Adhikarana 27 (60-63) · Śloka 64

લઙ્ઘનોલ્લેખનૈઃ સ્વેદૈઃ સર્પિઃપાનૈર્વિરેચનૈઃ||૬૦|| બસ્તિભિર્ગુટિકાચૂર્ણક્ષારારિષ્ટગણૈરપિ| શ્લૈષ્મિકઃ કૃતમૂલત્વાદ્યસ્ય ગુલ્મો ન શામ્યતિ||૬૧|| તસ્ય દાહો હૃતે રક્તે શરલોહાદિભિર્હિતઃ| ઔષ્ણ્યાત્તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચ શમયેદગ્નિર્ગુલ્મે કફાનિલૌ||૬૨|| તયોઃ શમાચ્ચ સઙ્ઘાતો ગુલ્મસ્ય વિનિવર્તતે| દાહે ધાન્વન્તરીયાણામત્રાપિ ભિષજાં બલમ્||૬૩|| ક્ષારપ્રયોગે ભિષજાં ક્ષારતન્ત્રવિદાં બલમ્|૬૪|

Adhikarana 28 (64) · Śloka 64

વ્યામિશ્રદોષે વ્યામિશ્ર એષ એવ ક્રિયાક્રમઃ||૬૪||

Adhikarana 29 (65) · Śloka 65

સિદ્ધાનતઃ પ્રવક્ષ્યામિ યોગાન્ ગુલ્મનિબર્હણાન્| ત્ર્યૂષણત્રિફલાધાન્યવિડઙ્ગચવ્યચિત્રકૈઃ||૬૫|| કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સક્ષીરં વાતગુલ્મનુત્| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 30 (66-68) · Śloka 68

એત એવ ચ કલ્કાઃ સ્યુઃ કષાયઃ પાઞ્ચમૂલિકઃ ||૬૬|| દ્વિપઞ્ચમૂલિકો વાઽપિ તદ્ઘૃતં ગુલ્મનુત્ પરમ્| ઇતિ ત્ર્યૂષણાદિઘૃતમપરમ્| (ષટ્પલં વા પિબેત્ સર્પિર્યદુક્તં રાજયક્ષ્મણિ)||૬૭|| પ્રસન્નયા વા ક્ષીરાર્થં સુરયા દાડિમેન વા| દધ્નઃ સરેણ વા કાર્યં ઘૃતં મારુતગુલ્મનુત્||૬૮||

Adhikarana 31 (69-70) · Śloka 70

હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીબિડદાડિમદીપ્યકૈઃ| પુષ્કરવ્યોષધન્યાકવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ||૬૯|| શટીવચાજગન્ધૈલાસુરસૈશ્ચ વિપાચિતમ્| શૂલાનાહહરં સર્પિર્દધ્ના ચાનિલગુલ્મિનામ્||૭૦|| ઇતિ હિઙ્ગુસૌવર્ચલાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 32 (71-73) · Śloka 73

હપુષાવ્યોષપૃથ્વીકાચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ| સાજાજીપિપ્પલીમૂલદીપ્યકૈર્વિપચેદ્ઘૃતમ્||૭૧|| સકોલમૂલકરસં સક્ષીરદધિદાડિમમ્| તત્ પરં વાતગુલ્મઘ્નં શૂલાનાહવિમોક્ષણમ્||૭૨|| યોન્યર્શોગ્રહણીદોષશ્વાસકાસારુચિજ્વરાન્| બસ્તિહૃત્પાર્શ્વશૂલં ચ ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૭૩|| ઇતિ હપુષાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 33 (74-75) · Śloka 75

પિપ્પલ્યા પિચુરધ્યર્ધો દાડિમાદ્દ્વિપલં પલમ્| ધાન્યાત્પઞ્ચ ઘૃતાચ્છુણ્ઠ્યાઃ કર્ષઃ ક્ષીરં ચતુર્ગુણમ્||૭૪|| સિદ્ધમેતૈર્ઘૃતં સદ્યો વાતગુલ્મં વ્યપોહતિ| યોનિશૂલં શિરઃશૂલમર્શાંસિ વિષમજ્વરમ્||૭૫|| ઇતિ પિપ્પલ્યાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 34 (76-78) · Śloka 78

ઘૃતાનામૌષધગણા ય એતે પરિકીર્તિતાઃ| તે ચૂર્ણયોગા વર્ત્યસ્તાઃ કષાયાસ્તે ચ ગુલ્મિનામ્||૭૬|| કોલદાડિમઘર્મામ્બુસુરામણ્ડામ્લકાઞ્જિકૈઃ| શૂલાનાહહરી પેયા બીજપૂરરસેન વા||૭૭|| ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગસ્ય ભાવિતાનિ રસેન વા| કુર્યાદ્વર્તીઃ સગુટિકા ગુલ્માનાહાર્તિશાન્તયે||૭૮||

Adhikarana 35 (79-84) · Śloka 84

હિઙ્ગુ ત્રિકટુકં પાઠાં હપુષામભયાં શટીમ્| અજમોદાજગન્ધે ચ તિન્તિડીકામ્લવેતસૌ||૭૯|| દાડિમં પુષ્કરં ધાન્યમજાજીં ચિત્રકં વચામ્| દ્વૌ ક્ષારૌ લવણે દ્વે ચ ચવ્યં ચૈકત્ર ચૂર્ણયેત્||૮૦|| ચૂર્ણમેતત્ પ્રયોક્તવ્યમન્નપાનેષ્વનત્યયમ્| પ્રાગ્ભક્તમથવા પેયં મદ્યેનોષ્ણોદકેન વા||૮૧|| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલેષુ ગુલ્મે વાતકફાત્મકે| આનાહે મૂત્રકૃચ્છ્રે ચ શૂલે ચ ગુદયોનિજે ||૮૨|| ગ્રહણ્યર્શોવિકારેષુ પ્લીહ્નિ પાણ્ડ્વામયેઽરુચૌ| ઉરોવિબન્ધે હિક્કાયાં કાસે શ્વાસે ગલગ્રહે||૮૩|| ભાવિતં માતુલુઙ્ગસ્ય ચૂર્ણમેતદ્રસેન વા| બહુશો ગુટિકાઃ કાર્યાઃ કાર્મુકાઃ સ્યુસ્તતોઽધિકમ્||૮૪|| ઇતિ હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં ગુટિકા ચ|

Adhikarana 36 (85-93) · Śloka 93

માતુલુઙ્ગરસો હિઙ્ગુ દાડિમં બિડસૈન્ધવે| સુરામણ્ડેન પાતવ્યં વાતગુલ્મરુજાપહમ્||૮૫|| શટીપુષ્કરહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારચિત્રકાન્| ધાન્યકં ચ યવાનીં ચ વિડઙ્ગં સૈન્ધવં વચામ્||૮૬|| સચવ્યપિપ્પલીમૂલામજગન્ધાં સદાડિમામ્| અજાજીં ચાજમોદાં ચ ચૂર્ણં કૃત્વા પ્રયોજયેત્||૮૭|| રસેન માતુલુઙ્ગસ્ય મધુશુક્તેન વા પુનઃ| ભાવિતં ગુટિકાં કૃત્વા સુપિષ્ટાં કોલસમ્મિતામ્||૮૮|| ગુલ્મં પ્લીહાનમાનાહં શ્વાસં કાસમરોચકમ્| હિક્કાં હૃદ્રોગમર્શાંસિ વિવિધાં શિરસો રુજમ્||૮૯|| પાણ્ડ્વામયં કફોત્ક્લેશં સર્વજાં ચ પ્રવાહિકામ્| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલં ચ ગુટિકૈષા વ્યપોહતિ||૯૦|| નાગરાર્ધપલં પિષ્ટ્વા દ્વે પલે લુઞ્ચિતસ્ય ચ| તિલસ્યૈકં ગુડપલં ક્ષીરેણોષ્ણેન ના પિબેત્||૯૧|| વાતગુલ્મમુદાવર્તં યોનિશૂલં ચ નાશયેત્| પિબેદેરણ્ડજં તૈલં વારુણીમણ્ડમિશ્રિતમ્||૯૨|| તદેવ તૈલં પયસા વાતગુલ્મી પિબેન્નરઃ| શ્લેષ્મણ્યનુબલે પૂર્વં હિતં પિત્તાનુગે પરમ્||૯૩||

Adhikarana 37 (94-95) · Śloka 95

સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્| ક્ષીરોદકેઽષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ ના પિબેત્||૯૪|| વાતગુલ્મમુદાવર્તં ગૃધ્રસીં વિષમજ્વરમ્| હૃદ્રોગં વિદ્રધિં શોથં સાધયત્યાશુ તત્પયઃ||૯૫|| ઇતિ લશુનક્ષીરમ્|

Adhikarana 38 (96) · Śloka 96

તૈલં પ્રસન્ના ગોમૂત્રમારનાલં યવાગ્રજમ્| ગુલ્મં જઠરમાનાહં પીતમેકત્ર સાધયેત્||૯૬|| ઇતિ તૈલપઞ્ચકમ્|

Adhikarana 39 (97) · Śloka 97

પઞ્ચમૂલીકષાયેણ સક્ષારેણ શિલાજતુ| પિબેત્તસ્ય પ્રયોગેણ વાતગુલ્માત્ પ્રમુચ્યતે||૯૭|| ઇતિ શિલાજતુપ્રયોગઃ|

Adhikarana 40 (98) · Śloka 98

વાટ્યં પિપ્પલીયૂષેણ મૂલકાનાં રસેન વા| ભુક્ત્વા સ્નિગ્ધમુદાવર્તાદ્વાતગુલ્માદ્વિમુચ્યતે||૯૮||

Adhikarana 41 (99-101) · Śloka 102

શૂલાનાહવિબન્ધાર્તં સ્વેદયેદ્વાતગુલ્મિનમ્| સ્વેદૈઃ સ્વેદવિધાવુક્તૈર્નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૯૯|| બસ્તિકર્મ પરં વિદ્યાદ્ગુલ્મઘ્નં તદ્ધિ મારુતમ્| સ્વે સ્થાને પ્રથમં જિત્વા સદ્યો ગુલ્મમપોહતિ||૧૦૦|| તસ્માદભીક્ષ્ણશો ગુલ્મા નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ| પ્રયુજ્યમાનૈઃ શામ્યન્તિ વાતપિત્તકફાત્મકાઃ||૧૦૧|| ગુલ્મઘ્ના વિવિધા દિષ્ટાઃ સિદ્ધાઃ સિદ્ધિષુ બસ્તયઃ|૧૦૨|

Adhikarana 42 (102-104) · Śloka 104

ગુલ્મઘ્નાનિ ચ તૈલાનિ વક્ષ્યન્તે વાતરોગિકે||૧૦૨|| તાનિ મારુતજે ગુલ્મે પાનાભ્યઙ્ગાનુવાસનૈઃ| પ્રયુક્તાન્યાશુ સિધ્યન્તિ તૈલં હ્યનિલજિત્પરમ્ ||૧૦૩|| નીલિનીચૂર્ણસંયુક્તં પૂર્વોક્તં ઘૃતમેવ| સમલાય પ્રદાતવ્યં શોધનં વાતગુલ્મિને||૧૦૪||

Adhikarana 43 (105-109) · Śloka 109

નીલિનીત્રિવૃતાદન્તીપથ્યાકમ્પિલ્લકૈઃ સહ| શોધનાર્થં ઘૃતં દેયં સબિડક્ષારનાગરમ્||૧૦૫|| નીલિનીં ત્રિફલાં રાસ્નાં બલાં કટુકરોહિણીમ્| પચેદ્વિડઙ્ગં વ્યાઘ્રીં ચ પલિકાનિ જલાઢકે||૧૦૬|| તેન પાદાવશેષેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| દધ્નઃ પ્રસ્થેન સંયોજ્ય સુધાક્ષીરપલેન ચ||૧૦૭|| તતો ઘૃતપલં દદ્યાદ્યવાગૂમણ્ડમિશ્રિતમ્| જીર્ણે સમ્યગ્વિરિક્તં ચ ભોજયેદ્રસભોજનમ્||૧૦૮|| ગુલ્મકુષ્ઠોદરવ્યઙ્ગશોફપાણ્ડ્વામયજ્વરાન્| શ્વિત્રં પ્લીહાનમુન્માદં ઘૃતમેતદ્વ્યપોહતિ||૧૦૯|| ઇતિ નીલિન્યાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 44 (110-113) · Śloka 113

કુક્કુટાશ્ચ મયૂરાશ્ચ તિત્તિરિક્રૌઞ્ચવર્તકાઃ| શાલયો મદિરા સર્પિર્વાતગુલ્મભિષગ્જિતમ્||૧૧૦|| હિતમુષ્ણં દ્રવં સ્નિગ્ધં ભોજનં વાતગુલ્મિનામ્| સમણ્ડવારુણીપાનં પક્વં વા ધાન્યકૈર્જલમ્||૧૧૧|| મન્દેઽગ્નૌ વર્ધતે ગુલ્મો દીપ્તે ચાગ્નૌ પ્રશામ્યતિ| તસ્માન્ના નાતિસૌહિત્યં કુર્યાન્નાતિવિલઙ્ઘનમ્||૧૧૨|| સર્વત્ર ગુલ્મે પ્રથમં સ્નેહસ્વેદોપપાદિતે| યા ક્રિયા ક્રિયતે સિદ્ધિં સા યાતિ ન વિરૂક્ષિતે||૧૧૩||

Adhikarana 45 (114-117) · Śloka 117

ભિષગાત્યયિકં બુદ્ધ્વા પિત્તગુલ્મમુપાચરેત્| વૈરેચનિકસિદ્ધેન સર્પિષા તિક્તકેન વા||૧૧૪|| રોહિણીકટુકાનિમ્બમધુકત્રિફલાત્વચઃ| કર્ષાંશાસ્ત્રાયમાણા ચ પટોલત્રિવૃતોઃ પલે||૧૧૫|| દ્વે પલે ચ મસૂરાણાં સાધ્યમષ્ટગુણેઽમ્ભસિ| શૃતાચ્છેષં ઘૃતસમં સર્પિષશ્ચ ચતુષ્પલમ્||૧૧૫|| પિબેત્ સમ્મૂર્ચ્છિતં તેન ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ| જ્વરસ્તૃષ્ણા ચ શૂલં ચ ભ્રમો મૂર્ચ્છાઽરુચિસ્તથા||૧૧૭|| ઇતિ રોહિણ્યાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 46 (118-121) · Śloka 121

જલે દશગુણે સાધ્યં ત્રાયમાણાચતુષ્પલમ્| પઞ્ચભાગસ્થિતં પૂતં કલ્કૈઃ સંયોજ્ય કાર્ષિકૈઃ||૧૧૮|| રોહિણી કટુકા મુસ્તા ત્રાયમાણા દુરાલભા| કલ્કૈસ્તામલકીવીરાજીવન્તીચન્દનોત્પલૈઃ||૧૧૯|| રસસ્યામલકાનાં ચ ક્ષીરસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ| પલાનિ પૃથગષ્ટાષ્ટૌ દત્ત્વા સમ્યગ્વિપાચયેત્||૧૨૦|| પિત્તરક્તભવં ગુલ્મં વીસર્પં પૈત્તિકં જ્વરમ્| હૃદ્રોગં કામલાં કુષ્ઠં હન્યાદેતદ્ઘૃતોત્તમમ્||૧૨૧|| ઇતિ ત્રાયમાણાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 47 (122) · Śloka 122

રસેનામલકેક્ષૂણાં ઘૃતપાદં વિપાચયેત્| પથ્યાપદં પિબેત્સર્પિસ્તત્સિદ્ધં પિત્તગુલ્મનુત્||૧૨૨|| ઇત્યામલકાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 48 (123-125) · Śloka 125

દ્રાક્ષાં મધૂકં ખર્જૂરં વિદારીં સશતાવરીમ્| પરૂષકાણિ ત્રિફલાં સાધયેત્પલસમ્મિતમ્||૧૨૩|| જલાઢકે પાદશેષે રસમામલકસ્ય ચ| ઘૃતમિક્ષુરસં ક્ષીરમભયાકલ્કપાદિકમ્||૧૨૪|| સાધયેત્તદ્ઘૃતં સિદ્ધં શર્કરાક્ષૌદ્રપાદિકમ્| પ્રયોગાત્ પિત્તગુલ્મઘ્નં સર્વપિત્તવિકારનુત્||૧૨૫|| ઇતિ દ્રાક્ષાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 49 (126-127) · Śloka 127

વૃષં સમૂલમાપોથ્ય પચેદષ્ટગુણે જલે| શેષેઽષ્ટભાગે તસ્યૈવ પુષ્પકલ્કં પ્રદાપયેત્||૧૨૬|| તેન સિદ્ધં ઘૃતં શીતં સક્ષૌદ્રં પિત્તગુલ્મનુત્| રક્તપિત્તજ્વરશ્વાસકાસહૃદ્રોગનાશનમ્||૧૨૭|| ઇતિ વાસાઘૃતમ્|

Adhikarana 50 (128-129) · Śloka 129

દ્વિપલં ત્રાયમાણાયા જલદ્વિપ્રસ્થસાધિતમ્| અષ્ટભાગસ્થિતં પૂતં કોષ્ણં ક્ષીરસમં પિબેત્||૧૨૮|| પિબેદુપરિ તસ્યોષ્ણં ક્ષીરમેવ યથાબલમ્| તેન નિર્હૃતદોષસ્ય ગુલ્મઃ શામ્યતિ પૈત્તિકઃ||૧૨૯||

Adhikarana 51 (130) · Śloka 130

દ્રાક્ષાભયારસં ગુલ્મે પૈત્તિકે સગુડં પિબેત્| લિહ્યાત્કમ્પિલ્લકં વાઽપિ વિરેકાર્થં મધુદ્રવમ્||૧૩૦||

Adhikarana 52 (131) · Śloka 131

દાહપ્રશમનોઽભ્યઙ્ગઃ સર્પિષા પિત્તગુલ્મિનામ્| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન તૈલેન મધુકસ્ય વા||૧૩૧||

Adhikarana 53 (132-136) · Śloka 136

યે ચ પિત્તજ્વરહરાઃ સતિક્તાઃ ક્ષીરબસ્તયઃ| હિતાસ્તે પિત્તગુલ્મિભ્યો વક્ષ્યન્તે યે ચ સિદ્ધિષુ||૧૩૨|| શાલયો જાઙ્ગલં માંસં ગવ્યાજે પયસી ઘૃતમ્| ખર્જૂરામલકં દ્રાક્ષાં દાડિમં સપરૂષકમ્||૧૩૩|| આહારાર્થં પ્રયોક્તવ્યં પાનાર્થં સલિલં શૃતમ્| બલાવિદારીગન્ધાદ્યૈઃ પિત્તગુલ્મચિકિત્સિતમ્||૧૩૪|| આમાન્વયે પિત્તગુલ્મે સામે વા કફવાતિકે| યવાગૂભિઃ ખડૈર્યૂષૈઃ સન્ધુક્ષ્યોઽગ્નિર્વિલઙ્ઘિતે||૧૩૫|| શમપ્રકોપૌ દોષાણાં સર્વેષામગ્નિસંશ્રિતૌ| તસ્માદગ્નિં સદા રક્ષેન્નિદાનાનિ ચ વર્જયેત્||૧૩૬||

Adhikarana 54 (137-141) · Śloka 141

વમનં વમનાર્હાય પ્રદદ્યાત્ કફગુલ્મિને| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાય ગુલ્મે શૈથિલ્યમાગતે||૧૩૭|| પરિવેષ્ટ્ય પ્રદીપ્તાંસ્તુ બલ્વજાનથવા કુશાન્| ભિષક્કુમ્ભે સમાવાપ્ય ગુલ્મં ઘટમુખે ન્યસેત્||૧૩૮|| સઙ્ગૃહીતો યદા ગુલ્મસ્તદા ઘટમથોદ્ધરેત્| વસ્ત્રાન્તરં તતઃ કૃત્વા ભિન્દ્યાદ્ગુલ્મં પ્રમાણવિત્||૧૩૯|| વિમાર્ગાજપદાદર્શૈર્યથાલાભં પ્રપીડયેત્| મૃદ્નીયાદ્ગુલ્મમેવૈકં ન ત્વન્ત્રહૃદયં સ્પૃશેત્||૧૪૦|| તિલૈરણ્ડાતસીબીજસર્ષપૈઃ પરિલિપ્ય ચ| શ્લેષ્મગુલ્મમયઃપાત્રૈઃ સુખોષ્ણૈઃ સ્વેદયેદ્ભિષક્||૧૪૧||

Adhikarana 55 (142-146) · Śloka 146

સવ્યોષક્ષારલવણં દશમૂલીશૃતં ઘૃતમ્| કફગુલ્મં જયત્યાશુ સહિઙ્ગુબિડદાડિમમ્||૧૪૨|| ઇતિ દશમૂલીઘૃતમ્| ભલ્લાતકાનાં દ્વિપલં પઞ્ચમૂલં પલોન્મિતમ્| સાધ્યં વિદારીગન્ધાદ્યમાપોથ્ય સલિલાઢકે||૧૪૩|| પાદશેષે રસે તસ્મિન્ પિપ્પલીં નાગરં વચામ્| વિડઙ્ગં સૈન્ધવં હિઙ્ગુ યાવશૂકં બિડં શટીમ્||૧૪૪|| ચિત્રકં મધુકં રાસ્નાં પિષ્ટ્વા કર્ષસમં ભિષક્| પ્રસ્થં ચ પયસો દત્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૪૫|| એતદ્ભલ્લાતકઘૃતં કફગુલ્મહરં પરમ્| પ્લીહપાણ્ડ્વામયશ્વાસગ્રહણીરોગકાસનુત્||૧૪૬|| ઇતિ ભલ્લાતકાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 56 (147-148) · Śloka 148

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ| પલિકૈઃ સયવક્ષારૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્||૧૪૭|| ક્ષીરપ્રસ્થં ચ તત્ સર્પિહન્તિ ગુલ્મં કફાત્મકમ્| ગ્રહણીપાણ્ડુરોગઘ્નં પ્લીહકાસજ્વરાપહમ્||૧૪૮|| ઇતિ ક્ષીરષટ્પલકં ઘૃતમ્|

Adhikarana 57 (149-151) · Śloka 151

ત્રિવૃતાં ત્રિફલાં દન્તીં દશમૂલં પલોન્મિતમ્| જલે ચતુર્ગુણે પક્ત્વા ચતુર્ભાગસ્થિતં રસમ્||૧૪૯|| સર્પિરેરણ્ડજં તૈલં ક્ષીરં ચૈકત્ર સાધયેત્| સ સિદ્ધો મિશ્રકસ્નેહઃ સક્ષૌદ્રઃ કફગુલ્મનુત્||૧૫૦|| કફવાતવિબન્ધેષુ કુષ્ઠપ્લીહોદરેષુ ચ| પ્રયોજ્યો મિશ્રકઃ સ્નેહો યોનિશૂલેષુ ચાધિકમ્||૧૫૧|| ઇતિ મિશ્રકઃ સ્નેહઃ|

Adhikarana 58 (152-153) · Śloka 153

યદુક્તં વાતગુલ્મઘ્નં સ્રંસનં નીલિનીઘૃતમ્| દ્વિગુણં તદ્વિરેકાર્થં પ્રયોજ્યં કફગુલ્મિનામ્||૧૫૨|| સુધાક્ષીરદ્રવે ચૂર્ણં ત્રિવૃતાયાઃ સુભાવિતમ્| કાર્ષિકં મધુસર્પિભ્યાં લીઢ્વા સાધુ વિરિચ્યતે||૧૫૩||

Adhikarana 59 (154-160) · Śloka 160

જલદ્રોણે વિપક્તવ્યા વિંશતિઃ પઞ્ચ ચાભયાઃ| દન્ત્યાઃ પલાનિ તાવન્તિ ચિત્રકસ્ય તથૈવ ચ||૧૫૪|| અષ્ટભાગાવશેષં તુ રસં પૂતમધિક્ષિપેત્| દન્તીસમં ગુડં પૂતં ક્ષિપેત્તત્રાભયાશ્ચ તાઃ||૧૫૫|| તૈલાર્ધકુડવં ચૈવ ત્રિવૃતાયાશ્ચતુષ્પલમ્| ચૂર્ણિતં પલમેકં તુ પિપ્પલીવિશ્વભેષજમ્||૧૫૬|| તત્ સાધ્યં લેહવચ્છીતે તસ્મિંસ્તૈલસમં મધુ| ક્ષિપેચ્ચૂર્ણપલં ચૈકં ત્વગેલાપત્રકેશરાત્||૧૫૭|| તતો લેહપલં લીઢ્વા જગ્ધ્વા ચૈકાં હરીતકીમ્| સુખં વિરિચ્યતે સ્નિગ્ધો દોષપ્રસ્થમનામયમ્||૧૫૮|| ગુલ્મં શ્વયથુમર્શાંસિ પાણ્ડુરોગમરોચકમ્| હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં કામલાં વિષમજ્વરમ્||૧૫૯|| કુષ્ઠં પ્લીહાનમાનાહમેષા હન્યુપસેવિતા| નિરત્યયઃ ક્રમશ્ચાસ્યા દ્રવો માંસરસૌદનઃ||૧૬૦|| ઇતિ દન્તીહરીતકી|

Adhikarana 60 (161-168) · Śloka 168

સિદ્ધાઃ સિદ્ધિષુ વક્ષ્યન્તે નિરૂહાઃ કફગુલ્મિનામ્| અરિષ્ટયોગાઃ સિદ્ધાશ્ચ ગ્રહણ્યર્શશ્ચિકિત્સિતે||૧૬૧|| યચ્ચૂર્ણં ગુટિકા યાશ્ચ વિહિતા વાતગુલ્મિનામ્| દ્વિગુણક્ષારહિઙ્ગ્વમ્લવેતસાસ્તાઃ કફે હિતાઃ||૧૬૨|| ય એવ ગ્રહણીદોષે ક્ષારાસ્તે કફગુલ્મિનામ્| સિદ્ધા નિરત્યયાઃ શસ્તા દાહસ્ત્વન્તે પ્રશસ્યતે||૧૬૩|| પ્રપુરાણાનિ ધાન્યાનિ જાઙ્ગલા મૃગપક્ષિણઃ| કૌલત્થો મુદ્ગયૂષશ્ચ પિપ્પલ્યા નાગરસ્ય ચ||૧૬૪|| શુષ્કમૂલકયૂષશ્ચ બિલ્વસ્ય વરુણસ્ય ચ| ચિરબિલ્વાઙ્કુરાણાં ચ યવાન્યાશ્ચિત્રકસ્ય ચ||૧૬૫|| બીજપૂરકહિઙ્ગ્વમ્લવેતસક્ષારદાડિમૈઃ| તક્રેણ તૈલસર્પિર્ભ્યાં વ્યઞ્જનાન્યુપકલ્પયેત્||૧૬૬|| પઞ્ચમૂલીશૃતં તોયં પુરાણં વારુણીરસમ્| કફગુલ્મી પિબેત્કાલે જીર્ણં માધ્વીકમેવ વા||૧૬૭|| યવાનીચૂર્ણિતં તક્રં બિડેન લવણીકૃતમ્| પિબેત્ સન્દીપનં વાતકફમૂત્રાનુલોમનમ્ ||૧૬૮||

Adhikarana 61 (169-171) · Śloka 171

સઞ્ચિતઃ ક્રમશો ગુલ્મો મહાવાસ્તુપરિગ્રહઃ| કૃતમૂલઃ સિરાનદ્ધો યદા કૂર્મ ઇવોન્નતઃ||૧૬૯|| દૌર્બલ્યારુચિહૃલ્લાસકાસવમ્યરતિજ્વરૈઃ | તૃષ્ણાતન્દ્રાપ્રતિશ્યાયૈર્યુજ્યતે ન સ સિધ્યતિ||૧૭૦|| ગૃહીત્વા સજ્વરશ્વાસં વમ્યતીસારપીડિતમ્| હૃન્નાભિહસ્તપાદેષુ શોફઃ કર્ષતિ ગુલ્મિનમ્||૧૭૧||

Adhikarana 62 (172-182) · Śloka 182

રૌધિરસ્ય તુ ગુલ્મસ્ય ગર્ભકાલવ્યતિક્રમે| સ્નિગ્ધસ્વિન્નશરીરાયૈ દદ્યાત્ સ્નેહવિરેચનમ્||૧૭૨|| પલાશક્ષારપાત્રે દ્વે દ્વે પાત્રે તૈલસર્પિષોઃ| ગુલ્મશૈથિલ્યજનનીં પક્ત્વા માત્રાં પ્રયોજયેત્||૧૭૩|| પ્રભિદ્યેત ન યદ્યેવં દદ્યાદ્યોનિવિશોધનમ્ | ક્ષારેણ યુક્તં પલલં સુધાક્ષીરેણ વા પુનઃ||૧૭૪|| આભ્યાં વા ભાવિતાન્ દદ્યાદ્યોનૌ કટુકમત્સ્યકાન્| વરાહમત્સ્યપિત્તાભ્યાં લક્તકાન્ વા સુભાવિતાન્||૧૭૫|| અધોહરૈશ્ચોર્ધ્વહરૈર્ભાવિતાન્ વા સમાક્ષિકૈઃ| કિણ્વં વા સગુડક્ષારં દદ્યાદ્યોનિવિશોધનમ્||૧૭૬|| રક્તપિત્તહરં ક્ષારં લેહયેન્મધુસર્પિષા| લશુનં મદિરાં તીક્ષ્ણાં મત્સ્યાંશ્ચાસ્યૈ પ્રદાપયેત્||૧૭૭|| બસ્તિં સક્ષીરગોમૂત્રં સક્ષારં દાશમૂલિકમ્| અદૃશ્યમાને રુધિરે દદ્યાદ્ગુલ્મપ્રભેદનમ્||૧૭૮|| પ્રવર્તમાને રુધિરે દદ્યાન્માંસરસૌદનમ્| ઘૃતતૈલેન ચાભ્યઙ્ગં પાનાર્થં તરુણીં સુરામ્||૧૭૯|| રુધિરેઽતિપ્રવૃત્તે તુ રક્તપિત્તહરીઃ ક્રિયાઃ| કાર્યા વાતરુગાર્તાયાઃ સર્વા વાતહરીઃ પુનઃ||૧૮૦|| ઘૃતતૈલાવસેકાંશ્ચ તિત્તિરીંશ્ચરણાયુધાન્| સુરાં સમણ્ડાં પૂર્વં ચ પાનમમ્લસ્ય સર્પિષઃ||૧૮૧|| પ્રયોજયેદુત્તરં વા જીવનીયેન સર્પિષા| અતિપ્રવૃત્તે રુધિરે સતિક્તેનાનુવાસનમ્||૧૮૨||

Adhikarana 63 (183-189) · Śloka 189

તત્ર શ્લોકાઃ- સ્નેહઃ સ્વેદઃ સર્પિર્બસ્તિશ્ચૂર્ણાનિ બૃંહણં ગુડિકાઃ| વમનવિરેકૌ મોક્ષઃ ક્ષતજસ્ય ચ વાતગુલ્મવતામ્||૧૮૩|| સર્પિઃ સતિક્તસિદ્ધં ક્ષીરં પ્રસ્રંસનં નિરૂહાશ્ચ| રક્તસ્ય ચાવસેચનમાશ્વાસનસંશમનયોગાઃ||૧૮૪|| ઉપનાહનં સશસ્ત્રં પક્વસ્યાભ્યન્તરપ્રભિન્નસ્ય| સંશોધનસંશમને પિત્તપ્રભવસ્ય ગુલ્મસ્ય||૧૮૫|| સ્નેહઃ સ્વેદો ભેદો લઙ્ઘનમુલ્લેખનં વિરેકશ્ચ| સર્પિર્બસ્તિર્ગુટિકાશ્ચૂર્ણમરિષ્ટાશ્ચ સક્ષારાઃ||૧૮૬|| ગુલ્મસ્યાન્તે દાહઃ કફજસ્યાગ્રેઽપનીતરક્તસ્ય| ગુલ્મસ્ય રૌધિરસ્ય ક્રિયાક્રમઃ સ્ત્રીભવસ્યોક્તઃ||૧૮૭|| પથ્યાન્નપાનસેવા હેતૂનાં વર્જનં યથાસ્વં ચ| નિત્યં ચાગ્નિસમાધિઃ સ્નિગ્ધસ્ય ચ સર્વકર્માણિ||૧૮૮|| હેતુર્લિઙ્ગં સિદ્ધિઃ ક્રિયાક્રમઃ સાધ્યતા ન યોગાશ્ચ| ગુલ્મચિકિત્સિતસઙ્ગ્રહ એતાવાન્ વ્યાહૃતોઽગ્નિવેશસ્ય||૧૮૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 5

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને ગુલ્મચિકિત્સિતં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ||૫||