Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातो हिक्काश्वासचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
પાણ્ડુરોગકારણત્વાદ્ધિક્કાશ્વાસયોઃ પાણ્ડુરોગાનન્તરમભિધાનમ્| વક્ષ્યતિ હિ- “પાણ્ડુરોગાદ્વિષાચ્ચૈવ પ્રવર્તેતે ગદાવિમૌ” ઇતિ| હિક્કાશ્વાસૌ ચ સમાનકારણચિકિત્સિતત્વાદેકાધ્યાયે એવોક્તૌ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7
વેદલોકાર્થતત્ત્વજ્ઞમાત્રેયમૃષિમુત્તમમ્| અપૃચ્છત્ સંશયં ધીમાનગ્નિવેશઃ કૃતાઞ્જલિઃ||૩|| ય ઇમે દ્વિવિધાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિદોષાસ્ત્રિપ્રકોપણાઃ| રોગા નાનાત્મકાસ્તેષાં કસ્કો ભવતિ દુર્જયઃ||૪|| અગ્નિવેશસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા મતિમતાં વરઃ| ઉવાચ પરમપ્રીતઃ પરમાર્થવિનિશ્ચયમ્||૫|| કામં પ્રાણહરા રોગા બહવો ન તુ તે તથા| યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ પ્રાણાનાશુ નિકૃન્તતઃ||૬|| અન્યૈરપ્યુપસૃષ્ટસ્ય રોગૈર્જન્તોઃ પૃથગ્વિધૈઃ| અન્તે સઞ્જાયતે હિક્કા શ્વાસો વા તીવ્રવેદનઃ||૭||
वेदलोकार्थतत्त्वज्ञमात्रेयमृषिमुत्तमम्| अपृच्छत् संशयं धीमानग्निवेशः कृताञ्जलिः||३|| य इमे द्विविधाः प्रोक्तास्त्रिदोषास्त्रिप्रकोपणाः| रोगा नानात्मकास्तेषां कस्को भवति दुर्जयः||४|| अग्निवेशस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा मतिमतां वरः| उवाच परमप्रीतः परमार्थविनिश्चयम्||५|| कामं प्राणहरा रोगा बहवो न तु ते तथा| यथा श्वासश्च हिक्का च प्राणानाशु निकृन्ततः||६|| अन्यैरप्युपसृष्टस्य रोगैर्जन्तोः पृथग्विधैः| अन्ते सञ्जायते हिक्का श्वासो वा तीव्रवेदनः||७||
🔊 Audio coming soon
વૈદિકં લૌકિકં ચ અર્થતત્ત્વં જાનાતીતિ વેદલોકાર્થતત્ત્વજ્ઞઃ| દ્વિવિધા ઇતિ સામાન્યાસામાન્યભેદેન; કિંવા મૃદુદારુણભેદેન, નિજાનિજભેદેન ચ| ત્રિદોષા ઇતિ વાતાદિભિઃ પૃથઙ્મિલિતૈર્વા| ત્રિપ્રકોપણા ઇતિ અસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપરિણામપ્રજ્ઞાપરાધકારણકાઃ| કામમિતિ અનુમતૌ| બહવ ઇતિ જ્વર-શઙ્ખક-રોહિણ્યાદયઃ| યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચેત્યનેન શીઘ્રં પ્રાણહારિત્વં હિક્કાશ્વાસયોર્દર્શયતિ| અન્તે ઇતિ મરણસમયે| સઞ્જાયતે ઇતિ અવશ્યં હિક્કાશ્વાસયોરન્યતરો જાયતે||૩-૭||
Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9
કફવાતાત્મકાવેતૌ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવૌ| હૃદયસ્ય રસાદીનાં ધાતૂનાં ચોપશોષણૌ||૮|| તસ્માત્ સાધારણાવેતૌ મતૌ પરમદુર્જયૌ| મિથ્યોપચરિતૌ ક્રુદ્ધૌ હત આશીવિષાવિવ||૯||
कफवातात्मकावेतौ पित्तस्थानसमुद्भवौ| हृदयस्य रसादीनां धातूनां चोपशोषणौ||८|| तस्मात् साधारणावेतौ मतौ परमदुर्जयौ| मिथ्योपचरितौ क्रुद्धौ हत आशीविषाविव||९||
🔊 Audio coming soon
પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવાવિત્યનેન પિત્તસ્યોર્ધ્વસ્થાનસમ્બન્ધ એવ, નતુ વાતકફવદારમ્ભકત્વમિતિ દર્શયતિ; પિત્તસ્થાનશબ્દેનામાશયોઽભિપ્રેતઃ| સાધારણાવિતિ પ્રાયસ્તુલ્યચિકિત્સ્યત્વાત્| આશીવિષાવિવ દૃષ્ટિનિઃશ્વાસવિષસર્પાવિવ| મિથ્યોપરિતોઽન્યોઽપિ રોગો હન્તિ, તદિહાશીવિષદૃષ્ટાન્તેન મિથ્યોપચારે સતિ શીઘ્રહન્તૃત્વમાહ||૮-૯||
Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16
પૃથક્ પઞ્ચવિધાવેતૌ નિર્દિષ્ટૌ રોગસઙ્ગ્રહે| તયોઃ શૃણુ સમુત્થાનં લિઙ્ગં ચ સભિષગ્જિતમ્||૧૦|| રજસા ધૂમવાતાભ્યાં શીતસ્થાનામ્બુસેવનાત્| વ્યાયામાદ્ગ્રામ્યધર્માધ્વરૂક્ષાન્નવિષમાશનાત્||૧૧|| આમપ્રદોષાદાનાહાદ્રૌક્ષ્યાદત્યપતર્પણાત્| દૌર્બલ્યાન્મર્મણો ઘાતાદ્દ્વન્દ્વાચ્છુદ્ધ્યતિયોગતઃ||૧૨|| અતીસારજ્વરચ્છર્દિપ્રતિશ્યાયક્ષતક્ષયાત્| રક્તપિત્તાદુદાવર્તાદ્વિસૂચ્યલસકાદપિ||૧૩|| પાણ્ડુરોગાદ્વિષાચ્ચૈવ પ્રવર્તેતે ગદાવિમૌ| નિષ્પાવમાષપિણ્યાકતિલતૈલનિષેવણાત્||૧૪|| પિષ્ટશાલૂકવિષ્ટમ્ભિવિદાહિગુરુભોજનાત્| જલજાનૂપપિશિતદધ્યામક્ષીરસેવનાત્||૧૫|| અભિષ્યન્દ્યુપચારાચ્ચ શ્લેષ્મલાનાં ચ સેવનાત્| કણ્ઠોરસઃ પ્રતીઘાતાદ્વિબન્ધૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ||૧૬||
पृथक् पञ्चविधावेतौ निर्दिष्टौ रोगसङ्ग्रहे| तयोः शृणु समुत्थानं लिङ्गं च सभिषग्जितम्||१०|| रजसा धूमवाताभ्यां शीतस्थानाम्बुसेवनात्| व्यायामाद्ग्राम्यधर्माध्वरूक्षान्नविषमाशनात्||११|| आमप्रदोषादानाहाद्रौक्ष्यादत्यपतर्पणात्| दौर्बल्यान्मर्मणो घाताद्द्वन्द्वाच्छुद्ध्यतियोगतः||१२|| अतीसारज्वरच्छर्दिप्रतिश्यायक्षतक्षयात्| रक्तपित्तादुदावर्ताद्विसूच्यलसकादपि||१३|| पाण्डुरोगाद्विषाच्चैव प्रवर्तेते गदाविमौ| निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||१४|| पिष्टशालूकविष्टम्भिविदाहिगुरुभोजनात्| जलजानूपपिशितदध्यामक्षीरसेवनात्||१५|| अभिष्यन्द्युपचाराच्च श्लेष्मलानां च सेवनात्| कण्ठोरसः प्रतीघाताद्विबन्धैश्च पृथग्विधैः||१६||
🔊 Audio coming soon
પૃથગિતિ પ્રત્યેકં પઞ્ચવિધૌ| રોગસઙ્ગ્રહે ઇતિ અષ્ટોદરીયે| અત્ર ચ રજસેત્યાદિના પ્રાયો વાતપ્રકોપકગણો વિચ્છિદ્યોક્તઃ પ્રવર્તેતિ ગદાવિમાવિત્યન્તેન, નિષ્પાવેત્યાદિના કફકારણતયા હિક્કાશ્વાસયોઃ કફપ્રકોપકહેતુગણોઽભિહિતઃ; તદનેન વાતજનકકફજનકહેતુવર્ગદ્વયવિચ્છેદપાઠેન વાતકફયોરત્ર સ્વહેતુકુપિતત્વેન સ્વાતન્ત્ર્યં દર્શયતિ, નાનુબન્ધરૂપત્વમ્||૧૦-૧૬||
Adhikarana 5 (17) · Śloka 18
મારુતઃ પ્રાણવાહીનિ સ્રોતાંસ્યાવિશ્ય કુપ્યતિ| ઉરઃસ્થઃ કફમુદ્ધૂય હિક્કાશ્વાસાન્ કરોતિ સઃ||૧૭|| ઘોરાન્ પ્રાણોપરોધાય પ્રાણિનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ|૧૮|
मारुतः प्राणवाहीनि स्रोतांस्याविश्य कुप्यति| उरःस्थः कफमुद्धूय हिक्काश्वासान् करोति सः||१७|| घोरान् प्राणोपरोधाय प्राणिनां पञ्च पञ्च च|१८|
🔊 Audio coming soon
મારુતઃ પ્રાણવાહીનિત્યાદિના સમ્પ્તાપ્તિમાહ| ઇયં હિક્કાશ્વાસયોઃ સાધારણી સમ્પ્રાપ્તિઃ, વૈશેષિકીં ચાગ્રે વક્ષ્યતિ| પ્રાણોપરોધાયેતિ પ્રાયઃ પ્રાણહરણાયેતિ પ્રાયઃ પ્રાણહરણાયેત્યર્થઃ| પઞ્ચ પઞ્ચ ચેતિ હિક્કાઃ પશ્ચ, શ્વાસાઃ પઞ્ચ, ઇત્યર્થઃ||૧૭||-
Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20
ઉભયોઃ પૂર્વરૂપાણિ શૃણુ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્||૧૮|| કણ્ઠોરસોર્ગુરુત્વં ચ વદનસ્ય કષાયતા| હિક્કાનાં પૂર્વરૂપાણિ કુક્ષેરાટોપ એવ ચ||૧૯|| આનાહઃ પાર્શ્વશૂલં ચ પીડનં હૃદયસ્ય ચ| પ્રાણસ્ય ચ વિલોમત્વં શ્વાસાનાં પૂર્વલક્ષણમ્||૨૦||
उभयोः पूर्वरूपाणि शृणु वक्ष्याम्यतः परम्||१८|| कण्ठोरसोर्गुरुत्वं च वदनस्य कषायता| हिक्कानां पूर्वरूपाणि कुक्षेराटोप एव च||१९|| आनाहः पार्श्वशूलं च पीडनं हृदयस्य च| प्राणस्य च विलोमत्वं श्वासानां पूर्वलक्षणम्||२०||
🔊 Audio coming soon
લક્ષણગ્રહણગૃહીતં પૂર્વરૂપં હિક્કાનાં ‘કણ્ઠોરસોઃ’ ઇત્યાદિના, શ્વાસાનામ્ ‘આનાહઃ’ ઇત્યાદિનાઽઽહ| વિલોમત્વમિતિ પર્યાકુલત્વમ્||૧૮-૨૦||
Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26
પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ સકફોઽનિલઃ| હિક્કાઃ કરોતિ સંરુધ્ય તાસાં લિઙ્ગં પૃથક્ શૃણુ||૨૧|| ક્ષીણમાંસબલપ્રાણતેજસઃ સકફોઽનિલઃ| ગૃહીત્વા સહસા કણ્ઠમુચ્ચૈર્ઘોષવતીં ભૃશમ્||૨૨|| કરોતિ સતતં હિક્કામેકદ્વિત્રિગુણં તથા| પ્રાણઃ સ્રોતાંસિ મર્માણિ સંરુધ્યોષ્માણમેવ ચ||૨૩|| સઞ્જ્ઞાં મુષ્ણાતિ ગાત્રાણાં સ્તમ્ભં સઞ્જનયત્યપિ| માર્ગં ચૈવાન્નપાનાનાં રુણદ્ધ્યુપહતસ્મૃતેઃ||૨૪|| સાશ્રુવિપ્લુતનેત્રસ્ય સ્તબ્ધશઙ્ખચ્યુતભ્રુવઃ| સક્તજલ્પપ્રલાપસ્ય નિર્વૃતિં નાધિગચ્છતઃ||૨૫|| મહામૂલા મહાવેગા મહાશબ્દા મહાબલા| મહાહિક્કેતિ સા નૄણાં સદ્યઃ પ્રાણહરા મતા||૨૬|| ઇતિ મહાહિક્કા|
प्राणोदकान्नवाहीनि स्रोतांसि सकफोऽनिलः| हिक्काः करोति संरुध्य तासां लिङ्गं पृथक् शृणु||२१|| क्षीणमांसबलप्राणतेजसः सकफोऽनिलः| गृहीत्वा सहसा कण्ठमुच्चैर्घोषवतीं भृशम्||२२|| करोति सततं हिक्कामेकद्वित्रिगुणं तथा| प्राणः स्रोतांसि मर्माणि संरुध्योष्माणमेव च||२३|| सञ्ज्ञां मुष्णाति गात्राणां स्तम्भं सञ्जनयत्यपि| मार्गं चैवान्नपानानां रुणद्ध्युपहतस्मृतेः||२४|| साश्रुविप्लुतनेत्रस्य स्तब्धशङ्खच्युतभ्रुवः| सक्तजल्पप्रलापस्य निर्वृतिं नाधिगच्छतः||२५|| महामूला महावेगा महाशब्दा महाबला| महाहिक्केति सा नॄणां सद्यः प्राणहरा मता||२६|| इति महाहिक्का|
🔊 Audio coming soon
પ્રાણોદકેત્યાદિના વિશિષ્ટહિક્કાસમ્પ્રાપ્તિમાહ| ક્ષીણમાંસબલપ્રાણતેજસ ઇતિ અત્ર પ્રાણો વાયુઃ, ઉત્સાહો વા; તેજોઽગ્નિઃ| ઉચ્ચૈર્ગૃહીત્વા ઘોષવતીમિતિ યોજ્યમ્| દ્વિસન્તતાં ત્રિસન્તતામનેકગુણાં વા કરોતિ; તત્ર દ્વિસન્તતા એકોપક્રમે વારદ્વયં ભવતિ| સંરુધ્યોષ્માણમિતિ દેહોષ્માણમ્| સંસક્તવચનતયા પ્રલાપો યસ્ય સ સક્તજલ્પપ્રલાપઃ| મહામૂલેતિ ગમ્ભીરાશ્રયદોષમૂલા| મહાશબ્દત્વં ચ ઉચ્ચૈર્ઘોષવતીમિત્યનેનૈવોક્તમપિ મહાહિક્કાસઞ્જ્ઞોપાદાનાર્થમિહ પુનરુક્તં, તેન ‘મહાહિક્કા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૨૧-૨૬||
Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30
હિક્કતે યઃ પ્રવૃદ્ધસ્તુ કૃશો દીનમના નરઃ| જર્જરેણોરસા કૃચ્છ્રં ગમ્ભીરમનુનાદયન્||૨૭|| સઞ્જૃમ્ભન્ સઙ્ક્ષિપંશ્ચૈવ તથાઽઙ્ગાનિ પ્રસારયન્| પાર્શ્વે ચોભે સમાયમ્ય કૂજન્ સ્તમ્ભરુગર્દિતઃ||૨૮|| નાભેઃ પક્વાશયાદ્વાઽપિ હિક્કા ચાસ્યોપજાયતે| ક્ષોભયન્તી ભૃશં દેહં નામયન્તીવ તામ્યતઃ||૨૯|| રુણદ્ધ્યુચ્છ્વાસમાર્ગં તુ પ્રનષ્ટબલચેતસઃ| ગમ્ભીરા નામ સા તસ્ય હિક્કા પ્રાણાન્તિકી મતા||૩૦|| ઇતિ ગમ્ભીરા હિક્કા|
हिक्कते यः प्रवृद्धस्तु कृशो दीनमना नरः| जर्जरेणोरसा कृच्छ्रं गम्भीरमनुनादयन्||२७|| सञ्जृम्भन् सङ्क्षिपंश्चैव तथाऽङ्गानि प्रसारयन्| पार्श्वे चोभे समायम्य कूजन् स्तम्भरुगर्दितः||२८|| नाभेः पक्वाशयाद्वाऽपि हिक्का चास्योपजायते| क्षोभयन्ती भृशं देहं नामयन्तीव ताम्यतः||२९|| रुणद्ध्युच्छ्वासमार्गं तु प्रनष्टबलचेतसः| गम्भीरा नाम सा तस्य हिक्का प्राणान्तिकी मता||३०|| इति गम्भीरा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
તત્ર હિગિતિ કાયતિ શબ્દં કરોતીતિ હિક્કા| ગમ્ભીરમનુનાદયન્નિતિ હિક્કાયા અનુ ગમ્ભીરં શબ્દં કુર્વન્| સઙ્ક્ષિપન્નઙ્ગાનીતિ યોજ્યમ્| ગમ્ભીરદેશભવત્વાદ્ ‘ગમ્ભીરા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૨૭-૩૦||
Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33
વ્યપેતા જાયતે હિક્કા યાઽન્નપાને ચતુર્વિધે| આહારપરિણામાન્તે ભૂયશ્ચ લભતે બલમ્||૩૧|| પ્રલાપવમ્યતીસારતૃષ્ણાર્તસ્ય વિચેતસઃ| જૃમ્ભિણો વિપ્લુતાક્ષસ્ય શુષ્કાસ્યસ્ય વિનામિનઃ||૩૨|| પર્યાધ્માતસ્ય હિક્કા યા જત્રુમૂલાદસન્તતા| સા વ્યપેતેતિ વિજ્ઞેયા હિક્કા પ્રાણોપરોધિની||૩૩|| ઇતિ વ્યપેતા હિક્કા|
व्यपेता जायते हिक्का याऽन्नपाने चतुर्विधे| आहारपरिणामान्ते भूयश्च लभते बलम्||३१|| प्रलापवम्यतीसारतृष्णार्तस्य विचेतसः| जृम्भिणो विप्लुताक्षस्य शुष्कास्यस्य विनामिनः||३२|| पर्याध्मातस्य हिक्का या जत्रुमूलादसन्तता| सा व्यपेतेति विज्ञेया हिक्का प्राणोपरोधिनी||३३|| इति व्यपेता हिक्का|
🔊 Audio coming soon
વ્યપેતા પરિણતેત્યર્થઃ| આહારપરિણામાન્તે ઇતિ આહારપરિણામે વૃત્તે; એતેનાહારેઽપિ ઉત્પદ્યતે, અન્તે બલવતી ભવતિ તાં ‘વ્યપેતા’ ઇતિ સઞ્જ્ઞયા દર્શયતિ| વિનામિન ઇતિ શરીરવિનામકસ્ય| અસન્તતેતિ અનતિદીર્ઘા||૩૧-૩૩||
Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37
ક્ષુદ્રવાતો યદા કોષ્ઠાદ્વ્યાયામપરિઘટ્ટિતઃ| કણ્ઠે પ્રપદ્યતે હિક્કાં તદા ક્ષુદ્રાં કરોતિ સઃ||૩૪|| અતિદુઃખા ન સા ચોરઃશિરોમર્મપ્રબાધિની| ન ચોચ્છ્વાસાન્નપાનાનાં માર્ગમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||૩૫|| વૃદ્ધિમાયસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્| યતઃ પ્રવર્તતે પૂર્વં તત એવ નિવર્તતે||૩૬|| હૃદયં ક્લોમ કણ્ઠં ચ તાલુકં ચ સમાશ્રિતા| મૃદ્વી સા ક્ષુદ્રહિક્કેતિ નૃણાં સાધ્યા પ્રકીર્તિતા||૩૭|| ઇતિ ક્ષુદ્રહિક્કા|
क्षुद्रवातो यदा कोष्ठाद्व्यायामपरिघट्टितः| कण्ठे प्रपद्यते हिक्कां तदा क्षुद्रां करोति सः||३४|| अतिदुःखा न सा चोरःशिरोमर्मप्रबाधिनी| न चोच्छ्वासान्नपानानां मार्गमावृत्य तिष्ठति||३५|| वृद्धिमायस्यतो याति भुक्तमात्रे च मार्दवम्| यतः प्रवर्तते पूर्वं तत एव निवर्तते||३६|| हृदयं क्लोम कण्ठं च तालुकं च समाश्रिता| मृद्वी सा क्षुद्रहिक्केति नृणां साध्या प्रकीर्तिता||३७|| इति क्षुद्रहिक्का|
🔊 Audio coming soon
ક્ષુદ્રેત્યાદિના ક્ષુદ્રહિક્કામાહ| ક્ષુદ્રવાતઃ અલ્પવાતઃ; કેચિત્ ક્ષુદ્રવાતમુદાનમાહુઃ| આયસ્યત ઇતિ આયાસં કુર્વતઃ માર્દવં યાતીતિ સમ્બન્ધઃ| યતઃ પ્રવર્તતે પૂર્વં તત એવ નિવર્તત ઇતિ ઉત્પદ્યમાનૈવ નિવર્તમાનવેગા ભવતિ; મહાહિક્કાદિવદનુબદ્ધા ન ભવતિ; ઉત્પાદકહેતોર્વ્યાયામાદેરેવ નિવર્તતે, વ્યાયામાદિના હિક્કાજનકવાતસ્ય ક્ષુદ્રસ્ય વિક્ષેપાત્ સમ્પ્રાપ્તિભઙ્ગેનેતિ ભાવઃ| ક્ષુદ્રવાતજનિતાત્વાત્ ક્ષુદ્રા હિક્કા||૩૪-૩૭||
Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41
સહસાઽત્યભ્યવહૃતૈઃ પાનાન્નૈઃ પીડિતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વં પ્રપદ્યતે કોષ્ઠાન્મદ્યૈર્વાઽતિમદપ્રદૈઃ||૩૮|| તથાઽતિરોષભાષ્યાધ્વહાસ્યભારાતિવર્તનૈઃ| વાયુઃ કોષ્ઠગતો ધાવન્ પાનભોજ્યપ્રપીડિતઃ||૩૯|| ઉરઃસ્રોતઃ સમાવિશ્ય કુર્યાદ્ધિક્કાં તતોઽન્નજામ્| તથા શનૈરસમ્બન્ધં ક્ષુવંશ્ચાપિ સ હિક્કતે||૪૦|| ન મર્મબાધાજનની નેન્દ્રિયાણાં પ્રબાધિની| હિક્કા પીતે તથા ભુક્તે શમં યાતિ ચ સાઽન્નજા||૪૧|| ઇત્યન્નજા હિક્કા|
सहसाऽत्यभ्यवहृतैः पानान्नैः पीडितोऽनिलः| ऊर्ध्वं प्रपद्यते कोष्ठान्मद्यैर्वाऽतिमदप्रदैः||३८|| तथाऽतिरोषभाष्याध्वहास्यभारातिवर्तनैः| वायुः कोष्ठगतो धावन् पानभोज्यप्रपीडितः||३९|| उरःस्रोतः समाविश्य कुर्याद्धिक्कां ततोऽन्नजाम्| तथा शनैरसम्बन्धं क्षुवंश्चापि स हिक्कते||४०|| न मर्मबाधाजननी नेन्द्रियाणां प्रबाधिनी| हिक्का पीते तथा भुक्ते शमं याति च साऽन्नजा||४१|| इत्यन्नजा हिक्का|
🔊 Audio coming soon
સહસેત્યાદિનાઽન્નજામાહ| ઇયં ચ યદ્યપિ અન્નજા ઉક્તા, તથાઽપિ દોષાદિજનિતૈવ| પાનભોજ્યપ્રપીડિત ઇત્યનેનાન્નસ્ય કારણત્વેનોક્તત્વાદિયમ્ ‘અન્નજા’ ઇતિસઞ્જ્ઞા||૩૮-૪૧||
Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44
અતિસઞ્ચિતદોષસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાતિવ્યવાયિનઃ||૪૨|| આસાં યા સા સમુત્પન્ના હિક્કા હન્ત્યાશુ જીવિતમ્| યમિકા ચ પ્રલાપાર્તિતૃષ્ણામોહસમન્વિતા||૪૩|| અક્ષીણશ્ચાપ્યદીનશ્ચ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિયશ્ચ યઃ| તસ્ય સાધયિતું શક્યા યમિકા હન્ત્યતોઽન્યથા||૪૪||
अतिसञ्चितदोषस्य भक्तच्छेदकृशस्य च| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यातिव्यवायिनः||४२|| आसां या सा समुत्पन्ना हिक्का हन्त्याशु जीवितम्| यमिका च प्रलापार्तितृष्णामोहसमन्विता||४३|| अक्षीणश्चाप्यदीनश्च स्थिरधात्विन्द्रियश्च यः| तस्य साधयितुं शक्या यमिका हन्त्यतोऽन्यथा||४४||
🔊 Audio coming soon
અતીત્યાદિના સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ| અતિશયેન સઞ્ચિતા દોષા યસ્ય સ તથા| ભક્તચ્છેદકૃશસ્યેતિ અભોજનદુર્બલસ્ય| આસાં પઞ્ચાનાં યા હિક્કા અતીત્યાદિના પ્રોક્તલક્ષણસ્ય પુરુષસ્ય ભવતિ સા જીવિતં હન્તિ| યમિકા ચેત્યનેન ક્ષુદ્રા અન્નજા ચ યા સાધ્યત્વેનોક્તા સા યમલવેગેન જાયમાના યમિકા જ્ઞેયા; પૂર્વોક્તાનુવેગેન યા જાયમાના સા મહાહિક્કા, સા સ્વરૂપેણૈવાસાધ્યા, તસ્યા અતીત્યાદિયોગેનાસાધ્યતાવિધાનમનર્થકમ્| તથા મહત્યાદિહિક્કાનાં તિસૄણામસમ્પૂર્ણલક્ષણાનાં સાધ્યત્વં, ક્ષુદ્રાન્નજયોસ્તુ સમ્પૂર્ણલક્ષણયોરપિ સાધ્યત્વં, મહાહિક્કાદિત્રયં નિસર્ગત એવાસાધ્યમ્| અન્યે તુ બ્રુવતે- મહાહિક્કાદયોઽપિ કદાચિત્ સાધ્યા ભવન્ત્યેવ, તત્ર પ્રાણાન્તિકેતિ વચનં પ્રાયઃ પ્રાણહરા ઇત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્| તથાહિ જતૂકર્ણે- “આદ્યા દુઃસાધ્યા, યમિકા તૃષ્ણામોહવતાં સદ્યઃપ્રાણહૃત્, ગમ્ભીરા વ્યપેતે ચ” ઇત્યુક્તમ્| અક્ષીણ ઇતિ અક્ષીણમાંસઃ||૪૨-૪૪||
Adhikarana 13 (45) · Śloka 45
યદા સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય મારુતઃ કફપૂર્વકઃ| વિષ્વગ્વ્રજતિ સંરુદ્ધસ્તદા શ્વાસાન્કરોતિ સઃ||૪૫||
यदा स्रोतांसि संरुध्य मारुतः कफपूर्वकः| विष्वग्व्रजति संरुद्धस्तदा श्वासान्करोति सः||४५||
🔊 Audio coming soon
યદેત્યાદિના શ્વાસસમ્પ્રાપ્તિમાહ| સ્રોતાંસીતિ પ્રકૃતત્વાત્ પ્રાણોદકવાહીનિ સ્રોતાંસિ| કફપૂર્વક ઇતિ કફપ્રધાનઃ| વિષ્વગ્વ્રજતિ સર્વતો ગચ્છતિ||૪૫||
Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48
ઉદ્ધૂયમાનવાતો યઃ શબ્દવહુઃખિતો નરઃ| ઉચ્ચૈઃ શ્વસિતિ સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્||૪૬|| પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્તથા વિભ્રાન્તલોચનઃ| વિકૃતાક્ષ્યાનનો બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્||૪૭|| દીનઃ પ્રશ્વસિતં ચાસ્ય દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમ્| મહાશ્વાસોપસૃષ્ટઃ સ ક્ષિપ્રમેવ વિપદ્યતે||૪૮|| ઇતિ મહાશ્વાસઃ|
उद्धूयमानवातो यः शब्दवहुःखितो नरः| उच्चैः श्वसिति संरुद्धो मत्तर्षभ इवानिशम्||४६|| प्रनष्टज्ञानविज्ञानस्तथा विभ्रान्तलोचनः| विकृताक्ष्याननो बद्धमूत्रवर्चा विशीर्णवाक्||४७|| दीनः प्रश्वसितं चास्य दूराद्विज्ञायते भृशम्| महाश्वासोपसृष्टः स क्षिप्रमेव विपद्यते||४८|| इति महाश्वासः|
🔊 Audio coming soon
ઉદ્ધૂયમાનેત્યાદિના મહાશ્વાસલક્ષણમાહ| ઉદ્ધૂયમાન ઇતિ ઊર્ધ્વં ધૂયમાનવાતઃ| ઉચ્ચૈરિતિ દીર્ઘમ્| મત્તર્ષભઃ મત્તબલીવર્દઃ| દીન ઇતિ દીનવત્| ‘દીનં પ્રશ્વસિતં’ ઇતિ વા પાઠઃ; તદા હિ પ્રશ્વસિતસ્ય દીનત્વે ‘દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે’ ઇતિ યદ્વક્ષ્યતિ તદનુપપન્નં સ્યાત્||૪૬-૪૮||
Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51
દીર્ઘં શ્વસિતિ યસ્તૂર્ધ્વં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ||૪૯|| ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્વિપશ્યંશ્ચ વિભ્રાન્તાક્ષ ઇતસ્તતઃ| પ્રમુહ્યન્ વેદનાર્તશ્ચ શુષ્કાસ્યોઽરતિપીડિતઃ||૫૦|| ઊર્ધ્વશ્વાસે પ્રકુપિતે હ્યધઃશ્વાસો નિરુધ્યતે| મુહ્યતસ્તામ્યતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસસ્તસ્યૈવ હન્ત્યસૂન્||૫૧|| ઇત્યૂર્ધ્વશ્વાસઃ|
दीर्घं श्वसिति यस्तूर्ध्वं न च प्रत्याहरत्यधः| श्लेष्मावृतमुखस्रोताः क्रुद्धगन्धवहार्दितः||४९|| ऊर्ध्वदृष्टिर्विपश्यंश्च विभ्रान्ताक्ष इतस्ततः| प्रमुह्यन् वेदनार्तश्च शुष्कास्योऽरतिपीडितः||५०|| ऊर्ध्वश्वासे प्रकुपिते ह्यधःश्वासो निरुध्यते| मुह्यतस्ताम्यतश्चोर्ध्वं श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून्||५१|| इत्यूर्ध्वश्वासः|
🔊 Audio coming soon
દીર્ઘમિત્યાદિનોર્ધ્વશ્વાસમાહ| દીર્ઘં શ્વસિતિ શ્વાસસ્ય બહિર્નિર્ગમનં દીર્ઘકાલં કરોતિ| ન ચ પ્રત્યાહરત્યધ ઇતિ શ્વાસમધો ન નયતિ| ક્રુદ્ધગન્ધવહઃ દુષ્ટવાયુઃ| શ્વાસસ્ય દીર્ઘકાલમુદ્ધૂયને અધોઽનયને ચોક્તે હેતુમાહ- ઊર્ધ્વશ્વાસે ઇત્યાદિના||૪૯-૫૧||
Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54
યસ્તુ શ્વસિતિ વિચ્છિન્નં સર્વપ્રાણેન પીડિતઃ| ન વા શ્વસિતિ દુઃખાર્તો મર્મચ્છેદરુગર્દિતઃ||૫૨|| આનાહસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો દહ્યમાનેન બસ્તિના| વિપ્લુતાક્ષઃ પરિક્ષીણઃ શ્વસન્ રક્તૈકલોચનઃ||૫૩|| વિચેતાઃ પરિશુષ્કાસ્યો વિવર્ણઃ પ્રલપન્નરઃ| છિન્નશ્વાસેન વિચ્છિન્નઃ સ શીઘ્રં પ્રજહાત્યસૂન્||૫૪|| ઇતિ છિન્નશ્વાસઃ|
यस्तु श्वसिति विच्छिन्नं सर्वप्राणेन पीडितः| न वा श्वसिति दुःखार्तो मर्मच्छेदरुगर्दितः||५२|| आनाहस्वेदमूर्च्छार्तो दह्यमानेन बस्तिना| विप्लुताक्षः परिक्षीणः श्वसन् रक्तैकलोचनः||५३|| विचेताः परिशुष्कास्यो विवर्णः प्रलपन्नरः| छिन्नश्वासेन विच्छिन्नः स शीघ्रं प्रजहात्यसून्||५४|| इति छिन्नश्वासः|
🔊 Audio coming soon
યસ્ત્વિત્યાદિના છિન્નશ્વાસલક્ષણમાહ| શ્વસિતિ વિચ્છિન્નમિતિ નિઃશ્વસ્ય પુનઃ ક્ષણાન્તેન શ્વસિતિ| ન વા શ્વસિતિ ન શ્વાસં લભતે| મર્મચ્છેદરૂપા રુક્| બસ્તિનિરોધઃ મૂત્રનિરોધ ઇત્યર્થઃ| રક્તૈકલોચનત્વમિહ વ્યાધિપ્રભાવાત્| વિચ્છિન્નઃ વિમુક્તસન્ધિબન્ધઃ| એતે ત્રયઃ શ્વાસા નિસર્ગતોઽસાધ્યાઃ||૫૨-૫૪||
Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62
પ્રતિલોમં યદા વાયુઃ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે| ગ્રીવાં શિરશ્ચ સઙ્ગૃહ્ય શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચ||૫૫|| કરોતિ પીનસં તેન રુદ્ધો ઘુર્ઘુરુકં તથા| અતીવ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણપ્રપીડકમ્||૫૬|| પ્રતામ્યત્યતિવેગાચ્ચ કાસતે સન્નિરુધ્યતે| પ્રમોહં કાસમાનશ્ચ સ ગચ્છતિ મુહુર્મુહુઃ||૫૭|| શ્લેષ્મણ્યમુચ્યમાને તુ ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ| તસ્યૈવ ચ વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં લભતે સુખમ્||૫૮|| અથાસ્યોદ્ધ્વંસતે કણ્ઠઃ કૃચ્છ્રાચ્છક્નોતિ ભાષિતુમ્| ન ચાપિ નિદ્રાં લભતે શયાનઃ શ્વાસપીડિતઃ||૫૯|| પાર્શ્વે તસ્યાવગૃહ્ણાતિ શયાનસ્ય સમીરણઃ| આસીનો લભતે સૌખ્યમુષ્ણં ચૈવાભિનન્દતિ||૬૦|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસો મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે||૬૧|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચાભિવર્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકશ્વાસઃ સાધ્યો વા સ્યાન્નવોત્થિતઃ||૬૨|| ઇતિ તમકશ્વાસઃ|
प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते| ग्रीवां शिरश्च सङ्गृह्य श्लेष्माणं समुदीर्य च||५५|| करोति पीनसं तेन रुद्धो घुर्घुरुकं तथा| अतीव तीव्रवेगं च श्वासं प्राणप्रपीडकम्||५६|| प्रताम्यत्यतिवेगाच्च कासते सन्निरुध्यते| प्रमोहं कासमानश्च स गच्छति मुहुर्मुहुः||५७|| श्लेष्मण्यमुच्यमाने तु भृशं भवति दुःखितः| तस्यैव च विमोक्षान्ते मुहूर्तं लभते सुखम्||५८|| अथास्योद्ध्वंसते कण्ठः कृच्छ्राच्छक्नोति भाषितुम्| न चापि निद्रां लभते शयानः श्वासपीडितः||५९|| पार्श्वे तस्यावगृह्णाति शयानस्य समीरणः| आसीनो लभते सौख्यमुष्णं चैवाभिनन्दति||६०|| उच्छ्रिताक्षो ललाटेन स्विद्यता भृशमर्तिमान्| विशुष्कास्यो मुहुः श्वासो मुहुश्चैवावधम्यते||६१|| मेघाम्बुशीतप्राग्वातैः श्लेष्मलैश्चाभिवर्धते| स याप्यस्तमकश्वासः साध्यो वा स्यान्नवोत्थितः||६२|| इति तमकश्वासः|
🔊 Audio coming soon
પ્રતિલોમમિત્યાદિના તમકશ્વાસમાહ| શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચેત્યનેન સામાન્યસમ્પ્રાપ્ત્યુક્તસ્યાપિ શ્લેષ્મણઃ પુનરભિધાનાદિહ વિશેષેણ કારણત્વં દર્શયતિ| ઘુર્ઘુરુકમિતિ કણ્ઠે ઘુર્ઘુરુકશબ્દમ્| સન્નિરુધ્યતે ઇતિ નિશ્ચેષ્ટો ભવતિ| તસ્યૈવ ચેતિ ‘શ્લેષ્મણઃ’ ઇતિ શેષઃ| આસીન ઉપવિષ્ટઃ| ઉચ્છ્રિતાક્ષ ઇતિ ઉચ્છૂનાક્ષઃ| મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે ઇતિ ક્ષણં ક્ષણં શ્વસનેન વાયુનાઽવધમ્યતે||૫૫-૬૨||
Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64
જ્વરમૂર્ચ્છાપરીતસ્ય વિદ્યાત્ પ્રતમકં તુ તમ્| ઉદાવર્તરજોઽજીર્ણક્લિન્નકાયનિરોધજઃ||૬૩|| તમસા વર્ધતેઽત્યર્થં શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ| મજ્જતસ્તમસીવાઽસ્ય વિદ્યાત્ સન્તમકં તુ તમ્||૬૪|| ઇતિ પ્રતમકસન્તમકશ્વાસૌ|
ज्वरमूर्च्छापरीतस्य विद्यात् प्रतमकं तु तम्| उदावर्तरजोऽजीर्णक्लिन्नकायनिरोधजः||६३|| तमसा वर्धतेऽत्यर्थं शीतैश्चाशु प्रशाम्यति| मज्जतस्तमसीवाऽस्य विद्यात् सन्तमकं तु तम्||६४|| इति प्रतमकसन्तमकश्वासौ|
🔊 Audio coming soon
પિત્તસમ્બન્ધાજ્જ્વરાદિયોગેન તમકસ્યૈવ પ્રતમકસઞ્જ્ઞાં દર્શયન્નાહ- જ્વરેત્યાદિ| ઉદાવર્તેત્યાદિના પ્રતમકહેતુલક્ષણે પ્રાહ| પ્રતમક એવ સન્તમકઃ| રજો ધૂલિઃ, કાયનિરોધો વેગાનાં નિરોધઃ; કિંવા ક્લિન્નકાયો વૃદ્ધઃ, નિરોધઃ વેગનિરોધઃ| તમસેતિ અન્ધકારેણ, કિંવા તમસા તમોગુણેન| યદ્યપિ તમકસ્ય શીતેન વૃદ્ધિરુક્તા, તથાઽપિ પ્રતમકસ્ય પિત્તસમ્બન્ધત્વાત્ ‘શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ’ ઇતિ યદુક્તં તદુપપન્નં ભવતિ; કિંવા યથા મદ્યોત્થવિકારસ્ય મદ્યં પ્રશમનં ભવતિ, તથા શીતસમુત્થસ્યાપિ તદાત્વમાત્રે શીતૈઃ પ્રશમનં જ્ઞેયમ્| પ્રતમકસ્તમકભેદ એવેતિ કૃત્વા શ્વાસાનાં પઞ્ચસઙ્ખ્યાસિદ્ધિઃ||૬૩-૬૪||
Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68
રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ કોષ્ઠે ક્ષુદ્રો વાત ઉદીરયન્| ક્ષુદ્રશ્વાસો ન સોઽત્યર્થં દુઃખેનાઙ્ગપ્રબાધકઃ||૬૫|| હિનસ્તિ ન સ ગાત્રાણિ ન ચ દુઃખો યથેતરે| ન ચ ભોજનપાનાનાં નિરુણદ્ધ્યુચિતાં ગતિમ્||૬૬|| નેન્દ્રિયાણાં વ્યથાં નાપિ કાઞ્ચિદાપાદયેદ્રુજમ્| સ સાધ્ય ઉક્તો બલિનઃ સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણાઃ||૬૭|| ઇતિ શ્વાસાઃ સમુદ્દિષ્ટા હિક્કાશ્ચૈવ સ્વલક્ષણૈઃ|૬૮|
रूक्षायासोद्भवः कोष्ठे क्षुद्रो वात उदीरयन्| क्षुद्रश्वासो न सोऽत्यर्थं दुःखेनाङ्गप्रबाधकः||६५|| हिनस्ति न स गात्राणि न च दुःखो यथेतरे| न च भोजनपानानां निरुणद्ध्युचितां गतिम्||६६|| नेन्द्रियाणां व्यथां नापि काञ्चिदापादयेद्रुजम्| स साध्य उक्तो बलिनः सर्वे चाव्यक्तलक्षणाः||६७|| इति श्वासाः समुद्दिष्टा हिक्काश्चैव स्वलक्षणैः|६८|
🔊 Audio coming soon
રૂક્ષેત્યાદિના ક્ષુદ્રશ્વાસમાહ| રૂક્ષાદાયાસાચ્ચ ઉદ્ભવો યસ્ય સ રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ| ક્ષુદ્રવાત ઇતિ સ્વલ્પવાતઃ| ન સોઽત્યર્થમિતિ નાત્યર્થં દુઃખકરઃ| ન દુઃખ ઇતિ ન દુઃખસાધ્યઃ| સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણા ઇત્યનેન સાધ્યત્વેનોક્તાનાં મહાશ્વાસાદીનાં વ્યક્તસર્વલક્ષણતાવ્યતિરિક્તાયામેવાવસ્થાયાં સાધ્યતાં પ્રતિપાદયતિ||૬૫-૬૭||-
Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69
એષાં પ્રાણહરા વર્જ્યા ઘોરાસ્તે હ્યાશુકારિણઃ||૬૮|| ભેષજૈઃ સાધ્યયાપ્યાંસ્તુ ક્ષિપ્રં ભિષગુપાચરેત્| ઉપેક્ષિતા દહેયુર્હિ શુષ્કં કક્ષમિવાનલઃ||૬૯||
एषां प्राणहरा वर्ज्या घोरास्ते ह्याशुकारिणः||६८|| भेषजैः साध्ययाप्यांस्तु क्षिप्रं भिषगुपाचरेत्| उपेक्षिता दहेयुर्हि शुष्कं कक्षमिवानलः||६९||
🔊 Audio coming soon
પ્રાણહરા મહાશ્વાસાદયઃ સમ્પૂર્ણલક્ષણા વર્જ્યાઃ| સાધ્યયાપ્યાનિતિ બહુવચનં સાધ્યયાપ્યભેદબહુત્વાજ્જ્ઞેયમ્||૬૮-૬૯||
Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76
કારણસ્થાનમૂલૈક્યાદેકમેવ ચિકિત્સિતમ્| દ્વયોરપિ યથાદૃષ્ટમૃષિભિસ્તન્નિબોધત||૭૦|| હિક્કાશ્વાસાર્દિતં સ્નિગ્ધૈરાદૌ સ્વેદૈરુપાચરેત્| આક્તં લવણતૈલેન નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૭૧|| તૈરસ્ય ગ્રથિતઃ શ્લેષ્મા સ્રોતઃસ્વભિવિલીયતે| ખાનિ માર્દવમાયાન્તિ તતો વાતાનુલોમતા||૭૨|| યથાઽદ્રિકુઞ્જેષ્વર્કાંશુતપ્તં વિષ્યન્દતે હિમમ્| શ્લેષ્મા તપ્તઃ સ્થિરો દેહે સ્વેદૈર્વિષ્યન્દતે તથા||૭૩|| સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા તતસ્તૂર્ણં ભોજયેત્ સ્નિગ્ધમોદનમ્| મત્સ્યાનાં શૂકરાણાં વા રસૈર્દધ્યુત્તરેણ વા||૭૪|| તતઃ શ્લેષ્મણિ સંવૃદ્ધે વમનં પાયયેત્તુ તમ્| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રૈર્યુક્તં વાતાવિરોધિ યત્||૭૫|| નિર્હૃતે સુખમાપ્નોતિ સ કફે દુષ્ટવિગ્રહે| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ||૭૬||
कारणस्थानमूलैक्यादेकमेव चिकित्सितम्| द्वयोरपि यथादृष्टमृषिभिस्तन्निबोधत||७०|| हिक्काश्वासार्दितं स्निग्धैरादौ स्वेदैरुपाचरेत्| आक्तं लवणतैलेन नाडीप्रस्तरसङ्करैः||७१|| तैरस्य ग्रथितः श्लेष्मा स्रोतःस्वभिविलीयते| खानि मार्दवमायान्ति ततो वातानुलोमता||७२|| यथाऽद्रिकुञ्जेष्वर्कांशुतप्तं विष्यन्दते हिमम्| श्लेष्मा तप्तः स्थिरो देहे स्वेदैर्विष्यन्दते तथा||७३|| स्विन्नं ज्ञात्वा ततस्तूर्णं भोजयेत् स्निग्धमोदनम्| मत्स्यानां शूकराणां वा रसैर्दध्युत्तरेण वा||७४|| ततः श्लेष्मणि संवृद्धे वमनं पाययेत्तु तम्| पिप्पलीसैन्धवक्षौद्रैर्युक्तं वाताविरोधि यत्||७५|| निर्हृते सुखमाप्नोति स कफे दुष्टविग्रहे| स्रोतःसु च विशुद्धेषु चरत्यविहतोऽनिलः||७६||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ ભિન્નયોરપિ હિક્કાશ્વાસયોર્યથા સમાનં ચિકિત્સિતં ભવતિ તથા દર્શયન્ સમાનં ચિકિત્સિતમાહ- કારણેત્યાદિ| કારણં બાહ્યકારણં, સ્થાનં નાભ્યાદિ, મૂલં દોષઃ| સ્નિગ્ધૈરિતિ સ્વેદૈરિત્યસ્ય વિશેષણમ્; અન્યે તુ સ્નિગ્ધમિતિ પઠન્તિ| લવણવત્તૈલં લવણતૈલમ્| કુઞ્જેષ્વિતિ વિટપેષુ | મત્સ્યાદીનામિત્યાદૌ મત્સ્યાદીનામપિ રસઃ સ્વરસઃ કલ્કેન કર્તવ્યઃ| દધ્યુત્તરં દધિસરઃ| ઈદૃશં ચ ભોજનં વમનાનુગુણકફવૃદ્ધ્યર્થમ્| ઉક્તં હિ- “શ્લેષ્મોત્તરશ્છર્દયતિ હ્યદુઃખમ્” (સિ.અ.૧) ઇતિ| વાતાવિરોધીત્યનેન અન્નં રૂક્ષં, તીક્ષ્ણં ચ વમનં, નિષેધયતિ| દુષ્ટઃ વિગ્રહો યસ્ય સ દુષ્ટવિગ્રહઃ||૭૦-૭૬||
Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80
લીનશ્ચેદ્દોષશેષઃ સ્યાદ્ધૂમૈસ્તં નિર્હરેદ્બુધઃ| હરિદ્રાં પત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્||૭૭|| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવૈર્વા ઘૃતસંયુતૈઃ||૮૭|| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં મલ્લકસમ્પુટે| કૃત્વા ધૂમં પિબેચ્છૃઙ્ગં બાલં વા સ્નાયુ વા ગવામ્||૭૯|| સ્યોનાકવર્ધમાનાનાં નાડીં શુષ્કાં કુશસ્ય વા| પદ્મકં ગુગ્ગુલું લોહં શલ્લકીં વા ઘૃતાપ્લુતમ્||૮૦||
लीनश्चेद्दोषशेषः स्याद्धूमैस्तं निर्हरेद्बुधः| हरिद्रां पत्रमेरण्डमूलं लाक्षां मनःशिलाम्||७७|| सदेवदार्वलं मांसीं पिष्ट्वा वर्तिं प्रकल्पयेत्| तां घृताक्तां पिबेद्धूमं यवैर्वा घृतसंयुतैः||८७|| मधूच्छिष्टं सर्जरसं घृतं मल्लकसम्पुटे| कृत्वा धूमं पिबेच्छृङ्गं बालं वा स्नायु वा गवाम्||७९|| स्योनाकवर्धमानानां नाडीं शुष्कां कुशस्य वा| पद्मकं गुग्गुलुं लोहं शल्लकीं वा घृताप्लुतम्||८०||
🔊 Audio coming soon
વમનશેષદોષહરણાર્થં ધૂમમાહ- લીન ઇત્યાદિના| એતેન ધૂમો વમનં વિનાઽપિ સ્વલ્પદોષે કર્તવ્ય એવ, તત્રાપિ ધૂમવિષયદોષસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્| અલં હરિતાલમ્| ધૂમવર્તિસ્તુ તસ્યાશીતીયોક્તધૂમવર્તિવિધાનેન કર્તવ્યા| અત્ર ચ ધૂમપાનનલિકામાનં વક્ષ્યમાણકાસહરધૂમનલિકામાનસમાનમિચ્છન્તિ, હિક્કાશ્વાસયોરપિ કાસસમાનત્વાત્| મધૂચ્છિષ્ટં સિક્થકમ્| મલ્લકસમ્પુટે ચાત્રાનુક્તમપિ પાતવ્યધૂમનિર્ગમાર્થમૂર્ધ્વં ચ્છિદ્રં કર્તવ્યમ્| પદ્મકાદિષ્વપિ મલ્લકેત્યાદ્યનુવર્તતે| વર્ધમાન એરણ્ડઃ| લોહઃ અગરુઃ| શલ્લકી સ્વનામખ્યાતા||૭૭-૮૦||
Adhikarana 23 (81) · Śloka 81
સ્વરક્ષીણાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિક્કાશ્વાસાનુપાચરેત્||૮૧||
स्वरक्षीणातिसारासृक्पित्तदाहानुबन्धजान्| मधुरस्निग्धशीताद्यैर्हिक्काश्वासानुपाचरेत्||८१||
🔊 Audio coming soon
શીતાદ્યૈરિત્યાદિશબ્દેન પિત્તહરપિચ્છિલાદિગ્રહણમ્||૮૧||
Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87
ન સ્વેદ્યાઃ પિત્તદાહાર્તા રક્તસ્વેદાતિવર્તિનઃ| ક્ષીણધાતુબલા રૂક્ષા ગર્ભિણ્યશ્ચાપિ પિત્તલાઃ||૮૨|| કોષ્ણૈઃ કામમુરઃકણ્ઠં સ્નેહસેકૈઃ સશર્કરૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદયેન્ મૃદુભિઃ ક્ષણમ્||૮૩|| તિલોમામાષગોધૂમચૂર્ણૈર્વાતહરૈઃ સહ| સ્નેહૈશ્ચોત્કારિકા સામ્લૈઃ સક્ષીરૈર્વા કૃતા હિતા||૮૪|| નવજ્વરામદોષેષુ રૂક્ષસ્વેદં વિલઙ્ઘનમ્| સમીક્ષ્યોલ્લેખનં વાઽપિ કારયેલ્લવણામ્બુના||૮૫|| અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા વાતહરૈર્ભિષક્| રસાદ્યૈર્નાતિશીતોષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્||૮૬|| ઉદાવર્તે તથાઽઽધ્માને માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| હિઙ્ગુપીલુબિડૈશ્ચાન્નં યુક્તં સ્યાદનુલોમનમ્||૮૭||
न स्वेद्याः पित्तदाहार्ता रक्तस्वेदातिवर्तिनः| क्षीणधातुबला रूक्षा गर्भिण्यश्चापि पित्तलाः||८२|| कोष्णैः काममुरःकण्ठं स्नेहसेकैः सशर्करैः| उत्कारिकोपनाहैश्च स्वेदयेन् मृदुभिः क्षणम्||८३|| तिलोमामाषगोधूमचूर्णैर्वातहरैः सह| स्नेहैश्चोत्कारिका साम्लैः सक्षीरैर्वा कृता हिता||८४|| नवज्वरामदोषेषु रूक्षस्वेदं विलङ्घनम्| समीक्ष्योल्लेखनं वाऽपि कारयेल्लवणाम्बुना||८५|| अतियोगोद्धतं वातं दृष्ट्वा वातहरैर्भिषक्| रसाद्यैर्नातिशीतोष्णैरभ्यङ्गैश्च शमं नयेत्||८६|| उदावर्ते तथाऽऽध्माने मातुलुङ्गाम्लवेतसैः| हिङ्गुपीलुबिडैश्चान्नं युक्तं स्यादनुलोमनम्||८७||
🔊 Audio coming soon
પિત્તદાહાર્તા ઇતિ પિત્તાર્તા દાહાર્તાશ્ચ| રક્તં સ્વેદશ્ચાતિવર્તમાનૌ યેષાં તે રક્તસ્વેદાતિવર્તિનઃ| પિત્તલાઃ પિત્તપ્રકૃતયઃ| કોષ્ણૈરિત્યાદિના સ્વેદ્યાનાં સ્થાનવિશિષ્ટં સ્વેદમાહ| કામમિતિ ઇચ્છાયાં સત્યામ્, ઉત્કારિકોપનાહૈઃ સ્વેદયેત્| ઉલ્લેખનં વમનમ્| અતિયોગોદ્ધતમિતિ વમનાદ્યતિયોગવૃદ્ધં; કિંવા અતિયોગેન અતિમાત્રોદ્ધતમ્||૮૨-૮૭||
Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90
હિક્કાશ્વાસામયી હ્યેકો બલવાન્ દુર્બલોઽપરઃ| કફાધિકસ્તથૈવૈકો રૂક્ષો બહ્વનિલોઽપરઃ||૮૮|| કકાધિકે બલસ્થે ચ વમનં સવિરેચનમ્| કુર્યાત્ પથ્યાશિને ધૂમલેહાદિશમનં તતઃ||૮૯|| વાતિકાન્ દુર્બલાન્ બાલાન્ વૃદ્ધાંશ્ચાનિલસૂદનૈઃ| તર્પયેદેવ શમનૈઃ સ્નેહયૂષરસાદિભિઃ||૯૦||
हिक्काश्वासामयी ह्येको बलवान् दुर्बलोऽपरः| कफाधिकस्तथैवैको रूक्षो बह्वनिलोऽपरः||८८|| ककाधिके बलस्थे च वमनं सविरेचनम्| कुर्यात् पथ्याशिने धूमलेहादिशमनं ततः||८९|| वातिकान् दुर्बलान् बालान् वृद्धांश्चानिलसूदनैः| तर्पयेदेव शमनैः स्नेहयूषरसादिभिः||९०||
🔊 Audio coming soon
ચિકિત્સાભેદાર્થં હિક્કાશ્વાસિનોઽવસ્થાભેદમાહ- હિક્કેત્યાદિ| એતાશ્ચતસ્રોઽવસ્થાઃ સાક્ષાદુક્તાઃ- બલવાન્, દુર્બલઃ, વાતાધિકઃ, કફાધિકશ્ચેતિ; રૂક્ષબહ્વનિલવિશેષણેનાપિ રૂક્ષસ્નિગ્ધાવસ્થાદ્વયમ્| તત્ર બહુકફે બલરૂપસૂચિતે ચાવસ્થાદ્વયે ક્રિયાં બ્રૂતે- કફાધિકે ઇત્યાદિ| તત ઇતિ વમનવિરેચનાનન્તરમ્| તથા ચાપરેઽવસ્થાદ્વયે સમાનચિકિત્સિતમાહ- વાતિકાનિત્યાદિ| બાલવૃદ્ધયોશ્ચાત્રાસમ્પૂર્ણક્ષીણધાતુત્વેન દુર્બલયોર્દુર્બલોદાહરણાર્થમેવોપાદાનમ્| એતચ્ચ સઙ્ક્ષેપેણ ચિકિત્સાસૂત્રમુક્તમ્| તેન બલવાન્ વાતાધિક ઇત્યાદ્યવસ્થાયાં મિશ્રિતાયામુક્તચિકિત્સાયા અપિ મિશ્રણં કલ્પનીયં; યથા- પ્રત્યેકદોષોક્તચિકિત્સા દોષસંસર્ગે વિકલ્પ્યતે||૮૮-૯૦||
Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93
અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં વિશોધનાત્| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્||૯૧|| દૃઢાન્ બહુકફાંસ્તસ્માદ્રસૈરાનૂપવારિજૈઃ| તૃપ્તાન્વિશોધયેત્સ્વિન્નાન્ બૃંહયેદિતરાન્ ભિષક્||૯૨|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાશ્ચ જાઙ્ગલાશ્ચ મૃગદ્વિજાઃ| દશમૂલીરસે સિદ્ધાઃ કૌલત્થે વા રસે હિતાઃ||૯૩||
अनुत्क्लिष्टकफास्विन्नदुर्बलानां विशोधनात्| वायुर्लब्धास्पदो मर्म संशोष्याशु हरेदसून्||९१|| दृढान् बहुकफांस्तस्माद्रसैरानूपवारिजैः| तृप्तान्विशोधयेत्स्विन्नान् बृंहयेदितरान् भिषक्||९२|| बर्हितित्तिरिदक्षाश्च जाङ्गलाश्च मृगद्विजाः| दशमूलीरसे सिद्धाः कौलत्थे वा रसे हिताः||९३||
🔊 Audio coming soon
અવિષયપ્રવિષ્ટશોધને દોષમાહ- અનુત્ક્લિષ્ટેત્યાદિના| મર્મ ઇતિ હૃદયાદીનિ| દૃઢાનિતિ બલવતઃ| રસૈરાનૂપવારિજૈસ્તૃપ્તાનિત્યનેન કફોત્ક્લેશકરણે તૃપ્તિં દર્શયતિ| સ્વિન્નાનિતિ સ્વેદિતાન્| ઇતરાનિતિ દુર્બલાન્ બહુવાતાંશ્ચ| કફાધિકાયામવસ્થાયાં તર્પણરૂપવિપરીતક્રિયાકરણેઽનુક્તેઽપિ કફવૃદ્ધ્યા દોષોત્ક્લેશ એવ જ્ઞેયઃ| ઇહ દશમૂલરસાદૌ બર્હિતિત્તિરાદીનાં સિદ્ધિઃ રસવિધાનેનૈવ જ્ઞેયા||૯૧-૯૩||
Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104
નિદિગ્ધિકાં બિલ્વમધ્યં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્| ત્રિકણ્ટકં ગુડૂચીં ચ કુલત્થાંશ્ચ સચિત્રકાન્||૯૪|| જલે પક્ત્વા રસઃ પૂતઃ પિપ્પલીઘૃતભર્જિતઃ| સનાગરઃ સલવણઃ સ્યાદ્યૂષો ભોજને હિતઃ||૯૫|| રાસ્નાં બલાં પઞ્ચમૂલં હ્રસ્વં મુદ્ગાન્ સચિત્રકાન્| પક્ત્વાઽમ્ભસિ રસે તસ્મિન્ યૂષઃ સાધ્યશ્ચ પૂર્વવત્||૯૬|| પલ્લવાન્માતુલુઙ્ગસ્ય નિમ્બસ્ય કુલકસ્ય ચ| પક્ત્વા મુદ્ગાંશ્ચ સવ્યોષાન્ ક્ષારયૂષં વિપાચયેત્||૯૭|| દત્ત્વા સલવણં ક્ષારં શિગ્રૂણિ મરિચાનિ ચ| યુક્ત્યા સંસાધિતો યૂષો હિક્કાશ્વાસવિકારનુત્||૯૮|| કાસમર્દકપત્રાણાં યૂષઃ શોભાઞ્જનસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકયૂષશ્ચ હિક્કાશ્વાસનિવારણઃ||૯૯|| સદધિવ્યોષસર્પિષ્કો યૂષો વાર્તાકજો હિતઃ| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવાન્નાન્યનવાનિ ચ||૧૦૦|| હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીબિડપૌષ્કરચિત્રકૈઃ| સિદ્ધા કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ યવાગૂઃ શ્વાસહિક્કિનામ્||૧૦૧|| દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગરામ્બુભિઃ||૧૦૨|| યવાગૂં વિધિના સિદ્ધાં કષાયં વા પિબેન્નરઃ| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિક્કાશ્વાસપ્રશાન્તયે||૧૦૩|| પુષ્કરાહ્વશટીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| યોજયેદન્નપાનાનિ સસર્પિર્બિડહિઙ્ગુભિઃ||૧૦૪||
निदिग्धिकां बिल्वमध्यं कर्कटाख्यां दुरालभाम्| त्रिकण्टकं गुडूचीं च कुलत्थांश्च सचित्रकान्||९४|| जले पक्त्वा रसः पूतः पिप्पलीघृतभर्जितः| सनागरः सलवणः स्याद्यूषो भोजने हितः||९५|| रास्नां बलां पञ्चमूलं ह्रस्वं मुद्गान् सचित्रकान्| पक्त्वाऽम्भसि रसे तस्मिन् यूषः साध्यश्च पूर्ववत्||९६|| पल्लवान्मातुलुङ्गस्य निम्बस्य कुलकस्य च| पक्त्वा मुद्गांश्च सव्योषान् क्षारयूषं विपाचयेत्||९७|| दत्त्वा सलवणं क्षारं शिग्रूणि मरिचानि च| युक्त्या संसाधितो यूषो हिक्काश्वासविकारनुत्||९८|| कासमर्दकपत्राणां यूषः शोभाञ्जनस्य च| शुष्कमूलकयूषश्च हिक्काश्वासनिवारणः||९९|| सदधिव्योषसर्पिष्को यूषो वार्ताकजो हितः| शालिषष्टिकगोधूमयवान्नान्यनवानि च||१००|| हिङ्गुसौवर्चलाजाजीबिडपौष्करचित्रकैः| सिद्धा कर्कटशृङ्ग्या च यवागूः श्वासहिक्किनाम्||१०१|| दशमूलीशटीरास्नापिप्पलीमूलपौष्करैः| शृङ्गीतामलकीभार्गीगुडूचीनागराम्बुभिः||१०२|| यवागूं विधिना सिद्धां कषायं वा पिबेन्नरः| कासहृद्ग्रहपार्श्वार्तिहिक्काश्वासप्रशान्तये||१०३|| पुष्कराह्वशटीव्योषमातुलुङ्गाम्लवेतसैः| योजयेदन्नपानानि ससर्पिर्बिडहिङ्गुभिः||१०४||
🔊 Audio coming soon
નિદિગ્ધિકામિત્યાદિ| યૂષવિધાનસામાન્યપઠિતસ્યાપિ કુલત્થસ્ય યૂષપ્રકૃતિત્વાદ્યૂષસાધનોપયૌગિકં માનં ગૃહ્યતે; શેષદ્રવ્યં તુ યૂષસાધનમાનેન ગૃહ્યતે| પિપ્પલીસાધિતે ઘૃતે પિપ્પલીયુક્તે ઘૃતે વા ભર્જિત ઇતિ પિપ્પલીઘૃતભર્જિતઃ| એવં રાસ્નામિત્યાદૌ રસસ્ય પ્રાધાન્યમ્| પૂર્વવદિત્યનેન પિપ્પલીઘૃતભર્જનાદિકમતિદિશતિ| ક્ષારેણ યુક્તો યૂષઃ ક્ષારયૂષઃ, ક્ષારઃ અપામાર્ગાદિઃ| કાસમર્દાદીનાં યથાયોગ્યતયા પ્રક્ષેપઃ| જલમાનાદિના સંસ્કાર ઉન્નેયઃ| દશમૂલીત્યાદૌ કષાયશબ્દઃ પાનીયસ્થાનવિહિતત્વાદર્ધશૃતે જલે એવ વર્તતે||૯૪-૧૦૪||
Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120
દશમૂલસ્ય વા ક્વાથમથવા દેવદારુણઃ| તૃષિતો મદિરાં વાઽપિ હિક્કાશ્વાસી પિબેન્નરઃ||૧૦૫|| પાઠાં મધુરસાં રાસ્નાં સરલં દેવદારુ ચ| પ્રક્ષાલ્ય જર્જરીકૃત્ય સુરામણ્ડે નિધાપયેત્||૧૦૬|| તં મન્દલવણં કૃત્વા ભિષક્ પ્રસૃતસમ્મિતમ્| પાયયેત્તુ તતો હિક્કા શ્વાસશ્ચૈવોપશામ્યતિ||૧૦૭|| હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં કોલં સમઙ્ગાં પિપ્પલીં બલામ્| માતુલુઙ્ગરસે પિષ્ટમારનાલેન વા પિબેત્||૧૦૮|| સૌવર્ચલં નાગરં ચ ભાર્ગીં દ્વિશર્કરાયુતમ્| ઉષ્ણામ્બુના પિબેદેતદ્ધિક્કાશ્વાસવિકારનુત્||૧૦૯|| ભાર્ગીનાગરયોઃ કલ્કં મરિચક્ષારયોસ્તથા| પીતદ્રુચિત્રકાસ્ફોતામૂર્વાણાં ચામ્બુના પિબેત્||૧૧૦|| મધૂલિકા તુગાક્ષીરી નાગરં પિપ્પલી તથા| ઉત્કારિકા ઘૃતે સિદ્ધા શ્વાસે પિત્તાનુબન્ધજે||૧૧૧|| શ્વાવિધં શશમાંસં ચ શલ્લકસ્ય ચ શોણિતમ્| પિપ્પલીઘૃતસિદ્ધાનિ શ્વાસે વાતાનુબન્ધજે||૧૧૨|| સુવર્ચલારસો દુગ્ધં ઘૃતં ત્રિકટુકાન્વિતમ્| શાલ્યોદનસ્યાનુપાનં વાતપિત્તાનુગે હિતમ્||૧૧૩|| શિરીષપુષ્પસ્વરસઃ સપ્તપર્ણસ્ય વા પુનઃ| પિપ્પલીમધુસંયુક્તઃ કફપિત્તાનુગે મતઃ||૧૧૪|| મધુકં પિપ્પલીમૂલં ગુડો ગોશ્વશકૃદ્રસઃ | ઘૃતં ક્ષૌદ્રં કાસશ્વાસહિક્કાભિષ્યન્દિનાં શુભમ્||૧૧૫|| ખરાશ્વોષ્ટ્રવરાહાણાં મેષસ્ય ચ ગજસ્ય ચ| શકૃદ્રસં બહુકફે ચૈકૈકં મધુના પિબેત્||૧૧૬|| ક્ષારં ચાપ્યશ્વગન્ધાયા લિહ્યાન્ના ક્ષૌદ્રસર્પિષા| મયૂરપાદનાલં વા શકલં શલ્લકસ્ય વા||૧૧૭|| શ્વાવિજ્જાણ્ડકચાષાણાં રોમાણિ કુરરસ્ય વા| શૃઙ્ગ્યેકદ્વિશફાનાં વા ચર્માસ્થીનિ ખુરાંસ્તથા||૧૧૮|| સર્વાણ્યેકૈકશો વાઽપિ દગ્ધ્વા ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| ચૂર્ણં લીઢ્વા જયેત્ કાસં હિક્કાં શ્વાસં ચ દારુણમ્||૧૧૯|| એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ | તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થં દેયા લેહા ન નિષ્કફે||૧૨૦||
दशमूलस्य वा क्वाथमथवा देवदारुणः| तृषितो मदिरां वाऽपि हिक्काश्वासी पिबेन्नरः||१०५|| पाठां मधुरसां रास्नां सरलं देवदारु च| प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य सुरामण्डे निधापयेत्||१०६|| तं मन्दलवणं कृत्वा भिषक् प्रसृतसम्मितम्| पाययेत्तु ततो हिक्का श्वासश्चैवोपशाम्यति||१०७|| हिङ्गु सौवर्चलं कोलं समङ्गां पिप्पलीं बलाम्| मातुलुङ्गरसे पिष्टमारनालेन वा पिबेत्||१०८|| सौवर्चलं नागरं च भार्गीं द्विशर्करायुतम्| उष्णाम्बुना पिबेदेतद्धिक्काश्वासविकारनुत्||१०९|| भार्गीनागरयोः कल्कं मरिचक्षारयोस्तथा| पीतद्रुचित्रकास्फोतामूर्वाणां चाम्बुना पिबेत्||११०|| मधूलिका तुगाक्षीरी नागरं पिप्पली तथा| उत्कारिका घृते सिद्धा श्वासे पित्तानुबन्धजे||१११|| श्वाविधं शशमांसं च शल्लकस्य च शोणितम्| पिप्पलीघृतसिद्धानि श्वासे वातानुबन्धजे||११२|| सुवर्चलारसो दुग्धं घृतं त्रिकटुकान्वितम्| शाल्योदनस्यानुपानं वातपित्तानुगे हितम्||११३|| शिरीषपुष्पस्वरसः सप्तपर्णस्य वा पुनः| पिप्पलीमधुसंयुक्तः कफपित्तानुगे मतः||११४|| मधुकं पिप्पलीमूलं गुडो गोश्वशकृद्रसः | घृतं क्षौद्रं कासश्वासहिक्काभिष्यन्दिनां शुभम्||११५|| खराश्वोष्ट्रवराहाणां मेषस्य च गजस्य च| शकृद्रसं बहुकफे चैकैकं मधुना पिबेत्||११६|| क्षारं चाप्यश्वगन्धाया लिह्यान्ना क्षौद्रसर्पिषा| मयूरपादनालं वा शकलं शल्लकस्य वा||११७|| श्वाविज्जाण्डकचाषाणां रोमाणि कुररस्य वा| शृङ्ग्येकद्विशफानां वा चर्मास्थीनि खुरांस्तथा||११८|| सर्वाण्येकैकशो वाऽपि दग्ध्वा क्षौद्रघृतान्वितम्| चूर्णं लीढ्वा जयेत् कासं हिक्कां श्वासं च दारुणम्||११९|| एते हि कफसंरुद्धगतिप्राणप्रकोपजाः | तस्मात्तन्मार्गशुद्ध्यर्थं देया लेहा न निष्कफे||१२०||
🔊 Audio coming soon
આસ્ફોતા અપરમલ્લિકેતિ ખ્યાતા| મધૂલિકા અલ્પગોધૂમાઃ| શ્વાવિધમિતિ શલ્લકસ્ય માંસમ્| મયૂરપાદનાલમિતિ નાલં મયૂરપિચ્છસ્યૈવ નાલમ્| ઘૃતમત્ર પ્રસ્થમાનમ્| શકલમિતિ મત્સ્યશકલાકારમ્| જાણ્ડકઃ મરુદેશોદ્ભવઃ પ્રાણી પૃષ્ઠમાત્રે સઙ્કોચમુપયાતિ| એકોઽદ્વિવિધાભિન્નઃ શફો યેષાં તે એકશફા અશ્વાદયઃ, દ્વિશફા હરિણાદયઃ| તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થમિતિ પ્રાણમાર્ગશુદ્ધ્યર્થમ્||૧૦૫-૧૨૦||
Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122
કાસિને ચ્છર્દનં દદ્યાત્ સ્વરભઙ્ગે ચ બુદ્ધિમાન્| વાતશ્લેષ્મહરૈર્યુક્તં તમકે તુ વિરેચનમ્||૧૨૧|| ઉદીર્યતે ભૃશતરં માર્ગરોધાદ્વહજ્જલમ્| યથા તથાઽનિલસ્તસ્ય માર્ગં નિત્યં વિશોધયેત્||૧૨૨||
कासिने च्छर्दनं दद्यात् स्वरभङ्गे च बुद्धिमान्| वातश्लेष्महरैर्युक्तं तमके तु विरेचनम्||१२१|| उदीर्यते भृशतरं मार्गरोधाद्वहज्जलम्| यथा तथाऽनिलस्तस्य मार्गं नित्यं विशोधयेत्||१२२||
🔊 Audio coming soon
કાસિન ઇતિ હિક્કાશ્વાસયુક્ત એવ કાસી| ઉદીર્યત ઇત્યાદૌ અનિલઃ કફમાર્ગનિરોધાદુદીર્યત ઇતિ દર્શયતિ||૧૨૧-૧૨૨||
Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124
શટીચોરકજીવન્તીત્વઙ્મુસ્તં પુષ્કરાહ્વયમ્| સુરસં તામલક્યેલા પિપ્પલ્યગુરુ નાગરમ્||૧૨૩|| વાલકં ચ સમં ચૂર્ણં કૃત્વાઽષ્ટગુણશર્કરમ્| સર્વથા તમકે શ્વાસે હિક્કાયાં ચ પ્રયોજયેત્||૧૨૪||
शटीचोरकजीवन्तीत्वङ्मुस्तं पुष्कराह्वयम्| सुरसं तामलक्येला पिप्पल्यगुरु नागरम्||१२३|| वालकं च समं चूर्णं कृत्वाऽष्टगुणशर्करम्| सर्वथा तमके श्वासे हिक्कायां च प्रयोजयेत्||१२४||
🔊 Audio coming soon
શટીત્યાદિકે સમં ચૂર્ણમિતિ વાલકાન્તં દ્રવ્યં સમમ્| અષ્ટગુણશર્કરમિતિ એકભાગાપેક્ષયાઽષ્ટગુણશર્કરમ્| સર્વથેતિ પાનભોજનલેહાદિષુ||૧૨૩-૧૨૪||
Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128
મુક્તાપ્રવાલવૈદૂર્યશઙ્ખસ્ફટિકમઞ્જનમ્| સસારગન્ધકાચાર્કસૂક્ષ્મૈલાલવણદ્વયમ્ ||૧૨૫|| તામ્રાયોરજસી રૂપ્યં સસૌગન્ધિકસીસકમ્ | જાતીફલં શણાદ્બીજમપામાર્ગસ્ય તણ્ડુલાઃ||૧૨૬|| એષાં પાણિતલં ચૂર્ણં તુલ્યાનાં ક્ષૌદ્રસર્પિષા| હિક્કાં શ્વાસં ચ કાસં ચ લીઢમાશુ નિયચ્છતિ||૧૨૭|| અઞ્જનાત્તિમિરં કાચં નીલિકાં પુષ્પકં તમઃ| મલ્યં કણ્ડૂમભિષ્યન્દમર્મ ચૈવ પ્રણાશયેત્||૧૨૮|| ઇતિ મુક્તાદ્યં ચૂર્ણમ્|
मुक्ताप्रवालवैदूर्यशङ्खस्फटिकमञ्जनम्| ससारगन्धकाचार्कसूक्ष्मैलालवणद्वयम् ||१२५|| ताम्रायोरजसी रूप्यं ससौगन्धिकसीसकम् | जातीफलं शणाद्बीजमपामार्गस्य तण्डुलाः||१२६|| एषां पाणितलं चूर्णं तुल्यानां क्षौद्रसर्पिषा| हिक्कां श्वासं च कासं च लीढमाशु नियच्छति||१२७|| अञ्जनात्तिमिरं काचं नीलिकां पुष्पकं तमः| मल्यं कण्डूमभिष्यन्दमर्म चैव प्रणाशयेत्||१२८|| इति मुक्ताद्यं चूर्णम्|
🔊 Audio coming soon
મુક્તેત્યાદૌ સસારઃ સ્ફટિક એવ| લવણદ્વયં સૌવર્ચલં સૈન્ધવં ચ| સૌગન્ધ્યં માણિક્યભેદઃ| સીસકં સૌવીરાઞ્જનં, કેચિત્ કસેરુકમિષન્નીલપીતમણિમાહુઃ| પાણિતલં કર્ષઃ| મલ્યમિતિ મલદિગ્ધાક્ષિતામ્||૧૨૫-૧૨૮||
Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134
શટીપુષ્કરમૂલાનાં ચૂર્ણમામલકસ્ય ચ| મધુના સંયુતં લેહ્યં ચૂર્ણં વા કાલલોહજમ્||૧૨૯|| સશર્કરાં તામલકીં દ્રાક્ષાં ગોશ્વશકૃદ્રસમ્| તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ પ્રાશયેન્નાવયેત્તથા||૧૩૦|| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| નાવયેચ્ચન્દનં વાઽપિ નારીક્ષીરેણ સંયુતમ્||૧૩૧|| સુખોષ્ણં ઘૃતમણ્ડં વા સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્| નાવયેન્માક્ષિકીં વિષ્ઠામલક્તકરસેન વા||૧૩૨|| નારીક્ષીરેણ સિદ્ધં વા સર્પિર્મધુરકૈરપિ| પીતં નસ્તો નિષિક્તં વા સદ્યો હિક્કાં નિયચ્છતિ||૧૩૩|| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાદ્ધિક્કિનાં પયઃ| પાને નસ્તઃક્રિયાયાં વા શર્કરામધુસંયુતમ્||૧૩૪||
शटीपुष्करमूलानां चूर्णमामलकस्य च| मधुना संयुतं लेह्यं चूर्णं वा काललोहजम्||१२९|| सशर्करां तामलकीं द्राक्षां गोश्वशकृद्रसम्| तुल्यं गुडं नागरं च प्राशयेन्नावयेत्तथा||१३०|| लशुनस्य पलाण्डोर्वा मूलं गृञ्जनकस्य वा| नावयेच्चन्दनं वाऽपि नारीक्षीरेण संयुतम्||१३१|| सुखोष्णं घृतमण्डं वा सैन्धवेनावचूर्णितम्| नावयेन्माक्षिकीं विष्ठामलक्तकरसेन वा||१३२|| नारीक्षीरेण सिद्धं वा सर्पिर्मधुरकैरपि| पीतं नस्तो निषिक्तं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति||१३३|| सकृदुष्णं सकृच्छीतं व्यत्यासाद्धिक्किनां पयः| पाने नस्तःक्रियायां वा शर्करामधुसंयुतम्||१३४||
🔊 Audio coming soon
કાલલોહો લોહ એવ, કેચિત્તીક્ષ્ણં લોહં વર્ણયન્તિ| ગૃઞ્જનકં લોહિતપલાણ્ડુઃ| માક્ષિકીમિતિ મક્ષિકાભવામ્| મધુરકૈરિતિ જીવનીયૈઃ| સકૃદિતિ કદાચિત્| વ્યત્યાસાદિતિ વિપર્યાસાત્; ઉષ્ણં પયઃ કૃત્વા શીતં કર્તવ્યમ્| મધુસંયોગશ્ચાત્ર વિરુદ્ધત્વાદુષ્ણે ન કર્તવ્યઃ||૧૨૯-૧૩૪||
Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141
અધોભાગૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સદ્યો હિક્કાં નિયચ્છતિ| પિપ્પલીમધુયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ||૧૩૫|| લાજાલાક્ષામધુદ્રાક્ષાપિપ્પલ્યશ્વશકૃદ્રસાન્| લિહ્યાત્ કોલમધુદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા||૧૩૬|| શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસો વિસ્માપનં ભયમ્| ક્રોધહર્ષપ્રિયોદ્વેગા હિક્કાપ્રચ્યાવના મતાઃ||૧૩૭|| હિક્કાશ્વાસવિકારાણાં નિદાનં યત્ પ્રકીર્તિતમ્| વર્જ્યમારોગ્યકામૈસ્તદ્ધિક્કાશ્વાસવિકારિભિઃ||૧૩૮|| હિક્કાશ્વાસાનુબન્ધા યે શુષ્કોરઃકણ્ઠતાલુકાઃ| પ્રકૃત્યા રૂક્ષદેહાશ્ચ સર્પિર્ભિસ્તાનુપાચરેત્||૧૩૯|| દશમૂલરસે સર્પિર્દધિમણ્ડે ચ સાધયેત્| કૃષ્ણાસૌવર્ચલક્ષારવયઃસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ||૧૪૦|| કાયસ્થયા ચ તત્ પાનાદ્ધિક્કાશ્વાસૌ પ્રણાશયેત્|૧૪૧|
अधोभागैर्घृतं सिद्धं सद्यो हिक्कां नियच्छति| पिप्पलीमधुयुक्तौ वा रसौ धात्रीकपित्थयोः||१३५|| लाजालाक्षामधुद्राक्षापिप्पल्यश्वशकृद्रसान्| लिह्यात् कोलमधुद्राक्षापिप्पलीनागराणि वा||१३६|| शीताम्बुसेकः सहसा त्रासो विस्मापनं भयम्| क्रोधहर्षप्रियोद्वेगा हिक्काप्रच्यावना मताः||१३७|| हिक्काश्वासविकाराणां निदानं यत् प्रकीर्तितम्| वर्ज्यमारोग्यकामैस्तद्धिक्काश्वासविकारिभिः||१३८|| हिक्काश्वासानुबन्धा ये शुष्कोरःकण्ठतालुकाः| प्रकृत्या रूक्षदेहाश्च सर्पिर्भिस्तानुपाचरेत्||१३९|| दशमूलरसे सर्पिर्दधिमण्डे च साधयेत्| कृष्णासौवर्चलक्षारवयःस्थाहिङ्गुचोरकैः||१४०|| कायस्थया च तत् पानाद्धिक्काश्वासौ प्रणाशयेत्|१४१|
🔊 Audio coming soon
અધોભાગૈરિતિ વિરેચનદ્રવ્યૈઃ| દશમૂલીત્યાદૌ દધિમણ્ડઃ મસ્તુઃ| દશમૂલક્વાથદધિમણ્ડાનાં ચ મિલિત્વા ચાતુર્ગુણ્યમ્| વયસ્થા બ્રાહ્મી| કાયસ્થા સુરસા||૧૩૫-૧૪૦||-
Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144
તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી||૧૪૧|| ભૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શટી| સૌવર્ચલં તામલકી સૈન્ધવં બિલ્વપેશિકા||૧૪૨|| તાલીસપત્રં જીવન્તી વચા તૈરક્ષસમ્મિતૈઃ| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્તોયે ચતુર્ગુણે||૧૪૩|| એતદ્યથાબલં પીત્વા હિક્કાશ્વાસૌ જયેન્નરઃ| શોથાનિલાર્શોગ્રહણીહૃત્પાર્શ્વરુજ એવ ચ||૧૪૪|| ઇતિ તેજોવત્યાદિઘૃતમ્|
तेजोवत्यभया कुष्ठं पिप्पली कटुरोहिणी||१४१|| भूतीकं पौष्करं मूलं पलाशश्चित्रकः शटी| सौवर्चलं तामलकी सैन्धवं बिल्वपेशिका||१४२|| तालीसपत्रं जीवन्ती वचा तैरक्षसम्मितैः| हिङ्गुपादैर्घृतप्रस्थं पचेत्तोये चतुर्गुणे||१४३|| एतद्यथाबलं पीत्वा हिक्काश्वासौ जयेन्नरः| शोथानिलार्शोग्रहणीहृत्पार्श्वरुज एव च||१४४|| इति तेजोवत्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
તેજોવત્યાદૌ તેજોવતી ચવિકા| હિઙ્ગુપાદૈરિત્યત્ર હિઙ્ગુપાદશબ્દેન હિઙ્ગુ એકકર્ષાપેક્ષયા શાણમાનં ગૃહ્યતે| તથાહિ અયમેવ યોગો હારીતેન “તેજોવતી” ઇત્યાદિના પઠિત્વા ઉક્તઃ- “કલ્કૈસ્તૈરક્ષસમ્મિતૈઃ| હિઙ્ગુશાણેન સંયુક્તૈર્ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્” ઇત્યાદિ||૧૪૧-૧૪૪||
Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146
મનઃશિલાસર્જરસલાક્ષારજનિપદ્મકૈઃ| મઞ્જિષ્ઠૈલૈશ્ચ કર્ષાંશૈઃ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ધિતઃ||૧૪૫|| જીવનીયોપસિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રં લેહયેદ્ધૃતમ્| ત્ર્યૂષણં દાધિકં વાઽપિ પિબેદ્વાસાઘૃતં તથા||૧૪૬|| ઇતિ મનઃશિલાદિઘૃતમ્|
मनःशिलासर्जरसलाक्षारजनिपद्मकैः| मञ्जिष्ठैलैश्च कर्षांशैः प्रस्थः सिद्धो घृताद्धितः||१४५|| जीवनीयोपसिद्धं वा सक्षौद्रं लेहयेद्धृतम्| त्र्यूषणं दाधिकं वाऽपि पिबेद्वासाघृतं तथा||१४६|| इति मनःशिलादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
વાસાઘૃતમિતિ ગુલ્મોક્તમ્| ત્ર્યૂષણમિતિ “ત્ર્યૂષણં ત્રિફલાં” (ચિ.અ.૧૮) ઇત્યાદિના ત્ર્યૂષણસઞ્જ્ઞયૈવ કાસચિકિત્સિતે વક્ષ્યમાણમ્||૧૪૫-૧૪૬||
Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150
યત્કિઞ્ચિત્ કફવાતઘ્નમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્| ભેષજં પાનમત્રં વા તદ્ધિતં શ્વાસહિક્કિને||૧૪૭|| વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાઽનિલાપહમ્| કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયોઽનિલાપહમ્||૧૪૮|| સર્વેષાં બૃંહણે હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્| નાત્યર્થં શમનેઽપાયો ભૃશોઽશક્યશ્ચ કર્શને||૧૪૯|| તસ્માચ્છુદ્ધાનશુદ્ધાંશ્ચ શમનૈર્બૃંહણૈરપિ| હિક્કાશ્વાસાર્દિતાઞ્જન્તૂન્ પ્રાયશઃ સમુપાચરેત્||૧૫૦||
यत्किञ्चित् कफवातघ्नमुष्णं वातानुलोमनम्| भेषजं पानमत्रं वा तद्धितं श्वासहिक्किने||१४७|| वातकृद्वा कफहरं कफकृद्वाऽनिलापहम्| कार्यं नैकान्तिकं ताभ्यां प्रायः श्रेयोऽनिलापहम्||१४८|| सर्वेषां बृंहणे ह्यल्पः शक्यश्च प्रायशो भवेत्| नात्यर्थं शमनेऽपायो भृशोऽशक्यश्च कर्शने||१४९|| तस्माच्छुद्धानशुद्धांश्च शमनैर्बृंहणैरपि| हिक्काश्वासार्दिताञ्जन्तून् प्रायशः समुपाचरेत्||१५०||
🔊 Audio coming soon
અનુક્તચિકિત્સાપક્ષગ્રહણાર્થમાહ- યત્કિઞ્ચિદિત્યાદિ| અનૈકાન્તિકં કર્તવ્યવિધિમાહ- વાતકૃદિત્યાદિ| અત્ર હિક્કાશ્વાસયોશ્ચિકિત્સિતે વિધિત્રયં- તત્ર તાવત્ કફવાતહરં પ્રધાનમેવોક્તં, યત્તુ અવશિષ્ટં તત્ર દોષસ્ય વિદ્યમાનતયા અનૈકાન્તેન કરણં જ્ઞેયમ્, એવમુક્તેઽપિ અનૈકાન્તેન ચિકિત્સાદ્વયકરણે વાતહરસ્યૈવ પ્રાધાન્યં જ્ઞેયમ્| તાભ્યામિત્યાદિ| અનિલાપહં ચ બૃંહણં સમાનં ભવતિ| તત્રોપપત્તિમાહ- સર્વેષામિત્યાદિના| ગદાન્તરાનપિ જ્વરાદીન્ હિક્કાશ્વાસવદ્બૃંહણાર્હાનાહ- બૃંહણે ક્રિયમાણે હ્યલ્પોઽપાયો ભવતિ; શક્યઃ પ્રતીકારો ભવતિ, બૃંહણજનિતબલાનાં સુખજયવ્યાપત્તિકત્વાદિતિ ભાવઃ| શમને તુ નાત્યર્થમપાયો ભવતિ| કર્શને તુ ક્રિયમાણેઽશક્યોઽપાયો ભવતિ ભૃશશ્ચ ભવતિ| અશક્ય ઇતિ અસાધ્યઃ| એતદપિ કર્શનેન અલ્પબલે પુરુષે ભેષજાદિના રોગજયસ્ય દુઃશકત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્| અત એવ શમનૈર્બૃહણૈરિતિ ઉપસંહારં કરિષ્યતિ| કિંવા બૃંહણરૂપે શમને ક્રિયમાણે નાવશ્યમપાયો ભવતિ, ભવન્નપિ અલ્પઃ શક્યશ્ચ ભવતિ, કર્શને તુ ક્રિયમાણે અપાયો ભવતીતિ યોજ્યમ્| ન્યાયોપપાદિતં બૃંહણશમનં બૃંહણં વા પ્રાયઃ કર્તવ્યતયોપસંહરન્નાહ- તસ્માદિત્યાદિ| અત્ર શમનમશુદ્ધવિષયં, બૃંહણં ચ શુદ્ધવિષયં કેચિદાહુઃ; શમનસ્યૈવ તુ બૃંહણત્વં કેચિદુદાહરન્તિ||૧૪૭-૧૫૦||
Adhikarana 37 (151) · Śloka 151
તત્ર શ્લોકઃ- દુર્જયત્વે સમુત્પત્તૌ ક્રિયૈકત્વે ચ કારણમ્| લિઙ્ગં પથ્યં ચ હિક્કાનાં શ્વાસાનાં ચેહ દર્શિતમ્||૧૫૧||
तत्र श्लोकः- दुर्जयत्वे समुत्पत्तौ क्रियैकत्वे च कारणम्| लिङ्गं पथ्यं च हिक्कानां श्वासानां चेह दर्शितम्||१५१||
🔊 Audio coming soon
દુર્જય ઇત્યાદિકોઽધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૧૫૧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने हिक्काश्वासचिकित्सितं नाम सप्तदशोऽध्यायः||१७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||