23. hikkāśvāsacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-7) · Śloka 7

વેદલોકાર્થતત્ત્વજ્ઞમાત્રેયમૃષિમુત્તમમ્| અપૃચ્છત્ સંશયં ધીમાનગ્નિવેશઃ કૃતાઞ્જલિઃ||૩|| ય ઇમે દ્વિવિધાઃ પ્રોક્તાસ્ત્રિદોષાસ્ત્રિપ્રકોપણાઃ| રોગા નાનાત્મકાસ્તેષાં કસ્કો ભવતિ દુર્જયઃ||૪|| અગ્નિવેશસ્ય તદ્વાક્યં શ્રુત્વા મતિમતાં વરઃ| ઉવાચ પરમપ્રીતઃ પરમાર્થવિનિશ્ચયમ્||૫|| કામં પ્રાણહરા રોગા બહવો ન તુ તે તથા| યથા શ્વાસશ્ચ હિક્કા ચ પ્રાણાનાશુ નિકૃન્તતઃ||૬|| અન્યૈરપ્યુપસૃષ્ટસ્ય રોગૈર્જન્તોઃ પૃથગ્વિધૈઃ| અન્તે સઞ્જાયતે હિક્કા શ્વાસો વા તીવ્રવેદનઃ||૭||

Adhikarana 3 (8-9) · Śloka 9

કફવાતાત્મકાવેતૌ પિત્તસ્થાનસમુદ્ભવૌ| હૃદયસ્ય રસાદીનાં ધાતૂનાં ચોપશોષણૌ||૮|| તસ્માત્ સાધારણાવેતૌ મતૌ પરમદુર્જયૌ| મિથ્યોપચરિતૌ ક્રુદ્ધૌ હત આશીવિષાવિવ||૯||

Adhikarana 4 (10-16) · Śloka 16

પૃથક્ પઞ્ચવિધાવેતૌ નિર્દિષ્ટૌ રોગસઙ્ગ્રહે| તયોઃ શૃણુ સમુત્થાનં લિઙ્ગં ચ સભિષગ્જિતમ્||૧૦|| રજસા ધૂમવાતાભ્યાં શીતસ્થાનામ્બુસેવનાત્| વ્યાયામાદ્ગ્રામ્યધર્માધ્વરૂક્ષાન્નવિષમાશનાત્||૧૧|| આમપ્રદોષાદાનાહાદ્રૌક્ષ્યાદત્યપતર્પણાત્| દૌર્બલ્યાન્મર્મણો ઘાતાદ્દ્વન્દ્વાચ્છુદ્ધ્યતિયોગતઃ||૧૨|| અતીસારજ્વરચ્છર્દિપ્રતિશ્યાયક્ષતક્ષયાત્| રક્તપિત્તાદુદાવર્તાદ્વિસૂચ્યલસકાદપિ||૧૩|| પાણ્ડુરોગાદ્વિષાચ્ચૈવ પ્રવર્તેતે ગદાવિમૌ| નિષ્પાવમાષપિણ્યાકતિલતૈલનિષેવણાત્||૧૪|| પિષ્ટશાલૂકવિષ્ટમ્ભિવિદાહિગુરુભોજનાત્| જલજાનૂપપિશિતદધ્યામક્ષીરસેવનાત્||૧૫|| અભિષ્યન્દ્યુપચારાચ્ચ શ્લેષ્મલાનાં ચ સેવનાત્| કણ્ઠોરસઃ પ્રતીઘાતાદ્વિબન્ધૈશ્ચ પૃથગ્વિધૈઃ||૧૬||

Adhikarana 5 (17) · Śloka 18

મારુતઃ પ્રાણવાહીનિ સ્રોતાંસ્યાવિશ્ય કુપ્યતિ| ઉરઃસ્થઃ કફમુદ્ધૂય હિક્કાશ્વાસાન્ કરોતિ સઃ||૧૭|| ઘોરાન્ પ્રાણોપરોધાય પ્રાણિનાં પઞ્ચ પઞ્ચ ચ|૧૮|

Adhikarana 6 (18-20) · Śloka 20

ઉભયોઃ પૂર્વરૂપાણિ શૃણુ વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્||૧૮|| કણ્ઠોરસોર્ગુરુત્વં ચ વદનસ્ય કષાયતા| હિક્કાનાં પૂર્વરૂપાણિ કુક્ષેરાટોપ એવ ચ||૧૯|| આનાહઃ પાર્શ્વશૂલં ચ પીડનં હૃદયસ્ય ચ| પ્રાણસ્ય ચ વિલોમત્વં શ્વાસાનાં પૂર્વલક્ષણમ્||૨૦||

Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26

પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ સકફોઽનિલઃ| હિક્કાઃ કરોતિ સંરુધ્ય તાસાં લિઙ્ગં પૃથક્ શૃણુ||૨૧|| ક્ષીણમાંસબલપ્રાણતેજસઃ સકફોઽનિલઃ| ગૃહીત્વા સહસા કણ્ઠમુચ્ચૈર્ઘોષવતીં ભૃશમ્||૨૨|| કરોતિ સતતં હિક્કામેકદ્વિત્રિગુણં તથા| પ્રાણઃ સ્રોતાંસિ મર્માણિ સંરુધ્યોષ્માણમેવ ચ||૨૩|| સઞ્જ્ઞાં મુષ્ણાતિ ગાત્રાણાં સ્તમ્ભં સઞ્જનયત્યપિ| માર્ગં ચૈવાન્નપાનાનાં રુણદ્ધ્યુપહતસ્મૃતેઃ||૨૪|| સાશ્રુવિપ્લુતનેત્રસ્ય સ્તબ્ધશઙ્ખચ્યુતભ્રુવઃ| સક્તજલ્પપ્રલાપસ્ય નિર્વૃતિં નાધિગચ્છતઃ||૨૫|| મહામૂલા મહાવેગા મહાશબ્દા મહાબલા| મહાહિક્કેતિ સા નૄણાં સદ્યઃ પ્રાણહરા મતા||૨૬|| ઇતિ મહાહિક્કા|

Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30

હિક્કતે યઃ પ્રવૃદ્ધસ્તુ કૃશો દીનમના નરઃ| જર્જરેણોરસા કૃચ્છ્રં ગમ્ભીરમનુનાદયન્||૨૭|| સઞ્જૃમ્ભન્ સઙ્ક્ષિપંશ્ચૈવ તથાઽઙ્ગાનિ પ્રસારયન્| પાર્શ્વે ચોભે સમાયમ્ય કૂજન્ સ્તમ્ભરુગર્દિતઃ||૨૮|| નાભેઃ પક્વાશયાદ્વાઽપિ હિક્કા ચાસ્યોપજાયતે| ક્ષોભયન્તી ભૃશં દેહં નામયન્તીવ તામ્યતઃ||૨૯|| રુણદ્ધ્યુચ્છ્વાસમાર્ગં તુ પ્રનષ્ટબલચેતસઃ| ગમ્ભીરા નામ સા તસ્ય હિક્કા પ્રાણાન્તિકી મતા||૩૦|| ઇતિ ગમ્ભીરા હિક્કા|

Adhikarana 9 (31-33) · Śloka 33

વ્યપેતા જાયતે હિક્કા યાઽન્નપાને ચતુર્વિધે| આહારપરિણામાન્તે ભૂયશ્ચ લભતે બલમ્||૩૧|| પ્રલાપવમ્યતીસારતૃષ્ણાર્તસ્ય વિચેતસઃ| જૃમ્ભિણો વિપ્લુતાક્ષસ્ય શુષ્કાસ્યસ્ય વિનામિનઃ||૩૨|| પર્યાધ્માતસ્ય હિક્કા યા જત્રુમૂલાદસન્તતા| સા વ્યપેતેતિ વિજ્ઞેયા હિક્કા પ્રાણોપરોધિની||૩૩|| ઇતિ વ્યપેતા હિક્કા|

Adhikarana 10 (34-37) · Śloka 37

ક્ષુદ્રવાતો યદા કોષ્ઠાદ્વ્યાયામપરિઘટ્ટિતઃ| કણ્ઠે પ્રપદ્યતે હિક્કાં તદા ક્ષુદ્રાં કરોતિ સઃ||૩૪|| અતિદુઃખા ન સા ચોરઃશિરોમર્મપ્રબાધિની| ન ચોચ્છ્વાસાન્નપાનાનાં માર્ગમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ||૩૫|| વૃદ્ધિમાયસ્યતો યાતિ ભુક્તમાત્રે ચ માર્દવમ્| યતઃ પ્રવર્તતે પૂર્વં તત એવ નિવર્તતે||૩૬|| હૃદયં ક્લોમ કણ્ઠં ચ તાલુકં ચ સમાશ્રિતા| મૃદ્વી સા ક્ષુદ્રહિક્કેતિ નૃણાં સાધ્યા પ્રકીર્તિતા||૩૭|| ઇતિ ક્ષુદ્રહિક્કા|

Adhikarana 11 (38-41) · Śloka 41

સહસાઽત્યભ્યવહૃતૈઃ પાનાન્નૈઃ પીડિતોઽનિલઃ| ઊર્ધ્વં પ્રપદ્યતે કોષ્ઠાન્મદ્યૈર્વાઽતિમદપ્રદૈઃ||૩૮|| તથાઽતિરોષભાષ્યાધ્વહાસ્યભારાતિવર્તનૈઃ| વાયુઃ કોષ્ઠગતો ધાવન્ પાનભોજ્યપ્રપીડિતઃ||૩૯|| ઉરઃસ્રોતઃ સમાવિશ્ય કુર્યાદ્ધિક્કાં તતોઽન્નજામ્| તથા શનૈરસમ્બન્ધં ક્ષુવંશ્ચાપિ સ હિક્કતે||૪૦|| ન મર્મબાધાજનની નેન્દ્રિયાણાં પ્રબાધિની| હિક્કા પીતે તથા ભુક્તે શમં યાતિ ચ સાઽન્નજા||૪૧|| ઇત્યન્નજા હિક્કા|

Adhikarana 12 (42-44) · Śloka 44

અતિસઞ્ચિતદોષસ્ય ભક્તચ્છેદકૃશસ્ય ચ| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાતિવ્યવાયિનઃ||૪૨|| આસાં યા સા સમુત્પન્ના હિક્કા હન્ત્યાશુ જીવિતમ્| યમિકા ચ પ્રલાપાર્તિતૃષ્ણામોહસમન્વિતા||૪૩|| અક્ષીણશ્ચાપ્યદીનશ્ચ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિયશ્ચ યઃ| તસ્ય સાધયિતું શક્યા યમિકા હન્ત્યતોઽન્યથા||૪૪||

Adhikarana 13 (45) · Śloka 45

યદા સ્રોતાંસિ સંરુધ્ય મારુતઃ કફપૂર્વકઃ| વિષ્વગ્વ્રજતિ સંરુદ્ધસ્તદા શ્વાસાન્કરોતિ સઃ||૪૫||

Adhikarana 14 (46-48) · Śloka 48

ઉદ્ધૂયમાનવાતો યઃ શબ્દવહુઃખિતો નરઃ| ઉચ્ચૈઃ શ્વસિતિ સંરુદ્ધો મત્તર્ષભ ઇવાનિશમ્||૪૬|| પ્રનષ્ટજ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્તથા વિભ્રાન્તલોચનઃ| વિકૃતાક્ષ્યાનનો બદ્ધમૂત્રવર્ચા વિશીર્ણવાક્||૪૭|| દીનઃ પ્રશ્વસિતં ચાસ્ય દૂરાદ્વિજ્ઞાયતે ભૃશમ્| મહાશ્વાસોપસૃષ્ટઃ સ ક્ષિપ્રમેવ વિપદ્યતે||૪૮|| ઇતિ મહાશ્વાસઃ|

Adhikarana 15 (49-51) · Śloka 51

દીર્ઘં શ્વસિતિ યસ્તૂર્ધ્વં ન ચ પ્રત્યાહરત્યધઃ| શ્લેષ્માવૃતમુખસ્રોતાઃ ક્રુદ્ધગન્ધવહાર્દિતઃ||૪૯|| ઊર્ધ્વદૃષ્ટિર્વિપશ્યંશ્ચ વિભ્રાન્તાક્ષ ઇતસ્તતઃ| પ્રમુહ્યન્ વેદનાર્તશ્ચ શુષ્કાસ્યોઽરતિપીડિતઃ||૫૦|| ઊર્ધ્વશ્વાસે પ્રકુપિતે હ્યધઃશ્વાસો નિરુધ્યતે| મુહ્યતસ્તામ્યતશ્ચોર્ધ્વં શ્વાસસ્તસ્યૈવ હન્ત્યસૂન્||૫૧|| ઇત્યૂર્ધ્વશ્વાસઃ|

Adhikarana 16 (52-54) · Śloka 54

યસ્તુ શ્વસિતિ વિચ્છિન્નં સર્વપ્રાણેન પીડિતઃ| ન વા શ્વસિતિ દુઃખાર્તો મર્મચ્છેદરુગર્દિતઃ||૫૨|| આનાહસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો દહ્યમાનેન બસ્તિના| વિપ્લુતાક્ષઃ પરિક્ષીણઃ શ્વસન્ રક્તૈકલોચનઃ||૫૩|| વિચેતાઃ પરિશુષ્કાસ્યો વિવર્ણઃ પ્રલપન્નરઃ| છિન્નશ્વાસેન વિચ્છિન્નઃ સ શીઘ્રં પ્રજહાત્યસૂન્||૫૪|| ઇતિ છિન્નશ્વાસઃ|

Adhikarana 17 (55-62) · Śloka 62

પ્રતિલોમં યદા વાયુઃ સ્રોતાંસિ પ્રતિપદ્યતે| ગ્રીવાં શિરશ્ચ સઙ્ગૃહ્ય શ્લેષ્માણં સમુદીર્ય ચ||૫૫|| કરોતિ પીનસં તેન રુદ્ધો ઘુર્ઘુરુકં તથા| અતીવ તીવ્રવેગં ચ શ્વાસં પ્રાણપ્રપીડકમ્||૫૬|| પ્રતામ્યત્યતિવેગાચ્ચ કાસતે સન્નિરુધ્યતે| પ્રમોહં કાસમાનશ્ચ સ ગચ્છતિ મુહુર્મુહુઃ||૫૭|| શ્લેષ્મણ્યમુચ્યમાને તુ ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ| તસ્યૈવ ચ વિમોક્ષાન્તે મુહૂર્તં લભતે સુખમ્||૫૮|| અથાસ્યોદ્ધ્વંસતે કણ્ઠઃ કૃચ્છ્રાચ્છક્નોતિ ભાષિતુમ્| ન ચાપિ નિદ્રાં લભતે શયાનઃ શ્વાસપીડિતઃ||૫૯|| પાર્શ્વે તસ્યાવગૃહ્ણાતિ શયાનસ્ય સમીરણઃ| આસીનો લભતે સૌખ્યમુષ્ણં ચૈવાભિનન્દતિ||૬૦|| ઉચ્છ્રિતાક્ષો લલાટેન સ્વિદ્યતા ભૃશમર્તિમાન્| વિશુષ્કાસ્યો મુહુઃ શ્વાસો મુહુશ્ચૈવાવધમ્યતે||૬૧|| મેઘામ્બુશીતપ્રાગ્વાતૈઃ શ્લેષ્મલૈશ્ચાભિવર્ધતે| સ યાપ્યસ્તમકશ્વાસઃ સાધ્યો વા સ્યાન્નવોત્થિતઃ||૬૨|| ઇતિ તમકશ્વાસઃ|

Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64

જ્વરમૂર્ચ્છાપરીતસ્ય વિદ્યાત્ પ્રતમકં તુ તમ્| ઉદાવર્તરજોઽજીર્ણક્લિન્નકાયનિરોધજઃ||૬૩|| તમસા વર્ધતેઽત્યર્થં શીતૈશ્ચાશુ પ્રશામ્યતિ| મજ્જતસ્તમસીવાઽસ્ય વિદ્યાત્ સન્તમકં તુ તમ્||૬૪|| ઇતિ પ્રતમકસન્તમકશ્વાસૌ|

Adhikarana 19 (65-67) · Śloka 68

રૂક્ષાયાસોદ્ભવઃ કોષ્ઠે ક્ષુદ્રો વાત ઉદીરયન્| ક્ષુદ્રશ્વાસો ન સોઽત્યર્થં દુઃખેનાઙ્ગપ્રબાધકઃ||૬૫|| હિનસ્તિ ન સ ગાત્રાણિ ન ચ દુઃખો યથેતરે| ન ચ ભોજનપાનાનાં નિરુણદ્ધ્યુચિતાં ગતિમ્||૬૬|| નેન્દ્રિયાણાં વ્યથાં નાપિ કાઞ્ચિદાપાદયેદ્રુજમ્| સ સાધ્ય ઉક્તો બલિનઃ સર્વે ચાવ્યક્તલક્ષણાઃ||૬૭|| ઇતિ શ્વાસાઃ સમુદ્દિષ્ટા હિક્કાશ્ચૈવ સ્વલક્ષણૈઃ|૬૮|

Adhikarana 20 (68-69) · Śloka 69

એષાં પ્રાણહરા વર્જ્યા ઘોરાસ્તે હ્યાશુકારિણઃ||૬૮|| ભેષજૈઃ સાધ્યયાપ્યાંસ્તુ ક્ષિપ્રં ભિષગુપાચરેત્| ઉપેક્ષિતા દહેયુર્હિ શુષ્કં કક્ષમિવાનલઃ||૬૯||

Adhikarana 21 (70-76) · Śloka 76

કારણસ્થાનમૂલૈક્યાદેકમેવ ચિકિત્સિતમ્| દ્વયોરપિ યથાદૃષ્ટમૃષિભિસ્તન્નિબોધત||૭૦|| હિક્કાશ્વાસાર્દિતં સ્નિગ્ધૈરાદૌ સ્વેદૈરુપાચરેત્| આક્તં લવણતૈલેન નાડીપ્રસ્તરસઙ્કરૈઃ||૭૧|| તૈરસ્ય ગ્રથિતઃ શ્લેષ્મા સ્રોતઃસ્વભિવિલીયતે| ખાનિ માર્દવમાયાન્તિ તતો વાતાનુલોમતા||૭૨|| યથાઽદ્રિકુઞ્જેષ્વર્કાંશુતપ્તં વિષ્યન્દતે હિમમ્| શ્લેષ્મા તપ્તઃ સ્થિરો દેહે સ્વેદૈર્વિષ્યન્દતે તથા||૭૩|| સ્વિન્નં જ્ઞાત્વા તતસ્તૂર્ણં ભોજયેત્ સ્નિગ્ધમોદનમ્| મત્સ્યાનાં શૂકરાણાં વા રસૈર્દધ્યુત્તરેણ વા||૭૪|| તતઃ શ્લેષ્મણિ સંવૃદ્ધે વમનં પાયયેત્તુ તમ્| પિપ્પલીસૈન્ધવક્ષૌદ્રૈર્યુક્તં વાતાવિરોધિ યત્||૭૫|| નિર્હૃતે સુખમાપ્નોતિ સ કફે દુષ્ટવિગ્રહે| સ્રોતઃસુ ચ વિશુદ્ધેષુ ચરત્યવિહતોઽનિલઃ||૭૬||

Adhikarana 22 (77-80) · Śloka 80

લીનશ્ચેદ્દોષશેષઃ સ્યાદ્ધૂમૈસ્તં નિર્હરેદ્બુધઃ| હરિદ્રાં પત્રમેરણ્ડમૂલં લાક્ષાં મનઃશિલામ્||૭૭|| સદેવદાર્વલં માંસીં પિષ્ટ્વા વર્તિં પ્રકલ્પયેત્| તાં ઘૃતાક્તાં પિબેદ્ધૂમં યવૈર્વા ઘૃતસંયુતૈઃ||૮૭|| મધૂચ્છિષ્ટં સર્જરસં ઘૃતં મલ્લકસમ્પુટે| કૃત્વા ધૂમં પિબેચ્છૃઙ્ગં બાલં વા સ્નાયુ વા ગવામ્||૭૯|| સ્યોનાકવર્ધમાનાનાં નાડીં શુષ્કાં કુશસ્ય વા| પદ્મકં ગુગ્ગુલું લોહં શલ્લકીં વા ઘૃતાપ્લુતમ્||૮૦||

Adhikarana 23 (81) · Śloka 81

સ્વરક્ષીણાતિસારાસૃક્પિત્તદાહાનુબન્ધજાન્| મધુરસ્નિગ્ધશીતાદ્યૈર્હિક્કાશ્વાસાનુપાચરેત્||૮૧||

Adhikarana 24 (82-87) · Śloka 87

ન સ્વેદ્યાઃ પિત્તદાહાર્તા રક્તસ્વેદાતિવર્તિનઃ| ક્ષીણધાતુબલા રૂક્ષા ગર્ભિણ્યશ્ચાપિ પિત્તલાઃ||૮૨|| કોષ્ણૈઃ કામમુરઃકણ્ઠં સ્નેહસેકૈઃ સશર્કરૈઃ| ઉત્કારિકોપનાહૈશ્ચ સ્વેદયેન્ મૃદુભિઃ ક્ષણમ્||૮૩|| તિલોમામાષગોધૂમચૂર્ણૈર્વાતહરૈઃ સહ| સ્નેહૈશ્ચોત્કારિકા સામ્લૈઃ સક્ષીરૈર્વા કૃતા હિતા||૮૪|| નવજ્વરામદોષેષુ રૂક્ષસ્વેદં વિલઙ્ઘનમ્| સમીક્ષ્યોલ્લેખનં વાઽપિ કારયેલ્લવણામ્બુના||૮૫|| અતિયોગોદ્ધતં વાતં દૃષ્ટ્વા વાતહરૈર્ભિષક્| રસાદ્યૈર્નાતિશીતોષ્ણૈરભ્યઙ્ગૈશ્ચ શમં નયેત્||૮૬|| ઉદાવર્તે તથાઽઽધ્માને માતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| હિઙ્ગુપીલુબિડૈશ્ચાન્નં યુક્તં સ્યાદનુલોમનમ્||૮૭||

Adhikarana 25 (88-90) · Śloka 90

હિક્કાશ્વાસામયી હ્યેકો બલવાન્ દુર્બલોઽપરઃ| કફાધિકસ્તથૈવૈકો રૂક્ષો બહ્વનિલોઽપરઃ||૮૮|| કકાધિકે બલસ્થે ચ વમનં સવિરેચનમ્| કુર્યાત્ પથ્યાશિને ધૂમલેહાદિશમનં તતઃ||૮૯|| વાતિકાન્ દુર્બલાન્ બાલાન્ વૃદ્ધાંશ્ચાનિલસૂદનૈઃ| તર્પયેદેવ શમનૈઃ સ્નેહયૂષરસાદિભિઃ||૯૦||

Adhikarana 26 (91-93) · Śloka 93

અનુત્ક્લિષ્ટકફાસ્વિન્નદુર્બલાનાં વિશોધનાત્| વાયુર્લબ્ધાસ્પદો મર્મ સંશોષ્યાશુ હરેદસૂન્||૯૧|| દૃઢાન્ બહુકફાંસ્તસ્માદ્રસૈરાનૂપવારિજૈઃ| તૃપ્તાન્વિશોધયેત્સ્વિન્નાન્ બૃંહયેદિતરાન્ ભિષક્||૯૨|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાશ્ચ જાઙ્ગલાશ્ચ મૃગદ્વિજાઃ| દશમૂલીરસે સિદ્ધાઃ કૌલત્થે વા રસે હિતાઃ||૯૩||

Adhikarana 27 (94-104) · Śloka 104

નિદિગ્ધિકાં બિલ્વમધ્યં કર્કટાખ્યાં દુરાલભામ્| ત્રિકણ્ટકં ગુડૂચીં ચ કુલત્થાંશ્ચ સચિત્રકાન્||૯૪|| જલે પક્ત્વા રસઃ પૂતઃ પિપ્પલીઘૃતભર્જિતઃ| સનાગરઃ સલવણઃ સ્યાદ્યૂષો ભોજને હિતઃ||૯૫|| રાસ્નાં બલાં પઞ્ચમૂલં હ્રસ્વં મુદ્ગાન્ સચિત્રકાન્| પક્ત્વાઽમ્ભસિ રસે તસ્મિન્ યૂષઃ સાધ્યશ્ચ પૂર્વવત્||૯૬|| પલ્લવાન્માતુલુઙ્ગસ્ય નિમ્બસ્ય કુલકસ્ય ચ| પક્ત્વા મુદ્ગાંશ્ચ સવ્યોષાન્ ક્ષારયૂષં વિપાચયેત્||૯૭|| દત્ત્વા સલવણં ક્ષારં શિગ્રૂણિ મરિચાનિ ચ| યુક્ત્યા સંસાધિતો યૂષો હિક્કાશ્વાસવિકારનુત્||૯૮|| કાસમર્દકપત્રાણાં યૂષઃ શોભાઞ્જનસ્ય ચ| શુષ્કમૂલકયૂષશ્ચ હિક્કાશ્વાસનિવારણઃ||૯૯|| સદધિવ્યોષસર્પિષ્કો યૂષો વાર્તાકજો હિતઃ| શાલિષષ્ટિકગોધૂમયવાન્નાન્યનવાનિ ચ||૧૦૦|| હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીબિડપૌષ્કરચિત્રકૈઃ| સિદ્ધા કર્કટશૃઙ્ગ્યા ચ યવાગૂઃ શ્વાસહિક્કિનામ્||૧૦૧|| દશમૂલીશટીરાસ્નાપિપ્પલીમૂલપૌષ્કરૈઃ| શૃઙ્ગીતામલકીભાર્ગીગુડૂચીનાગરામ્બુભિઃ||૧૦૨|| યવાગૂં વિધિના સિદ્ધાં કષાયં વા પિબેન્નરઃ| કાસહૃદ્ગ્રહપાર્શ્વાર્તિહિક્કાશ્વાસપ્રશાન્તયે||૧૦૩|| પુષ્કરાહ્વશટીવ્યોષમાતુલુઙ્ગામ્લવેતસૈઃ| યોજયેદન્નપાનાનિ સસર્પિર્બિડહિઙ્ગુભિઃ||૧૦૪||

Adhikarana 28 (105-120) · Śloka 120

દશમૂલસ્ય વા ક્વાથમથવા દેવદારુણઃ| તૃષિતો મદિરાં વાઽપિ હિક્કાશ્વાસી પિબેન્નરઃ||૧૦૫|| પાઠાં મધુરસાં રાસ્નાં સરલં દેવદારુ ચ| પ્રક્ષાલ્ય જર્જરીકૃત્ય સુરામણ્ડે નિધાપયેત્||૧૦૬|| તં મન્દલવણં કૃત્વા ભિષક્ પ્રસૃતસમ્મિતમ્| પાયયેત્તુ તતો હિક્કા શ્વાસશ્ચૈવોપશામ્યતિ||૧૦૭|| હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં કોલં સમઙ્ગાં પિપ્પલીં બલામ્| માતુલુઙ્ગરસે પિષ્ટમારનાલેન વા પિબેત્||૧૦૮|| સૌવર્ચલં નાગરં ચ ભાર્ગીં દ્વિશર્કરાયુતમ્| ઉષ્ણામ્બુના પિબેદેતદ્ધિક્કાશ્વાસવિકારનુત્||૧૦૯|| ભાર્ગીનાગરયોઃ કલ્કં મરિચક્ષારયોસ્તથા| પીતદ્રુચિત્રકાસ્ફોતામૂર્વાણાં ચામ્બુના પિબેત્||૧૧૦|| મધૂલિકા તુગાક્ષીરી નાગરં પિપ્પલી તથા| ઉત્કારિકા ઘૃતે સિદ્ધા શ્વાસે પિત્તાનુબન્ધજે||૧૧૧|| શ્વાવિધં શશમાંસં ચ શલ્લકસ્ય ચ શોણિતમ્| પિપ્પલીઘૃતસિદ્ધાનિ શ્વાસે વાતાનુબન્ધજે||૧૧૨|| સુવર્ચલારસો દુગ્ધં ઘૃતં ત્રિકટુકાન્વિતમ્| શાલ્યોદનસ્યાનુપાનં વાતપિત્તાનુગે હિતમ્||૧૧૩|| શિરીષપુષ્પસ્વરસઃ સપ્તપર્ણસ્ય વા પુનઃ| પિપ્પલીમધુસંયુક્તઃ કફપિત્તાનુગે મતઃ||૧૧૪|| મધુકં પિપ્પલીમૂલં ગુડો ગોશ્વશકૃદ્રસઃ | ઘૃતં ક્ષૌદ્રં કાસશ્વાસહિક્કાભિષ્યન્દિનાં શુભમ્||૧૧૫|| ખરાશ્વોષ્ટ્રવરાહાણાં મેષસ્ય ચ ગજસ્ય ચ| શકૃદ્રસં બહુકફે ચૈકૈકં મધુના પિબેત્||૧૧૬|| ક્ષારં ચાપ્યશ્વગન્ધાયા લિહ્યાન્ના ક્ષૌદ્રસર્પિષા| મયૂરપાદનાલં વા શકલં શલ્લકસ્ય વા||૧૧૭|| શ્વાવિજ્જાણ્ડકચાષાણાં રોમાણિ કુરરસ્ય વા| શૃઙ્ગ્યેકદ્વિશફાનાં વા ચર્માસ્થીનિ ખુરાંસ્તથા||૧૧૮|| સર્વાણ્યેકૈકશો વાઽપિ દગ્ધ્વા ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| ચૂર્ણં લીઢ્વા જયેત્ કાસં હિક્કાં શ્વાસં ચ દારુણમ્||૧૧૯|| એતે હિ કફસંરુદ્ધગતિપ્રાણપ્રકોપજાઃ | તસ્માત્તન્માર્ગશુદ્ધ્યર્થં દેયા લેહા ન નિષ્કફે||૧૨૦||

Adhikarana 29 (121-122) · Śloka 122

કાસિને ચ્છર્દનં દદ્યાત્ સ્વરભઙ્ગે ચ બુદ્ધિમાન્| વાતશ્લેષ્મહરૈર્યુક્તં તમકે તુ વિરેચનમ્||૧૨૧|| ઉદીર્યતે ભૃશતરં માર્ગરોધાદ્વહજ્જલમ્| યથા તથાઽનિલસ્તસ્ય માર્ગં નિત્યં વિશોધયેત્||૧૨૨||

Adhikarana 30 (123-124) · Śloka 124

શટીચોરકજીવન્તીત્વઙ્મુસ્તં પુષ્કરાહ્વયમ્| સુરસં તામલક્યેલા પિપ્પલ્યગુરુ નાગરમ્||૧૨૩|| વાલકં ચ સમં ચૂર્ણં કૃત્વાઽષ્ટગુણશર્કરમ્| સર્વથા તમકે શ્વાસે હિક્કાયાં ચ પ્રયોજયેત્||૧૨૪||

Adhikarana 31 (125-128) · Śloka 128

મુક્તાપ્રવાલવૈદૂર્યશઙ્ખસ્ફટિકમઞ્જનમ્| સસારગન્ધકાચાર્કસૂક્ષ્મૈલાલવણદ્વયમ્ ||૧૨૫|| તામ્રાયોરજસી રૂપ્યં સસૌગન્ધિકસીસકમ્ | જાતીફલં શણાદ્બીજમપામાર્ગસ્ય તણ્ડુલાઃ||૧૨૬|| એષાં પાણિતલં ચૂર્ણં તુલ્યાનાં ક્ષૌદ્રસર્પિષા| હિક્કાં શ્વાસં ચ કાસં ચ લીઢમાશુ નિયચ્છતિ||૧૨૭|| અઞ્જનાત્તિમિરં કાચં નીલિકાં પુષ્પકં તમઃ| મલ્યં કણ્ડૂમભિષ્યન્દમર્મ ચૈવ પ્રણાશયેત્||૧૨૮|| ઇતિ મુક્તાદ્યં ચૂર્ણમ્|

Adhikarana 32 (129-134) · Śloka 134

શટીપુષ્કરમૂલાનાં ચૂર્ણમામલકસ્ય ચ| મધુના સંયુતં લેહ્યં ચૂર્ણં વા કાલલોહજમ્||૧૨૯|| સશર્કરાં તામલકીં દ્રાક્ષાં ગોશ્વશકૃદ્રસમ્| તુલ્યં ગુડં નાગરં ચ પ્રાશયેન્નાવયેત્તથા||૧૩૦|| લશુનસ્ય પલાણ્ડોર્વા મૂલં ગૃઞ્જનકસ્ય વા| નાવયેચ્ચન્દનં વાઽપિ નારીક્ષીરેણ સંયુતમ્||૧૩૧|| સુખોષ્ણં ઘૃતમણ્ડં વા સૈન્ધવેનાવચૂર્ણિતમ્| નાવયેન્માક્ષિકીં વિષ્ઠામલક્તકરસેન વા||૧૩૨|| નારીક્ષીરેણ સિદ્ધં વા સર્પિર્મધુરકૈરપિ| પીતં નસ્તો નિષિક્તં વા સદ્યો હિક્કાં નિયચ્છતિ||૧૩૩|| સકૃદુષ્ણં સકૃચ્છીતં વ્યત્યાસાદ્ધિક્કિનાં પયઃ| પાને નસ્તઃક્રિયાયાં વા શર્કરામધુસંયુતમ્||૧૩૪||

Adhikarana 33 (135-140) · Śloka 141

અધોભાગૈર્ઘૃતં સિદ્ધં સદ્યો હિક્કાં નિયચ્છતિ| પિપ્પલીમધુયુક્તૌ વા રસૌ ધાત્રીકપિત્થયોઃ||૧૩૫|| લાજાલાક્ષામધુદ્રાક્ષાપિપ્પલ્યશ્વશકૃદ્રસાન્| લિહ્યાત્ કોલમધુદ્રાક્ષાપિપ્પલીનાગરાણિ વા||૧૩૬|| શીતામ્બુસેકઃ સહસા ત્રાસો વિસ્માપનં ભયમ્| ક્રોધહર્ષપ્રિયોદ્વેગા હિક્કાપ્રચ્યાવના મતાઃ||૧૩૭|| હિક્કાશ્વાસવિકારાણાં નિદાનં યત્ પ્રકીર્તિતમ્| વર્જ્યમારોગ્યકામૈસ્તદ્ધિક્કાશ્વાસવિકારિભિઃ||૧૩૮|| હિક્કાશ્વાસાનુબન્ધા યે શુષ્કોરઃકણ્ઠતાલુકાઃ| પ્રકૃત્યા રૂક્ષદેહાશ્ચ સર્પિર્ભિસ્તાનુપાચરેત્||૧૩૯|| દશમૂલરસે સર્પિર્દધિમણ્ડે ચ સાધયેત્| કૃષ્ણાસૌવર્ચલક્ષારવયઃસ્થાહિઙ્ગુચોરકૈઃ||૧૪૦|| કાયસ્થયા ચ તત્ પાનાદ્ધિક્કાશ્વાસૌ પ્રણાશયેત્|૧૪૧|

Adhikarana 34 (141-144) · Śloka 144

તેજોવત્યભયા કુષ્ઠં પિપ્પલી કટુરોહિણી||૧૪૧|| ભૂતીકં પૌષ્કરં મૂલં પલાશશ્ચિત્રકઃ શટી| સૌવર્ચલં તામલકી સૈન્ધવં બિલ્વપેશિકા||૧૪૨|| તાલીસપત્રં જીવન્તી વચા તૈરક્ષસમ્મિતૈઃ| હિઙ્ગુપાદૈર્ઘૃતપ્રસ્થં પચેત્તોયે ચતુર્ગુણે||૧૪૩|| એતદ્યથાબલં પીત્વા હિક્કાશ્વાસૌ જયેન્નરઃ| શોથાનિલાર્શોગ્રહણીહૃત્પાર્શ્વરુજ એવ ચ||૧૪૪|| ઇતિ તેજોવત્યાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 35 (145-146) · Śloka 146

મનઃશિલાસર્જરસલાક્ષારજનિપદ્મકૈઃ| મઞ્જિષ્ઠૈલૈશ્ચ કર્ષાંશૈઃ પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્ધિતઃ||૧૪૫|| જીવનીયોપસિદ્ધં વા સક્ષૌદ્રં લેહયેદ્ધૃતમ્| ત્ર્યૂષણં દાધિકં વાઽપિ પિબેદ્વાસાઘૃતં તથા||૧૪૬|| ઇતિ મનઃશિલાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 36 (147-150) · Śloka 150

યત્કિઞ્ચિત્ કફવાતઘ્નમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્| ભેષજં પાનમત્રં વા તદ્ધિતં શ્વાસહિક્કિને||૧૪૭|| વાતકૃદ્વા કફહરં કફકૃદ્વાઽનિલાપહમ્| કાર્યં નૈકાન્તિકં તાભ્યાં પ્રાયઃ શ્રેયોઽનિલાપહમ્||૧૪૮|| સર્વેષાં બૃંહણે હ્યલ્પઃ શક્યશ્ચ પ્રાયશો ભવેત્| નાત્યર્થં શમનેઽપાયો ભૃશોઽશક્યશ્ચ કર્શને||૧૪૯|| તસ્માચ્છુદ્ધાનશુદ્ધાંશ્ચ શમનૈર્બૃંહણૈરપિ| હિક્કાશ્વાસાર્દિતાઞ્જન્તૂન્ પ્રાયશઃ સમુપાચરેત્||૧૫૦||

Adhikarana 37 (151) · Śloka 151

તત્ર શ્લોકઃ- દુર્જયત્વે સમુત્પત્તૌ ક્રિયૈકત્વે ચ કારણમ્| લિઙ્ગં પથ્યં ચ હિક્કાનાં શ્વાસાનાં ચેહ દર્શિતમ્||૧૫૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને હિક્કાશ્વાસચિકિત્સિતં નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||