17. kṣatakṣīṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

અપસ્મારરોગેણ વિષમોચ્ચપતનાદિભ્ય ઉરઃક્ષતોઽપિ ભવતિ, તતઃ ક્ષતક્ષીણો ભવતિ, તત્સમ્બન્ધાદપસ્મારમનુ ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતમુચ્યતે| તત્ર ક્ષતક્ષીણરૂપાદ્ વક્ષ્યમાણસ્ત્રીસેવાદિકારણકશુક્રૌજઃક્ષયાચ્ચ જાતો વ્યાધિઃ પ્રધાનમ્ ‘ઉરો વિરુજ્યતે’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણલક્ષણકઃ કારણે કાર્યોપચારાત્ ‘ઉરઃક્ષત’ ઇત્યુચ્યતે; યદા ‘ક્ષીણક્ષત’ ઇતિ પાઠસ્તદાઽપિ ક્ષીણશબ્દેન શુક્રૌજઃક્ષયયુક્તઃ પુરુષ ઉચ્યતે; તથા ક્ષીણે ચ પુરુષે ક્ષતં ભવતીતિ હેતોઃ ‘ક્ષતક્ષીણ’ ઇત્યુચ્યતે| અન્યે તુ ક્ષતશ્ચ ક્ષયશ્ચ ઇતિ ક્ષતક્ષય ઇત્યાહુઃ; તેન રોગદ્વયમેતત્| તથા ‘ઉરોરુક્ શોણિતચ્છર્દિઃ’ ઇત્યાદિના ક્ષતસ્ય ક્ષીણસ્ય ચ લક્ષણં કરિષ્યતિ; તસ્મિન્ પક્ષે ‘અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય’ ઇતિ, તથા ‘સાધ્યો બલવતો નવઃ’ ઇત્યાદાવેકવચનનિર્દેશોઽનુપપન્નઃ, તેનૈકસ્યૈવ ક્ષતક્ષીણસ્ય હેતુકૃતં લક્ષણદ્વૈવિધ્યં; કિંવા ક્ષતક્ષયકારણયોઃ ક્ષતધાતુક્ષયયોસ્તદ્વિધલક્ષણકારણાભિધાનં પૂર્વરૂપાવસ્થાયાં વ્યાધિપ્રતિક્રિયાર્થં જ્ઞેયમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઉદારકીર્તિર્બ્રહ્મર્ષિરાત્રેયઃ પરમાર્થવિત્| ક્ષતક્ષીણચિકિત્સાર્થમિદમાહ ચિકિત્સિતમ્||૩||

બ્રહ્મર્ષિરિત્યનેન દેવર્ષિત્વરાજર્ષિત્વે આત્રેયસ્ય નિષેધતિ| ચિકિત્સાર્થમિતિ પ્રતિક્રિયાર્થમ્| ચિકિત્સિતં ચિકિત્સાભિધાયકગ્રન્થમ્||૩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

ધનુષાઽઽયસ્યતોઽત્યર્થં ભારમુદ્વહતો ગુરુમ્| પતતો વિષમોચ્ચેભ્યો બલિભિઃ સહ યુધ્યતઃ||૪|| વૃષં હયં વા ધાવન્તં દમ્યં વાઽન્યં નિગૃહ્ણતઃ| શિલાકાષ્ઠાશ્મનિર્ઘાતાન્ ક્ષિપતો નિઘ્નતઃ પરાન્||૫|| અધીયાનસ્ય વાઽત્યુચ્ચૈર્દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમ્| મહાનદીં વા તરતો હયૈર્વા સહ ધાવતઃ||૬|| સહસોત્પતતો દૂરં તૂર્ણં ચાતિપ્રનૃત્યતઃ| તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્ભૃશમભ્યાહતસ્ય ચ||૭|| વિક્ષતે વક્ષસિ વ્યાધિર્બલવાન્ સમુદીર્યતે| સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ||૮||

ચિકિત્સા ચ નિદાનાદિના જ્ઞાતસ્યૈવ વ્યાધેર્ભવતિ, તેન ક્ષતનિદાનમેવ તાવદાહ- ધનુષેત્યાદિ| આયસ્યત ઇતિ શરીરમાયાસ્યતઃ| બલિભિરિતિ સ્વાપેક્ષયા બલાધિકૈઃ| નિગૃહ્ણત ઇતિ વારયતઃ| નિર્ઘાતઃ અસ્ત્રવિશેષઃ, કિંવા નિર્ઘાતઃ શિલાદીનાં પ્રેરણવિશેષોઽતિબલસમ્પાદિતઃ| અભ્યાહતસ્ય પરૈરભિહતસ્ય| વ્યાધિરિતિ વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ ક્ષતક્ષયાખ્યો વ્યાધિઃ; અન્યે તુ વ્યાધિશબ્દેન ક્ષતમેવાહુઃ, “દોષાદિષ્વપિ વ્યાધિશબ્દો વર્તતે” ઇતિ વચનાત્| ન ચાસ્મિન્ રાજયક્ષ્મરૂપતા શઙ્કનીયા, યત ઉરઃક્ષતસ્ત્રિદોષજન્ય એવ, ભિન્નસમ્પ્રાપ્તિશ્ચ “અયથાબલમારમ્ભૈર્જન્તોરુરસિ વિક્ષતે| વાયુઃ પ્રકુપિતો દોષાવુદીર્યોભૌ વિધાવતિ” (ચિ.અ.૮) ઇત્યાદિનોક્તા, લક્ષણાનિ ભિન્નાન્યેવ “ઉરો વિરુજ્યતે” ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણલક્ષણેભ્ય ઉક્તાનિ| અત એવેહાનયોર્ભેદં વક્ષ્યતિ “ઉપેક્ષિતે ભવેદસ્મિન્નનુબન્ધો હિ યક્ષ્મણઃ” ઇતિ| સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ બલવાન્ વ્યાધિઃ સમુદીર્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રમિતાશનમ્ એકરસાભ્યાસઃ, કિંવાઽતીતકાલભોજનમ્||૪-૮||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12

ઉરો વિરુજ્યતે તસ્ય ભિદ્યતેઽથ વિભજ્યતે| પ્રપીડ્યેતે તતઃ પાર્શ્વે શુષ્યત્યઙ્ગં પ્રવેપતે||૯|| ક્રમાદ્વીર્યં બલં વર્ણો રુચિરગ્નિશ્ચ હીયતે| જ્વરો વ્યથા મનોદૈન્યં વિડ્ભેદોઽગ્નિવધાદપિ||૧૦|| દુષ્ટઃ શ્યાવઃ સુદુર્ગન્ધઃ પીતો વિગ્રથિતો બહુઃ| કાસમાનસ્ય ચ શ્લેષ્મા સરક્તઃ સમ્પ્રવર્તતે||૧૧|| સ ક્ષતઃ ક્ષીયતેઽત્યર્થં તથા શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાત્|૧૨|

ક્ષતક્ષયલક્ષણમાહ- ઉર ઇત્યાદિના| ભિદ્યત ઇતિ વિદીર્યતે| અગ્નિવધાદપીતિ અત્રાગ્નિવધં વિના વ્યાધિમહિમ્ના વિડ્ભેદો ભવતીતિ દર્શયતિ| અન્યે તુ ‘વિડ્ભેદોઽગ્નિવધસ્તથા’ ઇતિ પઠન્તિ| દુષ્ટઃ વ્યાપન્નઃ| ક્ષીયત ઇતિ ધાતુક્ષયવાન્ ભવતિ; ન કેવલં ક્ષતાદેવ ક્ષીયતે, કિન્તુ અતિસ્ત્રીસેવાદિના કૃતાચ્છુક્રૌજઃ- ક્ષયાદપિ ક્ષીયતે ઇતરધાતુક્ષયવાન્ ભવતિ||૯-૧૧||-

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્||૧૨|| ઉરોરુક્શોણિતચ્છર્દિઃ કાસો વૈશેષિકઃ ક્ષતે| ક્ષીણે સરક્તમૂત્રત્વં પાર્શ્વપૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૧૩||

પૂર્વરૂપમાહ- અવ્યક્તમિત્યાદિ| અવ્યક્તમિતિ અલ્પત્વેન યથોક્તલક્ષણતોઽસમ્પૂર્ણમ્| ઉરોરુગિત્યાદિગ્રન્થસ્તુ પ્રાયેણ વ્યાકૃતઃ| કાસો વૈશેષિક ઇતિ વિશિષ્ટઃ, સ ચ વિશેષો ‘દુષ્ટઃ શ્યાવઃ’ ઇત્યાદિના પ્રોક્તો જ્ઞેયઃ; કિંવા વૈશેષિકોઽધિકો જ્ઞેયઃ| ક્ષીણે ઇતિ શુક્રૌજસી ક્ષીણે| અન્યે તુ ઉરોરુગિત્યાદિનાઽવસ્થાદ્વયસ્ય લક્ષણદ્વયમેતદ્વર્ણયન્તિ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

અલ્પલિઙ્ગસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સાધ્યો બલવતો નવઃ| પરિસંવત્સરો યાપ્યઃ સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્||૧૪||

ચિકિત્સાપ્રવૃત્ત્યર્થં સાધ્યાદિવિભાગમાહ- અલ્પેત્યાદિ| પરિસંવત્સરઃ વર્ષાતીતઃ||૧૪||

Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20

ઉરો મત્વા ક્ષતં લાક્ષાં પયસા મધુસંયુતામ્| સદ્ય એવ પિબેજ્જીર્ણે પયસાઽદ્યાત્ સશર્કરમ્||૧૫|| પાર્શ્વબસ્તિરુજી ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્| ભિન્નવિટ્કઃ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્||૧૬|| લાક્ષાં સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયગણં સિતામ્| ત્વક્ક્ષીરીં સમિતાં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્||૧૭|| ઇક્ષ્વાલિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેશરચન્દનૈઃ| શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ ક્ષતી||૧૮|| યવાનાં ચૂર્ણમાદાય ક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતપ્લુતમ્| જ્વરે દાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્ વા પયસા પિબેત્||૧૯|| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીબલાઃ| કાસી પાર્શ્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ||૨૦||

જ્ઞાતરોગવિશેષેણ કર્તવ્યાં ચિકિત્સામાહ- ઉરો મત્વેત્યાદિ| ઉરસઃ સદ્યઃ ક્ષતં મત્વા લાક્ષાં પિબેદિતિ યોજના| સશર્કરમિતિ શર્કરાસહિતમન્નમ્| ભિન્નવિટ્કઃ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં લાક્ષાં પિબેત્| અત્ર યે ‘દ્વિવત્સકામ્’ ઇતિ પઠન્તિ તે વત્સકભાગદ્વયં ગ્રાહયન્તિ; કિંવા વત્સકદ્વયમેવ દ્વિવત્સકશબ્દેન ગૃહ્યતે; તથા હિ- “બૃહત્ફલઃ શ્વેતપુષ્પઃ સ્નિગ્ધપત્રઃ પુમાન્ ભવેત્| શ્યામા ચારુણપુષ્પા સ્ત્રી ફલપુષ્પૈસ્તથાઽણુભિઃ” (ક.અ.૫) ઇતિ કલ્પે કુટજઃ સ્ત્રીપુરુષવિભાગેન દ્વિવિધ ઉક્તઃ| સન્ધાનાર્થમિતિ ક્ષતોરઃસન્ધાનાર્થમ્| મધૂકશબ્દેનેહ મધૂકપુષ્પં ગ્રાહ્યમ્||૧૫-૨૦||

Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24

એલાપત્રત્વચોઽર્ધાક્ષાઃ પિપ્પલ્યર્ધપલં તથા| સિતામધુકખર્જૂરમૃદ્વીકાશ્ચ પલોન્મિતાઃ||૨૧|| સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના યુક્તા ગુટિકાઃ સમ્પ્રકલ્પયેત્| અક્ષમાત્રાં તતશ્ચૈકાં ભક્ષયેન્ના દિને દિને||૨૨|| કાસં શ્વાસં જ્વરં હિક્કાં છર્દિં મૂર્ચ્છાં મદં ભ્રમમ્| રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણાં પાર્શ્વશૂલમરોચકમ્||૨૩|| શોષપ્લીહાઢ્યવાતાંશ્ચ સ્વરભેદં ક્ષતં ક્ષયમ્| ગુટિકા તર્પણી વૃષ્યા રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્||૨૪|| ઇત્યેલાદિગુટિકા|

એલાપત્રત્વચ ઇત્યાદિના એલાદિગુટિકામાહ| યુક્ત્યેતિ યાવતા મધુના ગુટિકા ભવન્તિ તાવન્માનં મધુ દેયમ્||૨૧-૨૪||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

રક્તેઽતિવૃત્તે દક્ષાણ્ડં યૂષૈસ્તોયેન વા પિબેત્| ચટકાણ્ડરસં વાઽપિ રક્તં વા છાગજાઙ્ગલમ્||૨૫|| ચૂર્ણં પૌનર્નવં રક્તશાલિતણ્ડુલશર્કરમ્| રક્તષ્ઠીવી પિબેત્ સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ||૨૬||

દક્ષઃ ગોષ્ઠકુક્કુટઃ| છાગજાઙ્ગલમિતિ છાગભવં જાઙ્ગલહરિણાદિભવં વા| ચૂર્ણં પૌનર્નવમિત્યાદૌ સિદ્ધમિતિ સાધિતમ્| ચૂર્ણસાધનં દ્રાક્ષારસાદિદ્રવેણ અગ્નિસંયોગાત્ કર્તવ્યમ્| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “પુનર્નવારક્તશાલીદ્રાક્ષાસિતાચૂર્ણં પયોઘૃતયુતં સિદ્ધમ્” ઇતિ||૨૫-૨૬||

Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34

મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્| મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૨૭|| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કસ્ત્વનિદ્રઃ સબલેઽનિલે| શૃતક્ષીરસરેણાદ્યાત્ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરમ્||૨૮|| શર્કરાં યવગોધૂમૌ જીવકર્ષભકૌ મધુ| શૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ ક્ષીણઃ ક્ષતી કૃશઃ||૨૯|| ક્રવ્યાદમાંસનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ| પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્||૩૦|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષશાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ| તાલમસ્તકજમ્બૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ||૩૧|| સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા| શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રશ્ચ માનવઃ||૩૨|| યષ્ટ્યાહ્વનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમં ઘૃતમ્| પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કસિદ્ધં ક્ષતે શુભમ્||૩૩|| કોલલાક્ષારસે તદ્વત્ ક્ષીરાષ્ટગુણસાધિતમ્| કલ્કૈઃ કટ્વઙ્ગદાર્વીત્વગ્વત્સકત્વક્ફલૈર્ઘૃતમ્||૩૪||

મધૂકેત્યાદૌ મધૂકમધુકકલ્કેન ક્ષીરેણ સમં સાધિતં તણ્ડુલીયકશાકમ્| સબલે ઇતિ બલવત્યનિલે| ક્રવ્યાદાઃ માંસભુજો મૃગપક્ષિણઃ| ક્ષીરાજ્જાતેનેતિ ક્ષીરાવસ્થાયામેવ ગૃહીતેન| યષ્ટ્યાહ્વેત્યાદૌ સમક્વાથક્ષીરાભ્યાં ઘૃતાચ્ચાતુર્ગુણ્યમ્| વાંશી વંશલોચના| કોલેત્યાદૌ તદ્વદિતિ ક્ષતે હિતમ્; અત્ર કોલલાક્ષારસસ્ય ચ ઘૃતાચ્ચાતુર્ગુણ્યં, ક્ષીરં ચાષ્ટગુણં વદન્તિ; કિંવા કોલલાક્ષારસયોઃ સમત્વમેવ ક્ષીરેણ; અયં ચ ન્યાયોઽપસ્મારાધ્યાયે નિર્દિષ્ટઃ||૨૭-૩૪||

Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43

જીવકર્ષભકૌ વીરાં જીવન્તીં નાગરં શટીમ્| ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્મેદે કાકોલ્યૌ દ્વે નિદિગ્ધિકે||૩૫|| પુનર્નવે દ્વે મધુકમાત્મગુપ્તાં શતાવરીમ્| ઋદ્ધિં પરૂષકં ભાર્ગીં મૃદ્વીકાં બૃહતીં તથા||૩૬|| શૃઙ્ગાટકં તામલકીં પયસ્યાં પિપ્પલીં બલામ્| બદરાક્ષોટખર્જૂરવાતામાભિષુકાણ્યપિ||૩૭|| ફલાનિ ચૈવમાદીનિ કલ્કાન્ કુર્વીત કાર્ષિકાન્| ધાત્રીરસવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસં પયઃ||૩૮|| કુર્યાત્ પ્રસ્થોન્મિતં તેન ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલાં તથા||૩૯|| દ્વિકાર્ષિકાણિ પત્રૈલાહેમત્વઙ્મરિચાનિ ચ| વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્યાન્માત્રાં સદા નરઃ||૪૦|| અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્| સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના||૪૧|| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્| સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્||૪૨|| કાસહિક્કાજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રપિત્તનુત્| પુત્રદં વમિમૂર્ચ્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્||૪૩|| ઇત્યમૃતપ્રાશઘૃતમ્|

દ્વે નિદિગ્ધિકે ઇતિ વચનેન બૃહતી ક્ષુદ્રા ચ ગ્રાહ્યા| પયસ્યા ક્ષીરવિદારી| વાતામાભિષુકાણિ તુ ઔત્તરાપથિકાનિ ફલાનિ| એવમાદીનિ એવમ્પ્રકારાણ્યન્યાનિ વાતપિત્તહરાણિ| ધાત્રીરસાનાં ચ યદ્યપિ “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુઃ” ઇતિ વચનેન પ્રસ્થમાનત્વં સિદ્ધં, તથાઽપિ એતત્પરિભાષાર્થદાર્ઢ્યાર્થમેવૈતન્માનકથનં જ્ઞેયમ્| પલાર્ધકત્વમિહ મરિચાદીનાં મિલિતાનાં, સમાહારપ્રધાનત્વાન્નિર્દેશસ્ય; વૃદ્ધાસ્તુ પ્રત્યેકમેવ પલાર્ધકત્વં વદન્તિ| સુધા ભૌમી ભોજ્યા, અમૃતં તુ દેવભોજ્યમ્||૩૫-૪૩||

Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47

શ્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્| દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણીં પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્||૪૪|| પલિકં સાધયેત્તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| કલ્કઃ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ||૪૫|| શતાવર્યૃદ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણીબિસૈઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્દ્ર(દ્ભ)વશૂલનુત્||૪૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રમેહાર્શઃકાસશોષક્ષયાપહઃ| ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વખિન્નાનાં બલમાંસદઃ||૪૭|| ઇતિ શ્વદંષ્ટ્રાદિઘૃતમ્|

શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદૌ ક્વાથ્યદ્રવ્યપરિમાણાનુસારેણ પાદોનપ્રસ્થત્રયં જલં દત્ત્વા ચતુર્ભાગાવશેષેણ ચતુશ્ચત્વારિંશત્ક્વાથફલાનિ ભવન્તિ| ક્ષીરં ચાત્ર ચતુર્ગુણં ઘૃતાત્; કિંવા ક્વાથચતુર્ગુણં ક્ષીરમ્||૪૪-૪૭||

Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે ઘૃતં પચેત્| પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે||૪૮|| પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં વિમિશ્રયેત્| સમસક્તુ ક્ષતક્ષીણે રક્તગુલ્મે ચ તદ્ધિતમ્||૪૯||

મધુકેત્યાદાવપિ ક્વાથ્યમાનાનુસારેણ ક્વાથસ્ય સાર્ધપ્રસ્થો ભવતિ| સમસક્તુ ઇતિ સમસક્તુઘૃતમ્||૪૮-૪૯||

Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55

ધાત્રીફલવિદારીક્ષુજીવનીયરસૈર્ઘૃતમ્| અજાગોપયસોશ્ચૈવ સપ્ત પ્રસ્થાન્ પચેદ્ભિષક્||૫૦|| સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રદ્વિપ્રસ્થં વિનયેચ્ચ તત્| યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્||૫૧|| વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્| ઘૃતં તુ પિત્તેઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્||૫૨|| લીઢં નિર્વાપયેત્ પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્| આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ||૫૩|| ક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ| ત્વક્ક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્||૫૪|| સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાઞ્જગ્ધ્વા ચાનુ પયઃ પિબેત્| રેતો વીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્||૫૫|| ઇતિ સર્પિર્ગુડાઃ|

ઘૃતં ત્વિત્યાદિના લેહયોગ્યાનિ યાનિ શર્કરાદિયોગાદ્ઘૃતાન્યુક્તાનિ તાનિ પિત્તે લેહ્યતયા કર્તવ્યાનિ, યાનિ તુ શર્કરાદિરહિતત્વેન પાનયોગ્યાનિ તાનિ વાતે કર્તવ્યાનીતિ દર્શયતિ; કિંવા સ્ત્યાનાવસ્થાયોગીનિ ઉપયોગાલ્લેહ્યતયા પિત્તે પ્રયોક્તવ્યાનિ, તાન્યેવ વિલીનાવસ્થામાપન્નાનિ વાયૌ પ્રયોક્તવ્યાનિ| ઘૃતલેહસ્ય ઘૃતપાનસ્ય ચ પૃથક્ ફલમાહ- નિર્વાપયેદિત્યાદિ| અલ્પત્વાદિતિ લેહત્વેનૈવાલ્પત્વાત્, લેહસ્ય કર્ષમાનત્વેનોક્તત્વાત્| આક્રમતીતિ જયતિ| નિરુણદ્ધીતિ પ્રતિહન્તિ; ‘ન રુણદ્ધિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ક્ષામેત્યાદૌ ક્ષામઃ ક્લાન્તદેહઃ, ક્ષીણઃ દુર્બલઃ, કૃશઃ હીનમાંસઃ| ત્વક્ક્ષીર્યાદીનાં તાવન્માનં જ્ઞેયં યાવતા ઘૃતસ્ય સ્ત્યાનત્વમ્| સમધ્વંશાનિત્યનેન મધુનઃ ત્વક્ક્ષીર્યાદિસમાનતામાહ||૫૦-૫૫||

Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61

બલા વિદારી હ્રસ્વા ચ પઞ્ચમૂલી પુનર્નવા| પઞ્ચાનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગા મુષ્ટ્યંશકા અપિ||૫૬|| એષાં કષાયે દ્વિક્ષીરે વિદાર્યાજરસાંશિકે| જીવનીયૈઃ પચેત્ કલ્કૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતાઢકમ્||૫૭|| સિતાપલાનિ પૂતે ચ શીતે દ્વાત્રિંશતં ક્ષિપેત્| ગોધૂમપિપ્પલીવાંશીચૂર્ણં શૃઙ્ગાટકસ્ય ચ||૫૮|| સમાક્ષિકં કૌડવિકં તત્ સર્વં ખજમૂર્ચ્છિતમ્| સ્ત્યાનં સર્પિર્ગુડાન્ કૃત્વા ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્||૫૯|| તાઞ્જગ્ધ્વા પલિકાન્ ક્ષીરં મદ્યં વાઽનુપિબેત્ કફે| શોષે કાસે ક્ષતે ક્ષીણે શ્રમસ્ત્રીભારકર્શિતે||૬૦|| રક્તનિષ્ઠીવને તાપે પીનસે ચોરસિ સ્થિતે| શસ્તાઃ પાર્શ્વશિરઃશૂલે ભેદે ચ સ્વરવર્ણયોઃ||૬૧|| ઇતિ દ્વિતીયસર્પિર્ગુડાઃ|

બલેત્યાદિ| ક્ષીરિવૃક્ષા વટોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષકપીતનાઃ| ઉક્તં ચ શાલાક્યે “ઉદુમ્બરો વટોઽશ્વત્થો મધૂકઃ પ્લક્ષ એવ ચ| પઞ્ચૈતે ક્ષીરિણો વૃક્ષા અસ્મિંસ્તન્ત્રે પ્રકીર્તિતાઃ” ઇતિ| મુષ્ટ્યંશકા ઇતિ પલમાનાઃ| અત્ર ચ બલાદીનાં ત્રયોદશપલોપનીતાનામષ્ટગુણે જલે ક્વાથશ્ચતુર્થાંશાવશેષ ઇતિ ષડ્વિંશતિક્વાથપલાનિ, એતત્કષાયાદ્વિગુણં ક્ષીરં, વિદારીરસશ્છાગમાંસરસશ્ચ કષાયસમઃ; એવં ત્રિંશત્પલાધિકં પલશતમિહ ઘૃતાઢકે પક્તવ્યં ભવતિ| અન્યે તુ ક્વાથ્યાત્ ષોડશગુણજલદાનપરિભાષયા સાધિતે ક્વાથે દ્વિપઞ્ચાશત્ક્વાથપલાન્યાહુઃ; એતદનુસારેણ ક્ષીરાદિમાનમપ્યધિકં ભવતીત્યાહુઃ| કિન્તુ ક્વાથત્રયોદશપલેઽત્ર પાનીયં તથા પક્તવ્યં યથા ઘૃતસમઃ ક્વાથો ભવતિ| ક્વાથો હ્યત્ર ચતુર્ગુણદ્રવસાધ્યે ઘૃતે સ્નેહસમ એવ ભવતિ| એતત્ક્વાથદ્વિગુણં ક્ષીરં સમશ્ચ વિદારીરસશ્છાગમાંસરસશ્ચ દેયઃ; કિંવા વિદાર્યાજમાંસરસયોર્મિલિત્વા દ્વ્યાઢકાંશો દેયઃ| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “વૃશ્ચીવં પઞ્ચમૂલં બલાં વિદારીં વટાદિશુઙ્ગાંશ્ચ| નિષ્ક્વાથ્ય દ્વિક્ષીરે છાગવિદારીરસે ચ સમે| જીવનીયગણકલ્કૈઃ પક્ત્વા ઘૃતાઢકં” ઇતિ| અત્ર હિ ક્વાથ્યદ્રવ્યમાનમનિયતમિતિ વિશેષઃ, ક્વાથસ્તુ સ્નેહસમ એવ| ખજઃ મન્થાનદણ્ડઃ, દશાઙ્ગુલો વા હસ્તઃ| ભૂર્જપત્રવેષ્ટનં ચ શક્ત્યુત્કર્ષાર્થમ્||૫૬-૬૧||

Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65

ત્વક્ક્ષીરીશ્રાવણીદ્રાક્ષામૂર્વર્ષભકજીવકૈઃ| વીરર્ધિક્ષીરકાકોલીબૃહતીકપિકચ્છુભિઃ||૬૨|| ખર્જૂરફલમેદાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પલોન્મિતૈઃ| ધાત્રીવિદારીક્ષુરસપ્રસ્થૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્||૬૩|| શર્કરાર્ધતુલાં શીતે ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થમેવ ચ| દત્ત્વા સર્પિર્ગુડાન્ કુર્યાત્કાસહિક્કાજ્વરાપહાન્||૬૪|| યક્ષ્માણં તમકં શ્વાસં રક્તપિત્તં હલીમકમ્| શુક્રનિદ્રાક્ષયં તૃષ્ણાં હન્યુઃ કાર્શ્યં સકામલમ્||૬૫|| ઇતિ તૃતીયાઃ સર્પિર્ગુડાઃ|

ત્વક્ક્ષીરીત્યાદૌ શ્રાવણી મુણ્ડિતિકા, વીરા વિદારીકન્દઃ||૬૨-૬૫||

Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69

નવમામલકં દ્રાક્ષામાત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્| શતાવરીં વિદારીં ચ સમઙ્ગાં પિપ્પલીં તથા||૬૬|| પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાન્ પલાન્યષ્ટૌ ચ નાગરાત્| યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્દ્વિપલં મરિચસ્ય ચ||૬૭|| ક્ષીરતૈલઘૃતાનાં ચ ત્ર્યાઢકે શર્કરાશતે| ક્વથિતે તાનિ ચૂર્ણાનિ દત્ત્વા બિલ્વસમાન્ ગુડાન્||૬૮|| કુર્યાત્તાન્ ભક્ષયેત્ ક્ષીણઃ ક્ષતઃ શુષ્કશ્ચ માનવઃ| તેન સદ્યો રસાદીનાં વૃદ્ધ્યા પુષ્ટિં સ વિન્દતિ||૬૯|| ઇતિ ચતુર્થસર્પિર્ગુડાઃ|

દ્રાક્ષામિત્યાદૌ યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્મિલિત્વા દ્વિપલમ્| મરિચસ્ય ‘દ્વિપલં’ ઇતિ શેષઃ| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “ઘૃતતૈલપયસ્ત્ર્યાઢકે સિતાં ચ તુલાં પ્રપાચ્ય દ્રાક્ષાવિદારીવૃશ્ચીવશતાવરીકૃષ્ણાશુણ્ઠીબલાધાત્રીશ્ચ દશપલિકાઃ પ્રપાચયેત્, યષ્ટ્યાહ્વં રુચકં ચ પલિકમ્” ઇત્યાદિ| ક્વથિત ઇતિ ભાષયા ક્ષીણે એવ ક્ષીરે ચૂર્ણપ્રક્ષેપં દર્શયતિ||૬૬-૬૯||

Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77

ગોક્ષીરાર્ધાઢકં સર્પિઃ પ્રસ્થમિક્ષુરસાઢકમ્| વિદાર્યાઃ સ્વરસાત્પ્રસ્થં રસાત્પ્રસ્થં ચ તૈત્તિરાત્||૭૦|| દદ્યાત્ સિધ્યતિ તસ્મિંસ્તુ પિષ્ટાનિક્ષુરસૈરિમાન્| મધૂકપુષ્પકુડવં પ્રિયાલકુડવં તથા||૭૧|| કુડવાર્ધં તુગાક્ષીર્યાઃ ખર્જૂરાણાં ચ વિંશતિમ્| પૃથગ્બિભીતકાનાં ચ પિપ્પલ્યાશ્ચ ચતુર્થિકામ્||૭૨|| ત્રિંશત્પલાનિ ખણ્ડાચ્ચ મધુકાત્ કર્ષમેવ ચ| તથાઽર્ધપલિકાન્યત્ર જીવનીયાનિ દાપયેત્||૭૩|| સિદ્ધેઽસ્મિન્ કુડવં ક્ષૌદ્રં શીતે ક્ષિપ્ત્વાઽથ મોદકાન્| કારયેન્મરિચાજાજીપલચૂર્ણાવચૂર્ણિતાન્||૭૪|| વાતાસૃક્પિત્તરોગેષુ ક્ષતકાસક્ષયેષુ ચ| શુષ્યતાં ક્ષીણશુક્રાણાં રક્તે ચોરસિ સંસ્થિતે||૭૫|| કૃશદુર્બલવૃદ્ધાનાં પુષ્ટિવર્ણબલાર્થિનામ્| યોનિદોષકૃતસ્રાવહતાનાં ચાપિ યોષિતામ્||૭૬|| ગર્ભાર્થિનીનાં ગર્ભશ્ચ સ્રવેદ્યાસાં મ્રિયેત વા| ધન્યા બલ્યા હિતાસ્તાભ્યઃ શુક્રશોણિતવર્ધનાઃ||૭૭|| ઇતિ પઞ્ચમસર્પિર્મોદકાઃ|

ગોક્ષીરેત્યાદૌ ગોક્ષીરં કારણતયોચ્યતે ન ઘૃતપાકાર્થં, તથાહિ સતિ પ્રક્ષેપ્યચૂર્ણેન મોદકા ન ભવેયુઃ| ચતુર્થિકાં પલમ્||૭૦-૭૭||

Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84

બસ્તિદેશે વિકુર્વાણે સ્ત્રીપ્રસક્તસ્ય મારુતે| વાતઘ્નાન્ બૃંહણાન્ વૃષ્યાન્ યોગાંસ્તસ્ય પ્રયોજયેત્||૭૮|| શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ| સંયુક્તં વા શૃતં ક્ષીરં પિબેત્ કાસજ્વરાપહમ્||૭૯|| ફલામ્લં સર્પિષા ભૃષ્ટં વિદારીક્ષુરસે શૃતમ્| સ્ત્રીષુ ક્ષીણઃ પિબેદ્યૂષં જીવનં બૃંહણં પરમ્||૮૦|| સક્તૂનાં વસ્ત્રપૂતાનાં મન્થં ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| યવાન્નસાત્મ્યો દીપ્તાગ્નિઃ ક્ષતક્ષીણઃ પિબેન્નરઃ||૮૧|| જીવનીયોપસિદ્ધં વા જાઙ્ગલં ઘૃતભર્જિતમ્| રસં પ્રયોજયેત્ ક્ષીણે વ્યઞ્જનાર્થં સશર્કરમ્||૮૨|| ગોમહિષ્યશ્વનાગાજૈઃ ક્ષીરૈર્માંસરસૈસ્તથા| યવાન્નં ભોજયેદ્યૂષૈઃ ફલામ્લૈર્ઘૃતસંસ્કૃતૈઃ||૮૩|| દીપ્તેઽગ્નૌ વિધિરેષઃ સ્યાન્મન્દે દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મિણાં વિહિતો ગ્રાહી ભિન્ને શકૃતિ ચેષ્યતે||૮૪||

વિકુર્વાણે ઇતિ શૂલાદિવિકારં કુર્વાણે| શર્કરેત્યાદૌ પ્રક્ષેપન્યાયેન ક્ષીરે શર્કરાદિપ્રક્ષેપઃ| વસ્ત્રપૂતાનામિતિ વસ્ત્રાન્તરાલપતિતાનામ્| મન્દેઽગ્નૌ યક્ષ્મિણાં યો વિહિતઃ ભિન્ને શકૃતિ ચ યો ગ્રાહી સ વિધિરિષ્યત ઇતિ જ્ઞેયમ્||૭૮-૮૪||

Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87

પલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્ પલે| કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમર્જકાત્||૮૫|| એકૈકં મરિચાજાજ્યોર્ધાન્યકાદ્દ્વે ચતુર્થિકે| શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્||૮૬|| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાને પ્રયોજયેત્| રોચનં દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તિશ્વાસકાસનુત્||૮૭|| ઇતિ સૈન્ધવાદિચૂર્ણમ્|

પલિકમિતિ પલમાનમ્||૮૫-૮૭||

Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90

એકા ષોડશિકા ધાન્યાદ્દ્વે દ્વેઽજાજ્યજમોદયોઃ| તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લં દ્વિર્દ્વિઃ સૌવર્ચલાત્પલમ્||૮૮|| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્ પઞ્ચ પલાનિ ચ| તચ્ચૂર્ણં ષોડશપલે શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્||૮૯|| ષાડવોઽયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્| મન્દાનલે શકૃદ્ભેદે યક્ષ્મિણામગ્નિવર્ધનઃ||૯૦|| ઇતિ ષાડવઃ|

ષોડશિકા પલમ્| દાડિમવૃક્ષામ્લં દ્વિર્દ્વિરિતિ પૂર્વદ્વિપલાપેક્ષયા દ્વિગુણં પ્રત્યેકં ચતુઃપલમિતિ દર્શયતિ| પૂર્વવદિત્યનેન પૂર્વયોગસમાનફલમાહ| અત્ર જતૂકર્ણઃ- “પલિકે ધાન્યકરુચકે દ્વૌ જીરકદીપ્યકૌ શુણ્ઠ્યાશ્ચ પલં કપિત્થદાડિમવૃક્ષામ્લાનાં કુડવમ્” ઇત્યાદિ||૮૮-૯૦||

Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92

પિબેન્નાગબલામૂલમર્ધકર્ષવિવર્ધિતમ્ | પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્||૯૧|| એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલારોગ્યકરઃ પરઃ| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પોઽયં શુણ્ઠીમધુકયોસ્તથા||૯૨||

નાગબલેત્યાદૌ અર્ધકર્ષવિવર્ધિતમિતિ અર્ધકર્ષેણૈવ વર્ધિતં પલં માસમેકં પેયં કેવલં ક્ષીરવર્તિના| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “નાગબલામૂલમર્ધકર્ષવૃદ્ધ્યા પલમાનં માસં પેયં ક્ષીરમાત્રવૃત્તિના” ઇતિ||૯૧-૯૨||

Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94

યદ્યત્ સન્તર્પણં શીતમવિદાહિ હિતં લઘુ| અન્નપાનં નિષેવ્યં તત્ક્ષતક્ષીણૈઃ સુખાર્થિભિઃ||૯૩|| યચ્ચોક્તં યક્ષ્મિણાં પથ્યં કાસિનાં રક્તપિત્તિનામ્| તચ્ચ કુર્યાદવેક્ષ્યાગ્નિં વ્યાધિં સાત્મ્યં બલં તથા||૯૪||

શીતં ચાપિ સ્પર્શે શાન્તિકારિ વિદાહિ ભવતિ, તદર્થમવિદાહીત્યુક્તમ્||૯૩-૯૪||

Adhikarana 24 (95) · Śloka 95

ઉપેક્ષિતે ભવેત્તસ્મિન્નનુબન્ધો હિ યક્ષ્મણઃ| પ્રાગેવાગમનાત્તસ્ય તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૯૫||

ક્ષતક્ષીણસ્ય ત્વરયા પ્રતિકર્તવ્યતામાહ- ઉપેક્ષિતે ઇત્યાદિ| તસ્યેતિ યક્ષ્મણઃ||૯૫||

Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97

તત્ર શ્લોકૌ- ક્ષતક્ષયસમુત્થાનં સામાન્યપૃથગાકૃતિમ્| અસાધ્યયાપ્યસાધ્યત્વં સાધ્યાનાં સિદ્ધિમેવ ચ||૯૬|| ઉક્તવાઞ્જ્યેષ્ઠશિષ્યાય ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે| તત્ત્વાર્થવિદ્વીતરજસ્તમોદોષઃ પુનર્વસુઃ||૯૭||

સઙ્ગ્રહે સામાન્યપૃથગાકૃતિમિતિ ક્ષતોત્થસ્ય ક્ષયોત્થસ્ય ચ ‘ઉરો વિરુજ્યત’ ઇત્યાદિ પૃથગ્લક્ષણં કૃતમ્||૯૬-૯૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલપૂરિતે ચિકિત્સિતસ્થાને ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાં ચરકતાત્પર્યવ્યાખ્યાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||