Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

17. kṣatakṣīṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

View original

अथातः क्षतक्षीणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઉદારકીર્તિર્બ્રહ્મર્ષિરાત્રેયઃ પરમાર્થવિત્| ક્ષતક્ષીણચિકિત્સાર્થમિદમાહ ચિકિત્સિતમ્||૩||

View original

उदारकीर्तिर्ब्रह्मर्षिरात्रेयः परमार्थवित्| क्षतक्षीणचिकित्सार्थमिदमाह चिकित्सितम्||३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

ધનુષાઽઽયસ્યતોઽત્યર્થં ભારમુદ્વહતો ગુરુમ્| પતતો વિષમોચ્ચેભ્યો બલિભિઃ સહ યુધ્યતઃ||૪|| વૃષં હયં વા ધાવન્તં દમ્યં વાઽન્યં નિગૃહ્ણતઃ| શિલાકાષ્ઠાશ્મનિર્ઘાતાન્ ક્ષિપતો નિઘ્નતઃ પરાન્||૫|| અધીયાનસ્ય વાઽત્યુચ્ચૈર્દૂરં વા વ્રજતો દ્રુતમ્| મહાનદીં વા તરતો હયૈર્વા સહ ધાવતઃ||૬|| સહસોત્પતતો દૂરં તૂર્ણં ચાતિપ્રનૃત્યતઃ| તથાઽન્યૈઃ કર્મભિઃ ક્રૂરૈર્ભૃશમભ્યાહતસ્ય ચ||૭|| વિક્ષતે વક્ષસિ વ્યાધિર્બલવાન્ સમુદીર્યતે| સ્ત્રીષુ ચાતિપ્રસક્તસ્ય રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનઃ||૮||

View original

धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम्| पततो विषमोच्चेभ्यो बलिभिः सह युध्यतः||४|| वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः| शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान्||५|| अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम्| महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः||६|| सहसोत्पततो दूरं तूर्णं चातिप्रनृत्यतः| तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य च||७|| विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते| स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः||८||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12

ઉરો વિરુજ્યતે તસ્ય ભિદ્યતેઽથ વિભજ્યતે| પ્રપીડ્યેતે તતઃ પાર્શ્વે શુષ્યત્યઙ્ગં પ્રવેપતે||૯|| ક્રમાદ્વીર્યં બલં વર્ણો રુચિરગ્નિશ્ચ હીયતે| જ્વરો વ્યથા મનોદૈન્યં વિડ્ભેદોઽગ્નિવધાદપિ||૧૦|| દુષ્ટઃ શ્યાવઃ સુદુર્ગન્ધઃ પીતો વિગ્રથિતો બહુઃ| કાસમાનસ્ય ચ શ્લેષ્મા સરક્તઃ સમ્પ્રવર્તતે||૧૧|| સ ક્ષતઃ ક્ષીયતેઽત્યર્થં તથા શુક્રૌજસોઃ ક્ષયાત્|૧૨|

View original

उरो विरुज्यते तस्य भिद्यतेऽथ विभज्यते| प्रपीड्येते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते||९|| क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते| ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधादपि||१०|| दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः| कासमानस्य च श्लेष्मा सरक्तः सम्प्रवर्तते||११|| स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्|१२|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

અવ્યક્તં લક્ષણં તસ્ય પૂર્વરૂપમિતિ સ્મૃતમ્||૧૨|| ઉરોરુક્શોણિતચ્છર્દિઃ કાસો વૈશેષિકઃ ક્ષતે| ક્ષીણે સરક્તમૂત્રત્વં પાર્શ્વપૃષ્ઠકટિગ્રહઃ||૧૩||

View original

अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१२|| उरोरुक्शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते| क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः||१३||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

અલ્પલિઙ્ગસ્ય દીપ્તાગ્નેઃ સાધ્યો બલવતો નવઃ| પરિસંવત્સરો યાપ્યઃ સર્વલિઙ્ગં તુ વર્જયેત્||૧૪||

View original

अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः| परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||१४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20

ઉરો મત્વા ક્ષતં લાક્ષાં પયસા મધુસંયુતામ્| સદ્ય એવ પિબેજ્જીર્ણે પયસાઽદ્યાત્ સશર્કરમ્||૧૫|| પાર્શ્વબસ્તિરુજી ચાલ્પપિત્તાગ્નિસ્તાં સુરાયુતામ્| ભિન્નવિટ્કઃ સમુસ્તાતિવિષાપાઠાં સવત્સકામ્||૧૬|| લાક્ષાં સર્પિર્મધૂચ્છિષ્ટં જીવનીયગણં સિતામ્| ત્વક્ક્ષીરીં સમિતાં ક્ષીરે પક્ત્વા દીપ્તાનલઃ પિબેત્||૧૭|| ઇક્ષ્વાલિકાબિસગ્રન્થિપદ્મકેશરચન્દનૈઃ| શૃતં પયો મધુયુતં સન્ધાનાર્થં પિબેત્ ક્ષતી||૧૮|| યવાનાં ચૂર્ણમાદાય ક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતપ્લુતમ્| જ્વરે દાહે સિતાક્ષૌદ્રસક્તૂન્ વા પયસા પિબેત્||૧૯|| મધૂકમધુકદ્રાક્ષાત્વક્ક્ષીરીપિપ્પલીબલાઃ| કાસી પાર્શ્વાસ્થિશૂલી ચ લિહ્યાત્સઘૃતમાક્ષિકાઃ||૨૦||

View original

उरो मत्वा क्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम्| सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाऽद्यात् सशर्करम्||१५|| पार्श्वबस्तिरुजी चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्| भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||१६|| लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम्| त्वक्क्षीरीं समितां क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||१७|| इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः| शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||१८|| यवानां चूर्णमादाय क्षीरसिद्धं घृतप्लुतम्| ज्वरे दाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||१९|| मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः| कासी पार्श्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः||२०||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24

એલાપત્રત્વચોઽર્ધાક્ષાઃ પિપ્પલ્યર્ધપલં તથા| સિતામધુકખર્જૂરમૃદ્વીકાશ્ચ પલોન્મિતાઃ||૨૧|| સઞ્ચૂર્ણ્ય મધુના યુક્તા ગુટિકાઃ સમ્પ્રકલ્પયેત્| અક્ષમાત્રાં તતશ્ચૈકાં ભક્ષયેન્ના દિને દિને||૨૨|| કાસં શ્વાસં જ્વરં હિક્કાં છર્દિં મૂર્ચ્છાં મદં ભ્રમમ્| રક્તનિષ્ઠીવનં તૃષ્ણાં પાર્શ્વશૂલમરોચકમ્||૨૩|| શોષપ્લીહાઢ્યવાતાંશ્ચ સ્વરભેદં ક્ષતં ક્ષયમ્| ગુટિકા તર્પણી વૃષ્યા રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્||૨૪|| ઇત્યેલાદિગુટિકા|

View original

एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा| सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः||२१|| सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः सम्प्रकल्पयेत्| अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेन्ना दिने दिने||२२|| कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदं भ्रमम्| रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम्||२३|| शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतं क्षयम्| गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत्||२४|| इत्येलादिगुटिका|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

રક્તેઽતિવૃત્તે દક્ષાણ્ડં યૂષૈસ્તોયેન વા પિબેત્| ચટકાણ્ડરસં વાઽપિ રક્તં વા છાગજાઙ્ગલમ્||૨૫|| ચૂર્ણં પૌનર્નવં રક્તશાલિતણ્ડુલશર્કરમ્| રક્તષ્ઠીવી પિબેત્ સિદ્ધં દ્રાક્ષારસપયોઘૃતૈઃ||૨૬||

View original

रक्तेऽतिवृत्ते दक्षाण्डं यूषैस्तोयेन वा पिबेत्| चटकाण्डरसं वाऽपि रक्तं वा छागजाङ्गलम्||२५|| चूर्णं पौनर्नवं रक्तशालितण्डुलशर्करम्| रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः||२६||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34

મધૂકમધુકક્ષીરસિદ્ધં વા તણ્ડુલીયકમ્| મૂઢવાતસ્ત્વજામેદઃ સુરાભૃષ્ટં સસૈન્ધવમ્||૨૭|| ક્ષામઃ ક્ષીણઃ ક્ષતોરસ્કસ્ત્વનિદ્રઃ સબલેઽનિલે| શૃતક્ષીરસરેણાદ્યાત્ સક્ષૌદ્રઘૃતશર્કરમ્||૨૮|| શર્કરાં યવગોધૂમૌ જીવકર્ષભકૌ મધુ| શૃતક્ષીરાનુપાનં વા લિહ્યાત્ ક્ષીણઃ ક્ષતી કૃશઃ||૨૯|| ક્રવ્યાદમાંસનિર્યૂહં ઘૃતભૃષ્ટં પિબેચ્ચ સઃ| પિપ્પલીક્ષૌદ્રસંયુક્તં માંસશોણિતવર્ધનમ્||૩૦|| ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષશાલપ્રિયઙ્ગુભિઃ| તાલમસ્તકજમ્બૂત્વક્પ્રિયાલૈશ્ચ સપદ્મકૈઃ||૩૧|| સાશ્વકર્ણૈઃ શૃતાત્ ક્ષીરાદદ્યાજ્જાતેન સર્પિષા| શાલ્યોદનં ક્ષતોરસ્કઃ ક્ષીણશુક્રશ્ચ માનવઃ||૩૨|| યષ્ટ્યાહ્વનાગબલયોઃ ક્વાથે ક્ષીરસમં ઘૃતમ્| પયસ્યાપિપ્પલીવાંશીકલ્કસિદ્ધં ક્ષતે શુભમ્||૩૩|| કોલલાક્ષારસે તદ્વત્ ક્ષીરાષ્ટગુણસાધિતમ્| કલ્કૈઃ કટ્વઙ્ગદાર્વીત્વગ્વત્સકત્વક્ફલૈર્ઘૃતમ્||૩૪||

View original

मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्| मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्||२७|| क्षामः क्षीणः क्षतोरस्कस्त्वनिद्रः सबलेऽनिले| शृतक्षीरसरेणाद्यात् सक्षौद्रघृतशर्करम्||२८|| शर्करां यवगोधूमौ जीवकर्षभकौ मधु| शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षती कृशः||२९|| क्रव्यादमांसनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः| पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||३०|| न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः| तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः||३१|| साश्वकर्णैः शृतात् क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा| शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रश्च मानवः||३२|| यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्| पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते शुभम्||३३|| कोललाक्षारसे तद्वत् क्षीराष्टगुणसाधितम्| कल्कैः कट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वक्फलैर्घृतम्||३४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43

જીવકર્ષભકૌ વીરાં જીવન્તીં નાગરં શટીમ્| ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્મેદે કાકોલ્યૌ દ્વે નિદિગ્ધિકે||૩૫|| પુનર્નવે દ્વે મધુકમાત્મગુપ્તાં શતાવરીમ્| ઋદ્ધિં પરૂષકં ભાર્ગીં મૃદ્વીકાં બૃહતીં તથા||૩૬|| શૃઙ્ગાટકં તામલકીં પયસ્યાં પિપ્પલીં બલામ્| બદરાક્ષોટખર્જૂરવાતામાભિષુકાણ્યપિ||૩૭|| ફલાનિ ચૈવમાદીનિ કલ્કાન્ કુર્વીત કાર્ષિકાન્| ધાત્રીરસવિદારીક્ષુચ્છાગમાંસરસં પયઃ||૩૮|| કુર્યાત્ પ્રસ્થોન્મિતં તેન ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| પ્રસ્થાર્ધં મધુનઃ શીતે શર્કરાર્ધતુલાં તથા||૩૯|| દ્વિકાર્ષિકાણિ પત્રૈલાહેમત્વઙ્મરિચાનિ ચ| વિનીય ચૂર્ણિતં તસ્માલ્લિહ્યાન્માત્રાં સદા નરઃ||૪૦|| અમૃતપ્રાશમિત્યેતન્નરાણામમૃતં ઘૃતમ્| સુધામૃતરસં પ્રાશ્યં ક્ષીરમાંસરસાશિના||૪૧|| નષ્ટશુક્રક્ષતક્ષીણદુર્બલવ્યાધિકર્શિતાન્| સ્ત્રીપ્રસક્તાન્ કૃશાન્ વર્ણસ્વરહીનાંશ્ચ બૃંહયેત્||૪૨|| કાસહિક્કાજ્વરશ્વાસદાહતૃષ્ણાસ્રપિત્તનુત્| પુત્રદં વમિમૂર્ચ્છાહૃદ્યોનિમૂત્રામયાપહમ્||૪૩|| ઇત્યમૃતપ્રાશઘૃતમ્|

View original

जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शटीम्| चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके||३५|| पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्तां शतावरीम्| ऋद्धिं परूषकं भार्गीं मृद्वीकां बृहतीं तथा||३६|| शृङ्गाटकं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम्| बदराक्षोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि||३७|| फलानि चैवमादीनि कल्कान् कुर्वीत कार्षिकान्| धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसं पयः||३८|| कुर्यात् प्रस्थोन्मितं तेन घृतप्रस्थं विपाचयेत्| प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलां तथा||३९|| द्विकार्षिकाणि पत्रैलाहेमत्वङ्मरिचानि च| विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः||४०|| अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्| सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना||४१|| नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्| स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्||४२|| कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्| पुत्रदं वमिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||४३|| इत्यमृतप्राशघृतम्|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47

શ્વદંષ્ટ્રોશીરમઞ્જિષ્ઠાબલાકાશ્મર્યકત્તૃણમ્| દર્ભમૂલં પૃથક્પર્ણીં પલાશર્ષભકૌ સ્થિરામ્||૪૪|| પલિકં સાધયેત્તેષાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| કલ્કઃ સ્વગુપ્તાજીવન્તીમેદર્ષભકજીવકૈઃ||૪૫|| શતાવર્યૃદ્ધિમૃદ્વીકાશર્કરાશ્રાવણીબિસૈઃ| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાદ્વાતપિત્તહૃદ્દ્ર(દ્ભ)વશૂલનુત્||૪૬|| મૂત્રકૃચ્છ્રપ્રમેહાર્શઃકાસશોષક્ષયાપહઃ| ધનુઃસ્ત્રીમદ્યભારાધ્વખિન્નાનાં બલમાંસદઃ||૪૭|| ઇતિ શ્વદંષ્ટ્રાદિઘૃતમ્|

View original

श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्| दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्||४४|| पलिकं साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे| कल्कः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः||४५|| शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः| प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्द्र(द्भ)वशूलनुत्||४६|| मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः| धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः||४७|| इति श्वदंष्ट्रादिघृतम्|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49

મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે ઘૃતં પચેત્| પિપ્પલ્યષ્ટપલે કલ્કે પ્રસ્થં સિદ્ધે ચ શીતલે||૪૮|| પૃથગષ્ટપલં ક્ષૌદ્રશર્કરાભ્યાં વિમિશ્રયેત્| સમસક્તુ ક્ષતક્ષીણે રક્તગુલ્મે ચ તદ્ધિતમ્||૪૯||

View original

मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे घृतं पचेत्| पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले||४८|| पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत्| समसक्तु क्षतक्षीणे रक्तगुल्मे च तद्धितम्||४९||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55

ધાત્રીફલવિદારીક્ષુજીવનીયરસૈર્ઘૃતમ્| અજાગોપયસોશ્ચૈવ સપ્ત પ્રસ્થાન્ પચેદ્ભિષક્||૫૦|| સિદ્ધશીતે સિતાક્ષૌદ્રદ્વિપ્રસ્થં વિનયેચ્ચ તત્| યક્ષ્માપસ્મારપિત્તાસૃક્કાસમેહક્ષયાપહમ્||૫૧|| વયઃસ્થાપનમાયુષ્યં માંસશુક્રબલપ્રદમ્| ઘૃતં તુ પિત્તેઽભ્યધિકે લિહ્યાદ્વાતેઽધિકે પિબેત્||૫૨|| લીઢં નિર્વાપયેત્ પિત્તમલ્પત્વાદ્ધન્તિ નાનલમ્| આક્રામત્યનિલં પીતમૂષ્માણં નિરુણદ્ધિ ચ||૫૩|| ક્ષામક્ષીણકૃશાઙ્ગાનામેતાન્યેવ ઘૃતાનિ તુ| ત્વક્ક્ષીરીશર્કરાલાજચૂર્ણૈઃ સ્ત્યાનાનિ યોજયેત્||૫૪|| સર્પિર્ગુડાન્ સમધ્વંશાઞ્જગ્ધ્વા ચાનુ પયઃ પિબેત્| રેતો વીર્યં બલં પુષ્ટિં તૈરાશુતરમાપ્નુયાત્||૫૫|| ઇતિ સર્પિર્ગુડાઃ|

View original

धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसैर्घृतम्| अजागोपयसोश्चैव सप्त प्रस्थान् पचेद्भिषक्||५०|| सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेच्च तत्| यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्||५१|| वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्| घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्||५२|| लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्| आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||५३|| क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु| त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||५४|| सर्पिर्गुडान् समध्वंशाञ्जग्ध्वा चानु पयः पिबेत्| रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||५५|| इति सर्पिर्गुडाः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61

બલા વિદારી હ્રસ્વા ચ પઞ્ચમૂલી પુનર્નવા| પઞ્ચાનાં ક્ષીરિવૃક્ષાણાં શુઙ્ગા મુષ્ટ્યંશકા અપિ||૫૬|| એષાં કષાયે દ્વિક્ષીરે વિદાર્યાજરસાંશિકે| જીવનીયૈઃ પચેત્ કલ્કૈરક્ષમાત્રૈર્ઘૃતાઢકમ્||૫૭|| સિતાપલાનિ પૂતે ચ શીતે દ્વાત્રિંશતં ક્ષિપેત્| ગોધૂમપિપ્પલીવાંશીચૂર્ણં શૃઙ્ગાટકસ્ય ચ||૫૮|| સમાક્ષિકં કૌડવિકં તત્ સર્વં ખજમૂર્ચ્છિતમ્| સ્ત્યાનં સર્પિર્ગુડાન્ કૃત્વા ભૂર્જપત્રેણ વેષ્ટયેત્||૫૯|| તાઞ્જગ્ધ્વા પલિકાન્ ક્ષીરં મદ્યં વાઽનુપિબેત્ કફે| શોષે કાસે ક્ષતે ક્ષીણે શ્રમસ્ત્રીભારકર્શિતે||૬૦|| રક્તનિષ્ઠીવને તાપે પીનસે ચોરસિ સ્થિતે| શસ્તાઃ પાર્શ્વશિરઃશૂલે ભેદે ચ સ્વરવર્ણયોઃ||૬૧|| ઇતિ દ્વિતીયસર્પિર્ગુડાઃ|

View original

बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा| पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशका अपि||५६|| एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशिके| जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम्||५७|| सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशतं क्षिपेत्| गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च||५८|| समाक्षिकं कौडविकं तत् सर्वं खजमूर्च्छितम्| स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्||५९|| ताञ्जग्ध्वा पलिकान् क्षीरं मद्यं वाऽनुपिबेत् कफे| शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते||६०|| रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते| शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||६१|| इति द्वितीयसर्पिर्गुडाः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65

ત્વક્ક્ષીરીશ્રાવણીદ્રાક્ષામૂર્વર્ષભકજીવકૈઃ| વીરર્ધિક્ષીરકાકોલીબૃહતીકપિકચ્છુભિઃ||૬૨|| ખર્જૂરફલમેદાભિઃ ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પલોન્મિતૈઃ| ધાત્રીવિદારીક્ષુરસપ્રસ્થૈઃ પ્રસ્થં ઘૃતાત્ પચેત્||૬૩|| શર્કરાર્ધતુલાં શીતે ક્ષૌદ્રાર્ધપ્રસ્થમેવ ચ| દત્ત્વા સર્પિર્ગુડાન્ કુર્યાત્કાસહિક્કાજ્વરાપહાન્||૬૪|| યક્ષ્માણં તમકં શ્વાસં રક્તપિત્તં હલીમકમ્| શુક્રનિદ્રાક્ષયં તૃષ્ણાં હન્યુઃ કાર્શ્યં સકામલમ્||૬૫|| ઇતિ તૃતીયાઃ સર્પિર્ગુડાઃ|

View original

त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः| वीरर्धिक्षीरकाकोलीबृहतीकपिकच्छुभिः||६२|| खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः| धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतात् पचेत्||६३|| शर्करार्धतुलां शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च| दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान्||६४|| यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम्| शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम्||६५|| इति तृतीयाः सर्पिर्गुडाः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69

નવમામલકં દ્રાક્ષામાત્મગુપ્તાં પુનર્નવામ્| શતાવરીં વિદારીં ચ સમઙ્ગાં પિપ્પલીં તથા||૬૬|| પૃથગ્દશપલાન્ ભાગાન્ પલાન્યષ્ટૌ ચ નાગરાત્| યષ્ટ્યાહ્વસૌવર્ચલયોર્દ્વિપલં મરિચસ્ય ચ||૬૭|| ક્ષીરતૈલઘૃતાનાં ચ ત્ર્યાઢકે શર્કરાશતે| ક્વથિતે તાનિ ચૂર્ણાનિ દત્ત્વા બિલ્વસમાન્ ગુડાન્||૬૮|| કુર્યાત્તાન્ ભક્ષયેત્ ક્ષીણઃ ક્ષતઃ શુષ્કશ્ચ માનવઃ| તેન સદ્યો રસાદીનાં વૃદ્ધ્યા પુષ્ટિં સ વિન્દતિ||૬૯|| ઇતિ ચતુર્થસર્પિર્ગુડાઃ|

View original

नवमामलकं द्राक्षामात्मगुप्तां पुनर्नवाम्| शतावरीं विदारीं च समङ्गां पिप्पलीं तथा||६६|| पृथग्दशपलान् भागान् पलान्यष्टौ च नागरात्| यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च||६७|| क्षीरतैलघृतानां च त्र्याढके शर्कराशते| क्वथिते तानि चूर्णानि दत्त्वा बिल्वसमान् गुडान्||६८|| कुर्यात्तान् भक्षयेत् क्षीणः क्षतः शुष्कश्च मानवः| तेन सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं स विन्दति||६९|| इति चतुर्थसर्पिर्गुडाः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77

ગોક્ષીરાર્ધાઢકં સર્પિઃ પ્રસ્થમિક્ષુરસાઢકમ્| વિદાર્યાઃ સ્વરસાત્પ્રસ્થં રસાત્પ્રસ્થં ચ તૈત્તિરાત્||૭૦|| દદ્યાત્ સિધ્યતિ તસ્મિંસ્તુ પિષ્ટાનિક્ષુરસૈરિમાન્| મધૂકપુષ્પકુડવં પ્રિયાલકુડવં તથા||૭૧|| કુડવાર્ધં તુગાક્ષીર્યાઃ ખર્જૂરાણાં ચ વિંશતિમ્| પૃથગ્બિભીતકાનાં ચ પિપ્પલ્યાશ્ચ ચતુર્થિકામ્||૭૨|| ત્રિંશત્પલાનિ ખણ્ડાચ્ચ મધુકાત્ કર્ષમેવ ચ| તથાઽર્ધપલિકાન્યત્ર જીવનીયાનિ દાપયેત્||૭૩|| સિદ્ધેઽસ્મિન્ કુડવં ક્ષૌદ્રં શીતે ક્ષિપ્ત્વાઽથ મોદકાન્| કારયેન્મરિચાજાજીપલચૂર્ણાવચૂર્ણિતાન્||૭૪|| વાતાસૃક્પિત્તરોગેષુ ક્ષતકાસક્ષયેષુ ચ| શુષ્યતાં ક્ષીણશુક્રાણાં રક્તે ચોરસિ સંસ્થિતે||૭૫|| કૃશદુર્બલવૃદ્ધાનાં પુષ્ટિવર્ણબલાર્થિનામ્| યોનિદોષકૃતસ્રાવહતાનાં ચાપિ યોષિતામ્||૭૬|| ગર્ભાર્થિનીનાં ગર્ભશ્ચ સ્રવેદ્યાસાં મ્રિયેત વા| ધન્યા બલ્યા હિતાસ્તાભ્યઃ શુક્રશોણિતવર્ધનાઃ||૭૭|| ઇતિ પઞ્ચમસર્પિર્મોદકાઃ|

View original

गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्| विदार्याः स्वरसात्प्रस्थं रसात्प्रस्थं च तैत्तिरात्||७०|| दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्| मधूकपुष्पकुडवं प्रियालकुडवं तथा||७१|| कुडवार्धं तुगाक्षीर्याः खर्जूराणां च विंशतिम्| पृथग्बिभीतकानां च पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्||७२|| त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात् कर्षमेव च| तथाऽर्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्||७३|| सिद्धेऽस्मिन् कुडवं क्षौद्रं शीते क्षिप्त्वाऽथ मोदकान्| कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्||७४|| वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च| शुष्यतां क्षीणशुक्राणां रक्ते चोरसि संस्थिते||७५|| कृशदुर्बलवृद्धानां पुष्टिवर्णबलार्थिनाम्| योनिदोषकृतस्रावहतानां चापि योषिताम्||७६|| गर्भार्थिनीनां गर्भश्च स्रवेद्यासां म्रियेत वा| धन्या बल्या हितास्ताभ्यः शुक्रशोणितवर्धनाः||७७|| इति पञ्चमसर्पिर्मोदकाः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84

બસ્તિદેશે વિકુર્વાણે સ્ત્રીપ્રસક્તસ્ય મારુતે| વાતઘ્નાન્ બૃંહણાન્ વૃષ્યાન્ યોગાંસ્તસ્ય પ્રયોજયેત્||૭૮|| શર્કરાપિપ્પલીચૂર્ણૈઃ સર્પિષા માક્ષિકેણ ચ| સંયુક્તં વા શૃતં ક્ષીરં પિબેત્ કાસજ્વરાપહમ્||૭૯|| ફલામ્લં સર્પિષા ભૃષ્ટં વિદારીક્ષુરસે શૃતમ્| સ્ત્રીષુ ક્ષીણઃ પિબેદ્યૂષં જીવનં બૃંહણં પરમ્||૮૦|| સક્તૂનાં વસ્ત્રપૂતાનાં મન્થં ક્ષૌદ્રઘૃતાન્વિતમ્| યવાન્નસાત્મ્યો દીપ્તાગ્નિઃ ક્ષતક્ષીણઃ પિબેન્નરઃ||૮૧|| જીવનીયોપસિદ્ધં વા જાઙ્ગલં ઘૃતભર્જિતમ્| રસં પ્રયોજયેત્ ક્ષીણે વ્યઞ્જનાર્થં સશર્કરમ્||૮૨|| ગોમહિષ્યશ્વનાગાજૈઃ ક્ષીરૈર્માંસરસૈસ્તથા| યવાન્નં ભોજયેદ્યૂષૈઃ ફલામ્લૈર્ઘૃતસંસ્કૃતૈઃ||૮૩|| દીપ્તેઽગ્નૌ વિધિરેષઃ સ્યાન્મન્દે દીપનપાચનઃ| યક્ષ્મિણાં વિહિતો ગ્રાહી ભિન્ને શકૃતિ ચેષ્યતે||૮૪||

View original

बस्तिदेशे विकुर्वाणे स्त्रीप्रसक्तस्य मारुते| वातघ्नान् बृंहणान् वृष्यान् योगांस्तस्य प्रयोजयेत्||७८|| शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च| संयुक्तं वा शृतं क्षीरं पिबेत् कासज्वरापहम्||७९|| फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे शृतम्| स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्||८०|| सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्| यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||८१|| जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्| रसं प्रयोजयेत् क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्||८२|| गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा| यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्घृतसंस्कृतैः||८३|| दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः| यक्ष्मिणां विहितो ग्राही भिन्ने शकृति चेष्यते||८४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87

પલિકં સૈન્ધવં શુણ્ઠી દ્વે ચ સૌવર્ચલાત્ પલે| કુડવાંશાનિ વૃક્ષામ્લં દાડિમં પત્રમર્જકાત્||૮૫|| એકૈકં મરિચાજાજ્યોર્ધાન્યકાદ્દ્વે ચતુર્થિકે| શર્કરાયાઃ પલાન્યત્ર દશ દ્વે ચ પ્રદાપયેત્||૮૬|| કૃત્વા ચૂર્ણમતો માત્રામન્નપાને પ્રયોજયેત્| રોચનં દીપનં બલ્યં પાર્શ્વાર્તિશ્વાસકાસનુત્||૮૭|| ઇતિ સૈન્ધવાદિચૂર્ણમ્|

View original

पलिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले| कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमर्जकात्||८५|| एकैकं मरिचाजाज्योर्धान्यकाद्द्वे चतुर्थिके| शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्||८६|| कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपाने प्रयोजयेत्| रोचनं दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||८७|| इति सैन्धवादिचूर्णम्|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90

એકા ષોડશિકા ધાન્યાદ્દ્વે દ્વેઽજાજ્યજમોદયોઃ| તાભ્યાં દાડિમવૃક્ષામ્લં દ્વિર્દ્વિઃ સૌવર્ચલાત્પલમ્||૮૮|| શુણ્ઠ્યાઃ કર્ષં દધિત્થસ્ય મધ્યાત્ પઞ્ચ પલાનિ ચ| તચ્ચૂર્ણં ષોડશપલે શર્કરાયા વિમિશ્રયેત્||૮૯|| ષાડવોઽયં પ્રદેયઃ સ્યાદન્નપાનેષુ પૂર્વવત્| મન્દાનલે શકૃદ્ભેદે યક્ષ્મિણામગ્નિવર્ધનઃ||૯૦|| ઇતિ ષાડવઃ|

View original

एका षोडशिका धान्याद्द्वे द्वेऽजाज्यजमोदयोः| ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्लं द्विर्द्विः सौवर्चलात्पलम्||८८|| शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च| तच्चूर्णं षोडशपले शर्कराया विमिश्रयेत्||८९|| षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्| मन्दानले शकृद्भेदे यक्ष्मिणामग्निवर्धनः||९०|| इति षाडवः|

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92

પિબેન્નાગબલામૂલમર્ધકર્ષવિવર્ધિતમ્ | પલં ક્ષીરયુતં માસં ક્ષીરવૃત્તિરનન્નભુક્||૯૧|| એષ પ્રયોગઃ પુષ્ટ્યાયુર્બલારોગ્યકરઃ પરઃ| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ કલ્પોઽયં શુણ્ઠીમધુકયોસ્તથા||૯૨||

View original

पिबेन्नागबलामूलमर्धकर्षविवर्धितम् | पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्||९१|| एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलारोग्यकरः परः| मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं शुण्ठीमधुकयोस्तथा||९२||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94

યદ્યત્ સન્તર્પણં શીતમવિદાહિ હિતં લઘુ| અન્નપાનં નિષેવ્યં તત્ક્ષતક્ષીણૈઃ સુખાર્થિભિઃ||૯૩|| યચ્ચોક્તં યક્ષ્મિણાં પથ્યં કાસિનાં રક્તપિત્તિનામ્| તચ્ચ કુર્યાદવેક્ષ્યાગ્નિં વ્યાધિં સાત્મ્યં બલં તથા||૯૪||

View original

यद्यत् सन्तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु| अन्नपानं निषेव्यं तत्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः||९३|| यच्चोक्तं यक्ष्मिणां पथ्यं कासिनां रक्तपित्तिनाम्| तच्च कुर्यादवेक्ष्याग्निं व्याधिं सात्म्यं बलं तथा||९४||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 24 (95) · Śloka 95

ઉપેક્ષિતે ભવેત્તસ્મિન્નનુબન્ધો હિ યક્ષ્મણઃ| પ્રાગેવાગમનાત્તસ્ય તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્||૯૫||

View original

उपेक्षिते भवेत्तस्मिन्ननुबन्धो हि यक्ष्मणः| प्रागेवागमनात्तस्य तस्मात्तं त्वरया जयेत्||९५||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97

તત્ર શ્લોકૌ- ક્ષતક્ષયસમુત્થાનં સામાન્યપૃથગાકૃતિમ્| અસાધ્યયાપ્યસાધ્યત્વં સાધ્યાનાં સિદ્ધિમેવ ચ||૯૬|| ઉક્તવાઞ્જ્યેષ્ઠશિષ્યાય ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે| તત્ત્વાર્થવિદ્વીતરજસ્તમોદોષઃ પુનર્વસુઃ||૯૭||

View original

तत्र श्लोकौ- क्षतक्षयसमुत्थानं सामान्यपृथगाकृतिम्| असाध्ययाप्यसाध्यत्वं साध्यानां सिद्धिमेव च||९६|| उक्तवाञ्ज्येष्ठशिष्याय क्षतक्षीणचिकित्सिते| तत्त्वार्थविद्वीतरजस्तमोदोषः पुनर्वसुः||९७||

🔊 Audio coming soon

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલપૂરિતે ચિકિત્સિતસ્થાને ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતં નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

View original

इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सितस्थाने क्षतक्षीणचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||

🔊 Audio coming soon

17. kṣatakṣīṇacikitsitam — Charaka Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi