Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातः क्षतक्षीणचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
അപസ്മാരരോഗേണ വിഷമോച്ചപതനാദിഭ്യ ഉരഃക്ഷതോऽപി ഭവതി, തതഃ ക്ഷതക്ഷീണോ ഭവതി, തത്സമ്ബന്ധാദപസ്മാരമനു ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതമുച്യതേ| തത്ര ക്ഷതക്ഷീണരൂപാദ് വക്ഷ്യമാണസ്ത്രീസേവാദികാരണകശുക്രൌജഃക്ഷയാച്ച ജാതോ വ്യാധിഃ പ്രധാനമ് ‘ഉരോ വിരുജ്യതേ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണകഃ കാരണേ കാര്യോപചാരാത് ‘ഉരഃക്ഷത’ ഇത്യുച്യതേ; യദാ ‘ക്ഷീണക്ഷത’ ഇതി പാഠസ്തദാऽപി ക്ഷീണശബ്ദേന ശുക്രൌജഃക്ഷയയുക്തഃ പുരുഷ ഉച്യതേ; തഥാ ക്ഷീണേ ച പുരുഷേ ക്ഷതം ഭവതീതി ഹേതോഃ ‘ക്ഷതക്ഷീണ’ ഇത്യുച്യതേ| അന്യേ തു ക്ഷതശ്ച ക്ഷയശ്ച ഇതി ക്ഷതക്ഷയ ഇത്യാഹുഃ; തേന രോഗദ്വയമേതത്| തഥാ ‘ഉരോരുക് ശോണിതച്ഛര്ദിഃ’ ഇത്യാദിനാ ക്ഷതസ്യ ക്ഷീണസ്യ ച ലക്ഷണം കരിഷ്യതി; തസ്മിന് പക്ഷേ ‘അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ’ ഇതി, തഥാ ‘സാധ്യോ ബലവതോ നവഃ’ ഇത്യാദാവേകവചനനിര്ദേശോऽനുപപന്നഃ, തേനൈകസ്യൈവ ക്ഷതക്ഷീണസ്യ ഹേതുകൃതം ലക്ഷണദ്വൈവിധ്യം; കിംവാ ക്ഷതക്ഷയകാരണയോഃ ക്ഷതധാതുക്ഷയയോസ്തദ്വിധലക്ഷണകാരണാഭിധാനം പൂര്വരൂപാവസ്ഥായാം വ്യാധിപ്രതിക്രിയാര്ഥം ജ്ഞേയമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഉദാരകീര്തിര്ബ്രഹ്മര്ഷിരാത്രേയഃ പരമാര്ഥവിത്|
ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സാര്ഥമിദമാഹ ചികിത്സിതമ്||൩||
View original
उदारकीर्तिर्ब्रह्मर्षिरात्रेयः परमार्थवित्|
क्षतक्षीणचिकित्सार्थमिदमाह चिकित्सितम्||३||
ബ്രഹ്മര്ഷിരിത്യനേന ദേവര്ഷിത്വരാജര്ഷിത്വേ ആത്രേയസ്യ നിഷേധതി| ചികിത്സാര്ഥമിതി പ്രതിക്രിയാര്ഥമ്| ചികിത്സിതം ചികിത്സാഭിധായകഗ്രന്ഥമ്||൩||
Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8
ധനുഷാऽऽയസ്യതോऽത്യര്ഥം ഭാരമുദ്വഹതോ ഗുരുമ്|
പതതോ വിഷമോച്ചേഭ്യോ ബലിഭിഃ സഹ യുധ്യതഃ||൪||
വൃഷം ഹയം വാ ധാവന്തം ദമ്യം വാऽന്യം നിഗൃഹ്ണതഃ|
ശിലാകാഷ്ഠാശ്മനിര്ഘാതാന് ക്ഷിപതോ നിഘ്നതഃ പരാന്||൫||
അധീയാനസ്യ വാऽത്യുച്ചൈര്ദൂരം വാ വ്രജതോ ദ്രുതമ്|
മഹാനദീം വാ തരതോ ഹയൈര്വാ സഹ ധാവതഃ||൬||
സഹസോത്പതതോ ദൂരം തൂര്ണം ചാതിപ്രനൃത്യതഃ|
തഥാऽന്യൈഃ കര്മഭിഃ ക്രൂരൈര്ഭൃശമഭ്യാഹതസ്യ ച||൭||
വിക്ഷതേ വക്ഷസി വ്യാധിര്ബലവാന് സമുദീര്യതേ|
സ്ത്രീഷു ചാതിപ്രസക്തസ്യ രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശിനഃ||൮||
View original
धनुषाऽऽयस्यतोऽत्यर्थं भारमुद्वहतो गुरुम्|
पततो विषमोच्चेभ्यो बलिभिः सह युध्यतः||४||
वृषं हयं वा धावन्तं दम्यं वाऽन्यं निगृह्णतः|
शिलाकाष्ठाश्मनिर्घातान् क्षिपतो निघ्नतः परान्||५||
अधीयानस्य वाऽत्युच्चैर्दूरं वा व्रजतो द्रुतम्|
महानदीं वा तरतो हयैर्वा सह धावतः||६||
सहसोत्पततो दूरं तूर्णं चातिप्रनृत्यतः|
तथाऽन्यैः कर्मभिः क्रूरैर्भृशमभ्याहतस्य च||७||
विक्षते वक्षसि व्याधिर्बलवान् समुदीर्यते|
स्त्रीषु चातिप्रसक्तस्य रूक्षाल्पप्रमिताशिनः||८||
ചികിത്സാ ച നിദാനാദിനാ ജ്ഞാതസ്യൈവ വ്യാധേര്ഭവതി, തേന ക്ഷതനിദാനമേവ താവദാഹ- ധനുഷേത്യാദി| ആയസ്യത ഇതി ശരീരമായാസ്യതഃ| ബലിഭിരിതി സ്വാപേക്ഷയാ ബലാധികൈഃ| നിഗൃഹ്ണത ഇതി വാരയതഃ| നിര്ഘാതഃ അസ്ത്രവിശേഷഃ, കിംവാ നിര്ഘാതഃ ശിലാദീനാം പ്രേരണവിശേഷോऽതിബലസമ്പാദിതഃ| അഭ്യാഹതസ്യ പരൈരഭിഹതസ്യ| വ്യാധിരിതി വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ ക്ഷതക്ഷയാഖ്യോ വ്യാധിഃ; അന്യേ തു വ്യാധിശബ്ദേന ക്ഷതമേവാഹുഃ, “ദോഷാദിഷ്വപി വ്യാധിശബ്ദോ വര്തതേ” ഇതി വചനാത്| ന ചാസ്മിന് രാജയക്ഷ്മരൂപതാ ശങ്കനീയാ, യത ഉരഃക്ഷതസ്ത്രിദോഷജന്യ ഏവ, ഭിന്നസമ്പ്രാപ്തിശ്ച “അയഥാബലമാരമ്ഭൈര്ജന്തോരുരസി വിക്ഷതേ| വായുഃ പ്രകുപിതോ ദോഷാവുദീര്യോഭൌ വിധാവതി” (ചി.അ.൮) ഇത്യാദിനോക്താ, ലക്ഷണാനി ഭിന്നാന്യേവ “ഉരോ വിരുജ്യതേ” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണേഭ്യ ഉക്താനി| അത ഏവേഹാനയോര്ഭേദം വക്ഷ്യതി “ഉപേക്ഷിതേ ഭവേദസ്മിന്നനുബന്ധോ ഹി യക്ഷ്മണഃ” ഇതി| സ്ത്രീഷു ചാതിപ്രസക്തസ്യ രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശിനഃ ബലവാന് വ്യാധിഃ സമുദീര്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രമിതാശനമ് ഏകരസാഭ്യാസഃ, കിംവാऽതീതകാലഭോജനമ്||൪-൮||
Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12
ഉരോ വിരുജ്യതേ തസ്യ ഭിദ്യതേऽഥ വിഭജ്യതേ|
പ്രപീഡ്യേതേ തതഃ പാര്ശ്വേ ശുഷ്യത്യങ്ഗം പ്രവേപതേ||൯||
ക്രമാദ്വീര്യം ബലം വര്ണോ രുചിരഗ്നിശ്ച ഹീയതേ|
ജ്വരോ വ്യഥാ മനോദൈന്യം വിഡ്ഭേദോऽഗ്നിവധാദപി||൧൦||
ദുഷ്ടഃ ശ്യാവഃ സുദുര്ഗന്ധഃ പീതോ വിഗ്രഥിതോ ബഹുഃ|
കാസമാനസ്യ ച ശ്ലേഷ്മാ സരക്തഃ സമ്പ്രവര്തതേ||൧൧||
സ ക്ഷതഃ ക്ഷീയതേऽത്യര്ഥം തഥാ ശുക്രൌജസോഃ ക്ഷയാത്|൧൨|
View original
उरो विरुज्यते तस्य भिद्यतेऽथ विभज्यते|
प्रपीड्येते ततः पार्श्वे शुष्यत्यङ्गं प्रवेपते||९||
क्रमाद्वीर्यं बलं वर्णो रुचिरग्निश्च हीयते|
ज्वरो व्यथा मनोदैन्यं विड्भेदोऽग्निवधादपि||१०||
दुष्टः श्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विग्रथितो बहुः|
कासमानस्य च श्लेष्मा सरक्तः सम्प्रवर्तते||११||
स क्षतः क्षीयतेऽत्यर्थं तथा शुक्रौजसोः क्षयात्|१२|
ക്ഷതക്ഷയലക്ഷണമാഹ- ഉര ഇത്യാദിനാ| ഭിദ്യത ഇതി വിദീര്യതേ| അഗ്നിവധാദപീതി അത്രാഗ്നിവധം വിനാ വ്യാധിമഹിമ്നാ വിഡ്ഭേദോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| അന്യേ തു ‘വിഡ്ഭേദോऽഗ്നിവധസ്തഥാ’ ഇതി പഠന്തി| ദുഷ്ടഃ വ്യാപന്നഃ| ക്ഷീയത ഇതി ധാതുക്ഷയവാന് ഭവതി; ന കേവലം ക്ഷതാദേവ ക്ഷീയതേ, കിന്തു അതിസ്ത്രീസേവാദിനാ കൃതാച്ഛുക്രൌജഃ- ക്ഷയാദപി ക്ഷീയതേ ഇതരധാതുക്ഷയവാന് ഭവതി||൯-൧൧||-
Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13
അവ്യക്തം ലക്ഷണം തസ്യ പൂര്വരൂപമിതി സ്മൃതമ്||൧൨||
ഉരോരുക്ശോണിതച്ഛര്ദിഃ കാസോ വൈശേഷികഃ ക്ഷതേ|
ക്ഷീണേ സരക്തമൂത്രത്വം പാര്ശ്വപൃഷ്ഠകടിഗ്രഹഃ||൧൩||
View original
अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्||१२||
उरोरुक्शोणितच्छर्दिः कासो वैशेषिकः क्षते|
क्षीणे सरक्तमूत्रत्वं पार्श्वपृष्ठकटिग्रहः||१३||
പൂര്വരൂപമാഹ- അവ്യക്തമിത്യാദി| അവ്യക്തമിതി അല്പത്വേന യഥോക്തലക്ഷണതോऽസമ്പൂര്ണമ്| ഉരോരുഗിത്യാദിഗ്രന്ഥസ്തു പ്രായേണ വ്യാകൃതഃ| കാസോ വൈശേഷിക ഇതി വിശിഷ്ടഃ, സ ച വിശേഷോ ‘ദുഷ്ടഃ ശ്യാവഃ’ ഇത്യാദിനാ പ്രോക്തോ ജ്ഞേയഃ; കിംവാ വൈശേഷികോऽധികോ ജ്ഞേയഃ| ക്ഷീണേ ഇതി ശുക്രൌജസീ ക്ഷീണേ| അന്യേ തു ഉരോരുഗിത്യാദിനാऽവസ്ഥാദ്വയസ്യ ലക്ഷണദ്വയമേതദ്വര്ണയന്തി||൧൨-൧൩||
Adhikarana 6 (14) · Śloka 14
അല്പലിങ്ഗസ്യ ദീപ്താഗ്നേഃ സാധ്യോ ബലവതോ നവഃ|
പരിസംവത്സരോ യാപ്യഃ സര്വലിങ്ഗം തു വര്ജയേത്||൧൪||
View original
अल्पलिङ्गस्य दीप्ताग्नेः साध्यो बलवतो नवः|
परिसंवत्सरो याप्यः सर्वलिङ्गं तु वर्जयेत्||१४||
ചികിത്സാപ്രവൃത്ത്യര്ഥം സാധ്യാദിവിഭാഗമാഹ- അല്പേത്യാദി| പരിസംവത്സരഃ വര്ഷാതീതഃ||൧൪||
Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20
ഉരോ മത്വാ ക്ഷതം ലാക്ഷാം പയസാ മധുസംയുതാമ്|
സദ്യ ഏവ പിബേജ്ജീര്ണേ പയസാऽദ്യാത് സശര്കരമ്||൧൫||
പാര്ശ്വബസ്തിരുജീ ചാല്പപിത്താഗ്നിസ്താം സുരായുതാമ്|
ഭിന്നവിട്കഃ സമുസ്താതിവിഷാപാഠാം സവത്സകാമ്||൧൬||
ലാക്ഷാം സര്പിര്മധൂച്ഛിഷ്ടം ജീവനീയഗണം സിതാമ്|
ത്വക്ക്ഷീരീം സമിതാം ക്ഷീരേ പക്ത്വാ ദീപ്താനലഃ പിബേത്||൧൭||
ഇക്ഷ്വാലികാബിസഗ്രന്ഥിപദ്മകേശരചന്ദനൈഃ|
ശൃതം പയോ മധുയുതം സന്ധാനാര്ഥം പിബേത് ക്ഷതീ||൧൮||
യവാനാം ചൂര്ണമാദായ ക്ഷീരസിദ്ധം ഘൃതപ്ലുതമ്|
ജ്വരേ ദാഹേ സിതാക്ഷൌദ്രസക്തൂന് വാ പയസാ പിബേത്||൧൯||
മധൂകമധുകദ്രാക്ഷാത്വക്ക്ഷീരീപിപ്പലീബലാഃ|
കാസീ പാര്ശ്വാസ്ഥിശൂലീ ച ലിഹ്യാത്സഘൃതമാക്ഷികാഃ||൨൦||
View original
उरो मत्वा क्षतं लाक्षां पयसा मधुसंयुताम्|
सद्य एव पिबेज्जीर्णे पयसाऽद्यात् सशर्करम्||१५||
पार्श्वबस्तिरुजी चाल्पपित्ताग्निस्तां सुरायुताम्|
भिन्नविट्कः समुस्तातिविषापाठां सवत्सकाम्||१६||
लाक्षां सर्पिर्मधूच्छिष्टं जीवनीयगणं सिताम्|
त्वक्क्षीरीं समितां क्षीरे पक्त्वा दीप्तानलः पिबेत्||१७||
इक्ष्वालिकाबिसग्रन्थिपद्मकेशरचन्दनैः|
शृतं पयो मधुयुतं सन्धानार्थं पिबेत् क्षती||१८||
यवानां चूर्णमादाय क्षीरसिद्धं घृतप्लुतम्|
ज्वरे दाहे सिताक्षौद्रसक्तून् वा पयसा पिबेत्||१९||
मधूकमधुकद्राक्षात्वक्क्षीरीपिप्पलीबलाः|
कासी पार्श्वास्थिशूली च लिह्यात्सघृतमाक्षिकाः||२०||
ജ്ഞാതരോഗവിശേഷേണ കര്തവ്യാം ചികിത്സാമാഹ- ഉരോ മത്വേത്യാദി| ഉരസഃ സദ്യഃ ക്ഷതം മത്വാ ലാക്ഷാം പിബേദിതി യോജനാ| സശര്കരമിതി ശര്കരാസഹിതമന്നമ്| ഭിന്നവിട്കഃ സമുസ്താതിവിഷാപാഠാം ലാക്ഷാം പിബേത്| അത്ര യേ ‘ദ്വിവത്സകാമ്’ ഇതി പഠന്തി തേ വത്സകഭാഗദ്വയം ഗ്രാഹയന്തി; കിംവാ വത്സകദ്വയമേവ ദ്വിവത്സകശബ്ദേന ഗൃഹ്യതേ; തഥാ ഹി- “ബൃഹത്ഫലഃ ശ്വേതപുഷ്പഃ സ്നിഗ്ധപത്രഃ പുമാന് ഭവേത്| ശ്യാമാ ചാരുണപുഷ്പാ സ്ത്രീ ഫലപുഷ്പൈസ്തഥാऽണുഭിഃ” (ക.അ.൫) ഇതി കല്പേ കുടജഃ സ്ത്രീപുരുഷവിഭാഗേന ദ്വിവിധ ഉക്തഃ| സന്ധാനാര്ഥമിതി ക്ഷതോരഃസന്ധാനാര്ഥമ്| മധൂകശബ്ദേനേഹ മധൂകപുഷ്പം ഗ്രാഹ്യമ്||൧൫-൨൦||
Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24
ഏലാപത്രത്വചോऽര്ധാക്ഷാഃ പിപ്പല്യര്ധപലം തഥാ|
സിതാമധുകഖര്ജൂരമൃദ്വീകാശ്ച പലോന്മിതാഃ||൨൧||
സഞ്ചൂര്ണ്യ മധുനാ യുക്താ ഗുടികാഃ സമ്പ്രകല്പയേത്|
അക്ഷമാത്രാം തതശ്ചൈകാം ഭക്ഷയേന്നാ ദിനേ ദിനേ||൨൨||
കാസം ശ്വാസം ജ്വരം ഹിക്കാം ഛര്ദിം മൂര്ച്ഛാം മദം ഭ്രമമ്|
രക്തനിഷ്ഠീവനം തൃഷ്ണാം പാര്ശ്വശൂലമരോചകമ്||൨൩||
ശോഷപ്ലീഹാഢ്യവാതാംശ്ച സ്വരഭേദം ക്ഷതം ക്ഷയമ്|
ഗുടികാ തര്പണീ വൃഷ്യാ രക്തപിത്തം ച നാശയേത്||൨൪||
ഇത്യേലാദിഗുടികാ|
View original
एलापत्रत्वचोऽर्धाक्षाः पिप्पल्यर्धपलं तथा|
सितामधुकखर्जूरमृद्वीकाश्च पलोन्मिताः||२१||
सञ्चूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः सम्प्रकल्पयेत्|
अक्षमात्रां ततश्चैकां भक्षयेन्ना दिने दिने||२२||
कासं श्वासं ज्वरं हिक्कां छर्दिं मूर्च्छां मदं भ्रमम्|
रक्तनिष्ठीवनं तृष्णां पार्श्वशूलमरोचकम्||२३||
शोषप्लीहाढ्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतं क्षयम्|
गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत्||२४||
इत्येलादिगुटिका|
ഏലാപത്രത്വച ഇത്യാദിനാ ഏലാദിഗുടികാമാഹ| യുക്ത്യേതി യാവതാ മധുനാ ഗുടികാ ഭവന്തി താവന്മാനം മധു ദേയമ്||൨൧-൨൪||
Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26
രക്തേऽതിവൃത്തേ ദക്ഷാണ്ഡം യൂഷൈസ്തോയേന വാ പിബേത്|
ചടകാണ്ഡരസം വാऽപി രക്തം വാ ഛാഗജാങ്ഗലമ്||൨൫||
ചൂര്ണം പൌനര്നവം രക്തശാലിതണ്ഡുലശര്കരമ്|
രക്തഷ്ഠീവീ പിബേത് സിദ്ധം ദ്രാക്ഷാരസപയോഘൃതൈഃ||൨൬||
View original
रक्तेऽतिवृत्ते दक्षाण्डं यूषैस्तोयेन वा पिबेत्|
चटकाण्डरसं वाऽपि रक्तं वा छागजाङ्गलम्||२५||
चूर्णं पौनर्नवं रक्तशालितण्डुलशर्करम्|
रक्तष्ठीवी पिबेत् सिद्धं द्राक्षारसपयोघृतैः||२६||
ദക്ഷഃ ഗോഷ്ഠകുക്കുടഃ| ഛാഗജാങ്ഗലമിതി ഛാഗഭവം ജാങ്ഗലഹരിണാദിഭവം വാ| ചൂര്ണം പൌനര്നവമിത്യാദൌ സിദ്ധമിതി സാധിതമ്| ചൂര്ണസാധനം ദ്രാക്ഷാരസാദിദ്രവേണ അഗ്നിസംയോഗാത് കര്തവ്യമ്| ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “പുനര്നവാരക്തശാലീദ്രാക്ഷാസിതാചൂര്ണം പയോഘൃതയുതം സിദ്ധമ്” ഇതി||൨൫-൨൬||
Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34
മധൂകമധുകക്ഷീരസിദ്ധം വാ തണ്ഡുലീയകമ്|
മൂഢവാതസ്ത്വജാമേദഃ സുരാഭൃഷ്ടം സസൈന്ധവമ്||൨൭||
ക്ഷാമഃ ക്ഷീണഃ ക്ഷതോരസ്കസ്ത്വനിദ്രഃ സബലേऽനിലേ|
ശൃതക്ഷീരസരേണാദ്യാത് സക്ഷൌദ്രഘൃതശര്കരമ്||൨൮||
ശര്കരാം യവഗോധൂമൌ ജീവകര്ഷഭകൌ മധു|
ശൃതക്ഷീരാനുപാനം വാ ലിഹ്യാത് ക്ഷീണഃ ക്ഷതീ കൃശഃ||൨൯||
ക്രവ്യാദമാംസനിര്യൂഹം ഘൃതഭൃഷ്ടം പിബേച്ച സഃ|
പിപ്പലീക്ഷൌദ്രസംയുക്തം മാംസശോണിതവര്ധനമ്||൩൦||
ന്യഗ്രോധോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷശാലപ്രിയങ്ഗുഭിഃ|
താലമസ്തകജമ്ബൂത്വക്പ്രിയാലൈശ്ച സപദ്മകൈഃ||൩൧||
സാശ്വകര്ണൈഃ ശൃതാത് ക്ഷീരാദദ്യാജ്ജാതേന സര്പിഷാ|
ശാല്യോദനം ക്ഷതോരസ്കഃ ക്ഷീണശുക്രശ്ച മാനവഃ||൩൨||
യഷ്ട്യാഹ്വനാഗബലയോഃ ക്വാഥേ ക്ഷീരസമം ഘൃതമ്|
പയസ്യാപിപ്പലീവാംശീകല്കസിദ്ധം ക്ഷതേ ശുഭമ്||൩൩||
കോലലാക്ഷാരസേ തദ്വത് ക്ഷീരാഷ്ടഗുണസാധിതമ്|
കല്കൈഃ കട്വങ്ഗദാര്വീത്വഗ്വത്സകത്വക്ഫലൈര്ഘൃതമ്||൩൪||
View original
मधूकमधुकक्षीरसिद्धं वा तण्डुलीयकम्|
मूढवातस्त्वजामेदः सुराभृष्टं ससैन्धवम्||२७||
क्षामः क्षीणः क्षतोरस्कस्त्वनिद्रः सबलेऽनिले|
शृतक्षीरसरेणाद्यात् सक्षौद्रघृतशर्करम्||२८||
शर्करां यवगोधूमौ जीवकर्षभकौ मधु|
शृतक्षीरानुपानं वा लिह्यात् क्षीणः क्षती कृशः||२९||
क्रव्यादमांसनिर्यूहं घृतभृष्टं पिबेच्च सः|
पिप्पलीक्षौद्रसंयुक्तं मांसशोणितवर्धनम्||३०||
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षशालप्रियङ्गुभिः|
तालमस्तकजम्बूत्वक्प्रियालैश्च सपद्मकैः||३१||
साश्वकर्णैः शृतात् क्षीरादद्याज्जातेन सर्पिषा|
शाल्योदनं क्षतोरस्कः क्षीणशुक्रश्च मानवः||३२||
यष्ट्याह्वनागबलयोः क्वाथे क्षीरसमं घृतम्|
पयस्यापिप्पलीवांशीकल्कसिद्धं क्षते शुभम्||३३||
कोललाक्षारसे तद्वत् क्षीराष्टगुणसाधितम्|
कल्कैः कट्वङ्गदार्वीत्वग्वत्सकत्वक्फलैर्घृतम्||३४||
മധൂകേത്യാദൌ മധൂകമധുകകല്കേന ക്ഷീരേണ സമം സാധിതം തണ്ഡുലീയകശാകമ്| സബലേ ഇതി ബലവത്യനിലേ| ക്രവ്യാദാഃ മാംസഭുജോ മൃഗപക്ഷിണഃ| ക്ഷീരാജ്ജാതേനേതി ക്ഷീരാവസ്ഥായാമേവ ഗൃഹീതേന| യഷ്ട്യാഹ്വേത്യാദൌ സമക്വാഥക്ഷീരാഭ്യാം ഘൃതാച്ചാതുര്ഗുണ്യമ്| വാംശീ വംശലോചനാ| കോലേത്യാദൌ തദ്വദിതി ക്ഷതേ ഹിതമ്; അത്ര കോലലാക്ഷാരസസ്യ ച ഘൃതാച്ചാതുര്ഗുണ്യം, ക്ഷീരം ചാഷ്ടഗുണം വദന്തി; കിംവാ കോലലാക്ഷാരസയോഃ സമത്വമേവ ക്ഷീരേണ; അയം ച ന്യായോऽപസ്മാരാധ്യായേ നിര്ദിഷ്ടഃ||൨൭-൩൪||
Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43
ജീവകര്ഷഭകൌ വീരാം ജീവന്തീം നാഗരം ശടീമ്|
ചതസ്രഃ പര്ണിനീര്മേദേ കാകോല്യൌ ദ്വേ നിദിഗ്ധികേ||൩൫||
പുനര്നവേ ദ്വേ മധുകമാത്മഗുപ്താം ശതാവരീമ്|
ഋദ്ധിം പരൂഷകം ഭാര്ഗീം മൃദ്വീകാം ബൃഹതീം തഥാ||൩൬||
ശൃങ്ഗാടകം താമലകീം പയസ്യാം പിപ്പലീം ബലാമ്|
ബദരാക്ഷോടഖര്ജൂരവാതാമാഭിഷുകാണ്യപി||൩൭||
ഫലാനി ചൈവമാദീനി കല്കാന് കുര്വീത കാര്ഷികാന്|
ധാത്രീരസവിദാരീക്ഷുച്ഛാഗമാംസരസം പയഃ||൩൮||
കുര്യാത് പ്രസ്ഥോന്മിതം തേന ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത്|
പ്രസ്ഥാര്ധം മധുനഃ ശീതേ ശര്കരാര്ധതുലാം തഥാ||൩൯||
ദ്വികാര്ഷികാണി പത്രൈലാഹേമത്വങ്മരിചാനി ച|
വിനീയ ചൂര്ണിതം തസ്മാല്ലിഹ്യാന്മാത്രാം സദാ നരഃ||൪൦||
അമൃതപ്രാശമിത്യേതന്നരാണാമമൃതം ഘൃതമ്|
സുധാമൃതരസം പ്രാശ്യം ക്ഷീരമാംസരസാശിനാ||൪൧||
നഷ്ടശുക്രക്ഷതക്ഷീണദുര്ബലവ്യാധികര്ശിതാന്|
സ്ത്രീപ്രസക്താന് കൃശാന് വര്ണസ്വരഹീനാംശ്ച ബൃംഹയേത്||൪൨||
കാസഹിക്കാജ്വരശ്വാസദാഹതൃഷ്ണാസ്രപിത്തനുത്|
പുത്രദം വമിമൂര്ച്ഛാഹൃദ്യോനിമൂത്രാമയാപഹമ്||൪൩||
ഇത്യമൃതപ്രാശഘൃതമ്|
View original
जीवकर्षभकौ वीरां जीवन्तीं नागरं शटीम्|
चतस्रः पर्णिनीर्मेदे काकोल्यौ द्वे निदिग्धिके||३५||
पुनर्नवे द्वे मधुकमात्मगुप्तां शतावरीम्|
ऋद्धिं परूषकं भार्गीं मृद्वीकां बृहतीं तथा||३६||
शृङ्गाटकं तामलकीं पयस्यां पिप्पलीं बलाम्|
बदराक्षोटखर्जूरवातामाभिषुकाण्यपि||३७||
फलानि चैवमादीनि कल्कान् कुर्वीत कार्षिकान्|
धात्रीरसविदारीक्षुच्छागमांसरसं पयः||३८||
कुर्यात् प्रस्थोन्मितं तेन घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
प्रस्थार्धं मधुनः शीते शर्करार्धतुलां तथा||३९||
द्विकार्षिकाणि पत्रैलाहेमत्वङ्मरिचानि च|
विनीय चूर्णितं तस्माल्लिह्यान्मात्रां सदा नरः||४०||
अमृतप्राशमित्येतन्नराणाममृतं घृतम्|
सुधामृतरसं प्राश्यं क्षीरमांसरसाशिना||४१||
नष्टशुक्रक्षतक्षीणदुर्बलव्याधिकर्शितान्|
स्त्रीप्रसक्तान् कृशान् वर्णस्वरहीनांश्च बृंहयेत्||४२||
कासहिक्काज्वरश्वासदाहतृष्णास्रपित्तनुत्|
पुत्रदं वमिमूर्च्छाहृद्योनिमूत्रामयापहम्||४३||
इत्यमृतप्राशघृतम्|
ദ്വേ നിദിഗ്ധികേ ഇതി വചനേന ബൃഹതീ ക്ഷുദ്രാ ച ഗ്രാഹ്യാ| പയസ്യാ ക്ഷീരവിദാരീ| വാതാമാഭിഷുകാണി തു ഔത്തരാപഥികാനി ഫലാനി| ഏവമാദീനി ഏവമ്പ്രകാരാണ്യന്യാനി വാതപിത്തഹരാണി| ധാത്രീരസാനാം ച യദ്യപി “പഞ്ചപ്രഭൃതി യത്ര സ്യുര്ദ്രവാണി സ്നേഹസംവിധൌ| തത്ര സ്നേഹസമാന്യാഹുഃ” ഇതി വചനേന പ്രസ്ഥമാനത്വം സിദ്ധം, തഥാऽപി ഏതത്പരിഭാഷാര്ഥദാര്ഢ്യാര്ഥമേവൈതന്മാനകഥനം ജ്ഞേയമ്| പലാര്ധകത്വമിഹ മരിചാദീനാം മിലിതാനാം, സമാഹാരപ്രധാനത്വാന്നിര്ദേശസ്യ; വൃദ്ധാസ്തു പ്രത്യേകമേവ പലാര്ധകത്വം വദന്തി| സുധാ ഭൌമീ ഭോജ്യാ, അമൃതം തു ദേവഭോജ്യമ്||൩൫-൪൩||
Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47
ശ്വദംഷ്ട്രോശീരമഞ്ജിഷ്ഠാബലാകാശ്മര്യകത്തൃണമ്|
ദര്ഭമൂലം പൃഥക്പര്ണീം പലാശര്ഷഭകൌ സ്ഥിരാമ്||൪൪||
പലികം സാധയേത്തേഷാം രസേ ക്ഷീരചതുര്ഗുണേ|
കല്കഃ സ്വഗുപ്താജീവന്തീമേദര്ഷഭകജീവകൈഃ||൪൫||
ശതാവര്യൃദ്ധിമൃദ്വീകാശര്കരാശ്രാവണീബിസൈഃ|
പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാദ്വാതപിത്തഹൃദ്ദ്ര(ദ്ഭ)വശൂലനുത്||൪൬||
മൂത്രകൃച്ഛ്രപ്രമേഹാര്ശഃകാസശോഷക്ഷയാപഹഃ|
ധനുഃസ്ത്രീമദ്യഭാരാധ്വഖിന്നാനാം ബലമാംസദഃ||൪൭||
ഇതി ശ്വദംഷ്ട്രാദിഘൃതമ്|
View original
श्वदंष्ट्रोशीरमञ्जिष्ठाबलाकाश्मर्यकत्तृणम्|
दर्भमूलं पृथक्पर्णीं पलाशर्षभकौ स्थिराम्||४४||
पलिकं साधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे|
कल्कः स्वगुप्ताजीवन्तीमेदर्षभकजीवकैः||४५||
शतावर्यृद्धिमृद्वीकाशर्कराश्रावणीबिसैः|
प्रस्थः सिद्धो घृताद्वातपित्तहृद्द्र(द्भ)वशूलनुत्||४६||
मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्शःकासशोषक्षयापहः|
धनुःस्त्रीमद्यभाराध्वखिन्नानां बलमांसदः||४७||
इति श्वदंष्ट्रादिघृतम्|
ശ്വദംഷ്ട്രേത്യാദൌ ക്വാഥ്യദ്രവ്യപരിമാണാനുസാരേണ പാദോനപ്രസ്ഥത്രയം ജലം ദത്ത്വാ ചതുര്ഭാഗാവശേഷേണ ചതുശ്ചത്വാരിംശത്ക്വാഥഫലാനി ഭവന്തി| ക്ഷീരം ചാത്ര ചതുര്ഗുണം ഘൃതാത്; കിംവാ ക്വാഥചതുര്ഗുണം ക്ഷീരമ്||൪൪-൪൭||
Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49
മധുകാഷ്ടപലദ്രാക്ഷാപ്രസ്ഥക്വാഥേ ഘൃതം പചേത്|
പിപ്പല്യഷ്ടപലേ കല്കേ പ്രസ്ഥം സിദ്ധേ ച ശീതലേ||൪൮||
പൃഥഗഷ്ടപലം ക്ഷൌദ്രശര്കരാഭ്യാം വിമിശ്രയേത്|
സമസക്തു ക്ഷതക്ഷീണേ രക്തഗുല്മേ ച തദ്ധിതമ്||൪൯||
View original
मधुकाष्टपलद्राक्षाप्रस्थक्वाथे घृतं पचेत्|
पिप्पल्यष्टपले कल्के प्रस्थं सिद्धे च शीतले||४८||
पृथगष्टपलं क्षौद्रशर्कराभ्यां विमिश्रयेत्|
समसक्तु क्षतक्षीणे रक्तगुल्मे च तद्धितम्||४९||
മധുകേത്യാദാവപി ക്വാഥ്യമാനാനുസാരേണ ക്വാഥസ്യ സാര്ധപ്രസ്ഥോ ഭവതി| സമസക്തു ഇതി സമസക്തുഘൃതമ്||൪൮-൪൯||
Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55
ധാത്രീഫലവിദാരീക്ഷുജീവനീയരസൈര്ഘൃതമ്|
അജാഗോപയസോശ്ചൈവ സപ്ത പ്രസ്ഥാന് പചേദ്ഭിഷക്||൫൦||
സിദ്ധശീതേ സിതാക്ഷൌദ്രദ്വിപ്രസ്ഥം വിനയേച്ച തത്|
യക്ഷ്മാപസ്മാരപിത്താസൃക്കാസമേഹക്ഷയാപഹമ്||൫൧||
വയഃസ്ഥാപനമായുഷ്യം മാംസശുക്രബലപ്രദമ്|
ഘൃതം തു പിത്തേऽഭ്യധികേ ലിഹ്യാദ്വാതേऽധികേ പിബേത്||൫൨||
ലീഢം നിര്വാപയേത് പിത്തമല്പത്വാദ്ധന്തി നാനലമ്|
ആക്രാമത്യനിലം പീതമൂഷ്മാണം നിരുണദ്ധി ച||൫൩||
ക്ഷാമക്ഷീണകൃശാങ്ഗാനാമേതാന്യേവ ഘൃതാനി തു|
ത്വക്ക്ഷീരീശര്കരാലാജചൂര്ണൈഃ സ്ത്യാനാനി യോജയേത്||൫൪||
സര്പിര്ഗുഡാന് സമധ്വംശാഞ്ജഗ്ധ്വാ ചാനു പയഃ പിബേത്|
രേതോ വീര്യം ബലം പുഷ്ടിം തൈരാശുതരമാപ്നുയാത്||൫൫||
ഇതി സര്പിര്ഗുഡാഃ|
View original
धात्रीफलविदारीक्षुजीवनीयरसैर्घृतम्|
अजागोपयसोश्चैव सप्त प्रस्थान् पचेद्भिषक्||५०||
सिद्धशीते सिताक्षौद्रद्विप्रस्थं विनयेच्च तत्|
यक्ष्मापस्मारपित्तासृक्कासमेहक्षयापहम्||५१||
वयःस्थापनमायुष्यं मांसशुक्रबलप्रदम्|
घृतं तु पित्तेऽभ्यधिके लिह्याद्वातेऽधिके पिबेत्||५२||
लीढं निर्वापयेत् पित्तमल्पत्वाद्धन्ति नानलम्|
आक्रामत्यनिलं पीतमूष्माणं निरुणद्धि च||५३||
क्षामक्षीणकृशाङ्गानामेतान्येव घृतानि तु|
त्वक्क्षीरीशर्करालाजचूर्णैः स्त्यानानि योजयेत्||५४||
सर्पिर्गुडान् समध्वंशाञ्जग्ध्वा चानु पयः पिबेत्|
रेतो वीर्यं बलं पुष्टिं तैराशुतरमाप्नुयात्||५५||
इति सर्पिर्गुडाः|
ഘൃതം ത്വിത്യാദിനാ ലേഹയോഗ്യാനി യാനി ശര്കരാദിയോഗാദ്ഘൃതാന്യുക്താനി താനി പിത്തേ ലേഹ്യതയാ കര്തവ്യാനി, യാനി തു ശര്കരാദിരഹിതത്വേന പാനയോഗ്യാനി താനി വാതേ കര്തവ്യാനീതി ദര്ശയതി; കിംവാ സ്ത്യാനാവസ്ഥായോഗീനി ഉപയോഗാല്ലേഹ്യതയാ പിത്തേ പ്രയോക്തവ്യാനി, താന്യേവ വിലീനാവസ്ഥാമാപന്നാനി വായൌ പ്രയോക്തവ്യാനി| ഘൃതലേഹസ്യ ഘൃതപാനസ്യ ച പൃഥക് ഫലമാഹ- നിര്വാപയേദിത്യാദി| അല്പത്വാദിതി ലേഹത്വേനൈവാല്പത്വാത്, ലേഹസ്യ കര്ഷമാനത്വേനോക്തത്വാത്| ആക്രമതീതി ജയതി| നിരുണദ്ധീതി പ്രതിഹന്തി; ‘ന രുണദ്ധി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ക്ഷാമേത്യാദൌ ക്ഷാമഃ ക്ലാന്തദേഹഃ, ക്ഷീണഃ ദുര്ബലഃ, കൃശഃ ഹീനമാംസഃ| ത്വക്ക്ഷീര്യാദീനാം താവന്മാനം ജ്ഞേയം യാവതാ ഘൃതസ്യ സ്ത്യാനത്വമ്| സമധ്വംശാനിത്യനേന മധുനഃ ത്വക്ക്ഷീര്യാദിസമാനതാമാഹ||൫൦-൫൫||
Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61
ബലാ വിദാരീ ഹ്രസ്വാ ച പഞ്ചമൂലീ പുനര്നവാ|
പഞ്ചാനാം ക്ഷീരിവൃക്ഷാണാം ശുങ്ഗാ മുഷ്ട്യംശകാ അപി||൫൬||
ഏഷാം കഷായേ ദ്വിക്ഷീരേ വിദാര്യാജരസാംശികേ|
ജീവനീയൈഃ പചേത് കല്കൈരക്ഷമാത്രൈര്ഘൃതാഢകമ്||൫൭||
സിതാപലാനി പൂതേ ച ശീതേ ദ്വാത്രിംശതം ക്ഷിപേത്|
ഗോധൂമപിപ്പലീവാംശീചൂര്ണം ശൃങ്ഗാടകസ്യ ച||൫൮||
സമാക്ഷികം കൌഡവികം തത് സര്വം ഖജമൂര്ച്ഛിതമ്|
സ്ത്യാനം സര്പിര്ഗുഡാന് കൃത്വാ ഭൂര്ജപത്രേണ വേഷ്ടയേത്||൫൯||
താഞ്ജഗ്ധ്വാ പലികാന് ക്ഷീരം മദ്യം വാऽനുപിബേത് കഫേ|
ശോഷേ കാസേ ക്ഷതേ ക്ഷീണേ ശ്രമസ്ത്രീഭാരകര്ശിതേ||൬൦||
രക്തനിഷ്ഠീവനേ താപേ പീനസേ ചോരസി സ്ഥിതേ|
ശസ്താഃ പാര്ശ്വശിരഃശൂലേ ഭേദേ ച സ്വരവര്ണയോഃ||൬൧||
ഇതി ദ്വിതീയസര്പിര്ഗുഡാഃ|
View original
बला विदारी ह्रस्वा च पञ्चमूली पुनर्नवा|
पञ्चानां क्षीरिवृक्षाणां शुङ्गा मुष्ट्यंशका अपि||५६||
एषां कषाये द्विक्षीरे विदार्याजरसांशिके|
जीवनीयैः पचेत् कल्कैरक्षमात्रैर्घृताढकम्||५७||
सितापलानि पूते च शीते द्वात्रिंशतं क्षिपेत्|
गोधूमपिप्पलीवांशीचूर्णं शृङ्गाटकस्य च||५८||
समाक्षिकं कौडविकं तत् सर्वं खजमूर्च्छितम्|
स्त्यानं सर्पिर्गुडान् कृत्वा भूर्जपत्रेण वेष्टयेत्||५९||
ताञ्जग्ध्वा पलिकान् क्षीरं मद्यं वाऽनुपिबेत् कफे|
शोषे कासे क्षते क्षीणे श्रमस्त्रीभारकर्शिते||६०||
रक्तनिष्ठीवने तापे पीनसे चोरसि स्थिते|
शस्ताः पार्श्वशिरःशूले भेदे च स्वरवर्णयोः||६१||
इति द्वितीयसर्पिर्गुडाः|
ബലേത്യാദി| ക്ഷീരിവൃക്ഷാ വടോദുമ്ബരാശ്വത്ഥപ്ലക്ഷകപീതനാഃ| ഉക്തം ച ശാലാക്യേ “ഉദുമ്ബരോ വടോऽശ്വത്ഥോ മധൂകഃ പ്ലക്ഷ ഏവ ച| പഞ്ചൈതേ ക്ഷീരിണോ വൃക്ഷാ അസ്മിംസ്തന്ത്രേ പ്രകീര്തിതാഃ” ഇതി| മുഷ്ട്യംശകാ ഇതി പലമാനാഃ| അത്ര ച ബലാദീനാം ത്രയോദശപലോപനീതാനാമഷ്ടഗുണേ ജലേ ക്വാഥശ്ചതുര്ഥാംശാവശേഷ ഇതി ഷഡ്വിംശതിക്വാഥപലാനി, ഏതത്കഷായാദ്വിഗുണം ക്ഷീരം, വിദാരീരസശ്ഛാഗമാംസരസശ്ച കഷായസമഃ; ഏവം ത്രിംശത്പലാധികം പലശതമിഹ ഘൃതാഢകേ പക്തവ്യം ഭവതി| അന്യേ തു ക്വാഥ്യാത് ഷോഡശഗുണജലദാനപരിഭാഷയാ സാധിതേ ക്വാഥേ ദ്വിപഞ്ചാശത്ക്വാഥപലാന്യാഹുഃ; ഏതദനുസാരേണ ക്ഷീരാദിമാനമപ്യധികം ഭവതീത്യാഹുഃ| കിന്തു ക്വാഥത്രയോദശപലേऽത്ര പാനീയം തഥാ പക്തവ്യം യഥാ ഘൃതസമഃ ക്വാഥോ ഭവതി| ക്വാഥോ ഹ്യത്ര ചതുര്ഗുണദ്രവസാധ്യേ ഘൃതേ സ്നേഹസമ ഏവ ഭവതി| ഏതത്ക്വാഥദ്വിഗുണം ക്ഷീരം സമശ്ച വിദാരീരസശ്ഛാഗമാംസരസശ്ച ദേയഃ; കിംവാ വിദാര്യാജമാംസരസയോര്മിലിത്വാ ദ്വ്യാഢകാംശോ ദേയഃ| ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “വൃശ്ചീവം പഞ്ചമൂലം ബലാം വിദാരീം വടാദിശുങ്ഗാംശ്ച| നിഷ്ക്വാഥ്യ ദ്വിക്ഷീരേ ഛാഗവിദാരീരസേ ച സമേ| ജീവനീയഗണകല്കൈഃ പക്ത്വാ ഘൃതാഢകം” ഇതി| അത്ര ഹി ക്വാഥ്യദ്രവ്യമാനമനിയതമിതി വിശേഷഃ, ക്വാഥസ്തു സ്നേഹസമ ഏവ| ഖജഃ മന്ഥാനദണ്ഡഃ, ദശാങ്ഗുലോ വാ ഹസ്തഃ| ഭൂര്ജപത്രവേഷ്ടനം ച ശക്ത്യുത്കര്ഷാര്ഥമ്||൫൬-൬൧||
Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65
ത്വക്ക്ഷീരീശ്രാവണീദ്രാക്ഷാമൂര്വര്ഷഭകജീവകൈഃ|
വീരര്ധിക്ഷീരകാകോലീബൃഹതീകപികച്ഛുഭിഃ||൬൨||
ഖര്ജൂരഫലമേദാഭിഃ ക്ഷീരപിഷ്ടൈഃ പലോന്മിതൈഃ|
ധാത്രീവിദാരീക്ഷുരസപ്രസ്ഥൈഃ പ്രസ്ഥം ഘൃതാത് പചേത്||൬൩||
ശര്കരാര്ധതുലാം ശീതേ ക്ഷൌദ്രാര്ധപ്രസ്ഥമേവ ച|
ദത്ത്വാ സര്പിര്ഗുഡാന് കുര്യാത്കാസഹിക്കാജ്വരാപഹാന്||൬൪||
യക്ഷ്മാണം തമകം ശ്വാസം രക്തപിത്തം ഹലീമകമ്|
ശുക്രനിദ്രാക്ഷയം തൃഷ്ണാം ഹന്യുഃ കാര്ശ്യം സകാമലമ്||൬൫||
ഇതി തൃതീയാഃ സര്പിര്ഗുഡാഃ|
View original
त्वक्क्षीरीश्रावणीद्राक्षामूर्वर्षभकजीवकैः|
वीरर्धिक्षीरकाकोलीबृहतीकपिकच्छुभिः||६२||
खर्जूरफलमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितैः|
धात्रीविदारीक्षुरसप्रस्थैः प्रस्थं घृतात् पचेत्||६३||
शर्करार्धतुलां शीते क्षौद्रार्धप्रस्थमेव च|
दत्त्वा सर्पिर्गुडान् कुर्यात्कासहिक्काज्वरापहान्||६४||
यक्ष्माणं तमकं श्वासं रक्तपित्तं हलीमकम्|
शुक्रनिद्राक्षयं तृष्णां हन्युः कार्श्यं सकामलम्||६५||
इति तृतीयाः सर्पिर्गुडाः|
ത്വക്ക്ഷീരീത്യാദൌ ശ്രാവണീ മുണ്ഡിതികാ, വീരാ വിദാരീകന്ദഃ||൬൨-൬൫||
Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69
നവമാമലകം ദ്രാക്ഷാമാത്മഗുപ്താം പുനര്നവാമ്|
ശതാവരീം വിദാരീം ച സമങ്ഗാം പിപ്പലീം തഥാ||൬൬||
പൃഥഗ്ദശപലാന് ഭാഗാന് പലാന്യഷ്ടൌ ച നാഗരാത്|
യഷ്ട്യാഹ്വസൌവര്ചലയോര്ദ്വിപലം മരിചസ്യ ച||൬൭||
ക്ഷീരതൈലഘൃതാനാം ച ത്ര്യാഢകേ ശര്കരാശതേ|
ക്വഥിതേ താനി ചൂര്ണാനി ദത്ത്വാ ബില്വസമാന് ഗുഡാന്||൬൮||
കുര്യാത്താന് ഭക്ഷയേത് ക്ഷീണഃ ക്ഷതഃ ശുഷ്കശ്ച മാനവഃ|
തേന സദ്യോ രസാദീനാം വൃദ്ധ്യാ പുഷ്ടിം സ വിന്ദതി||൬൯||
ഇതി ചതുര്ഥസര്പിര്ഗുഡാഃ|
View original
नवमामलकं द्राक्षामात्मगुप्तां पुनर्नवाम्|
शतावरीं विदारीं च समङ्गां पिप्पलीं तथा||६६||
पृथग्दशपलान् भागान् पलान्यष्टौ च नागरात्|
यष्ट्याह्वसौवर्चलयोर्द्विपलं मरिचस्य च||६७||
क्षीरतैलघृतानां च त्र्याढके शर्कराशते|
क्वथिते तानि चूर्णानि दत्त्वा बिल्वसमान् गुडान्||६८||
कुर्यात्तान् भक्षयेत् क्षीणः क्षतः शुष्कश्च मानवः|
तेन सद्यो रसादीनां वृद्ध्या पुष्टिं स विन्दति||६९||
इति चतुर्थसर्पिर्गुडाः|
ദ്രാക്ഷാമിത്യാദൌ യഷ്ട്യാഹ്വസൌവര്ചലയോര്മിലിത്വാ ദ്വിപലമ്| മരിചസ്യ ‘ദ്വിപലം’ ഇതി ശേഷഃ| ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “ഘൃതതൈലപയസ്ത്ര്യാഢകേ സിതാം ച തുലാം പ്രപാച്യ ദ്രാക്ഷാവിദാരീവൃശ്ചീവശതാവരീകൃഷ്ണാശുണ്ഠീബലാധാത്രീശ്ച ദശപലികാഃ പ്രപാചയേത്, യഷ്ട്യാഹ്വം രുചകം ച പലികമ്” ഇത്യാദി| ക്വഥിത ഇതി ഭാഷയാ ക്ഷീണേ ഏവ ക്ഷീരേ ചൂര്ണപ്രക്ഷേപം ദര്ശയതി||൬൬-൬൯||
Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77
ഗോക്ഷീരാര്ധാഢകം സര്പിഃ പ്രസ്ഥമിക്ഷുരസാഢകമ്|
വിദാര്യാഃ സ്വരസാത്പ്രസ്ഥം രസാത്പ്രസ്ഥം ച തൈത്തിരാത്||൭൦||
ദദ്യാത് സിധ്യതി തസ്മിംസ്തു പിഷ്ടാനിക്ഷുരസൈരിമാന്|
മധൂകപുഷ്പകുഡവം പ്രിയാലകുഡവം തഥാ||൭൧||
കുഡവാര്ധം തുഗാക്ഷീര്യാഃ ഖര്ജൂരാണാം ച വിംശതിമ്|
പൃഥഗ്ബിഭീതകാനാം ച പിപ്പല്യാശ്ച ചതുര്ഥികാമ്||൭൨||
ത്രിംശത്പലാനി ഖണ്ഡാച്ച മധുകാത് കര്ഷമേവ ച|
തഥാऽര്ധപലികാന്യത്ര ജീവനീയാനി ദാപയേത്||൭൩||
സിദ്ധേऽസ്മിന് കുഡവം ക്ഷൌദ്രം ശീതേ ക്ഷിപ്ത്വാऽഥ മോദകാന്|
കാരയേന്മരിചാജാജീപലചൂര്ണാവചൂര്ണിതാന്||൭൪||
വാതാസൃക്പിത്തരോഗേഷു ക്ഷതകാസക്ഷയേഷു ച|
ശുഷ്യതാം ക്ഷീണശുക്രാണാം രക്തേ ചോരസി സംസ്ഥിതേ||൭൫||
കൃശദുര്ബലവൃദ്ധാനാം പുഷ്ടിവര്ണബലാര്ഥിനാമ്|
യോനിദോഷകൃതസ്രാവഹതാനാം ചാപി യോഷിതാമ്||൭൬||
ഗര്ഭാര്ഥിനീനാം ഗര്ഭശ്ച സ്രവേദ്യാസാം മ്രിയേത വാ|
ധന്യാ ബല്യാ ഹിതാസ്താഭ്യഃ ശുക്രശോണിതവര്ധനാഃ||൭൭||
ഇതി പഞ്ചമസര്പിര്മോദകാഃ|
View original
गोक्षीरार्धाढकं सर्पिः प्रस्थमिक्षुरसाढकम्|
विदार्याः स्वरसात्प्रस्थं रसात्प्रस्थं च तैत्तिरात्||७०||
दद्यात् सिध्यति तस्मिंस्तु पिष्टानिक्षुरसैरिमान्|
मधूकपुष्पकुडवं प्रियालकुडवं तथा||७१||
कुडवार्धं तुगाक्षीर्याः खर्जूराणां च विंशतिम्|
पृथग्बिभीतकानां च पिप्पल्याश्च चतुर्थिकाम्||७२||
त्रिंशत्पलानि खण्डाच्च मधुकात् कर्षमेव च|
तथाऽर्धपलिकान्यत्र जीवनीयानि दापयेत्||७३||
सिद्धेऽस्मिन् कुडवं क्षौद्रं शीते क्षिप्त्वाऽथ मोदकान्|
कारयेन्मरिचाजाजीपलचूर्णावचूर्णितान्||७४||
वातासृक्पित्तरोगेषु क्षतकासक्षयेषु च|
शुष्यतां क्षीणशुक्राणां रक्ते चोरसि संस्थिते||७५||
कृशदुर्बलवृद्धानां पुष्टिवर्णबलार्थिनाम्|
योनिदोषकृतस्रावहतानां चापि योषिताम्||७६||
गर्भार्थिनीनां गर्भश्च स्रवेद्यासां म्रियेत वा|
धन्या बल्या हितास्ताभ्यः शुक्रशोणितवर्धनाः||७७||
इति पञ्चमसर्पिर्मोदकाः|
ഗോക്ഷീരേത്യാദൌ ഗോക്ഷീരം കാരണതയോച്യതേ ന ഘൃതപാകാര്ഥം, തഥാഹി സതി പ്രക്ഷേപ്യചൂര്ണേന മോദകാ ന ഭവേയുഃ| ചതുര്ഥികാം പലമ്||൭൦-൭൭||
Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84
ബസ്തിദേശേ വികുര്വാണേ സ്ത്രീപ്രസക്തസ്യ മാരുതേ|
വാതഘ്നാന് ബൃംഹണാന് വൃഷ്യാന് യോഗാംസ്തസ്യ പ്രയോജയേത്||൭൮||
ശര്കരാപിപ്പലീചൂര്ണൈഃ സര്പിഷാ മാക്ഷികേണ ച|
സംയുക്തം വാ ശൃതം ക്ഷീരം പിബേത് കാസജ്വരാപഹമ്||൭൯||
ഫലാമ്ലം സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടം വിദാരീക്ഷുരസേ ശൃതമ്|
സ്ത്രീഷു ക്ഷീണഃ പിബേദ്യൂഷം ജീവനം ബൃംഹണം പരമ്||൮൦||
സക്തൂനാം വസ്ത്രപൂതാനാം മന്ഥം ക്ഷൌദ്രഘൃതാന്വിതമ്|
യവാന്നസാത്മ്യോ ദീപ്താഗ്നിഃ ക്ഷതക്ഷീണഃ പിബേന്നരഃ||൮൧||
ജീവനീയോപസിദ്ധം വാ ജാങ്ഗലം ഘൃതഭര്ജിതമ്|
രസം പ്രയോജയേത് ക്ഷീണേ വ്യഞ്ജനാര്ഥം സശര്കരമ്||൮൨||
ഗോമഹിഷ്യശ്വനാഗാജൈഃ ക്ഷീരൈര്മാംസരസൈസ്തഥാ|
യവാന്നം ഭോജയേദ്യൂഷൈഃ ഫലാമ്ലൈര്ഘൃതസംസ്കൃതൈഃ||൮൩||
ദീപ്തേऽഗ്നൌ വിധിരേഷഃ സ്യാന്മന്ദേ ദീപനപാചനഃ|
യക്ഷ്മിണാം വിഹിതോ ഗ്രാഹീ ഭിന്നേ ശകൃതി ചേഷ്യതേ||൮൪||
View original
बस्तिदेशे विकुर्वाणे स्त्रीप्रसक्तस्य मारुते|
वातघ्नान् बृंहणान् वृष्यान् योगांस्तस्य प्रयोजयेत्||७८||
शर्करापिप्पलीचूर्णैः सर्पिषा माक्षिकेण च|
संयुक्तं वा शृतं क्षीरं पिबेत् कासज्वरापहम्||७९||
फलाम्लं सर्पिषा भृष्टं विदारीक्षुरसे शृतम्|
स्त्रीषु क्षीणः पिबेद्यूषं जीवनं बृंहणं परम्||८०||
सक्तूनां वस्त्रपूतानां मन्थं क्षौद्रघृतान्वितम्|
यवान्नसात्म्यो दीप्ताग्निः क्षतक्षीणः पिबेन्नरः||८१||
जीवनीयोपसिद्धं वा जाङ्गलं घृतभर्जितम्|
रसं प्रयोजयेत् क्षीणे व्यञ्जनार्थं सशर्करम्||८२||
गोमहिष्यश्वनागाजैः क्षीरैर्मांसरसैस्तथा|
यवान्नं भोजयेद्यूषैः फलाम्लैर्घृतसंस्कृतैः||८३||
दीप्तेऽग्नौ विधिरेषः स्यान्मन्दे दीपनपाचनः|
यक्ष्मिणां विहितो ग्राही भिन्ने शकृति चेष्यते||८४||
വികുര്വാണേ ഇതി ശൂലാദിവികാരം കുര്വാണേ| ശര്കരേത്യാദൌ പ്രക്ഷേപന്യായേന ക്ഷീരേ ശര്കരാദിപ്രക്ഷേപഃ| വസ്ത്രപൂതാനാമിതി വസ്ത്രാന്തരാലപതിതാനാമ്| മന്ദേऽഗ്നൌ യക്ഷ്മിണാം യോ വിഹിതഃ ഭിന്നേ ശകൃതി ച യോ ഗ്രാഹീ സ വിധിരിഷ്യത ഇതി ജ്ഞേയമ്||൭൮-൮൪||
Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87
പലികം സൈന്ധവം ശുണ്ഠീ ദ്വേ ച സൌവര്ചലാത് പലേ|
കുഡവാംശാനി വൃക്ഷാമ്ലം ദാഡിമം പത്രമര്ജകാത്||൮൫||
ഏകൈകം മരിചാജാജ്യോര്ധാന്യകാദ്ദ്വേ ചതുര്ഥികേ|
ശര്കരായാഃ പലാന്യത്ര ദശ ദ്വേ ച പ്രദാപയേത്||൮൬||
കൃത്വാ ചൂര്ണമതോ മാത്രാമന്നപാനേ പ്രയോജയേത്|
രോചനം ദീപനം ബല്യം പാര്ശ്വാര്തിശ്വാസകാസനുത്||൮൭||
ഇതി സൈന്ധവാദിചൂര്ണമ്|
View original
पलिकं सैन्धवं शुण्ठी द्वे च सौवर्चलात् पले|
कुडवांशानि वृक्षाम्लं दाडिमं पत्रमर्जकात्||८५||
एकैकं मरिचाजाज्योर्धान्यकाद्द्वे चतुर्थिके|
शर्करायाः पलान्यत्र दश द्वे च प्रदापयेत्||८६||
कृत्वा चूर्णमतो मात्रामन्नपाने प्रयोजयेत्|
रोचनं दीपनं बल्यं पार्श्वार्तिश्वासकासनुत्||८७||
इति सैन्धवादिचूर्णम्|
പലികമിതി പലമാനമ്||൮൫-൮൭||
Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90
ഏകാ ഷോഡശികാ ധാന്യാദ്ദ്വേ ദ്വേऽജാജ്യജമോദയോഃ|
താഭ്യാം ദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലം ദ്വിര്ദ്വിഃ സൌവര്ചലാത്പലമ്||൮൮||
ശുണ്ഠ്യാഃ കര്ഷം ദധിത്ഥസ്യ മധ്യാത് പഞ്ച പലാനി ച|
തച്ചൂര്ണം ഷോഡശപലേ ശര്കരായാ വിമിശ്രയേത്||൮൯||
ഷാഡവോऽയം പ്രദേയഃ സ്യാദന്നപാനേഷു പൂര്വവത്|
മന്ദാനലേ ശകൃദ്ഭേദേ യക്ഷ്മിണാമഗ്നിവര്ധനഃ||൯൦||
ഇതി ഷാഡവഃ|
View original
एका षोडशिका धान्याद्द्वे द्वेऽजाज्यजमोदयोः|
ताभ्यां दाडिमवृक्षाम्लं द्विर्द्विः सौवर्चलात्पलम्||८८||
शुण्ठ्याः कर्षं दधित्थस्य मध्यात् पञ्च पलानि च|
तच्चूर्णं षोडशपले शर्कराया विमिश्रयेत्||८९||
षाडवोऽयं प्रदेयः स्यादन्नपानेषु पूर्ववत्|
मन्दानले शकृद्भेदे यक्ष्मिणामग्निवर्धनः||९०||
इति षाडवः|
ഷോഡശികാ പലമ്| ദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലം ദ്വിര്ദ്വിരിതി പൂര്വദ്വിപലാപേക്ഷയാ ദ്വിഗുണം പ്രത്യേകം ചതുഃപലമിതി ദര്ശയതി| പൂര്വവദിത്യനേന പൂര്വയോഗസമാനഫലമാഹ| അത്ര ജതൂകര്ണഃ- “പലികേ ധാന്യകരുചകേ ദ്വൌ ജീരകദീപ്യകൌ ശുണ്ഠ്യാശ്ച പലം കപിത്ഥദാഡിമവൃക്ഷാമ്ലാനാം കുഡവമ്” ഇത്യാദി||൮൮-൯൦||
Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92
പിബേന്നാഗബലാമൂലമര്ധകര്ഷവിവര്ധിതമ് |
പലം ക്ഷീരയുതം മാസം ക്ഷീരവൃത്തിരനന്നഭുക്||൯൧||
ഏഷ പ്രയോഗഃ പുഷ്ട്യായുര്ബലാരോഗ്യകരഃ പരഃ|
മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ കല്പോऽയം ശുണ്ഠീമധുകയോസ്തഥാ||൯൨||
View original
पिबेन्नागबलामूलमर्धकर्षविवर्धितम् |
पलं क्षीरयुतं मासं क्षीरवृत्तिरनन्नभुक्||९१||
एष प्रयोगः पुष्ट्यायुर्बलारोग्यकरः परः|
मण्डूकपर्ण्याः कल्पोऽयं शुण्ठीमधुकयोस्तथा||९२||
നാഗബലേത്യാദൌ അര്ധകര്ഷവിവര്ധിതമിതി അര്ധകര്ഷേണൈവ വര്ധിതം പലം മാസമേകം പേയം കേവലം ക്ഷീരവര്തിനാ| ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “നാഗബലാമൂലമര്ധകര്ഷവൃദ്ധ്യാ പലമാനം മാസം പേയം ക്ഷീരമാത്രവൃത്തിനാ” ഇതി||൯൧-൯൨||
Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94
യദ്യത് സന്തര്പണം ശീതമവിദാഹി ഹിതം ലഘു|
അന്നപാനം നിഷേവ്യം തത്ക്ഷതക്ഷീണൈഃ സുഖാര്ഥിഭിഃ||൯൩||
യച്ചോക്തം യക്ഷ്മിണാം പഥ്യം കാസിനാം രക്തപിത്തിനാമ്|
തച്ച കുര്യാദവേക്ഷ്യാഗ്നിം വ്യാധിം സാത്മ്യം ബലം തഥാ||൯൪||
View original
यद्यत् सन्तर्पणं शीतमविदाहि हितं लघु|
अन्नपानं निषेव्यं तत्क्षतक्षीणैः सुखार्थिभिः||९३||
यच्चोक्तं यक्ष्मिणां पथ्यं कासिनां रक्तपित्तिनाम्|
तच्च कुर्यादवेक्ष्याग्निं व्याधिं सात्म्यं बलं तथा||९४||
ശീതം ചാപി സ്പര്ശേ ശാന്തികാരി വിദാഹി ഭവതി, തദര്ഥമവിദാഹീത്യുക്തമ്||൯൩-൯൪||
Adhikarana 24 (95) · Śloka 95
ഉപേക്ഷിതേ ഭവേത്തസ്മിന്നനുബന്ധോ ഹി യക്ഷ്മണഃ|
പ്രാഗേവാഗമനാത്തസ്യ തസ്മാത്തം ത്വരയാ ജയേത്||൯൫||
View original
उपेक्षिते भवेत्तस्मिन्ननुबन्धो हि यक्ष्मणः|
प्रागेवागमनात्तस्य तस्मात्तं त्वरया जयेत्||९५||
ക്ഷതക്ഷീണസ്യ ത്വരയാ പ്രതികര്തവ്യതാമാഹ- ഉപേക്ഷിതേ ഇത്യാദി| തസ്യേതി യക്ഷ്മണഃ||൯൫||
Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97
തത്ര ശ്ലോകൌ- ക്ഷതക്ഷയസമുത്ഥാനം സാമാന്യപൃഥഗാകൃതിമ്|
അസാധ്യയാപ്യസാധ്യത്വം സാധ്യാനാം സിദ്ധിമേവ ച||൯൬||
ഉക്തവാഞ്ജ്യേഷ്ഠശിഷ്യായ ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതേ|
തത്ത്വാര്ഥവിദ്വീതരജസ്തമോദോഷഃ പുനര്വസുഃ||൯൭||
View original
तत्र श्लोकौ- क्षतक्षयसमुत्थानं सामान्यपृथगाकृतिम्|
असाध्ययाप्यसाध्यत्वं साध्यानां सिद्धिमेव च||९६||
उक्तवाञ्ज्येष्ठशिष्याय क्षतक्षीणचिकित्सिते|
तत्त्वार्थविद्वीतरजस्तमोदोषः पुनर्वसुः||९७||
സങ്ഗ്രഹേ സാമാന്യപൃഥഗാകൃതിമിതി ക്ഷതോത്ഥസ്യ ക്ഷയോത്ഥസ്യ ച ‘ഉരോ വിരുജ്യത’ ഇത്യാദി പൃഥഗ്ലക്ഷണം കൃതമ്||൯൬-൯൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 11
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലപൂരിതേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलपूरिते चिकित्सितस्थाने क्षतक्षीणचिकित्सितं नामैकादशोऽध्यायः||११||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തകൃതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതം നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||