17. kṣatakṣīṇacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః క్షతక్షీణచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

అపస్మారరోగేణ విషమోచ్చపతనాదిభ్య ఉరఃక్షతోఽపి భవతి, తతః క్షతక్షీణో భవతి, తత్సంబంధాదపస్మారమను క్షతక్షీణచికిత్సితముచ్యతే| తత్ర క్షతక్షీణరూపాద్ వక్ష్యమాణస్త్రీసేవాదికారణకశుక్రౌజఃక్షయాచ్చ జాతో వ్యాధిః ప్రధానం ‘ఉరో విరుజ్యతే’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణలక్షణకః కారణే కార్యోపచారాత్ ‘ఉరఃక్షత’ ఇత్యుచ్యతే; యదా ‘క్షీణక్షత’ ఇతి పాఠస్తదాఽపి క్షీణశబ్దేన శుక్రౌజఃక్షయయుక్తః పురుష ఉచ్యతే; తథా క్షీణే చ పురుషే క్షతం భవతీతి హేతోః ‘క్షతక్షీణ’ ఇత్యుచ్యతే| అన్యే తు క్షతశ్చ క్షయశ్చ ఇతి క్షతక్షయ ఇత్యాహుః; తేన రోగద్వయమేతత్| తథా ‘ఉరోరుక్ శోణితచ్ఛర్దిః’ ఇత్యాదినా క్షతస్య క్షీణస్య చ లక్షణం కరిష్యతి; తస్మిన్ పక్షే ‘అవ్యక్తం లక్షణం తస్య’ ఇతి, తథా ‘సాధ్యో బలవతో నవః’ ఇత్యాదావేకవచననిర్దేశోఽనుపపన్నః, తేనైకస్యైవ క్షతక్షీణస్య హేతుకృతం లక్షణద్వైవిధ్యం; కింవా క్షతక్షయకారణయోః క్షతధాతుక్షయయోస్తద్విధలక్షణకారణాభిధానం పూర్వరూపావస్థాయాం వ్యాధిప్రతిక్రియార్థం జ్ఞేయం||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ఉదారకీర్తిర్బ్రహ్మర్షిరాత్రేయః పరమార్థవిత్| క్షతక్షీణచికిత్సార్థమిదమాహ చికిత్సితం||3||

బ్రహ్మర్షిరిత్యనేన దేవర్షిత్వరాజర్షిత్వే ఆత్రేయస్య నిషేధతి| చికిత్సార్థమితి ప్రతిక్రియార్థం| చికిత్సితం చికిత్సాభిధాయకగ్రంథం||3||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

ధనుషాఽఽయస్యతోఽత్యర్థం భారముద్వహతో గురుం| పతతో విషమోచ్చేభ్యో బలిభిః సహ యుధ్యతః||4|| వృషం హయం వా ధావంతం దమ్యం వాఽన్యం నిగృహ్ణతః| శిలాకాష్ఠాశ్మనిర్ఘాతాన్ క్షిపతో నిఘ్నతః పరాన్||5|| అధీయానస్య వాఽత్యుచ్చైర్దూరం వా వ్రజతో ద్రుతం| మహానదీం వా తరతో హయైర్వా సహ ధావతః||6|| సహసోత్పతతో దూరం తూర్ణం చాతిప్రనృత్యతః| తథాఽన్యైః కర్మభిః క్రూరైర్భృశమభ్యాహతస్య చ||7|| విక్షతే వక్షసి వ్యాధిర్బలవాన్ సముదీర్యతే| స్త్రీషు చాతిప్రసక్తస్య రూక్షాల్పప్రమితాశినః||8||

చికిత్సా చ నిదానాదినా జ్ఞాతస్యైవ వ్యాధేర్భవతి, తేన క్షతనిదానమేవ తావదాహ- ధనుషేత్యాది| ఆయస్యత ఇతి శరీరమాయాస్యతః| బలిభిరితి స్వాపేక్షయా బలాధికైః| నిగృహ్ణత ఇతి వారయతః| నిర్ఘాతః అస్త్రవిశేషః, కింవా నిర్ఘాతః శిలాదీనాం ప్రేరణవిశేషోఽతిబలసంపాదితః| అభ్యాహతస్య పరైరభిహతస్య| వ్యాధిరితి వక్ష్యమాణలక్షణః క్షతక్షయాఖ్యో వ్యాధిః; అన్యే తు వ్యాధిశబ్దేన క్షతమేవాహుః, “దోషాదిష్వపి వ్యాధిశబ్దో వర్తతే” ఇతి వచనాత్| న చాస్మిన్ రాజయక్ష్మరూపతా శంకనీయా, యత ఉరఃక్షతస్త్రిదోషజన్య ఏవ, భిన్నసంప్రాప్తిశ్చ “అయథాబలమారంభైర్జంతోరురసి విక్షతే| వాయుః ప్రకుపితో దోషావుదీర్యోభౌ విధావతి” (చి.అ.8) ఇత్యాదినోక్తా, లక్షణాని భిన్నాన్యేవ “ఉరో విరుజ్యతే” ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణలక్షణేభ్య ఉక్తాని| అత ఏవేహానయోర్భేదం వక్ష్యతి “ఉపేక్షితే భవేదస్మిన్ననుబంధో హి యక్ష్మణః” ఇతి| స్త్రీషు చాతిప్రసక్తస్య రూక్షాల్పప్రమితాశినః బలవాన్ వ్యాధిః సముదీర్యత ఇతి సంబంధః| ప్రమితాశనం ఏకరసాభ్యాసః, కింవాఽతీతకాలభోజనం||4-8||

Adhikarana 4 (9-11) · Śloka 12

ఉరో విరుజ్యతే తస్య భిద్యతేఽథ విభజ్యతే| ప్రపీడ్యేతే తతః పార్శ్వే శుష్యత్యంగం ప్రవేపతే||9|| క్రమాద్వీర్యం బలం వర్ణో రుచిరగ్నిశ్చ హీయతే| జ్వరో వ్యథా మనోదైన్యం విడ్భేదోఽగ్నివధాదపి||10|| దుష్టః శ్యావః సుదుర్గంధః పీతో విగ్రథితో బహుః| కాసమానస్య చ శ్లేష్మా సరక్తః సంప్రవర్తతే||11|| స క్షతః క్షీయతేఽత్యర్థం తథా శుక్రౌజసోః క్షయాత్|12|

క్షతక్షయలక్షణమాహ- ఉర ఇత్యాదినా| భిద్యత ఇతి విదీర్యతే| అగ్నివధాదపీతి అత్రాగ్నివధం వినా వ్యాధిమహిమ్నా విడ్భేదో భవతీతి దర్శయతి| అన్యే తు ‘విడ్భేదోఽగ్నివధస్తథా’ ఇతి పఠంతి| దుష్టః వ్యాపన్నః| క్షీయత ఇతి ధాతుక్షయవాన్ భవతి; న కేవలం క్షతాదేవ క్షీయతే, కింతు అతిస్త్రీసేవాదినా కృతాచ్ఛుక్రౌజః- క్షయాదపి క్షీయతే ఇతరధాతుక్షయవాన్ భవతి||9-11||-

Adhikarana 5 (12-13) · Śloka 13

అవ్యక్తం లక్షణం తస్య పూర్వరూపమితి స్మృతం||12|| ఉరోరుక్శోణితచ్ఛర్దిః కాసో వైశేషికః క్షతే| క్షీణే సరక్తమూత్రత్వం పార్శ్వపృష్ఠకటిగ్రహః||13||

పూర్వరూపమాహ- అవ్యక్తమిత్యాది| అవ్యక్తమితి అల్పత్వేన యథోక్తలక్షణతోఽసంపూర్ణం| ఉరోరుగిత్యాదిగ్రంథస్తు ప్రాయేణ వ్యాకృతః| కాసో వైశేషిక ఇతి విశిష్టః, స చ విశేషో ‘దుష్టః శ్యావః’ ఇత్యాదినా ప్రోక్తో జ్ఞేయః; కింవా వైశేషికోఽధికో జ్ఞేయః| క్షీణే ఇతి శుక్రౌజసీ క్షీణే| అన్యే తు ఉరోరుగిత్యాదినాఽవస్థాద్వయస్య లక్షణద్వయమేతద్వర్ణయంతి||12-13||

Adhikarana 6 (14) · Śloka 14

అల్పలింగస్య దీప్తాగ్నేః సాధ్యో బలవతో నవః| పరిసంవత్సరో యాప్యః సర్వలింగం తు వర్జయేత్||14||

చికిత్సాప్రవృత్త్యర్థం సాధ్యాదివిభాగమాహ- అల్పేత్యాది| పరిసంవత్సరః వర్షాతీతః||14||

Adhikarana 7 (15-20) · Śloka 20

ఉరో మత్వా క్షతం లాక్షాం పయసా మధుసంయుతాం| సద్య ఏవ పిబేజ్జీర్ణే పయసాఽద్యాత్ సశర్కరం||15|| పార్శ్వబస్తిరుజీ చాల్పపిత్తాగ్నిస్తాం సురాయుతాం| భిన్నవిట్కః సముస్తాతివిషాపాఠాం సవత్సకాం||16|| లాక్షాం సర్పిర్మధూచ్ఛిష్టం జీవనీయగణం సితాం| త్వక్క్షీరీం సమితాం క్షీరే పక్త్వా దీప్తానలః పిబేత్||17|| ఇక్ష్వాలికాబిసగ్రంథిపద్మకేశరచందనైః| శృతం పయో మధుయుతం సంధానార్థం పిబేత్ క్షతీ||18|| యవానాం చూర్ణమాదాయ క్షీరసిద్ధం ఘృతప్లుతం| జ్వరే దాహే సితాక్షౌద్రసక్తూన్ వా పయసా పిబేత్||19|| మధూకమధుకద్రాక్షాత్వక్క్షీరీపిప్పలీబలాః| కాసీ పార్శ్వాస్థిశూలీ చ లిహ్యాత్సఘృతమాక్షికాః||20||

జ్ఞాతరోగవిశేషేణ కర్తవ్యాం చికిత్సామాహ- ఉరో మత్వేత్యాది| ఉరసః సద్యః క్షతం మత్వా లాక్షాం పిబేదితి యోజనా| సశర్కరమితి శర్కరాసహితమన్నం| భిన్నవిట్కః సముస్తాతివిషాపాఠాం లాక్షాం పిబేత్| అత్ర యే ‘ద్వివత్సకాం’ ఇతి పఠంతి తే వత్సకభాగద్వయం గ్రాహయంతి; కింవా వత్సకద్వయమేవ ద్వివత్సకశబ్దేన గృహ్యతే; తథా హి- “బృహత్ఫలః శ్వేతపుష్పః స్నిగ్ధపత్రః పుమాన్ భవేత్| శ్యామా చారుణపుష్పా స్త్రీ ఫలపుష్పైస్తథాఽణుభిః” (క.అ.5) ఇతి కల్పే కుటజః స్త్రీపురుషవిభాగేన ద్వివిధ ఉక్తః| సంధానార్థమితి క్షతోరఃసంధానార్థం| మధూకశబ్దేనేహ మధూకపుష్పం గ్రాహ్యం||15-20||

Adhikarana 8 (21-24) · Śloka 24

ఏలాపత్రత్వచోఽర్ధాక్షాః పిప్పల్యర్ధపలం తథా| సితామధుకఖర్జూరమృద్వీకాశ్చ పలోన్మితాః||21|| సంచూర్ణ్య మధునా యుక్తా గుటికాః సంప్రకల్పయేత్| అక్షమాత్రాం తతశ్చైకాం భక్షయేన్నా దినే దినే||22|| కాసం శ్వాసం జ్వరం హిక్కాం ఛర్దిం మూర్చ్ఛాం మదం భ్రమం| రక్తనిష్ఠీవనం తృష్ణాం పార్శ్వశూలమరోచకం||23|| శోషప్లీహాఢ్యవాతాంశ్చ స్వరభేదం క్షతం క్షయం| గుటికా తర్పణీ వృష్యా రక్తపిత్తం చ నాశయేత్||24|| ఇత్యేలాదిగుటికా|

ఏలాపత్రత్వచ ఇత్యాదినా ఏలాదిగుటికామాహ| యుక్త్యేతి యావతా మధునా గుటికా భవంతి తావన్మానం మధు దేయం||21-24||

Adhikarana 9 (25-26) · Śloka 26

రక్తేఽతివృత్తే దక్షాండం యూషైస్తోయేన వా పిబేత్| చటకాండరసం వాఽపి రక్తం వా ఛాగజాంగలం||25|| చూర్ణం పౌనర్నవం రక్తశాలితండులశర్కరం| రక్తష్ఠీవీ పిబేత్ సిద్ధం ద్రాక్షారసపయోఘృతైః||26||

దక్షః గోష్ఠకుక్కుటః| ఛాగజాంగలమితి ఛాగభవం జాంగలహరిణాదిభవం వా| చూర్ణం పౌనర్నవమిత్యాదౌ సిద్ధమితి సాధితం| చూర్ణసాధనం ద్రాక్షారసాదిద్రవేణ అగ్నిసంయోగాత్ కర్తవ్యం| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “పునర్నవారక్తశాలీద్రాక్షాసితాచూర్ణం పయోఘృతయుతం సిద్ధం” ఇతి||25-26||

Adhikarana 10 (27-34) · Śloka 34

మధూకమధుకక్షీరసిద్ధం వా తండులీయకం| మూఢవాతస్త్వజామేదః సురాభృష్టం ససైంధవం||27|| క్షామః క్షీణః క్షతోరస్కస్త్వనిద్రః సబలేఽనిలే| శృతక్షీరసరేణాద్యాత్ సక్షౌద్రఘృతశర్కరం||28|| శర్కరాం యవగోధూమౌ జీవకర్షభకౌ మధు| శృతక్షీరానుపానం వా లిహ్యాత్ క్షీణః క్షతీ కృశః||29|| క్రవ్యాదమాంసనిర్యూహం ఘృతభృష్టం పిబేచ్చ సః| పిప్పలీక్షౌద్రసంయుక్తం మాంసశోణితవర్ధనం||30|| న్యగ్రోధోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షశాలప్రియంగుభిః| తాలమస్తకజంబూత్వక్ప్రియాలైశ్చ సపద్మకైః||31|| సాశ్వకర్ణైః శృతాత్ క్షీరాదద్యాజ్జాతేన సర్పిషా| శాల్యోదనం క్షతోరస్కః క్షీణశుక్రశ్చ మానవః||32|| యష్ట్యాహ్వనాగబలయోః క్వాథే క్షీరసమం ఘృతం| పయస్యాపిప్పలీవాంశీకల్కసిద్ధం క్షతే శుభం||33|| కోలలాక్షారసే తద్వత్ క్షీరాష్టగుణసాధితం| కల్కైః కట్వంగదార్వీత్వగ్వత్సకత్వక్ఫలైర్ఘృతం||34||

మధూకేత్యాదౌ మధూకమధుకకల్కేన క్షీరేణ సమం సాధితం తండులీయకశాకం| సబలే ఇతి బలవత్యనిలే| క్రవ్యాదాః మాంసభుజో మృగపక్షిణః| క్షీరాజ్జాతేనేతి క్షీరావస్థాయామేవ గృహీతేన| యష్ట్యాహ్వేత్యాదౌ సమక్వాథక్షీరాభ్యాం ఘృతాచ్చాతుర్గుణ్యం| వాంశీ వంశలోచనా| కోలేత్యాదౌ తద్వదితి క్షతే హితం; అత్ర కోలలాక్షారసస్య చ ఘృతాచ్చాతుర్గుణ్యం, క్షీరం చాష్టగుణం వదంతి; కింవా కోలలాక్షారసయోః సమత్వమేవ క్షీరేణ; అయం చ న్యాయోఽపస్మారాధ్యాయే నిర్దిష్టః||27-34||

Adhikarana 11 (35-43) · Śloka 43

జీవకర్షభకౌ వీరాం జీవంతీం నాగరం శటీం| చతస్రః పర్ణినీర్మేదే కాకోల్యౌ ద్వే నిదిగ్ధికే||35|| పునర్నవే ద్వే మధుకమాత్మగుప్తాం శతావరీం| ఋద్ధిం పరూషకం భార్గీం మృద్వీకాం బృహతీం తథా||36|| శృంగాటకం తామలకీం పయస్యాం పిప్పలీం బలాం| బదరాక్షోటఖర్జూరవాతామాభిషుకాణ్యపి||37|| ఫలాని చైవమాదీని కల్కాన్ కుర్వీత కార్షికాన్| ధాత్రీరసవిదారీక్షుచ్ఛాగమాంసరసం పయః||38|| కుర్యాత్ ప్రస్థోన్మితం తేన ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| ప్రస్థార్ధం మధునః శీతే శర్కరార్ధతులాం తథా||39|| ద్వికార్షికాణి పత్రైలాహేమత్వఙ్మరిచాని చ| వినీయ చూర్ణితం తస్మాల్లిహ్యాన్మాత్రాం సదా నరః||40|| అమృతప్రాశమిత్యేతన్నరాణామమృతం ఘృతం| సుధామృతరసం ప్రాశ్యం క్షీరమాంసరసాశినా||41|| నష్టశుక్రక్షతక్షీణదుర్బలవ్యాధికర్శితాన్| స్త్రీప్రసక్తాన్ కృశాన్ వర్ణస్వరహీనాంశ్చ బృంహయేత్||42|| కాసహిక్కాజ్వరశ్వాసదాహతృష్ణాస్రపిత్తనుత్| పుత్రదం వమిమూర్చ్ఛాహృద్యోనిమూత్రామయాపహం||43|| ఇత్యమృతప్రాశఘృతం|

ద్వే నిదిగ్ధికే ఇతి వచనేన బృహతీ క్షుద్రా చ గ్రాహ్యా| పయస్యా క్షీరవిదారీ| వాతామాభిషుకాణి తు ఔత్తరాపథికాని ఫలాని| ఏవమాదీని ఏవంప్రకారాణ్యన్యాని వాతపిత్తహరాణి| ధాత్రీరసానాం చ యద్యపి “పంచప్రభృతి యత్ర స్యుర్ద్రవాణి స్నేహసంవిధౌ| తత్ర స్నేహసమాన్యాహుః” ఇతి వచనేన ప్రస్థమానత్వం సిద్ధం, తథాఽపి ఏతత్పరిభాషార్థదార్ఢ్యార్థమేవైతన్మానకథనం జ్ఞేయం| పలార్ధకత్వమిహ మరిచాదీనాం మిలితానాం, సమాహారప్రధానత్వాన్నిర్దేశస్య; వృద్ధాస్తు ప్రత్యేకమేవ పలార్ధకత్వం వదంతి| సుధా భౌమీ భోజ్యా, అమృతం తు దేవభోజ్యం||35-43||

Adhikarana 12 (44-47) · Śloka 47

శ్వదంష్ట్రోశీరమంజిష్ఠాబలాకాశ్మర్యకత్తృణం| దర్భమూలం పృథక్పర్ణీం పలాశర్షభకౌ స్థిరాం||44|| పలికం సాధయేత్తేషాం రసే క్షీరచతుర్గుణే| కల్కః స్వగుప్తాజీవంతీమేదర్షభకజీవకైః||45|| శతావర్యృద్ధిమృద్వీకాశర్కరాశ్రావణీబిసైః| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాద్వాతపిత్తహృద్ద్ర(ద్భ)వశూలనుత్||46|| మూత్రకృచ్ఛ్రప్రమేహార్శఃకాసశోషక్షయాపహః| ధనుఃస్త్రీమద్యభారాధ్వఖిన్నానాం బలమాంసదః||47|| ఇతి శ్వదంష్ట్రాదిఘృతం|

శ్వదంష్ట్రేత్యాదౌ క్వాథ్యద్రవ్యపరిమాణానుసారేణ పాదోనప్రస్థత్రయం జలం దత్త్వా చతుర్భాగావశేషేణ చతుశ్చత్వారింశత్క్వాథఫలాని భవంతి| క్షీరం చాత్ర చతుర్గుణం ఘృతాత్; కింవా క్వాథచతుర్గుణం క్షీరం||44-47||

Adhikarana 13 (48-49) · Śloka 49

మధుకాష్టపలద్రాక్షాప్రస్థక్వాథే ఘృతం పచేత్| పిప్పల్యష్టపలే కల్కే ప్రస్థం సిద్ధే చ శీతలే||48|| పృథగష్టపలం క్షౌద్రశర్కరాభ్యాం విమిశ్రయేత్| సమసక్తు క్షతక్షీణే రక్తగుల్మే చ తద్ధితం||49||

మధుకేత్యాదావపి క్వాథ్యమానానుసారేణ క్వాథస్య సార్ధప్రస్థో భవతి| సమసక్తు ఇతి సమసక్తుఘృతం||48-49||

Adhikarana 14 (50-55) · Śloka 55

ధాత్రీఫలవిదారీక్షుజీవనీయరసైర్ఘృతం| అజాగోపయసోశ్చైవ సప్త ప్రస్థాన్ పచేద్భిషక్||50|| సిద్ధశీతే సితాక్షౌద్రద్విప్రస్థం వినయేచ్చ తత్| యక్ష్మాపస్మారపిత్తాసృక్కాసమేహక్షయాపహం||51|| వయఃస్థాపనమాయుష్యం మాంసశుక్రబలప్రదం| ఘృతం తు పిత్తేఽభ్యధికే లిహ్యాద్వాతేఽధికే పిబేత్||52|| లీఢం నిర్వాపయేత్ పిత్తమల్పత్వాద్ధంతి నానలం| ఆక్రామత్యనిలం పీతమూష్మాణం నిరుణద్ధి చ||53|| క్షామక్షీణకృశాంగానామేతాన్యేవ ఘృతాని తు| త్వక్క్షీరీశర్కరాలాజచూర్ణైః స్త్యానాని యోజయేత్||54|| సర్పిర్గుడాన్ సమధ్వంశాంజగ్ధ్వా చాను పయః పిబేత్| రేతో వీర్యం బలం పుష్టిం తైరాశుతరమాప్నుయాత్||55|| ఇతి సర్పిర్గుడాః|

ఘృతం త్విత్యాదినా లేహయోగ్యాని యాని శర్కరాదియోగాద్ఘృతాన్యుక్తాని తాని పిత్తే లేహ్యతయా కర్తవ్యాని, యాని తు శర్కరాదిరహితత్వేన పానయోగ్యాని తాని వాతే కర్తవ్యానీతి దర్శయతి; కింవా స్త్యానావస్థాయోగీని ఉపయోగాల్లేహ్యతయా పిత్తే ప్రయోక్తవ్యాని, తాన్యేవ విలీనావస్థామాపన్నాని వాయౌ ప్రయోక్తవ్యాని| ఘృతలేహస్య ఘృతపానస్య చ పృథక్ ఫలమాహ- నిర్వాపయేదిత్యాది| అల్పత్వాదితి లేహత్వేనైవాల్పత్వాత్, లేహస్య కర్షమానత్వేనోక్తత్వాత్| ఆక్రమతీతి జయతి| నిరుణద్ధీతి ప్రతిహంతి; ‘న రుణద్ధి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| క్షామేత్యాదౌ క్షామః క్లాంతదేహః, క్షీణః దుర్బలః, కృశః హీనమాంసః| త్వక్క్షీర్యాదీనాం తావన్మానం జ్ఞేయం యావతా ఘృతస్య స్త్యానత్వం| సమధ్వంశానిత్యనేన మధునః త్వక్క్షీర్యాదిసమానతామాహ||50-55||

Adhikarana 15 (56-61) · Śloka 61

బలా విదారీ హ్రస్వా చ పంచమూలీ పునర్నవా| పంచానాం క్షీరివృక్షాణాం శుంగా ముష్ట్యంశకా అపి||56|| ఏషాం కషాయే ద్విక్షీరే విదార్యాజరసాంశికే| జీవనీయైః పచేత్ కల్కైరక్షమాత్రైర్ఘృతాఢకం||57|| సితాపలాని పూతే చ శీతే ద్వాత్రింశతం క్షిపేత్| గోధూమపిప్పలీవాంశీచూర్ణం శృంగాటకస్య చ||58|| సమాక్షికం కౌడవికం తత్ సర్వం ఖజమూర్చ్ఛితం| స్త్యానం సర్పిర్గుడాన్ కృత్వా భూర్జపత్రేణ వేష్టయేత్||59|| తాంజగ్ధ్వా పలికాన్ క్షీరం మద్యం వాఽనుపిబేత్ కఫే| శోషే కాసే క్షతే క్షీణే శ్రమస్త్రీభారకర్శితే||60|| రక్తనిష్ఠీవనే తాపే పీనసే చోరసి స్థితే| శస్తాః పార్శ్వశిరఃశూలే భేదే చ స్వరవర్ణయోః||61|| ఇతి ద్వితీయసర్పిర్గుడాః|

బలేత్యాది| క్షీరివృక్షా వటోదుంబరాశ్వత్థప్లక్షకపీతనాః| ఉక్తం చ శాలాక్యే “ఉదుంబరో వటోఽశ్వత్థో మధూకః ప్లక్ష ఏవ చ| పంచైతే క్షీరిణో వృక్షా అస్మింస్తంత్రే ప్రకీర్తితాః” ఇతి| ముష్ట్యంశకా ఇతి పలమానాః| అత్ర చ బలాదీనాం త్రయోదశపలోపనీతానామష్టగుణే జలే క్వాథశ్చతుర్థాంశావశేష ఇతి షడ్వింశతిక్వాథపలాని, ఏతత్కషాయాద్విగుణం క్షీరం, విదారీరసశ్ఛాగమాంసరసశ్చ కషాయసమః; ఏవం త్రింశత్పలాధికం పలశతమిహ ఘృతాఢకే పక్తవ్యం భవతి| అన్యే తు క్వాథ్యాత్ షోడశగుణజలదానపరిభాషయా సాధితే క్వాథే ద్విపంచాశత్క్వాథపలాన్యాహుః; ఏతదనుసారేణ క్షీరాదిమానమప్యధికం భవతీత్యాహుః| కింతు క్వాథత్రయోదశపలేఽత్ర పానీయం తథా పక్తవ్యం యథా ఘృతసమః క్వాథో భవతి| క్వాథో హ్యత్ర చతుర్గుణద్రవసాధ్యే ఘృతే స్నేహసమ ఏవ భవతి| ఏతత్క్వాథద్విగుణం క్షీరం సమశ్చ విదారీరసశ్ఛాగమాంసరసశ్చ దేయః; కింవా విదార్యాజమాంసరసయోర్మిలిత్వా ద్వ్యాఢకాంశో దేయః| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “వృశ్చీవం పంచమూలం బలాం విదారీం వటాదిశుంగాంశ్చ| నిష్క్వాథ్య ద్విక్షీరే ఛాగవిదారీరసే చ సమే| జీవనీయగణకల్కైః పక్త్వా ఘృతాఢకం” ఇతి| అత్ర హి క్వాథ్యద్రవ్యమానమనియతమితి విశేషః, క్వాథస్తు స్నేహసమ ఏవ| ఖజః మంథానదండః, దశాంగులో వా హస్తః| భూర్జపత్రవేష్టనం చ శక్త్యుత్కర్షార్థం||56-61||

Adhikarana 16 (62-65) · Śloka 65

త్వక్క్షీరీశ్రావణీద్రాక్షామూర్వర్షభకజీవకైః| వీరర్ధిక్షీరకాకోలీబృహతీకపికచ్ఛుభిః||62|| ఖర్జూరఫలమేదాభిః క్షీరపిష్టైః పలోన్మితైః| ధాత్రీవిదారీక్షురసప్రస్థైః ప్రస్థం ఘృతాత్ పచేత్||63|| శర్కరార్ధతులాం శీతే క్షౌద్రార్ధప్రస్థమేవ చ| దత్త్వా సర్పిర్గుడాన్ కుర్యాత్కాసహిక్కాజ్వరాపహాన్||64|| యక్ష్మాణం తమకం శ్వాసం రక్తపిత్తం హలీమకం| శుక్రనిద్రాక్షయం తృష్ణాం హన్యుః కార్శ్యం సకామలం||65|| ఇతి తృతీయాః సర్పిర్గుడాః|

త్వక్క్షీరీత్యాదౌ శ్రావణీ ముండితికా, వీరా విదారీకందః||62-65||

Adhikarana 17 (66-69) · Śloka 69

నవమామలకం ద్రాక్షామాత్మగుప్తాం పునర్నవాం| శతావరీం విదారీం చ సమంగాం పిప్పలీం తథా||66|| పృథగ్దశపలాన్ భాగాన్ పలాన్యష్టౌ చ నాగరాత్| యష్ట్యాహ్వసౌవర్చలయోర్ద్విపలం మరిచస్య చ||67|| క్షీరతైలఘృతానాం చ త్ర్యాఢకే శర్కరాశతే| క్వథితే తాని చూర్ణాని దత్త్వా బిల్వసమాన్ గుడాన్||68|| కుర్యాత్తాన్ భక్షయేత్ క్షీణః క్షతః శుష్కశ్చ మానవః| తేన సద్యో రసాదీనాం వృద్ధ్యా పుష్టిం స విందతి||69|| ఇతి చతుర్థసర్పిర్గుడాః|

ద్రాక్షామిత్యాదౌ యష్ట్యాహ్వసౌవర్చలయోర్మిలిత్వా ద్విపలం| మరిచస్య ‘ద్విపలం’ ఇతి శేషః| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “ఘృతతైలపయస్త్ర్యాఢకే సితాం చ తులాం ప్రపాచ్య ద్రాక్షావిదారీవృశ్చీవశతావరీకృష్ణాశుంఠీబలాధాత్రీశ్చ దశపలికాః ప్రపాచయేత్, యష్ట్యాహ్వం రుచకం చ పలికం” ఇత్యాది| క్వథిత ఇతి భాషయా క్షీణే ఏవ క్షీరే చూర్ణప్రక్షేపం దర్శయతి||66-69||

Adhikarana 18 (70-77) · Śloka 77

గోక్షీరార్ధాఢకం సర్పిః ప్రస్థమిక్షురసాఢకం| విదార్యాః స్వరసాత్ప్రస్థం రసాత్ప్రస్థం చ తైత్తిరాత్||70|| దద్యాత్ సిధ్యతి తస్మింస్తు పిష్టానిక్షురసైరిమాన్| మధూకపుష్పకుడవం ప్రియాలకుడవం తథా||71|| కుడవార్ధం తుగాక్షీర్యాః ఖర్జూరాణాం చ వింశతిం| పృథగ్బిభీతకానాం చ పిప్పల్యాశ్చ చతుర్థికాం||72|| త్రింశత్పలాని ఖండాచ్చ మధుకాత్ కర్షమేవ చ| తథాఽర్ధపలికాన్యత్ర జీవనీయాని దాపయేత్||73|| సిద్ధేఽస్మిన్ కుడవం క్షౌద్రం శీతే క్షిప్త్వాఽథ మోదకాన్| కారయేన్మరిచాజాజీపలచూర్ణావచూర్ణితాన్||74|| వాతాసృక్పిత్తరోగేషు క్షతకాసక్షయేషు చ| శుష్యతాం క్షీణశుక్రాణాం రక్తే చోరసి సంస్థితే||75|| కృశదుర్బలవృద్ధానాం పుష్టివర్ణబలార్థినాం| యోనిదోషకృతస్రావహతానాం చాపి యోషితాం||76|| గర్భార్థినీనాం గర్భశ్చ స్రవేద్యాసాం మ్రియేత వా| ధన్యా బల్యా హితాస్తాభ్యః శుక్రశోణితవర్ధనాః||77|| ఇతి పంచమసర్పిర్మోదకాః|

గోక్షీరేత్యాదౌ గోక్షీరం కారణతయోచ్యతే న ఘృతపాకార్థం, తథాహి సతి ప్రక్షేప్యచూర్ణేన మోదకా న భవేయుః| చతుర్థికాం పలం||70-77||

Adhikarana 19 (78-84) · Śloka 84

బస్తిదేశే వికుర్వాణే స్త్రీప్రసక్తస్య మారుతే| వాతఘ్నాన్ బృంహణాన్ వృష్యాన్ యోగాంస్తస్య ప్రయోజయేత్||78|| శర్కరాపిప్పలీచూర్ణైః సర్పిషా మాక్షికేణ చ| సంయుక్తం వా శృతం క్షీరం పిబేత్ కాసజ్వరాపహం||79|| ఫలామ్లం సర్పిషా భృష్టం విదారీక్షురసే శృతం| స్త్రీషు క్షీణః పిబేద్యూషం జీవనం బృంహణం పరం||80|| సక్తూనాం వస్త్రపూతానాం మంథం క్షౌద్రఘృతాన్వితం| యవాన్నసాత్మ్యో దీప్తాగ్నిః క్షతక్షీణః పిబేన్నరః||81|| జీవనీయోపసిద్ధం వా జాంగలం ఘృతభర్జితం| రసం ప్రయోజయేత్ క్షీణే వ్యంజనార్థం సశర్కరం||82|| గోమహిష్యశ్వనాగాజైః క్షీరైర్మాంసరసైస్తథా| యవాన్నం భోజయేద్యూషైః ఫలామ్లైర్ఘృతసంస్కృతైః||83|| దీప్తేఽగ్నౌ విధిరేషః స్యాన్మందే దీపనపాచనః| యక్ష్మిణాం విహితో గ్రాహీ భిన్నే శకృతి చేష్యతే||84||

వికుర్వాణే ఇతి శూలాదివికారం కుర్వాణే| శర్కరేత్యాదౌ ప్రక్షేపన్యాయేన క్షీరే శర్కరాదిప్రక్షేపః| వస్త్రపూతానామితి వస్త్రాంతరాలపతితానాం| మందేఽగ్నౌ యక్ష్మిణాం యో విహితః భిన్నే శకృతి చ యో గ్రాహీ స విధిరిష్యత ఇతి జ్ఞేయం||78-84||

Adhikarana 20 (85-87) · Śloka 87

పలికం సైంధవం శుంఠీ ద్వే చ సౌవర్చలాత్ పలే| కుడవాంశాని వృక్షామ్లం దాడిమం పత్రమర్జకాత్||85|| ఏకైకం మరిచాజాజ్యోర్ధాన్యకాద్ద్వే చతుర్థికే| శర్కరాయాః పలాన్యత్ర దశ ద్వే చ ప్రదాపయేత్||86|| కృత్వా చూర్ణమతో మాత్రామన్నపానే ప్రయోజయేత్| రోచనం దీపనం బల్యం పార్శ్వార్తిశ్వాసకాసనుత్||87|| ఇతి సైంధవాదిచూర్ణం|

పలికమితి పలమానం||85-87||

Adhikarana 21 (88-90) · Śloka 90

ఏకా షోడశికా ధాన్యాద్ద్వే ద్వేఽజాజ్యజమోదయోః| తాభ్యాం దాడిమవృక్షామ్లం ద్విర్ద్విః సౌవర్చలాత్పలం||88|| శుంఠ్యాః కర్షం దధిత్థస్య మధ్యాత్ పంచ పలాని చ| తచ్చూర్ణం షోడశపలే శర్కరాయా విమిశ్రయేత్||89|| షాడవోఽయం ప్రదేయః స్యాదన్నపానేషు పూర్వవత్| మందానలే శకృద్భేదే యక్ష్మిణామగ్నివర్ధనః||90|| ఇతి షాడవః|

షోడశికా పలం| దాడిమవృక్షామ్లం ద్విర్ద్విరితి పూర్వద్విపలాపేక్షయా ద్విగుణం ప్రత్యేకం చతుఃపలమితి దర్శయతి| పూర్వవదిత్యనేన పూర్వయోగసమానఫలమాహ| అత్ర జతూకర్ణః- “పలికే ధాన్యకరుచకే ద్వౌ జీరకదీప్యకౌ శుంఠ్యాశ్చ పలం కపిత్థదాడిమవృక్షామ్లానాం కుడవం” ఇత్యాది||88-90||

Adhikarana 22 (91-92) · Śloka 92

పిబేన్నాగబలామూలమర్ధకర్షవివర్ధితం | పలం క్షీరయుతం మాసం క్షీరవృత్తిరనన్నభుక్||91|| ఏష ప్రయోగః పుష్ట్యాయుర్బలారోగ్యకరః పరః| మండూకపర్ణ్యాః కల్పోఽయం శుంఠీమధుకయోస్తథా||92||

నాగబలేత్యాదౌ అర్ధకర్షవివర్ధితమితి అర్ధకర్షేణైవ వర్ధితం పలం మాసమేకం పేయం కేవలం క్షీరవర్తినా| ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “నాగబలామూలమర్ధకర్షవృద్ధ్యా పలమానం మాసం పేయం క్షీరమాత్రవృత్తినా” ఇతి||91-92||

Adhikarana 23 (93-94) · Śloka 94

యద్యత్ సంతర్పణం శీతమవిదాహి హితం లఘు| అన్నపానం నిషేవ్యం తత్క్షతక్షీణైః సుఖార్థిభిః||93|| యచ్చోక్తం యక్ష్మిణాం పథ్యం కాసినాం రక్తపిత్తినాం| తచ్చ కుర్యాదవేక్ష్యాగ్నిం వ్యాధిం సాత్మ్యం బలం తథా||94||

శీతం చాపి స్పర్శే శాంతికారి విదాహి భవతి, తదర్థమవిదాహీత్యుక్తం||93-94||

Adhikarana 24 (95) · Śloka 95

ఉపేక్షితే భవేత్తస్మిన్ననుబంధో హి యక్ష్మణః| ప్రాగేవాగమనాత్తస్య తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్||95||

క్షతక్షీణస్య త్వరయా ప్రతికర్తవ్యతామాహ- ఉపేక్షితే ఇత్యాది| తస్యేతి యక్ష్మణః||95||

Adhikarana 25 (96-97) · Śloka 97

తత్ర శ్లోకౌ- క్షతక్షయసముత్థానం సామాన్యపృథగాకృతిం| అసాధ్యయాప్యసాధ్యత్వం సాధ్యానాం సిద్ధిమేవ చ||96|| ఉక్తవాంజ్యేష్ఠశిష్యాయ క్షతక్షీణచికిత్సితే| తత్త్వార్థవిద్వీతరజస్తమోదోషః పునర్వసుః||97||

సంగ్రహే సామాన్యపృథగాకృతిమితి క్షతోత్థస్య క్షయోత్థస్య చ ‘ఉరో విరుజ్యత’ ఇత్యాది పృథగ్లక్షణం కృతం||96-97||

Adhikarana puShpikA · Śloka 11

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలపూరితే చికిత్సితస్థానే క్షతక్షీణచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తకృతాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే క్షతక్షీణచికిత్సితం నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||