13. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

હવિષ્પ્રાશાન્મેહકુષ્ઠયોર્જન્મ ઉક્તં, તેન મેહમનુ કુષ્ઠચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

હેતું દ્રવ્યં લિઙ્ગં કુષ્ઠાનામાશ્રયં પ્રશમનં ચ| શૃણ્વગ્નિવેશ! સમ્યગ્વિશેષતઃ સ્પર્શનઘ્નાનામ્||૩||

નિદાને હેત્વાદય ઉક્તા અપિ ચિકિત્સોપકરણતયા કિઞ્ચિદ્વિશેષપ્રતિપાદનાર્થં પુનરુચ્યન્તે| આશ્રયમિતિ આધારમ્| પ્રશમનં ચેતિ ચકારાત્ પૂર્વરૂપસમ્પ્રાપ્ત્યોર્વક્ષ્યમાણયોર્ગ્રહણં; કિંવા લિઙ્ગેન પૂર્વરૂપં, હેતુના ચ સમ્પ્રાપ્તિર્બોદ્ધવ્યા| અન્યાન્યપિ પિપ્લુવ્યઙ્ગાદીનિ સ્પર્શનઘ્નાનિ સન્તિ, તેન વિશેષતો યાનિ કુષ્ઠાનિ સ્પર્શનઘ્નાનિ તેષાં હેત્વાદીનિ શૃણુ; કિંવા કુષ્ઠાનામનન્ત્યાદ્યાનિ વિશેષતઃ સ્પર્શનઘ્નાન્યષ્ટાદશ તેષાં હેત્વાદિ શૃણ્વિતિ યોજના| ઉક્તં હિ- “કુષ્ઠાનિ સપ્તવિધાન્યષ્ટાદશવિધાન્યપરિસઙ્ખ્યેયવિધાનિ ચ” (નિ.અ.૫) ઇતિ||૩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

વિરોધીન્યન્નપાનાનિ દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ| ભજતામાગતાં છર્દિં વેગાંશ્ચાન્યાન્પ્રતિઘ્નતામ્||૪|| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વોપસેવિનામ્| શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાન્ ક્રમં મુક્ત્વા નિષેવિણામ્||૫|| ઘર્મશ્રમભયાર્તાનાં દ્રુતં શીતામ્બુસેવિનામ્| અજીર્ણાધ્યશિનાં ચૈવ પઞ્ચકર્માપચારિણામ્||૬|| નવાન્નદધિમત્સ્યાતિલવણામ્લનિષેવિણામ્| માષમૂલકપિષ્ટાન્નતિલક્ષીરગુડાશિનામ્||૭|| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેઽન્ને નિદ્રાં ચ ભજતાં દિવા| વિપ્રાન્ ગુરૂન્ ધર્ષયતાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્||૮||

વિરોધીન્યાત્રેયભદ્રકાપ્યીયે- “ન મત્સ્યાન્ પયસાઽભ્યવહરેત્” (સૂ.અ.૨૬) ઇત્યાદિનોક્તાનિ| શીતોષ્ણેત્યાદિ| શીતોષ્ણાદીનાં યથાક્રમેણ સેવ્યત્વમુક્તં, તદ્વિપરીતેન સેવિનામ્; એવં લઙ્ઘનાહારયોરપિ જ્ઞેયમ્| ઘર્માદિભિરાર્તત્વે સતિ દ્રુતમવિશ્રમ્ય શીતામ્બુસેવિનામિતિ યોજ્યમ્| અજીર્ણાધ્યશિનામિતિ અજીર્ણમ્ આમમન્નમ્, અપક્વમિતિ યાવત્; તદ્ભુઞ્જાનાનામ્| અધ્યશિનામિતિ આહારેઽપરિણતે ભુઞ્જાનાનામ્| પઞ્ચકર્માપચારિણામિતિ પઞ્ચકર્મણિ ક્રિયમાણેઽપચારિણાં નિષિદ્ધસેવિનામ્| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણે ઇતિ વિદગ્ધાદિરૂપેઽન્નાજીર્ણે સ્ત્રીસેવનમ્ કુર્વતામ્| પાપં કર્મ ચ કુર્વતામિતિ પાપકર્મણૈવ વિપ્રાદિધર્ષણે લબ્ધે પુનસ્તદ્વચનં વિશેષહેતુત્વોપદર્શનાર્થમ્||૪-૮||

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

વાતાદયસ્ત્રયો દુષ્ટાસ્ત્વગ્રક્તં માંસમમ્બુ ચ| દૂષયન્તિ સ કુષ્ઠાનાં સપ્તકો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ||૯|| અતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચ| ન ચૈકદોષજં કિઞ્ચિત્ કુષ્ઠં સમુપલભ્યતે||૧૦||

દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ- વાતાદય ઇત્યાદિના| વાતાદીનાં ત્રિત્વે સિદ્ધેઽપિ ત્રય ઇતિ વચનં સર્વકુષ્ઠેષુ ત્રયાણામપિ દુષ્ટિદર્શનાર્થમ્| દ્રવ્યસઙ્ગ્રહ ઇતિ દ્રવ્યમારમ્ભકં કારણમુચ્યતે| અર્થલબ્ધમપિ સપ્તકમિતિપદં સર્વત્ર સપ્તકનિયમાર્થં પુનરુચ્યતે| યદ્યપિ વિસર્પાણામુત્પાદે એતાન્યેવ સપ્ત કારણાનિ, યદુક્તં- “રક્તં લસીકા ત્વઙ્માંસં દૂષ્યં દોષાસ્ત્રયો મલાઃ| વિસર્પાણાં સમુત્પત્તૌ વિજ્ઞેયાઃ સપ્ત ધાતવઃ” (ચિ.અ.૨૧) ઇતિ; તથાઽપિ કુષ્ઠં ચિરક્રિયૈઃ સ્થિરૈર્દોષૈર્જન્યતે, વિસર્પસ્તુ વિસરણશીલૈરિતિ વિશેષઃ| અન્યે તુ વિસર્પા વાતાદિભિરેકૈકશોઽપિ ભવન્તીત્યાહુઃ; યદુક્તં- “પૃથક્ ત્રયસ્ત્રિભિશ્ચૈકો વિસર્પા દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ” (ચિ.અ.૨૧) ઇતિ; તન્ન, ત્રિદોષજત્વેઽપિ વિસર્પાણામેકદોષજકુષ્ઠવદેકદોષજત્વાદિવ્યપદેશસ્તત્રોચ્યતે| સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચેતિ વિચ્છેદપાઠેન સપ્તાનાં કુષ્ઠાનાં મહાકુષ્ઠત્વમ્, એકાદશાનાં ચ ક્ષુદ્રકુષ્ઠત્વમિતિ બોધયતિ| નિદાનેઽનભિહિતાનામપિ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનામિહ ચિકિત્સાર્થં વિધાનમ્||૯-૧૦||

Adhikarana 5 (11-12) · Śloka 12

સ્પર્શાજ્ઞત્વમતિસ્વેદો ન વા વૈવર્ણ્યમુન્નતિઃ| કોઠાનાં લોમહર્ષશ્ચ કણ્ડૂસ્તોદઃ શ્રમઃ ક્લમઃ||૧૧|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| દાહઃ સુપ્તાઙ્ગતા ચેતિ કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્||૧૨||

સ્પર્શેત્યાદિ પૂર્વરૂપમ્| ન વા સ્વેદ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| અસ્વેદાતિસ્વેદૌ તુ સ્વેદવહસ્રોતોઽવરોધાનવરોધકૃતૌ જ્ઞેયૌ| શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિશ્ચ વ્રણાનામેવ||૧૧-૧૨||

Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 20

અત ઊર્ધ્વમષ્ટાદશાનાં કુષ્ઠાનાં કપાલોદુમ્બરમણ્ડલર્ષ્યજિહ્વપુણ્ડરીકસિધ્મકાકણકૈકકુષ્ઠચર્માખ્ય- કિટિમવિપાદિકાલસકદદ્રુચર્મદલપામાવિસ્ફોટકશતારુર્વિચર્ચિકાનાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩|| કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ| કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્||૧૪|| દાહકણ્ડૂરુજારાગપરીતં લોમપિઞ્જરમ્| ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વિદુઃ||૧૫|| શ્વેતં રક્તં સ્થિરં સ્ત્યાનં સ્નિગ્ધમુત્સન્નમણ્ડલમ્| કૃચ્છ્રમન્યોન્યસંસક્તં કુષ્ઠં મણ્ડલમુચ્યતે||૧૬|| કર્કશં રક્તપર્યન્તમન્તઃ શ્યાવં સવેદનમ્| યદૃષ્યજિહ્વાસંસ્થાનમૃષ્યજિહ્વં તદુચ્યતે||૧૭|| સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં પુણ્ડરીકદલોપમમ્| સોત્સેધં ચ સદાહં ચ પુણ્ડરીકં તદુચ્યતે||૧૮|| શ્વેતં તામ્રં તનુ ચ યદ્રજો ઘૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ| અલાબૂપુષ્પવર્ણં તત્ સિધ્મં પ્રાયેણ ચોરસિ||૧૯|| યત્ કાકણન્તિકાવર્ણમપાકં તીવ્રવેદનમ્| ત્રિદોષલિઙ્ગં તત્ કુષ્ઠં કાકણં નૈવ સિધ્યતિ||૨૦|| ઇતિ સપ્તમહાકુષ્ઠાનિ|

કપાલઃ ઘટખર્પરઃ | વિષમં દુશ્ચિકિત્સ્યમ્| લોમપિઞ્જરમિતિ રોમભિઃ પિઞ્જરં કપિલમ્ | ઉત્સન્નમણ્ડલમિતિ ઉદ્ગતમણ્ડલમ્| ઋષ્યઃ નીલણ્ડો હરિણઃ, ઋષ્યજિહ્વાસંસ્થાનમિતિ તજ્જિહ્વાકારમ્| પ્રાયેણ ચોરસીતિ ઉરસિ બાહુલ્યેન ભવતિ, શ્લેષ્મપ્રધાનત્વાત્; કદાચિદન્યત્રાપિ ભવતીતિ ભાવઃ| કાકણન્તિકા ગુઞ્જા| કુષ્ઠત્વેનૈવ ત્રિદોષલિઙ્ગત્વે સિદ્ધે પુનસ્તદ્વચનં પ્રબલત્રિદોષલિઙ્ગત્વોપદર્શનાર્થમ્||૧૩-૨૦||

Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26

અસ્વેદનં મહાવાસ્તુ યન્મત્સ્યશકલોપમમ્| તદેકકુષ્ટં, ચર્માખ્યં બહલં હસ્તિચર્મવત્||૨૧|| શ્યાવં કિણખરસ્પર્શં પરુષં કિટિમં સ્મૃતમ્| વૈપાદિકં પાણિપાદસ્ફુટનં તીવ્રવેદનમ્||૨૨|| કણ્ડૂમદ્ભિઃ સરાગૈશ્ચ ગણ્ડૈરલસકં ચિતમ્| સકણ્ડૂરાગપિડકં દદ્રુમણ્ડલમુદ્ગતમ્||૨૩|| રક્તં સકણ્ડુ સસ્ફોટં સરુગ્દલતિ ચાપિ યત્| તચ્ચર્મદલમાખ્યાતં સંસ્પર્શાસહમુચ્યતે||૨૪|| પામાશ્વેતારુણશ્યાવાઃ કણ્ડૂલાઃ પિડકા ભૃશમ્| સ્ફોટાઃ શ્વેતારુણાભાસો વિસ્ફોટાઃ સ્યુસ્તનુત્વચઃ||૨૫|| રક્તં શ્યાવં સદાહાર્તિ શતારુઃ સ્યાદ્બહુવ્રણમ્| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકા||૨૬|| ઇત્યેકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ|

મહાવાસ્ત્વિતિ મહાસ્થાનમ્| મત્સ્યશકલોપમમિતિ મત્સ્યત્વક્સદૃશમ્| કિણવત્ ખરઃ સ્પર્શો યસ્ય તત્ કિણખરસ્પર્શમ્; કિણઃ વ્રણસ્થાનમ્||૨૧-૨૬||

Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30

વાતેઽધિકતરે કુષ્ઠં કાપાલં મણ્ડલં કફે| પિત્તે ત્વૌદુમ્બરં વિદ્યાત્ કાકણં તુ ત્રદોષજમ્||૨૭|| વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે વાતશ્લેષ્મણિ ચાધિકે| ઋષ્યજિહ્વં પુણ્ડરીકં સિધ્મકુષ્ઠં ચ જાયતે||૨૮|| ચર્માખ્યમેકકુષ્ઠં ચ કિટિમં સવિપાદિકમ્| કુષ્ઠં ચાલસકં જ્ઞેયં પ્રાયો વાતકફાધિકમ્||૨૯|| પામા શતારુર્વિસ્ફોટં દદ્રુશ્ચર્મદલં તથા| પિત્તશ્લેષ્માધિકં પ્રાયઃ કફપ્રાયા વિચર્ચિકા||૩૦||

ચિકિત્સાર્થં વાતાદ્યાધિકં કુષ્ઠેષ્વાહ- વાત ઇત્યાદિ| ઋષ્યજિહ્વાદિષુ વાતપિત્તાધિક્યાદિ યથાસઙ્ખ્યં જ્ઞેયમ્||૨૭-૩૦||

Adhikarana 9 (31-32) · Śloka 32

સર્વં ત્રિદોષજં કુષ્ઠં દોષાણાં તુ બલાબલમ્| યથાસ્વૈર્લક્ષણૈર્બુદ્ધ્વા કુષ્ઠાનાં ક્રિયતે ક્રિયા||૩૧|| દોષસ્ય યસ્ય પશ્યેત્ કુષ્ઠેષુ વિશેષલિઙ્ગમદ્રિક્તમ્| તસ્યૈવ શમં કુર્યાત્તતઃ પરં ચાનુબન્ધસ્ય||૩૨||

ઉક્તૈકદોષજત્વાદિના કુષ્ઠેષ્વવિરોધં દર્શયન્નાહ- સર્વમિત્યાદિ| ત્રિદોષજત્વં સર્વેષુ કુષ્ઠેષુ વ્યવસ્થિતમેવ; દોષબલાબલવિવક્ષયા ચિકિત્સાર્થમેકદોષજત્વાદિવ્યપદેશ ઇતિ ભાવઃ| અનુબન્ધસ્યેતિ અપ્રધાનસ્ય||૩૧-૩૨||

Adhikarana 10 (33) · Śloka 33

કુષ્ઠવિશેષૈર્દોષા દોષવિશેષૈઃ પુનશ્ચ કુષ્ઠાનિ| જ્ઞાયન્તે તૈર્હેતુર્હેતુસ્તાંશ્ચ પ્રકાશયતિ||૩૩||

સમ્પ્રતિ દોશવિશેષજાતસ્ય કુષ્ઠવિશેષસ્ય તથા કુષ્ઠજનકસ્ય ચ હેતોઃ પરસ્પરબોધકત્વમાહ- કુષ્ઠવિશેષૈરિત્યાદિ| કુષ્ઠવિશેષૈર્દોષા ઇતિ કુષ્ઠવિશેષૈઃ કાપલાદિભિર્દોષા વાતાદયો જ્ઞાયન્તે; તથા દોષવિશેષૈઃ પુનઃ કુષ્ઠાનિતિ વાતાધિકોઽયં પૈત્તિકોઽયમિતિ કુષ્ઠદોષે પરિજ્ઞાતે દોષવિશેષજ્ઞાનાદ્વિશિષ્ટાનિ કુષ્ઠાનિ જ્ઞાયન્તે; યથા- ઇદં વાતોત્તરં કુષ્ઠં, તસ્માત્ કાપાલમ્; ઇદં પિત્તાધિકત્વાન્મણ્ડલમિત્યાદિ| તથા યઃ કુષ્ઠેષ્વપરિજ્ઞાતો હેતુઃ સ દોષવિશેષૈર્જ્ઞાયતે; યથા- કુષ્ઠં વાતોત્તરં દૃષ્ટ્વા વાતોત્તરકુષ્ઠજનકાનિ રૂક્ષવિરુદ્ધાશનાદીનિ કારણાનિ જ્ઞાયન્તે| હેતુભિશ્ચ દોષવિશેષજનકૈઃ કુષ્ઠાનિ જ્ઞાયન્તે, યસ્માદનેન વાતોત્તરકુષ્ઠજનકં સેવિતં તસ્માદસ્ય વાતોત્તરં કાપાલં કુષ્ઠં ભવિષ્યતીતિ| કિંવા કુષ્ઠાદોષયોરન્યોન્યગમકત્વં કાર્યકારણતયા પરસ્પરગમકત્વાદુપપન્નમિતિ દર્શયન્નાહ- તૈરિતિ; તૈઃ કુષ્ઠૈઃ કાર્યરૂપૈર્હેતુર્નામ દોષઃ અનુમીયતે, હેતુશ્ચ દોષરૂપસ્તાન્ કાર્યરૂપકુષ્ઠવિશેષાનવગમયતીત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana 11 (34-36) · Śloka 36

રૌક્ષ્યં શોષસ્તોદઃ શૂલં સઙ્કોચનં તથાઽઽયામઃ| પારુષ્યં ખરભાવો હર્ષઃ શ્યાવારુણત્વં ચ||૩૪|| કુષ્ઠેષુ વાતલિઙ્ગં, દાહો રાગઃ પરિસ્રવઃ પાકઃ| વિસ્રો ગન્ધઃ ક્લેદસ્તથાઽઙ્ગપતનં ચ પિત્તકૃતમ્||૩૫|| શ્વૈત્યં શૈત્યં કણ્ડૂઃ સ્થૈર્યં ચોત્સેધગૌરવસ્નેહાઃ| કુષ્ઠેષુ તુ કફલિઙ્ગં જન્તુભિરભિભક્ષણં ક્લેદઃ||૩૬||

કુષ્ઠગતદોષજ્ઞાનાર્થં વાતાદિલિઙ્ગાન્યાહ- રૌક્ષ્યમિત્યાદિ| દાહાદયઃ પિત્તલિઙ્ગાનિ||૩૪-૩૬||

Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38

સર્વૈર્લિઙ્ગૈર્યુક્તં મતિમાન્ વિવર્જયેદબલમ્| તૃષ્ણાદાહપરીતં શાન્તાગ્નિં જન્તુભિર્જગ્ધમ્||૩૭|| વાતકફપ્રબલં યદ્યદેકદોષોલ્બણં ન તત્ કૃચ્છ્રમ્| કફપિત્ત-વાતપિત્તપ્રબલાનિ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ||૩૮||

ચિકિત્સાપ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યર્થં સાધ્યાસાધ્યકુષ્ઠાન્યાહ- સર્વૈરિત્યાદિ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 13 (39-42) · Śloka 42

વાતોત્તરેષુ સર્પિર્વમનં શ્લેષ્મોત્તરેષુ કુષ્ઠેષુ| પિત્તોત્તરેષુ મોક્ષો રક્તસ્ય વિરેચનં ચાગ્રે||૩૯|| વમનવિરેચનયોગાઃ કલ્પોક્તાઃ કુષ્ઠિનાં પ્રયોક્તવ્યાઃ| પ્રચ્છનમલ્પે કુષ્ઠે મહતિ ચ શસ્તં સિરાવ્યધનમ્||૪૦|| બહુદોષઃ સંશોધ્યઃ કુષ્ઠી બહુશોઽનુરક્ષતા પ્રાણાન્| દોષે હ્યતિમાત્રહૃતે વાયુર્હન્યાદબલમાશુ||૪૧|| સ્નેહસ્ય પાનમિષ્ટં શુદ્ધે કોષ્ઠે પ્રવાહિતે રક્તે| વાયુર્હિ શુદ્ધકોષ્ઠં કુષ્ઠિનમબલં વિશતિ શીઘ્રમ્||૪૨||

યથાક્રમં ચિકિત્સામાહ- વાતોત્તરેષ્વિત્યાદિ| અગ્રે ઇતિ સર્પિરાદિષુ યોજ્યં; તેન વાતોત્તરાદિષુ સર્પિરાદિ પ્રથમં કર્તવ્યં, તદનુ વક્ષ્યમાણા ચિકિત્સા કાર્યેત્યર્થઃ| બહુશ ઇતિ બહૂન્ વારાન્; સ્તોકસ્તોકનિર્હરણેન પુનઃ પુનઃ શોધ્યઃ; એકદા હિ ભૂરિદોષહરણે બલક્ષયો મહાત્યયઃ સ્યાત્| અત એવાહ- દોષે હ્યતિમાત્રહૃતે ઇત્યાદિ| દોષે ઇતિ જાતાવેકવચનં; તેન કફપિત્તયોરપિ ગ્રહણમ્; કિંવા દોષ ઇતિ એકવચનેનૈવ એકદોષસ્યાપ્યતિમાત્રહરણે વાયુર્હન્યાદિતિ| કોષ્ઠે શુદ્ધે રક્તે પ્રવાહિતે ચ સ્નેહસ્ય પાનં જ્ઞેયમ્| અશુદ્ધકોષ્ઠસ્ય સ્નેહપાનં વ્યાધિવર્ધનં ભવતિ| ઉક્તં હિ- “શેષદોષે વ્યાધિરતિવર્ધતે” ઇતિ| શોધનેન તુ નિઃશેષીકૃતે દોષે સશેષદોષતા નાસ્તિ||૩૯-૪૨||

Adhikarana 14 (43-49) · Śloka 49

દોષોત્ક્લિષ્ટે હૃદયે વામ્યઃ કુષ્ઠેષુ ચોર્ધ્વભાગેષુ| કુટજફલમદનમધુકૈઃ સપટોલૈર્નિમ્બરસયુક્તૈઃ||૪૩|| શીતરસઃ પક્વરસો મધૂનિ મધુકં ચ વમનાનિ| કુષ્ઠેષુ ત્રિવૃતા દન્તી ત્રિફલા ચ વિરેચને શસ્તા||૪૪|| સૌવીરકં તુષોદકમાલોડનમાસવાશ્ચ સીધૂનિ| શંસન્ત્યધોહરાણાં યથાવિરેકં ક્રમશ્ચેષ્ટઃ||૪૫|| દાર્વીબૃહતીસેવ્યૈઃ પટોલપિચુમર્દમદનકૃતમાલૈઃ| સસ્નેહૈરાસ્થાપ્યઃ કુષ્ઠી સકલિઙ્ગયવમુસ્તૈઃ||૪૬|| વાતોલ્બણં વિરિક્તં નિરૂઢમનુવાસનાર્હમાલક્ષ્ય| ફલમધુકનિમ્બકુટજૈઃ સપટોલૈઃ સાધયેત્સ્નેહમ્||૪૭|| સૈન્ધવદન્તીમરિચં ફણિજ્ઝકઃ પિપ્પલી કરઞ્જફલમ્| નસ્યં સ્યાત્સવિડઙ્ગં ક્રિમિકુષ્ઠકફપ્રકોપઘ્નમ્ ||૪૮|| વૈરેચનિકૈર્ધૂમૈઃ શ્લોકસ્થાનેરિતૈઃ પ્રશામ્યન્તિ| કૃમયઃ કુષ્ઠકિલાસાઃ પ્રયોજિતૈરુત્તમાઙ્ગસ્થાઃ||૪૯||

કુટજેત્યાદિના વમનદ્રવ્યાણ્યાહ| શીતરસઃ શીતકષાયઃ | યથાવિરેકં ક્રમશ્ચેષ્ટ ઇતિ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધ્યપેક્ષયા પેયાદિક્રમસ્ત્રિશો દ્વિશ એકશો વા કાર્યઃ; ઉક્તં હિ- “પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં રસં ત્રીનુભયં તથૈકમ્| ક્રમેણ સેવેત નરોઽન્નકાલાન્ પ્રધાનમધ્યાવરશુદ્ધિશુદ્ધઃ” (સિ.અ.૧) ઇતિ| આસ્થાપનાનુવાસને યદ્યપિ “નાસ્થાપ્યાઃ કુષ્ઠિનઃ” (સિ.અ.૨) ઇત્યાદિના કુષ્ઠે નિષિદ્ધે, તથાઽપ્યાસ્થાપનાનુવાસનૈકસાધ્યાયામવસ્થાયાં કર્તવ્યે એવ; યદુક્તં- “પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે તુ ગુરુલાઘવં સમ્પ્રધાર્ય સમ્યગધ્યવસ્યેત્” (વિ.અ.૮) ઇતિ; તેનાહ- વાતોલ્બણમિત્યાદિ| સૂત્રસ્થાને યદ્યપિ એકૈવ વૈરેચનિકો ધૂમ ઉક્તસ્તથાઽપિ તત્રોક્તદ્રવ્યૈર્વ્યસ્તસમસ્તૈર્બહવો ધૂમા ભવન્તીતિ બહુવચનમિહ કૃતમ્||૪૩-૪૯||

Adhikarana 15 (50-53) · Śloka 53

સ્થિરકઠિનમણ્ડલાનાં સ્વિન્નાનાં પ્રસ્તરપ્રણાડીભિઃ| કૂર્ચૈર્વિઘટ્ટિતાનાં રક્તોત્ક્લેશોઽપનેતવ્યઃ||૫૦|| આનૂપવારિજાનાં માંસાનાં પોટ્ટલૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ| સ્વિન્નોત્સન્નં વિલિખેત્ કુષ્ઠં તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ||૫૧|| રુધિરાગમાર્થમથવા શૃઙ્ગાલાબૂનિ યોજયેત્ કુષ્ઠે| પ્રચ્છિતમલ્પં કુષ્ઠં વિરેચયેદ્વા જલૌકોભિઃ||૫૨|| યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવેત્તેષામ્||૫૩||

નાડ્યેવ નાડી સ્વેદાધ્યાયે ઉક્તા| કૂર્ચં શસ્ત્રવિશેષમાહુઃ| રક્તોત્ક્લેશઃ ઉત્ક્લિષ્ટં રક્તમ્| સ્વિન્નત્વેનોત્સન્નં સ્વિન્નોત્સન્નમ્| રુધિરાગમાર્થં વિલિખેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નિર્હૃતોઽસ્રદોષો યેષાં તે નિર્હૃતાસ્રદોષાઃ||૫૦-૫૩||

Adhikarana 16 (54-57) · Śloka 57

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનાનિ યાનિ સ્યુઃ| તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય||૫૪|| પાષાણકઠિનપરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ| પીતાગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ પ્રદેહોઽગદૈશ્ચાનુ||૫૫|| સ્તબ્ધાનિ સુપ્તસુપ્તાન્યસ્વેદનકણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ| કૂર્ચૈર્દન્તીત્રિવૃતાકરવીરકરઞ્જકુટજાનામ્||૫૬|| જાત્યર્કનિમ્બજૈર્વા પત્રૈઃ શસ્ત્રૈઃ સમુદ્રફેનૈર્વા| ઘૃષ્ટાનિ ગોમયૈર્વા તતઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદેહ્યાનિ||૫૭||

ન શસ્ત્રં ક્રમત ઇતિ સિરાદિસઙ્કટત્વાન્ન શસ્ત્રં યોગ્યં ભવતિ| સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનાનીતિ ત્વગિન્દ્રિયહરાણિ| સુપ્તસુપ્તાનીતિ સુપ્તવત્ સુપ્તાનિ અચેતનાનિ, સર્વથા સ્પર્શાજ્ઞાનીત્યર્થઃ||૫૪-૫૭||

Adhikarana 17 (58-59) · Śloka 59

મારુતકફકુષ્ઠઘ્નં કર્મોક્તં પિત્તકુષ્ઠિનાં કાર્યમ્| કફપિત્તરક્તહરણં તિક્તકષાયૈઃ પ્રશમનં ચ||૫૮|| સર્પીંષિ તિક્તકાનિ ચ યચ્ચાન્યદ્રક્તપિત્તનુત્ કર્મ| બાહ્યાભ્યન્તરમગ્ર્યં તત્ કાર્યં પિત્તકુષ્ઠેષુ||૫૯||

સર્પીંષિ તિક્તકાનિ તિક્તષટ્પલાદીનિ| પિત્તકુષ્ઠિનાં કફપિત્તરક્તહરણાદીનિ કાર્યાણીતિ યોજ્યમ્||૫૮-૫૯||

Adhikarana 18 (60-64) · Śloka 64

દોષાધિક્યવિભાગાદિત્યેતત્ કર્મ કુષ્ઠનુત્ પ્રોક્તમ્| વક્ષ્યામિ કુષ્ઠશમનં પ્રાયસ્ત્વગ્દોષસામાન્યાત્||૬૦|| દાર્વી રસાઞ્જનં વા ગોમૂત્રેણ પ્રબાધતે કુષ્ઠમ્| અભયા પ્રયોજિતા વા માસં સવ્યોષગુડતૈલા||૬૧|| મૂલં પટોલસ્ય તથા ગવાક્ષ્યાઃ પૃથક્ પલાંશં ત્રિફલાત્વચશ્ચ | સ્યાત્ત્રાયમાણા કટુરોહિણી ચ ભાગાર્ધિકા નાગરપાદયુક્તા||૬૨|| પલં તથૈષાં સહ ચૂર્ણિતાનાં જલે શૃતં દોષહરં પિબેન્ના| જીર્ણે રસૈર્ધન્વમૃગદ્વિજાનાં પુરાણશાલ્યોદનમાદદીત||૬૩|| કુષ્ઠાનિ શોફં ગ્રહણીપ્રદોષમર્શાંસિ કૃચ્છ્રાણિ હલીમકં ચ| ષડ્રાત્રયોગેન નિહન્તિ ચૈષ હૃદ્બસ્તિશૂલં વિષમજ્વરં ચ||૬૪||

દાર્વી દારુહરિદ્રા| રસાઞ્જનં દાર્વીક્વાથકૃતમ્| અભયાપ્રયોગે ગુડતૈલયોઃ કુષ્ઠનિદાનત્વેનોક્તયોરપિ સંયોગમહિમ્ના હરીતક્યા સમં પ્રયોગઃ કુષ્ઠઘ્નો ભવતિ| મૂલં પટોલસ્યેતિ પટોલમૂલં, તથા ગવાક્ષ્યા અપિ મૂલમ્| પલાંશં પલપરિમાણમ્| ત્રિફલાત્વચશ્ચ પ્રત્યેકં પલાંશાઃ| યદ્યપિ કલ્યાણકઘૃતોક્તાષ્ટાવિંશતિપદેન ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં ભાગઃ સર્વત્ર વ્યવસ્થાપિતઃ, તથાઽપિ તસ્યૈવાર્થસ્ય દ્યોતનાર્થં પુનઃ પૃથક્શબ્દં ગ્રાહયતિ; કિંવા ત્રાયમાણાયાઃ કટુરોહિણ્યાશ્ચ પૃથગ્ભાગાર્ધિકત્વં દર્શયતિ, ત્રિફલાયાસ્તુ પ્રસઙ્ગત એવ પૃથગ્ભાગગ્રહણં સિદ્ધમ્| ત્રાયમાણાકટુરોહિણ્યોઃ પ્રત્યેકં ષટ્શાણમાત્રં, નાગરસ્ય ચોભયોરર્ધભાગપૂરકત્વેનાર્ધપલાપેક્ષયા ચતુર્થપાદદ્વયેન શાણચતુષ્ટયં ભવતિ, એવં ત્રાયમાણાકટુરોહિણીનાગરૈઃ પલમેકં, પટોલમૂલાદિભિઃ પઞ્ચપલાનીતિ મિલિત્વા ષટ્પલાનિ; તથા સત્યેષાં પટોલાદીનાં ચૂર્ણીકૃતાનામિતિ જર્જરીકૃતાનાં, ષટ્પલાનાં પલમાકૃષ્ય જલે શૃતં પિબેત્; એવં ષડ્દિનં પ્રયોજ્યમ્| ષડ્દિનપ્રયોગેણૈવાસ્ય પ્રાયઃ કુષ્ઠહરત્વમુન્નીયતે| એતદ્વ્યાખ્યાનસમ્મતિપ્રદાનિ તન્ત્રાન્તરાણિ લિખ્યન્તે| તથાહિ અગ્નિવેશઃ- “પટોલમૂલં ત્રિફલા વિશાલા ચ પલોન્મિતા| પલાર્ધં ત્રાયમાણા ચ તથા કટુકરોહિણી|| કર્ષાર્ધં નાગરં દત્ત્વા ષટ્પલાન્યવચૂર્ણયેત્| જલે શૃતં પિબેત્ કોષ્ણં ચૂર્ણસ્યાત્ર પલં પલમ્” ઇત્યાદિ| ચક્ષુષ્યેણોઽપ્યાહ- “પટોલમૂલં ત્રિફલા વિશાલા ચ પલાંશિકા| કટુકા ત્રાયમાણા ચ પલર્ધા પાદનાગરા|| તસ્માત્ ષડ્ભાગમુત્ક્વાથ્ય જલે દોષહરં પિબેત્” ઇતિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ યત્- પલાંશશબ્દેન કર્ષ ઉચ્યતે; તેન પટોલમૂલસ્ય પૃથક્કર્ષઃ, તથા ગવાક્ષીમૂલસ્ય કર્ષઃ, તથા ક્રિફલાયા મિલિત્વા કર્ષઃ, ત્રાયમાણા ચ નાગરપાદયુક્તા સતી કર્ષાર્ધા ભવતિ, એવં કટુરોહિણી ચ નાગરપાદયુક્તા સતી કર્ષાર્ધા ભવતિ, એવં મિલિત્વા પલં ચૂર્ણીકૃતં જલે શૃતં પિબેદિતિ| એતચ્ચ તન્ત્રાન્તરવિરોધાત્ તથા ત્રિફલસમુદાયભાગસ્ય ચાન્યાયસિદ્ધત્વાન્નાતિસાધુ; “પટોલમૂલત્રિફલાગવાક્ષીત્રિવૃતાપલૈઃ| ત્રાયન્તી કટુકા દ્વાભ્યાં કૃત્વા નાગરપાદિકમ્|| ચૂર્ણં પલં પિબેત્તસ્માચ્છૃતં જીર્ણે રસાન્નભુગ્” ઇત્યાદિજતૂકર્ણવચનવિરોધાચ્ચ| જીર્ણે રસૈરિત્યાદિ| વિરેકેઽત્ર રસભોજનં પ્રયોગયૌગિકત્વાત્; આવર્તકીઘૃતવિરિક્તસ્ય કાઞ્જિકકોદ્રવાન્નભોજનવત્| ધન્વમૃગદ્વિજાનાં રસૈઃ શાલ્યોદનમાદદીતેત્યર્થઃ||૬૦-૬૪||

Adhikarana 19 (65-69) · Śloka 69

મુસ્તં વ્યોષં ત્રિફલા મઞ્જિષ્ઠા દારુ પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે| સપ્તચ્છદનિમ્બત્વક્ સવિશાલશ્ચિત્રકો મૂર્વા||૬૫|| ચૂર્ણં તર્પણભાગૈર્નવભિઃ સંયોજિતં સમધ્વાજ્યમ્ | સિદ્ધં કુષ્ઠનિબર્હણમેતત્ પ્રાયોગિકં ભક્ષ્યમ્||૬૬|| શ્વયથું સપાણ્ડુરોગં શ્વિત્રં ગ્રહણીપ્રદોષમર્શાંસિ| બ્રઘ્નભગન્દરપિડકાકણ્ડૂકોઠાંશ્ચ વિનિહન્તિ||૬૭|| ઇતિ મુસ્તાદિચૂર્ણમ્| ત્રિફલાતિવિષાકટુકાનિમ્બકલિઙ્ગકવચાપટોલાનામ્| માગધિકારજનીદ્વયપદ્મકમૂર્વાવિશાલાનામ્||૬૮|| ભૂનિમ્બપલાશાનાં દદ્યાદ્વિપલં તતસ્ત્રિવૃદ્દ્વિગુણા| તસ્યાશ્ચ પુનર્બ્રાહ્મી તચ્ચૂર્ણં સુપ્તિનુત્ પરમમ્||૬૯||

તર્પણભાગૈરિતિ સક્તુભાગૈઃ| પ્રાયોગિકમિતિ સતતોપયોજ્યમ્| કેચિત્ત્રિફલેત્યાદિ યોગં ન પઠન્તિ||૬૫-૬૯||

Adhikarana 20 (70-72) · Śloka 72

લેલીતકપ્રયોગો રસેન જાત્યાઃ સમાક્ષિકઃ પરમઃ| સપ્તદશકુષ્ઠઘાતી માક્ષિકધાતુશ્ચ મૂત્રેણ||૭૦|| શ્રેષ્ઠં ગન્ધકયોગાત્ સુવર્ણમાક્ષિકપ્રયોગાદ્વા| સર્વવ્યાધિનિબર્હણમદ્યાત્ કુષ્ઠી રસં ચ નિગૃહીતમ્||૭૧|| વજ્રશિલાજતુસહિતં સહિતં વા યોગરાજેન| સર્વવ્યાધિપ્રશમનમદ્યાત્કુષ્ઠી નિગૃહ્ય નિત્યં ચ||૭૨||

લેલીત(હ)કઃ પાષાણભેદ ઔત્તરાપથિકઃ, ઉચ્યતે હિ નિઘણ્ટૌ- “આસીદ્દૈત્યો મહાબાહુર્લેલિહાનો મહાસુરઃ| યોજનાનાં ત્રયસ્ત્રિંશત્ કાયેનાચ્છાદ્ય તિષ્ઠતિ|| વિષ્ણુચક્રેણ સઞ્ચ્છિન્નો પપાત ધરણીતલે| વસા તસ્ય સમાખ્યાતા લેલીહ(ત)ક ઇતિ ક્ષિતૌ” ઇત્યાદિ| જાત્યા ઇતિ આમલક્યાઃ||૭૦-૭૨||

Adhikarana 21 (73-75) · Śloka 75

ખદિરસુરદારુસારં શ્રપયિત્વા તદ્રસેન તોયાર્થઃ| ક્ષૌદ્રપ્રસ્થે કાર્યઃ કાર્યે તે ચાષ્ટપલિકે ચ||૭૩|| તત્રાશ્ચૂર્ણાનામષ્ટપલં પ્રક્ષિપેત્તથાઽમૂનિ| ત્રિફલૈલે ત્વઙ્મરિચં પત્રં કનકં ચ કર્ષાંશમ્||૭૪|| મત્સ્યણ્ડિકા મધુસમા તન્માસં જાતમાયસે ભાણ્ડે| મધ્વાસવમાચરતઃ કુષ્ઠકિલાસે શમં યાતઃ||૭૫|| ઇતિ મધ્વાસવઃ|

કાર્યે તે ચાષ્ટપાલિકે ઇતિ ખદિરસુરદારુસારે અષ્ટપલમાને કર્તવ્યે| કનકં નાગકેશરમ્||૭૩-૭૫||

Adhikarana 22 (76-80) · Śloka 80

ખદિરકષાયદ્રોણં કુમ્ભે ઘૃતભાવિતે સમાવાપ્ય| દ્રવ્યાણિ ચૂર્ણિતાનિ ચ ષટ્પલિકાન્યત્ર દેયાનિ||૭૬|| ત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગરજનીમુસ્તાટરૂષકેન્દ્રયવાઃ| સૌવર્ણી ચ તથા ત્વક્ છિન્નરુહા ચેતિ તન્માસમ્||૭૭|| નિદધીત ધાન્યમધ્યે પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્તતો યુક્ત્યા| માસેન મહાકુષ્ઠં હન્ત્યેવાલ્પં તુ પક્ષેણ||૭૮|| અર્શઃશ્વાસભગન્દરકાસકિલાસપ્રમેહશોષાંશ્ચ| ના ભવતિ કનકવર્ણઃ પીત્વાઽરિષ્ટં કનકબિન્દુમ્||૭૯|| ઇતિ કનકબિન્દ્વરિષ્ટમ્| કુષ્ઠેષ્વનિલકફકૃતેષ્વેવં પેયસ્તથાઽપિ પૈત્તેષુ| કૃતમાલક્વાથશ્ચાપ્યેષ વિશેષાત્ કફકૃતેષુ||૮૦||

કનકબિન્દૌ મધુશર્કરે વિના આસવાનિષ્પત્તેઃ પૂર્વાનુસારોક્તમાને મધુશર્કરે ઇહાપિ જ્ઞેયે| સૌવર્ણીત્વક્ દારુહરિદ્રાત્વક્| કેચિત્ કનકબિન્દું પઠિત્વા મધ્વાસવં પઠન્તિ||૭૬-૮૦||

Adhikarana 23 (81) · Śloka 81

ત્રિફલાસવશ્ચ ગૌડઃ સચિત્રકઃ કુષ્ઠરોગવિનિહન્તા| ક્રમુકદશમૂલદન્તીવરાઙ્ગમધુયોગસંયુક્તઃ||૮૧||

ત્રિફલાસવશ્ચ ગૌડ ઇત્યાદૌ ગૌડ ઇતિ શર્કરાસ્થાને ગુડેન કૃતો ગૌડઃ| ક્રમુકં હ્રખપૂગફલં, વરાઙ્ગં ગુડત્વક્| અત્ર ત્રિફલાદીનાં માનેઽનુક્તેઽપિ આસવાન્તરોક્તદ્રવ્યમાનવિભાગેન માનં ગ્રાહ્યમ્||૮૧||

Adhikarana 24 (82-83) · Śloka 83

લઘૂનિ ચાન્નાનિ હિતાનિ વિદ્યાત્ કુષ્ઠેષુ શાકનિ ચ તિક્તકાનિ| ભલ્લાતકૈઃ સત્રિફલૈઃ સનિમ્બૈર્યુક્તાનિ ચાન્નાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ||૮૨|| પુરાણધાન્યાન્યથ જાઙ્ગલાનિ માંસાનિ મુદ્ગાશ્ચ પટોલયુક્તાઃ| શસ્તા, ન ગુર્વમ્લપયોદધીનિ નાનૂપમત્સ્યા ન ગુડસ્તિલાશ્ચ||૮૩||

લઘૂનીત્યાદિના સેવ્યમાહારમાહ| ભલ્લાતકાદીનામન્નસંસ્કારકત્વં ઘૃતસાધકત્વં ચ યથાસ્વપરિભાષયા જ્ઞેયમ્| ન ગુર્વિત્યાદિના નિષેધ્યમાહ||૮૨-૮૩||

Adhikarana 25 (84-96) · Śloka 96

એલા કુષ્ઠં દાર્વી શતપુષ્પા ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠાલેપનમિષ્ટં રસાઞ્જનં ચાભયા ચૈવ||૮૪|| ચિત્રકમેલાં બિમ્બીં વૃષકં ત્રિવૃદર્કનાગરકમ્| ચૂર્ણીકૃતમષ્ટાહં ભાવયિતવ્યં પલાશસ્ય||૮૫|| ક્ષારેણ ગવાં મૂત્રસ્રુતેન તેનાસ્ય મણ્ડલાન્યાશુ| ભિદ્યન્તે વિલયન્તિ ચ લિપ્તાન્યર્કાભિતપ્તાનિ||૮૬|| માંસી મરિચં લવણં રજની તગરં સુધા ગૃહાદ્ધૂમઃ| મૂત્રં પિત્તં ક્ષારઃ પાલાશઃ કુષ્ઠહા લેપઃ||૮૭|| ત્રપુ સીસમયશ્ચૂર્ણં મણ્ડલનુત્ ફલ્ગુચિત્રકૌ બૃહતી| ગોધારસઃ સલવણો દારુ ચ મૂત્રં ચ મણ્ડલનુત્||૮૮|| કદલીપલાશપાટલિનિચુલક્ષારામ્ભસા પ્રસન્નેન| માંસેષુ તોયકાર્યં કાર્યં પિષ્ટે ચ કિણ્વે ચ||૮૯|| તૈર્મેદકઃ સુજાતઃ કિણ્વૈર્જનિતં પ્રલેપનં શસ્તમ્| મણ્ડલકુષ્ઠવિનાશનમાતપસંસ્થં કૃમિઘ્નં ચ||૯૦|| મુસ્તં મદનં ત્રિફલા કરઞ્જ આરગ્વધકલિઙ્ગયવાઃ| દાર્વી સસપ્તપર્ણા સ્નાનં સિદ્ધાર્થકં નામ||૯૧|| એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણકસ્તથોદ્ઘર્ષઃ| ત્વગ્દોષકુષ્ઠશોફપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નઃ||૯૨|| કુષ્ઠં કરઞ્જબીજાન્યેડગજઃ કુષ્ઠસૂદનો લેપઃ| પ્રપુન્નાડબીજસૈન્ધવરસાઞ્જનકપિત્થલોધ્રાશ્ચ||૯૩|| શ્વેતકરવીરમૂલં કુટજકરઞ્જયોઃ ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ| સુમનઃપ્રવાલયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ||૯૪|| લોધ્રસ્ય ધાતકીનાં વત્સકબીજસ્ય નક્તમાલસ્ય| કલ્કશ્ચ માલતીનાં કુષ્ઠેષૂન્મર્દનાલેપૌ||૯૫|| શૈરીષી ત્વક્ પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષપત્રાણિ| પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્વિધઃ કુષ્ઠનુલ્લેપઃ||૯૬|| ઇતિ લેપાઃ|

એલેત્યાદિના લેપાનાહ| બિમ્બી અષ્ઠોપમફલા| અર્કઃ કુરુવિન્દો મણિવિશેષઃ, તામ્રમિત્યન્યે| વિલયન્તીતિ અપયાન્તિ| માંસેષુ તોયકાર્યમિતિ માંસપ્રક્ષાલનોદકે તથા પિષ્ટે તથા કિણ્વે ચ તોયકાર્યં કાર્યમ્| તોયકાર્યં ક્ષારામ્ભસા કાર્યમિતિ યોજ્યમ્| અત્ર માંસપિષ્ટાભ્યાં કિણ્વં કાર્યં, કિણ્વૈશ્ચ મેદકઃ સાધનીયઃ| મેદકઃ જગલઃ| સુજાતઃ સઞ્જનિતઃ, પ્રલેપનમિતિ યોજ્યમ્| મુસ્તમિત્યાદૌ વર્ણક ઇતિ વર્ણકરમાલેપનમ્| ત્વગ્દોષશબ્દેન ગોબલીવર્દન્યાયેન કિલાસવ્યઙ્ગાદીનાં ગ્રહણમ્| કુષ્ઠમિત્યાદિકો યોગો જલપિષ્ટો જ્ઞેયઃ| તેનારગ્વધીયોક્તે “કરઞ્જબીજૈડગજં સકુષ્ઠં ગોમૂત્રપિષ્ટં ચ પરઃ પ્રદેહઃ” (સૂ.અ.૩) ઇત્યત્ર ગોમૂત્રપિષ્ટત્વં વિશેષઃ, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| ઉદ્વર્તનાલેપાવિત્યાદૌ ઉન્મર્દનમ્ ઉદ્વર્તનં જ્ઞેયમ્| શૈરીષી ત્વગિત્યાદૌ પ્રત્યેકદ્રવ્યકૃતત્વેન ચતુર્ભિર્દ્રવ્યૈશ્ચતુર્વિધો લેપો જ્ઞેયઃ| અન્યે તુ ચતુર્ભિરપિ મિલિતૈરવચૂર્ણનોદ્વર્તનજલપિષ્ટલેપનરસક્રિયાલેપનભેદેનેહ ચતુર્વિધલેપં વદન્તિ| એતચ્ચતુર્વિધાચતુષ્ટયમારગ્વધીયપ્રયોગેષુ યદ્યપિ દૃશ્યતે, તથાઽપ્યાલેપનેન સિદ્ધત્વાન્નાતિરમણીયમ્||૮૪-૯૬||

Adhikarana 26 (97-101) · Śloka 101

દાર્વ્યા રસાઞ્જનસ્ય ચ નિમ્બપટોલસ્ય ખદિરસારસ્ય| આરગ્વધવૃક્ષકયોસ્ત્રિફલાયાઃ સપ્તપર્ણસ્ય||૯૭|| ઇતિ ષટ્ કષાયયોગાઃ કુષ્ઠઘ્નાઃ સપ્તમશ્ચ તિનિશસ્ય| સ્નાને પાને ચ હિતાસ્તથાઽષ્ટમશ્ચાશ્વમારસ્ય||૯૮|| આલેપનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેત એવ ચ કષાયાઃ| તૈલઘૃતપાકયોગે ચેષ્યન્તે કુષ્ઠશાન્ત્યર્થમ્||૯૯|| ત્રિફલા નિમ્બપટોલં મઞ્જિષ્ઠા રોહિણી વચા રજની| એષ કષાયોઽભ્યસ્તો નિહન્તિ કફપિત્તજં કુષ્ઠમ્||૧૦૦|| એતૈરેવ ચ સર્પિઃ સિદ્ધં વાતોલ્બણં જયતિ કુષ્ઠમ્| એષ ચ કલ્પો દિષ્ટઃ ખદિરાસનદારુનિમ્બાનામ્||૧૦૧||

દાર્વ્યા ઇત્યાદૌ દાર્વીસમ્બન્ધિનો રસાઞ્જનસ્યૈકો યોગઃ; શેષાસ્તુ ષટ્, સપ્તમસ્તિનિશસ્ય, અષ્ટમોઽશ્વમારસ્ય| અશ્વમારસ્તુ યદ્યપિ મૂલવિષત્વેનોક્તસ્તથાઽપિ કુષ્ઠેષુ વિષપ્રયોગસ્યાપિ હિતત્વાત્ સાધુઃ||૯૭-૧૦૧||

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

કુષ્ઠાર્કતુત્થકટ્ફલમૂલકબીજાનિ રોહિણી કટુકા| કુટજફલોત્પલમુસ્તં બૃહતીકરવીરકાસીસમ્||૧૦૨|| એડગજનિમ્બપાઠા દુરાલભા ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| તિક્તાલાબુકબીજં કમ્પિલ્લકસર્ષપૌ વચા દાર્વી||૧૦૩|| એતૈસ્તૈલં સિદ્ધં કુષ્ઠઘ્નં યોગ એષ ચાલેપઃ| ઉદ્વર્તનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેષ એવેષ્ટઃ||૧૦૪||

કુષ્ઠાર્કેત્યાદૌ એતૈસ્તૈલં સિદ્ધમિત્યત્ર પ્રાધાન્યાત્તિલતૈલં જ્ઞેયં, યત્ર તુ વિશેષસ્તત્ર ‘કનકક્ષીરી શૈલા’ ઇત્યાદૌ ‘સાર્ષપમથવા તૈલમ્’ ઇત્યુક્તમ્; અન્યે તુ કુષ્ઠેષ્વાલેપે સાર્ષપં ગ્રાહયન્તિ, પાને તુ વિશેષાનુક્તૌ તિલતૈલમેવ ભવતિ||૧૦૨-૧૦૪||

Adhikarana 28 (105) · Śloka 105

શ્વેતકરવીરકરસો ગોમૂત્રં ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠેષુ તૈલયોગઃ સિદ્ધોઽયં સમ્મતો ભિષજામ્||૧૦૫|| ઇતિ શ્વેતકરવીરાદ્યં તૈલમ્|

શ્વેતકરવીરરસ ઇત્યાદૌ કરવીરરસગોમૂત્રયોર્દ્રવત્વં, શેષસ્ય કલ્કત્વમ્||૧૦૫||

Adhikarana 29 (106-107) · Śloka 107

શ્વેતકરવીરપલ્લવમૂલત્વગ્વત્સકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠાર્કમૂલસર્ષપશિગ્રુત્વગ્રોહિણી કટુકા||૧૦૬|| એતૈસ્તૈલં સિદ્ધં કલ્કૈઃ પાદાંશિકૈર્ગવાં મૂત્રમ્| દત્ત્વા તૈલચતુર્ગુણમભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠકણ્ડૂઘ્નમ્||૧૦૭|| ઇતિ શ્વેતકરવીરપલ્લવાદ્યં તૈલમ્|

શ્વેતકરવીરપલ્લવેત્યાદૌ કરવીરરસસ્ય ગોમૂત્રસ્ય ચ સામ્યમ્||૧૦૬-૧૦૭||

Adhikarana 30 (108-110) · Śloka 110

તિક્તાલાબુકબીજં દ્વે તુત્થે રોચના હરિદ્રે દ્વે| બૃહતીફલમેરણ્ડઃ સવિશાલશ્ચિત્રકો મૂર્વા||૧૦૮|| કાસીસહિઙ્ગુશિગ્રુત્ર્યૂષણસુરદારુતુમ્બુરુવિડઙ્ગમ્| લાઙ્ગાલકં કુટજત્વક્ કટુકાખ્યા રોહિણી ચૈવ||૧૦૯|| સર્ષપતૈલં કલ્કૈરેતૈર્મૂત્રે ચતુર્ગુણે સાધ્યમ્| કણ્ડૂકુષ્ઠવિનાશનમભ્યઙ્ગાન્મારુતકફહન્તૃ||૧૧૦|| ઇતિ તિક્તેક્ષ્વાક્વાદિતૈલમ્|

દ્વે તુત્થે ઇતિ મયૂરતુત્થં ખર્પરિકાતુત્થં ચ||૧૦૮-૧૧૦||

Adhikarana 31 (111-116) · Śloka 116

કનકક્ષીરી શૈલા ભાર્ગી દન્ત્યાઃ ફલાનિ મૂલં ચ| જાતીપ્રવાલસર્ષપલશુનવિડઙ્ગં કરઞ્જત્વક્||૧૧૧|| સપ્તચ્છદાર્કપલ્લવમૂલત્વઙ્નિમ્બચિત્રકાસ્ફોતાઃ| ગુઞ્જૈરણ્ડં બૃહતીમૂલકસુરસાર્જકફલાનિ||૧૧૨|| કુષ્ઠં પાઠા મુસ્તં તુમ્બુરુમૂર્વાવચાઃ સષડ્ગ્રન્થાઃ | એડગજકુટજશિગ્રુત્ર્યૂષણભલ્લાતકક્ષવકાઃ||૧૧૩|| હરિતાલમવાક્પુષ્પી તુત્થં કમ્પિલ્લકોઽમૃતાસઞ્જ્ઞઃ| સૌરાષ્ટ્રી કાસીસં દાર્વીત્વક્ સર્જિકાલવણમ્||૧૧૪|| કલ્કૈરેતૈસ્તૈલં કરવીરકમૂલપલ્લવકષાયે| સાર્ષપમથવા તૈલં ગોમૂત્રચતુર્ગુણં સાધ્યમ્||૧૧૫|| સ્થાપ્યં કટુકાલાબુનિ તત્સિદ્ધં તેન મણ્ડલાન્યાશુ| ભિન્દ્યાદ્ભિષગભ્યઙ્ગાત્કૃમીંશ્ચ કણ્ડૂં ચ વિનિહન્યાત્||૧૧૬|| ઇતિ કનકક્ષીરીતૈલમ્|

કનકક્ષીરી ‘કઙ્કુષ્ઠ’ ઇતિ ખ્યાતા| અવાક્પુષ્પી અપામાર્ગઃ; કિંવા ‘હેદ્વાદુલ્લી’ ઇતિ ખ્યાતા| અમૃતાસઞ્જ્ઞઃ ખર્પરિકાતુત્થમ્||૧૧૧-૧૧૬||

Adhikarana 32 (117-118) · Śloka 118

કુષ્ઠં તમાલપત્રં મરિચં સમનઃશિલં સકાસીસમ્| તૈલેન યુક્તમુષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે||૧૧૭|| તેનાલિપ્તં સિધ્મં સપ્તાહાહ્યેતિ તિષ્ઠતો ઘર્મે| માસાન્નવં કિલાસં સ્નાનં મુક્ત્વા વિશુદ્ધતનોઃ||૧૧૮|| ઇતિ સિધ્મે લેપઃ|

વ્યેતિ અપયાતિ| ઘર્મે ઇતિ આતપે| સ્નાનં મુક્ત્વેતિ સ્નાનં વર્જયિત્વાઽયં પ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ||૧૧૭-૧૧૮||

Adhikarana 33 (119) · Śloka 119

સર્ષપકરઞ્જકોષાતકીનાં તૈલાન્યથેઙ્ગુદીનાં ચ| કુષ્ઠેષુ હિતાન્યાહુસ્તૈલં યચ્ચાપિ ખદિરસારસ્ય||૧૧૯||

સર્ષપકરઞ્જેત્યાદિના કુષ્ઠેષ્વન્નપાનસાધને સાર્ષપતૈલાદીનિ દેયાનીતિ દર્શયતિ; અન્યે તુ કુષ્ઠેષુ સામાન્યેન તૈલશ્રુતૌ સાર્ષપાદીન્યેવ દેયાનિ ન તિલતૈલમિત્યનેન દર્શિતમિતિ વર્ણયન્તિ||૧૧૯||

Adhikarana 34 (120-134) · Śloka 134

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કમ્પિલ્લકઃ પયસ્તુત્થમ્| એષ ઘૃતતૈલપાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જરસઃ||૧૨૦|| દેયઃ સમધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન શામ્યતેઽભ્યક્તા| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિમં કુષ્ઠં શામ્યત્યલસકં ચ||૧૨૧|| ઇતિ વિપાદિકાહરઘૃતતૈલે| કિણ્વં વરાહરુધિરં પૃથ્વીકા સૈન્ધવં ચ લેપઃ સ્યાત્| લેપો યોજ્યઃ કુસ્તુમ્બુરૂણિ કુષ્ઠં ચ મણ્ડલનુત્||૧૨૨|| પૂતીકદારુજટિલાઃ પક્વસુરા ક્ષૌદ્રમુદ્ગપર્ણ્યૌ ચ| લેપઃ સકાકનાસો મણ્ડલકુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ||૧૨૩|| ચિત્રકશોભાઞ્જનકૌ ગુડૂચ્યપામાર્ગદેવદારૂણિ| ખદિરો ધવશ્ચ લેપઃ શ્યામા દન્તી દ્રવન્તી ચ||૧૨૪|| લાક્ષારસાઞ્જનૈલાઃ પુનર્નવા ચેતિ કુષ્ઠિનો લેપાઃ| દધિમણ્ડયુતાઃ સર્વે દેયાઃ ષણ્મારુતકફકુષ્ઠઘ્નાઃ||૧૨૫|| એડગજકુષ્ઠસૈન્ધવસૌવીરકસર્ષપૈઃ કૃમિઘ્નૈશ્ચ| કૃમિકુષ્ઠમણ્ડલાખ્યં દદ્રૂકુષ્ઠં ચ શમમુપૈતિ||૧૨૬|| એડગજઃ સર્જરસો મૂલકબીજં ચ સિધ્મકુષ્ઠાનામ્| કાઞ્જિકયુક્તં તુ પૃથઙ્મતમિદમુદ્વર્તનં લેપાઃ||૧૨૭|| વાસા તિફલા પાને સ્નાને ચોદ્વર્તને પ્રલેપે ચ| બૃહતીસેવ્યપટોલાઃ સસારિવા રોહિણી ચૈવ||૧૨૮|| ખદિરાવઘાતકકુભરોહીતકલોધ્રકુટજધવનિમ્બાઃ| સપ્તચ્છદકરવીરાઃ શસ્યન્તે સ્નાનપાનેષુ||૧૨૯|| જલવાપ્યલોહકેશરપત્રપ્લવચન્દનં મૃણાલાનિ| ભાગોત્તરાણિ સિદ્ધં પ્રલેપનં પિત્તકફકુષ્ઠે||૧૩૦|| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રપદ્મકપટોલપિચુમર્દચન્દનરસાશ્ચ| સ્નાને પાને ચ હિતાઃ સુશીતલાઃ પિત્તકુષ્ઠિભ્યઃ||૧૩૧|| આલેપનં પ્રિયઙ્ગુર્હરેણુકા વત્સકસ્ય ચ ફલાનિ| સાતિવિષા ચ સસેવ્યા સચન્દના રોહિણી કટુકા||૧૩૨|| તિક્તઘૃતૈર્ધૌતઘૃતૈરભ્યઙ્ગો દહ્યમાનકુષ્ઠેષુ| તૈલૈશ્ચન્દનમધુકપ્રપૌણ્ડરીકોત્પલયુતૈશ્ચ||૧૩૩|| ક્લેદે પ્રપતતિ ચાઙ્ગે દાહે વિસ્ફોટકે સચર્મદલે| શીતાઃ પ્રદેહસેકા વ્યધો વિરેકો ઘૃતં તિક્તમ્||૧૩૪||

ઘૃતતૈલપાક ઇતિ યમકપાકઃ| અત્ર ચ સિદ્ધે સ્નેહે ક્ષેપ્યયોઃ સર્જરસમધૂચ્છિષ્ટયોરપિ કલ્કાર્થોપાત્તજીવન્તીમઞ્જિષ્ઠાદિદ્રવ્યૈઃ સમાનત્વં સાહચર્યાજ્જ્ઞેયં; કિંવા સ્નેહાદષ્ટમો ભાગઃ સર્જરસમધૂચ્છિષ્ટયોઃ, અન્યત્ર દૃષ્ટત્વાત્; તથાહિ “સમૂલાદેરણ્ડાત્” ઇત્યાદૌ દ્વિપ્રસ્થસ્નેહપરિમાણે મધૂચ્છિષ્ટપલાન્યષ્ટાવુક્તાનિ| પૂતીકેત્યાદૌ પક્વસુરા ગોરક્ષકર્કટી, ક્ષૌદ્રવલ્લી ગુડૂચી| ષણ્મારુતકફકુષ્ઠઘ્ના ઇતિ કિણ્વં વરાહરુધિરમિત્યાદ્યુક્તાઃ ષડ્ ભવન્તિ| અન્યે ચિત્રકાદીનેવ શ્લોકપાદોક્તાન્ ષડ્ વર્ણયન્તિ| અવઘાતઃ કર્ણિકાકારઃ| રોહીતકઃ ‘રોહિડા’ ઇતિ ખ્યાતઃ| વાપ્યં કુષ્ઠં, લોહમગુરુ, પ્લવં કૈવર્તમુસ્તકમ્| ભાગોત્તરાણિ યથોત્તરમેકભાગવૃદ્ધાનિ| રસા ઇતિ ક્વાથાઃ| તૈલૈરિત્યાદૌ ચન્દનાદીનાં તૈલસાધનરૂપ એવ યોગો જ્ઞેયઃ||૧૨૦-૧૩૪||

Adhikarana 35 (135) · Śloka 135

ખદિરઘૃતં નિમ્બઘૃતં દાર્વીઘૃતમુત્તમં પટોલઘૃતમ્| કુષ્ઠેષુ રક્તપિત્તપ્રબલેષુ ભિષગ્જિતં સિદ્ધમ્||૧૩૫||

ખદિરઘૃતમિત્યાદૌ ખદિરાદિભિર્ઘૃતાનિ સાધ્યાનિ; તત્ર ચ ખદિરસ્ય સારં, નિમ્બસ્ય ત્વક્, પટોલસ્ય ચ પત્રં ગ્રાહ્યં, વૃદ્ધવ્યવહારાત્| ઉક્તં ચ- “સારઃ સ્યાત્ ખદિરાદીનાં, નિમ્બાદીનાં ત્વચસ્તથા| ફલં તુ દાડિમાદીનાં, પટોલાદેર્દલં તથા” ઇતિ||૧૩૫||

Adhikarana 36 (136-139) · Śloka 139

ત્રિફલાત્વચોઽર્ધપલિકાઃ પટોલપત્રં ચ કાર્ષિકાઃ શેષાઃ| કટુરોહિણી સનિમ્બા યષ્ટ્યાહ્વા ત્રાયમાણા ચ||૧૩૬|| એષ કષાયઃ સાધ્યો દત્ત્વા દ્વિપલં મસૂરવિદલાનામ્| સલિલાઢકેઽષ્ટભાગે શેષે પૂતો રસો ગ્રાહ્યઃ||૧૩૭|| તે ચ કષાયેઽષ્ટપલે ચતુષ્પલં સર્પિષશ્ચ પક્તવ્યમ્| યાવત્સ્યાદષ્ટપલં શેષં પેયં તતઃ કોષ્ણમ્||૧૩૮|| તદ્વાતપિત્તકુષ્ઠં વીસર્પં વાતશોણિતં પ્રબલમ્| જ્વરદાહગુલ્મવિદ્રધિવિભ્રમવિસ્ફોટકાન્ હન્તિ||૧૩૯||

ત્રિફલાત્વચ ઇત્યાદૌ પ્રત્યેકં હરીતક્યાદીનામર્ધપલં, પટોલપત્રં ચાર્ધપલં; શેષાઃ કટુરોહિણ્યાદયઃ| મસૂરવિદલાનામિતિ નિસ્તુષમસૂરાણાં, ન તુ મસૂરવિદલાઽત્ર શ્યામા; ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે પુંલિઙ્ગેન- “મસૂરવિદલાત્ પલમ્” ઇતિ| અષ્ટભાગે શેષે ઇતિ ષોડશપલે; અત એવોક્તં ‘તત્ર કષાયેઽષ્ટપલે’ ઇતિ પ્રથમાદ્વિવચનાન્તં, તેન ષોડશપલમાહ| અત્ર ચાષ્ટાવિંશત્યુત્તરપલશતમાનસ્યાષ્ટભાગશેષે ષોડશપલાનિ ભવન્તિ, તચ્ચ દ્રવષોડશપલમષ્ટપલશબ્દેનાકૃતદ્વૈગુણ્યેનૈવોચ્યતે; પલેઽપિ યદિ દ્રવદ્વૈગુણ્યં સ્યાત્તદા ષોડશપલેન દ્વાત્રિંશત્પલાનિ સ્યુઃ, ન ચેહાઢકાષ્ટભાગશેષે દ્વાત્રિંશત્પલત્વં, કિન્તુ ષોડશપલમેવ; તેનૈતસ્માદેવાષ્ટપલશબ્દેનાકૃતદ્વૈગુણ્યાદ્દ્રવષોડશપલગ્રહણાદુન્નીયતે યત્- પલોલ્લેખ્યમાને દ્વૈગુણ્યં નાસ્તિ; કિઞ્ચ કુડવાદાવેવ દ્રવદ્વૈગુણ્યમિહાનુમતં તન્ત્રાન્તરેણાપ્યનુમતમિતિ| યાવત્ સ્યાદષ્ટપલમિત્યનેન કષાયચતુષ્પલેન સંયુતસ્યાષ્ટપલં સ્થાપ્યમિતિ દર્શયતિ | એષા ચ માત્રા કુષ્ઠિનાં ભૂરિમાત્રદ્રવ્યસાધ્યત્વેનોત્તમા જ્ઞેયા||૧૩૬-૧૩૯||

Adhikarana 37 (140-143) · Śloka 143

નિમ્બપટોલં દાર્વીં દુરાલભાં તિક્તરોહિણીં ત્રિફલામ્| કુર્યાદર્ધદલાંશં પર્પટકં ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૦|| સલિલાઢકસિદ્ધાનાં રસેઽષ્ટભાગસ્થિતે ક્ષિપેત્ પૂતે| ચન્દનકિરાતતિક્તકમાગધિકાસ્ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૧|| મુસ્તં વત્સકબીજં કલ્કીકૃત્યાર્ધકાર્ષિકાન્ ભાગાન્| નવસર્પિષશ્ચ ષટ્પલમેતત્સિદ્ધં ઘૃતં પેયમ્||૧૪૨|| કુષ્ઠજ્વરગુલ્માર્શોગ્રહણીપાણ્ડ્વામયશ્વયથુહારિ| પામાવિસર્પપિડકાકણ્ડૂમદગણ્ડનુત્સિદ્ધમ્||૧૪૩|| ઇતિ તિક્તષટ્પલકં ઘૃતમ્|

નિમ્બમિત્યાદિના તિક્તષટ્પલકમાહ| “સર્પિશ્ચાપ્યનવં હિતમ્” ઇતિ વચનસ્ય બાધકમિહ યોગમહિમ્ના સર્પિષો નવત્વં જ્ઞેયમ્| પ્રથમં ‘સર્પિષઃ’ ઇતિ પદં માનાર્થં, દ્વિતીયં તુ ‘ઘૃતં’ ઇતિ પદં પેયત્વોપદર્શનાર્થં; તથા પ્રથમં સિદ્ધમિતિ પક્વં, દ્વિતીયં તુ પ્રસિદ્ધિખ્યાપકમ્||૧૪૦-૧૪૩||

Adhikarana 38 (144-150) · Śloka 150

સપ્તચ્છદં પ્રતિવિષાં શમ્પાકં તિક્તરોહિણીં પાઠામ્| મુસ્તમુશીરં ત્રિફલાં પટોલપિચુમર્દપર્પટકમ્||૧૪૪|| ધન્વયવાસં ચન્દનમુપકુલ્યાં પદ્મકં હરિદ્રે દ્વે| ષડ્ગ્રન્થાં સવિશાલાં શતાવરીં સારિવે ચોભે||૧૪૫|| વત્સકબીજં યાસં મૂર્વામમૃતાં કિરાતતિક્તં ચ| કલ્કાન્ કુર્યાન્મતિમાન્યષ્ટ્યાહ્વં ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૬|| કલ્કશ્ચાતુર્ભાગો જલમષ્ટગુણં રસોઽમૃતફલાનામ્| દ્વિગુણો ઘૃતાત્પ્રદેયસ્તત્સર્પિઃ પાયયેત્સિદ્ધમ્||૧૪૭|| કુષ્ઠાનિ રક્તપિત્તપ્રબલાન્યર્શાંસિ રક્તવાહીનિ| વીસર્પમમ્લપિત્તં વાતાસૃક્ પાણ્ડુરોગં ચ||૧૪૮|| વિસ્ફોટકાન્સપામાનુન્માદં કામલાં જ્વરં કણ્ડૂમ્| હૃદ્રોગગુલ્મપિડકા અસૃગ્દરં ગણ્દમાલાં ચ||૧૪૯|| હન્યાદેતત્ સર્પિઃ પીતં કાલે યથાબલં સદ્યઃ| યોગશતૈરપ્યજિતાન્મહાવિકારાન્મહાતિક્તમ્||૧૫૦|| ઇતિ મહાતિક્તકં ઘૃતમ્|

સપ્તચ્છદમિત્યાદિના મહતિક્તઘૃતમાહ| શમ્પાક આરગ્વધઃ| કલ્કશ્ચાતુર્ભાગ ઇતિ ઘૃતાચ્ચતુર્થો ભાગઃ; એતચ્ચ સામાન્યપરિભાષાસિદ્ધમપિ સ્પષ્ટાર્થમુચ્યતે| અમૃતફલાનામિતિ આમલકાનામ્| અત્રાપિ ત્રિસર્પિર્વચને એકં કલ્કાદિભાગાર્થં, દ્વિતીયં પેયત્વોપદર્શનાર્થં, તૃતીયં મહાતિક્તકસઞ્જ્ઞાદર્શનાર્થમ્||૧૪૪-૧૫૦||

Adhikarana 39 (151) · Śloka 151

દોષે હૃતેઽપનીતે રક્તે બાહ્યાન્તરે કૃતે શમને | સ્નેહે ચ કાલયુક્તે ન કુષ્ઠમનુવર્તતે સાધ્યમ્||૧૫૧||

ન કુષ્ઠમનુવર્તત ઇતિ સાધ્યમેવેત્યર્થઃ||૧૫૧||

Adhikarana 40 (152-156) · Śloka 156

ખદિરસ્ય તુલાઃ પઞ્ચ શિંશપાસનયોસ્તુલે| તુલાર્ધાઃ સર્વ એવૈતે કરઞ્જારિષ્ટવેતસાઃ||૧૫૨|| પર્પટઃ કુટજશ્ચૈવ વૃષઃ કૃમિહરસ્તથા| હરિદ્રે કૃતમાલશ્ચ ગુડૂચી ત્રિફલા ત્રિવૃત્||૧૫૩|| સપ્તપર્ણશ્ચ સઙ્ક્ષુણ્ણા દશદ્રોણેષુ વારિણઃ| અષ્ટભાગાવશેષં તુ કષાયમવતારયેત્||૧૫૪|| ધાત્રીરસં ચ તુલ્યાંશં સર્પિષશ્ચાઢકં પચેત્| મહાતિક્તકકલ્કૈસ્તુ યથોક્તૈઃ પલસમ્મિતૈઃ||૧૫૫|| નિહન્તિ સર્વકુષ્ઠાનિ પાનાભ્યઙ્ગનિષેવણાત્| મહાખદિરમિત્યેતત્ પરં કુષ્ઠવિકારનુત્||૧૫૬|| ઇતિ મહાખદિરં ઘૃતમ્|

ખદિરસ્ય તુલા ઇત્યાદિકં કેચિદનાર્ષં વદન્તિ| સાધયેદિત્યત્ર ‘સર્પિઃ’ ઇતિ શેષઃ| તત્ર ઘૃતમાનાનુક્તૌ ક્વાથશેષસ્યાઢકાધિકદ્રોણસ્ય નિયતત્વાત્ તત્ક્વાથચતુર્થભાગં પ્રસ્થાધિકાઢકમાનં ઘૃતં સાધ્યમ્||૧૫૨-૧૫૬||

Adhikarana 41 (157-161) · Śloka 161

પ્રપતત્સુ લસીકાપ્રસ્રુતેષુ ગાત્રેષુ જન્તુજગ્ધેષુ| મૂત્રં નિમ્બવિડઙ્ગે સ્નાનં પાનં પ્રદેહશ્ચ||૧૫૭|| વૃષકુટજસપ્તપર્ણાઃ કરવીરકરઞ્જનિમ્બખદિરાશ્ચ| સ્નાને પાને લેપે ક્રિમિકુષ્ઠનુદઃ સગોમૂત્રાઃ||૧૫૮|| પાનાહારવિધાને પ્રસેચને ધૂપને પ્રદેહે ચ| કૃમિનાશનં વિડઙ્ગં વિશિષ્યતે કુષ્ઠહા ખદિરઃ||૧૫૯|| એડગજઃ સવિડઙ્ગો મૂલાન્યારગ્વધસ્ય કુષ્ઠાનામ્| ઉદ્દાલનં શ્વદન્તા ગોશ્વવરાહોષ્ટ્રદન્તાશ્ચ||૧૬૦|| એદગજઃ સવિડઙ્ગો દ્વે ચ નિશે રાજવૃક્ષમૂલં ચ| કુષ્ઠોદ્દાલનમગ્ર્યં સપિપ્પલીપાકલં યોજ્યમ્||૧૬૧||

ખદિર ઇતિ કુષ્ઠહન્તૃત્વેન ખદિરો દ્રવ્યાન્તરેષુ વિશિષ્યતે પ્રકર્ષવાન્ ભવતીત્યર્થઃ| શ્વદન્તા ઇતિ કુક્કુરદન્તાઃ| ઉદ્દાલનમિતિ પ્રશમનમ્| પાકલં કુષ્ઠમ્||૧૫૭-૧૬૧||

Adhikarana 42 (162-172) · Śloka 172

શ્વિત્રાણાં સવિશેષં યોક્તવ્યં સર્વતો વિશુદ્ધાનામ્| શ્વિત્રે સ્રંસનમગ્ર્યં મલપૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ||૧૬૨|| તં પીત્વા સુસ્નિગ્ધો યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્| સંસેવેત વિરિક્તસ્ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્ પેયામ્||૧૬૩|| શ્વિત્રેઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ભિન્દ્યાત્| સ્ફોટેષુ વિસ્રુતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્||૧૬૪|| મલપૂમસનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય| પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્||૧૬૫|| યચ્ચાન્યત્ કુષ્ઠઘ્નં શ્વિત્રાણાં સર્વમેવ તચ્છસ્તમ્| ખદિરોદકસંયુક્તં ખદિરોદકપાનગ્ર્યં વા||૧૬૬|| સમનઃશિલં વિડઙ્ગં કાસીસં રોચનાં કનકપુષ્પીમ્| શ્વિત્રાણાં પ્રશમાર્થં સસૈન્ધવં લેપનં દદ્યાત્||૧૬૭|| કદલીક્ષારયુતં વા ખરાસ્થિ દગ્ધં ગવાં રુધિરયુક્તમ્| હસ્તિમદાધ્યુષિતં વા માલત્યાઃ કોરકક્ષારમ્||૧૬૮|| નીલોત્પલં સકુષ્ઠં સસૈન્ધવં હસ્તિમૂત્રપિષ્ટં વા| મૂલકબીજાવલ્ગુજલેપઃ પિષ્ટો ગવાં મૂત્રે||૧૬૯|| કાકોદુમ્બરિકા વા સાવલ્ગુજચિત્રકા ગવાં મૂત્રે| પિષ્ટા મનઃશિલા વા સંયુક્તા બર્હિપિત્તેન||૧૭૦|| લેપઃ કિલાસહન્તા બીજાન્યાવલ્ગુજાનિ લાક્ષા ચ| ગોપિત્તમઞ્જને દ્વે પિપ્પલ્યઃ કાલલોહરજઃ||૧૭૧|| શુદ્ધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્| શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રણશ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય||૧૭૨||

ત્વગ્દોષાધિકારાનુષઙ્ગાત્ત્વગ્દોષવિશેષસ્ય શ્વિત્રસ્ય ચિકિત્સામાહ- શ્વિત્રાણામિત્યાદિ| નન્વપરરોગાણાં નિદાનાદ્યભિધાય ચિકિત્સોચ્યતે, શ્વિત્રસ્ય તુ પ્રથમં ચિકિત્સા પશ્ચાદ્ધેત્વાદીતિ કોઽભિપ્રાયઃ? ઉચ્યતે- યેયં કુષ્ઠચિકિત્સોક્તા સા શ્વિત્રાણામપિ વિધેયા; તદ્યદિ નિદાનાદિ શ્વિત્રસ્યોચ્યતે તદા સા ચિકિત્સા વ્યવહિતા સ્યાત્, તેન ચિકિત્સૈવ તાવદુચ્યતે| શ્વિત્રાણાં સવિશેષં પ્રયોક્તવ્યમિતિ યદેતત્ કુષ્ઠોદ્દાલનમુક્તં તચ્છ્વિત્રાણાં સવિશેષં ગાઢતરં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| સર્વતો વિશુદ્ધાનામિતિ વમનાદિભિઃ શુદ્ધાનામ્| મલપૂઃ કાકોદુમ્બરિકા| શ્વિત્રેઽઙ્ગે ઇતિ શ્વિત્રયુક્તેઽઙ્ગે| કનકપુષ્પી સુવર્ણક્ષીરી| માલસ્યાઃ કોરકક્ષારમિતિ માલતીમુકુલક્ષારં, કોરકો મુકુલ ઉચ્યતે| અઞ્જને દ્વે ઇતિ સૌવીરં રસાઞ્જનકં ચ| કસ્યચિદેવ પ્રશામ્યતીત્યનેન શ્વિત્રાણાં દુરપગમતામાહ||૧૬૨-૧૭૨||

Adhikarana 43 (173-176) · Śloka 176

દારુણં ચારુણં શ્વિત્રં કિલાસં નામભિસ્ત્રિભિઃ| વિજ્ઞેયં ત્રિવિધં તચ્ચ ત્રિદોષં પ્રાયશશ્ચ તત્||૧૭૩|| દોષે રક્તાશ્રિતે રક્તં તામ્રં માંસસમાશ્રિતે| શ્વેતં મેદઃશ્રિતે શ્વિત્રં ગુરુ તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૧૭૪|| યત્ પરસ્પરતોઽભિન્નં બહુ યદ્રક્તલોમવત્| યચ્ચ વર્ષગણોત્પન્નં તચ્છ્વિત્રં નૈવ સિધ્યતિ||૧૭૫|| અરક્તલોમ તનુ યત્ પાણ્ડુ નાતિચિરોત્થિતમ્| મધ્યાવકાશે ચોચ્છૂનં શ્વિત્રં તત્સાધ્યમુચ્યતે||૧૭૬||

નામભિરિતિ ઉક્તદારુણાદિભિરેવ| પ્રાયઃશબ્દેનૈકદોષં દ્વિદોષં ચ ભવતિ| દોષે ઇત્યાદિનોક્તં ત્રૈવિધ્યં વિભજતિ| સુશ્રુતે તુ “ત્વગ્ગતમેવ કિલાસમ્” (નિ.અ.૫) ઇત્યુક્તં, તચ્ચ ન કુષ્ઠવદ્રક્તાદિગતકુષ્ઠલક્ષણકારકં શ્વિત્રમિત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્| ઇહ તુ યદ્રક્તાદ્યાશ્રયિત્વં શ્વિત્રસ્યોચ્યતે, તદ્રક્તાદિદોષમાત્રાભિપ્રાયેણ ન રક્તાદિગતસમસ્તકુષ્ઠલક્ષણકારિતયા; તેનાત્રાપિ ત્વઙ્માત્રવિકૃતિકારકત્વં શ્વિત્રસ્ય સમ્મતમેવેતિ ન વિરોધઃ | ગુર્વિતિ અનુપક્રમમ્| અરક્તેત્યાદિના સાધ્યકિલાસલક્ષણમાહ||૧૭૩-૧૭૬||

Adhikarana 44 (177) · Śloka 177

વચાંસ્યતથ્યાનિ કૃતઘ્નભાવો નિન્દા સુરાણાં ગુરુધર્ષણં ચ| પાપક્રિયા પૂર્વકૃતં ચ કર્મ હેતુઃ કિલાસસ્ય વિરોધિ ચાન્નમ્||૧૭૭||

વચાંસીત્યાદિના ત્વૈહિકં વાઙ્માનસં પાપં કર્મોક્તં, પાપક્રિયેત્યનેન જન્માન્તરકૃતમધર્મં ગ્રાહયતિ||૧૭૭||

Adhikarana 45 (178-180) · Śloka 180

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્દ્રવ્યં લિઙ્ગં વિવિધં યે યેષુ ચાધિકા દોષાઃ| કુષ્ઠેષુ દોષલિઙ્ગં સમાસતો દોષનિર્દેશઃ||૧૭૮|| સાધ્યમસાધ્યં કૃચ્છ્રં કુષ્ઠં કુષ્ઠાપહાશ્ચ યે યોગાઃ| સિદ્ધાઃ કિલાસહેતુર્લિઙ્ગં ગુરુલાઘવં તથા શાન્તિઃ||૧૭૯|| ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ પ્રણીતો મહર્ષિણા કુષ્ઠનાશનેઽધ્યાયે| સ્મૃતિબુદ્ધિવર્ઘનાર્થં શિષ્યાય હુતાશવેશાય||૧૮૦||

હેતુર્દ્રવ્યમિત્યાદિના સઙ્ગ્રહઃ| યેષુ યેષુ કપાલાદિષુ યે યે ચાધિકા દોષાસ્તેષાં નિર્દેશઃ સમાસતો દોષનિર્દેશ ઇતિ| ‘રૌક્ષ્યં શોષસ્તોદઃ’ ઇત્યાદિનોક્તં દોષલિઙ્ગમ્| ગુરુલાઘવમિતિ ‘શ્વિત્રં ગુરુ તચ્ચોત્તરોત્તરમ્’ ઇત્યનેનોક્તમ્||૧૭૮-૧૮૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||