13. kuṣṭhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

હેતું દ્રવ્યં લિઙ્ગં કુષ્ઠાનામાશ્રયં પ્રશમનં ચ| શૃણ્વગ્નિવેશ! સમ્યગ્વિશેષતઃ સ્પર્શનઘ્નાનામ્||૩||

Adhikarana 3 (4-8) · Śloka 8

વિરોધીન્યન્નપાનાનિ દ્રવસ્નિગ્ધગુરૂણિ ચ| ભજતામાગતાં છર્દિં વેગાંશ્ચાન્યાન્પ્રતિઘ્નતામ્||૪|| વ્યાયામમતિસન્તાપમતિભુક્ત્વોપસેવિનામ્| શીતોષ્ણલઙ્ઘનાહારાન્ ક્રમં મુક્ત્વા નિષેવિણામ્||૫|| ઘર્મશ્રમભયાર્તાનાં દ્રુતં શીતામ્બુસેવિનામ્| અજીર્ણાધ્યશિનાં ચૈવ પઞ્ચકર્માપચારિણામ્||૬|| નવાન્નદધિમત્સ્યાતિલવણામ્લનિષેવિણામ્| માષમૂલકપિષ્ટાન્નતિલક્ષીરગુડાશિનામ્||૭|| વ્યવાયં ચાપ્યજીર્ણેઽન્ને નિદ્રાં ચ ભજતાં દિવા| વિપ્રાન્ ગુરૂન્ ધર્ષયતાં પાપં કર્મ ચ કુર્વતામ્||૮||

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

વાતાદયસ્ત્રયો દુષ્ટાસ્ત્વગ્રક્તં માંસમમ્બુ ચ| દૂષયન્તિ સ કુષ્ઠાનાં સપ્તકો દ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ||૯|| અતઃ કુષ્ઠાનિ જાયન્તે સપ્ત ચૈકાદશૈવ ચ| ન ચૈકદોષજં કિઞ્ચિત્ કુષ્ઠં સમુપલભ્યતે||૧૦||

Adhikarana 5 (11-12) · Śloka 12

સ્પર્શાજ્ઞત્વમતિસ્વેદો ન વા વૈવર્ણ્યમુન્નતિઃ| કોઠાનાં લોમહર્ષશ્ચ કણ્ડૂસ્તોદઃ શ્રમઃ ક્લમઃ||૧૧|| વ્રણાનામધિકં શૂલં શીઘ્રોત્પત્તિશ્ચિરસ્થિતિઃ| દાહઃ સુપ્તાઙ્ગતા ચેતિ કુષ્ઠલક્ષણમગ્રજમ્||૧૨||

Adhikarana 6 (13-20) · Śloka 20

અત ઊર્ધ્વમષ્ટાદશાનાં કુષ્ઠાનાં કપાલોદુમ્બરમણ્ડલર્ષ્યજિહ્વપુણ્ડરીકસિધ્મકાકણકૈકકુષ્ઠચર્માખ્ય- કિટિમવિપાદિકાલસકદદ્રુચર્મદલપામાવિસ્ફોટકશતારુર્વિચર્ચિકાનાં લક્ષણાન્યુપદેક્ષ્યામઃ||૧૩|| કૃષ્ણારુણકપાલાભં યદ્રૂક્ષં પરુષં તનુ| કાપાલં તોદબહુલં તત્કુષ્ઠં વિષમં સ્મૃતમ્||૧૪|| દાહકણ્ડૂરુજારાગપરીતં લોમપિઞ્જરમ્| ઉદુમ્બરફલાભાસં કુષ્ઠમૌદુમ્બરં વિદુઃ||૧૫|| શ્વેતં રક્તં સ્થિરં સ્ત્યાનં સ્નિગ્ધમુત્સન્નમણ્ડલમ્| કૃચ્છ્રમન્યોન્યસંસક્તં કુષ્ઠં મણ્ડલમુચ્યતે||૧૬|| કર્કશં રક્તપર્યન્તમન્તઃ શ્યાવં સવેદનમ્| યદૃષ્યજિહ્વાસંસ્થાનમૃષ્યજિહ્વં તદુચ્યતે||૧૭|| સશ્વેતં રક્તપર્યન્તં પુણ્ડરીકદલોપમમ્| સોત્સેધં ચ સદાહં ચ પુણ્ડરીકં તદુચ્યતે||૧૮|| શ્વેતં તામ્રં તનુ ચ યદ્રજો ઘૃષ્ટં વિમુઞ્ચતિ| અલાબૂપુષ્પવર્ણં તત્ સિધ્મં પ્રાયેણ ચોરસિ||૧૯|| યત્ કાકણન્તિકાવર્ણમપાકં તીવ્રવેદનમ્| ત્રિદોષલિઙ્ગં તત્ કુષ્ઠં કાકણં નૈવ સિધ્યતિ||૨૦|| ઇતિ સપ્તમહાકુષ્ઠાનિ|

Adhikarana 7 (21-26) · Śloka 26

અસ્વેદનં મહાવાસ્તુ યન્મત્સ્યશકલોપમમ્| તદેકકુષ્ટં, ચર્માખ્યં બહલં હસ્તિચર્મવત્||૨૧|| શ્યાવં કિણખરસ્પર્શં પરુષં કિટિમં સ્મૃતમ્| વૈપાદિકં પાણિપાદસ્ફુટનં તીવ્રવેદનમ્||૨૨|| કણ્ડૂમદ્ભિઃ સરાગૈશ્ચ ગણ્ડૈરલસકં ચિતમ્| સકણ્ડૂરાગપિડકં દદ્રુમણ્ડલમુદ્ગતમ્||૨૩|| રક્તં સકણ્ડુ સસ્ફોટં સરુગ્દલતિ ચાપિ યત્| તચ્ચર્મદલમાખ્યાતં સંસ્પર્શાસહમુચ્યતે||૨૪|| પામાશ્વેતારુણશ્યાવાઃ કણ્ડૂલાઃ પિડકા ભૃશમ્| સ્ફોટાઃ શ્વેતારુણાભાસો વિસ્ફોટાઃ સ્યુસ્તનુત્વચઃ||૨૫|| રક્તં શ્યાવં સદાહાર્તિ શતારુઃ સ્યાદ્બહુવ્રણમ્| સકણ્ડૂઃ પિડકા શ્યાવા બહુસ્રાવા વિચર્ચિકા||૨૬|| ઇત્યેકાદશ ક્ષુદ્રકુષ્ઠાનિ|

Adhikarana 8 (27-30) · Śloka 30

વાતેઽધિકતરે કુષ્ઠં કાપાલં મણ્ડલં કફે| પિત્તે ત્વૌદુમ્બરં વિદ્યાત્ કાકણં તુ ત્રદોષજમ્||૨૭|| વાતપિત્તે શ્લેષ્મપિત્તે વાતશ્લેષ્મણિ ચાધિકે| ઋષ્યજિહ્વં પુણ્ડરીકં સિધ્મકુષ્ઠં ચ જાયતે||૨૮|| ચર્માખ્યમેકકુષ્ઠં ચ કિટિમં સવિપાદિકમ્| કુષ્ઠં ચાલસકં જ્ઞેયં પ્રાયો વાતકફાધિકમ્||૨૯|| પામા શતારુર્વિસ્ફોટં દદ્રુશ્ચર્મદલં તથા| પિત્તશ્લેષ્માધિકં પ્રાયઃ કફપ્રાયા વિચર્ચિકા||૩૦||

Adhikarana 9 (31-32) · Śloka 32

સર્વં ત્રિદોષજં કુષ્ઠં દોષાણાં તુ બલાબલમ્| યથાસ્વૈર્લક્ષણૈર્બુદ્ધ્વા કુષ્ઠાનાં ક્રિયતે ક્રિયા||૩૧|| દોષસ્ય યસ્ય પશ્યેત્ કુષ્ઠેષુ વિશેષલિઙ્ગમદ્રિક્તમ્| તસ્યૈવ શમં કુર્યાત્તતઃ પરં ચાનુબન્ધસ્ય||૩૨||

Adhikarana 10 (33) · Śloka 33

કુષ્ઠવિશેષૈર્દોષા દોષવિશેષૈઃ પુનશ્ચ કુષ્ઠાનિ| જ્ઞાયન્તે તૈર્હેતુર્હેતુસ્તાંશ્ચ પ્રકાશયતિ||૩૩||

Adhikarana 11 (34-36) · Śloka 36

રૌક્ષ્યં શોષસ્તોદઃ શૂલં સઙ્કોચનં તથાઽઽયામઃ| પારુષ્યં ખરભાવો હર્ષઃ શ્યાવારુણત્વં ચ||૩૪|| કુષ્ઠેષુ વાતલિઙ્ગં, દાહો રાગઃ પરિસ્રવઃ પાકઃ| વિસ્રો ગન્ધઃ ક્લેદસ્તથાઽઙ્ગપતનં ચ પિત્તકૃતમ્||૩૫|| શ્વૈત્યં શૈત્યં કણ્ડૂઃ સ્થૈર્યં ચોત્સેધગૌરવસ્નેહાઃ| કુષ્ઠેષુ તુ કફલિઙ્ગં જન્તુભિરભિભક્ષણં ક્લેદઃ||૩૬||

Adhikarana 12 (37-38) · Śloka 38

સર્વૈર્લિઙ્ગૈર્યુક્તં મતિમાન્ વિવર્જયેદબલમ્| તૃષ્ણાદાહપરીતં શાન્તાગ્નિં જન્તુભિર્જગ્ધમ્||૩૭|| વાતકફપ્રબલં યદ્યદેકદોષોલ્બણં ન તત્ કૃચ્છ્રમ્| કફપિત્ત-વાતપિત્તપ્રબલાનિ તુ કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ||૩૮||

Adhikarana 13 (39-42) · Śloka 42

વાતોત્તરેષુ સર્પિર્વમનં શ્લેષ્મોત્તરેષુ કુષ્ઠેષુ| પિત્તોત્તરેષુ મોક્ષો રક્તસ્ય વિરેચનં ચાગ્રે||૩૯|| વમનવિરેચનયોગાઃ કલ્પોક્તાઃ કુષ્ઠિનાં પ્રયોક્તવ્યાઃ| પ્રચ્છનમલ્પે કુષ્ઠે મહતિ ચ શસ્તં સિરાવ્યધનમ્||૪૦|| બહુદોષઃ સંશોધ્યઃ કુષ્ઠી બહુશોઽનુરક્ષતા પ્રાણાન્| દોષે હ્યતિમાત્રહૃતે વાયુર્હન્યાદબલમાશુ||૪૧|| સ્નેહસ્ય પાનમિષ્ટં શુદ્ધે કોષ્ઠે પ્રવાહિતે રક્તે| વાયુર્હિ શુદ્ધકોષ્ઠં કુષ્ઠિનમબલં વિશતિ શીઘ્રમ્||૪૨||

Adhikarana 14 (43-49) · Śloka 49

દોષોત્ક્લિષ્ટે હૃદયે વામ્યઃ કુષ્ઠેષુ ચોર્ધ્વભાગેષુ| કુટજફલમદનમધુકૈઃ સપટોલૈર્નિમ્બરસયુક્તૈઃ||૪૩|| શીતરસઃ પક્વરસો મધૂનિ મધુકં ચ વમનાનિ| કુષ્ઠેષુ ત્રિવૃતા દન્તી ત્રિફલા ચ વિરેચને શસ્તા||૪૪|| સૌવીરકં તુષોદકમાલોડનમાસવાશ્ચ સીધૂનિ| શંસન્ત્યધોહરાણાં યથાવિરેકં ક્રમશ્ચેષ્ટઃ||૪૫|| દાર્વીબૃહતીસેવ્યૈઃ પટોલપિચુમર્દમદનકૃતમાલૈઃ| સસ્નેહૈરાસ્થાપ્યઃ કુષ્ઠી સકલિઙ્ગયવમુસ્તૈઃ||૪૬|| વાતોલ્બણં વિરિક્તં નિરૂઢમનુવાસનાર્હમાલક્ષ્ય| ફલમધુકનિમ્બકુટજૈઃ સપટોલૈઃ સાધયેત્સ્નેહમ્||૪૭|| સૈન્ધવદન્તીમરિચં ફણિજ્ઝકઃ પિપ્પલી કરઞ્જફલમ્| નસ્યં સ્યાત્સવિડઙ્ગં ક્રિમિકુષ્ઠકફપ્રકોપઘ્નમ્ ||૪૮|| વૈરેચનિકૈર્ધૂમૈઃ શ્લોકસ્થાનેરિતૈઃ પ્રશામ્યન્તિ| કૃમયઃ કુષ્ઠકિલાસાઃ પ્રયોજિતૈરુત્તમાઙ્ગસ્થાઃ||૪૯||

Adhikarana 15 (50-53) · Śloka 53

સ્થિરકઠિનમણ્ડલાનાં સ્વિન્નાનાં પ્રસ્તરપ્રણાડીભિઃ| કૂર્ચૈર્વિઘટ્ટિતાનાં રક્તોત્ક્લેશોઽપનેતવ્યઃ||૫૦|| આનૂપવારિજાનાં માંસાનાં પોટ્ટલૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ| સ્વિન્નોત્સન્નં વિલિખેત્ કુષ્ઠં તીક્ષ્ણેન શસ્ત્રેણ||૫૧|| રુધિરાગમાર્થમથવા શૃઙ્ગાલાબૂનિ યોજયેત્ કુષ્ઠે| પ્રચ્છિતમલ્પં કુષ્ઠં વિરેચયેદ્વા જલૌકોભિઃ||૫૨|| યે લેપાઃ કુષ્ઠાનાં યુજ્યન્તે નિર્હૃતાસ્રદોષાણામ્| સંશોધિતાશયાનાં સદ્યઃ સિદ્ધિર્ભવેત્તેષામ્||૫૩||

Adhikarana 16 (54-57) · Śloka 57

યેષુ ન શસ્ત્રં ક્રમતે સ્પર્શેન્દ્રિયનાશનાનિ યાનિ સ્યુઃ| તેષુ નિપાત્યઃ ક્ષારો રક્તં દોષં ચ વિસ્રાવ્ય||૫૪|| પાષાણકઠિનપરુષે સુપ્તે કુષ્ઠે સ્થિરે પુરાણે ચ| પીતાગદસ્ય કાર્યો વિષૈઃ પ્રદેહોઽગદૈશ્ચાનુ||૫૫|| સ્તબ્ધાનિ સુપ્તસુપ્તાન્યસ્વેદનકણ્ડુલાનિ કુષ્ઠાનિ| કૂર્ચૈર્દન્તીત્રિવૃતાકરવીરકરઞ્જકુટજાનામ્||૫૬|| જાત્યર્કનિમ્બજૈર્વા પત્રૈઃ શસ્ત્રૈઃ સમુદ્રફેનૈર્વા| ઘૃષ્ટાનિ ગોમયૈર્વા તતઃ પ્રદેહૈઃ પ્રદેહ્યાનિ||૫૭||

Adhikarana 17 (58-59) · Śloka 59

મારુતકફકુષ્ઠઘ્નં કર્મોક્તં પિત્તકુષ્ઠિનાં કાર્યમ્| કફપિત્તરક્તહરણં તિક્તકષાયૈઃ પ્રશમનં ચ||૫૮|| સર્પીંષિ તિક્તકાનિ ચ યચ્ચાન્યદ્રક્તપિત્તનુત્ કર્મ| બાહ્યાભ્યન્તરમગ્ર્યં તત્ કાર્યં પિત્તકુષ્ઠેષુ||૫૯||

Adhikarana 18 (60-64) · Śloka 64

દોષાધિક્યવિભાગાદિત્યેતત્ કર્મ કુષ્ઠનુત્ પ્રોક્તમ્| વક્ષ્યામિ કુષ્ઠશમનં પ્રાયસ્ત્વગ્દોષસામાન્યાત્||૬૦|| દાર્વી રસાઞ્જનં વા ગોમૂત્રેણ પ્રબાધતે કુષ્ઠમ્| અભયા પ્રયોજિતા વા માસં સવ્યોષગુડતૈલા||૬૧|| મૂલં પટોલસ્ય તથા ગવાક્ષ્યાઃ પૃથક્ પલાંશં ત્રિફલાત્વચશ્ચ | સ્યાત્ત્રાયમાણા કટુરોહિણી ચ ભાગાર્ધિકા નાગરપાદયુક્તા||૬૨|| પલં તથૈષાં સહ ચૂર્ણિતાનાં જલે શૃતં દોષહરં પિબેન્ના| જીર્ણે રસૈર્ધન્વમૃગદ્વિજાનાં પુરાણશાલ્યોદનમાદદીત||૬૩|| કુષ્ઠાનિ શોફં ગ્રહણીપ્રદોષમર્શાંસિ કૃચ્છ્રાણિ હલીમકં ચ| ષડ્રાત્રયોગેન નિહન્તિ ચૈષ હૃદ્બસ્તિશૂલં વિષમજ્વરં ચ||૬૪||

Adhikarana 19 (65-69) · Śloka 69

મુસ્તં વ્યોષં ત્રિફલા મઞ્જિષ્ઠા દારુ પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે| સપ્તચ્છદનિમ્બત્વક્ સવિશાલશ્ચિત્રકો મૂર્વા||૬૫|| ચૂર્ણં તર્પણભાગૈર્નવભિઃ સંયોજિતં સમધ્વાજ્યમ્ | સિદ્ધં કુષ્ઠનિબર્હણમેતત્ પ્રાયોગિકં ભક્ષ્યમ્||૬૬|| શ્વયથું સપાણ્ડુરોગં શ્વિત્રં ગ્રહણીપ્રદોષમર્શાંસિ| બ્રઘ્નભગન્દરપિડકાકણ્ડૂકોઠાંશ્ચ વિનિહન્તિ||૬૭|| ઇતિ મુસ્તાદિચૂર્ણમ્| ત્રિફલાતિવિષાકટુકાનિમ્બકલિઙ્ગકવચાપટોલાનામ્| માગધિકારજનીદ્વયપદ્મકમૂર્વાવિશાલાનામ્||૬૮|| ભૂનિમ્બપલાશાનાં દદ્યાદ્વિપલં તતસ્ત્રિવૃદ્દ્વિગુણા| તસ્યાશ્ચ પુનર્બ્રાહ્મી તચ્ચૂર્ણં સુપ્તિનુત્ પરમમ્||૬૯||

Adhikarana 20 (70-72) · Śloka 72

લેલીતકપ્રયોગો રસેન જાત્યાઃ સમાક્ષિકઃ પરમઃ| સપ્તદશકુષ્ઠઘાતી માક્ષિકધાતુશ્ચ મૂત્રેણ||૭૦|| શ્રેષ્ઠં ગન્ધકયોગાત્ સુવર્ણમાક્ષિકપ્રયોગાદ્વા| સર્વવ્યાધિનિબર્હણમદ્યાત્ કુષ્ઠી રસં ચ નિગૃહીતમ્||૭૧|| વજ્રશિલાજતુસહિતં સહિતં વા યોગરાજેન| સર્વવ્યાધિપ્રશમનમદ્યાત્કુષ્ઠી નિગૃહ્ય નિત્યં ચ||૭૨||

Adhikarana 21 (73-75) · Śloka 75

ખદિરસુરદારુસારં શ્રપયિત્વા તદ્રસેન તોયાર્થઃ| ક્ષૌદ્રપ્રસ્થે કાર્યઃ કાર્યે તે ચાષ્ટપલિકે ચ||૭૩|| તત્રાશ્ચૂર્ણાનામષ્ટપલં પ્રક્ષિપેત્તથાઽમૂનિ| ત્રિફલૈલે ત્વઙ્મરિચં પત્રં કનકં ચ કર્ષાંશમ્||૭૪|| મત્સ્યણ્ડિકા મધુસમા તન્માસં જાતમાયસે ભાણ્ડે| મધ્વાસવમાચરતઃ કુષ્ઠકિલાસે શમં યાતઃ||૭૫|| ઇતિ મધ્વાસવઃ|

Adhikarana 22 (76-80) · Śloka 80

ખદિરકષાયદ્રોણં કુમ્ભે ઘૃતભાવિતે સમાવાપ્ય| દ્રવ્યાણિ ચૂર્ણિતાનિ ચ ષટ્પલિકાન્યત્ર દેયાનિ||૭૬|| ત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગરજનીમુસ્તાટરૂષકેન્દ્રયવાઃ| સૌવર્ણી ચ તથા ત્વક્ છિન્નરુહા ચેતિ તન્માસમ્||૭૭|| નિદધીત ધાન્યમધ્યે પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્તતો યુક્ત્યા| માસેન મહાકુષ્ઠં હન્ત્યેવાલ્પં તુ પક્ષેણ||૭૮|| અર્શઃશ્વાસભગન્દરકાસકિલાસપ્રમેહશોષાંશ્ચ| ના ભવતિ કનકવર્ણઃ પીત્વાઽરિષ્ટં કનકબિન્દુમ્||૭૯|| ઇતિ કનકબિન્દ્વરિષ્ટમ્| કુષ્ઠેષ્વનિલકફકૃતેષ્વેવં પેયસ્તથાઽપિ પૈત્તેષુ| કૃતમાલક્વાથશ્ચાપ્યેષ વિશેષાત્ કફકૃતેષુ||૮૦||

Adhikarana 23 (81) · Śloka 81

ત્રિફલાસવશ્ચ ગૌડઃ સચિત્રકઃ કુષ્ઠરોગવિનિહન્તા| ક્રમુકદશમૂલદન્તીવરાઙ્ગમધુયોગસંયુક્તઃ||૮૧||

Adhikarana 24 (82-83) · Śloka 83

લઘૂનિ ચાન્નાનિ હિતાનિ વિદ્યાત્ કુષ્ઠેષુ શાકનિ ચ તિક્તકાનિ| ભલ્લાતકૈઃ સત્રિફલૈઃ સનિમ્બૈર્યુક્તાનિ ચાન્નાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ||૮૨|| પુરાણધાન્યાન્યથ જાઙ્ગલાનિ માંસાનિ મુદ્ગાશ્ચ પટોલયુક્તાઃ| શસ્તા, ન ગુર્વમ્લપયોદધીનિ નાનૂપમત્સ્યા ન ગુડસ્તિલાશ્ચ||૮૩||

Adhikarana 25 (84-96) · Śloka 96

એલા કુષ્ઠં દાર્વી શતપુષ્પા ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠાલેપનમિષ્ટં રસાઞ્જનં ચાભયા ચૈવ||૮૪|| ચિત્રકમેલાં બિમ્બીં વૃષકં ત્રિવૃદર્કનાગરકમ્| ચૂર્ણીકૃતમષ્ટાહં ભાવયિતવ્યં પલાશસ્ય||૮૫|| ક્ષારેણ ગવાં મૂત્રસ્રુતેન તેનાસ્ય મણ્ડલાન્યાશુ| ભિદ્યન્તે વિલયન્તિ ચ લિપ્તાન્યર્કાભિતપ્તાનિ||૮૬|| માંસી મરિચં લવણં રજની તગરં સુધા ગૃહાદ્ધૂમઃ| મૂત્રં પિત્તં ક્ષારઃ પાલાશઃ કુષ્ઠહા લેપઃ||૮૭|| ત્રપુ સીસમયશ્ચૂર્ણં મણ્ડલનુત્ ફલ્ગુચિત્રકૌ બૃહતી| ગોધારસઃ સલવણો દારુ ચ મૂત્રં ચ મણ્ડલનુત્||૮૮|| કદલીપલાશપાટલિનિચુલક્ષારામ્ભસા પ્રસન્નેન| માંસેષુ તોયકાર્યં કાર્યં પિષ્ટે ચ કિણ્વે ચ||૮૯|| તૈર્મેદકઃ સુજાતઃ કિણ્વૈર્જનિતં પ્રલેપનં શસ્તમ્| મણ્ડલકુષ્ઠવિનાશનમાતપસંસ્થં કૃમિઘ્નં ચ||૯૦|| મુસ્તં મદનં ત્રિફલા કરઞ્જ આરગ્વધકલિઙ્ગયવાઃ| દાર્વી સસપ્તપર્ણા સ્નાનં સિદ્ધાર્થકં નામ||૯૧|| એષ કષાયો વમનં વિરેચનં વર્ણકસ્તથોદ્ઘર્ષઃ| ત્વગ્દોષકુષ્ઠશોફપ્રબાધનઃ પાણ્ડુરોગઘ્નઃ||૯૨|| કુષ્ઠં કરઞ્જબીજાન્યેડગજઃ કુષ્ઠસૂદનો લેપઃ| પ્રપુન્નાડબીજસૈન્ધવરસાઞ્જનકપિત્થલોધ્રાશ્ચ||૯૩|| શ્વેતકરવીરમૂલં કુટજકરઞ્જયોઃ ફલં ત્વચો દાર્વ્યાઃ| સુમનઃપ્રવાલયુક્તો લેપઃ કુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ||૯૪|| લોધ્રસ્ય ધાતકીનાં વત્સકબીજસ્ય નક્તમાલસ્ય| કલ્કશ્ચ માલતીનાં કુષ્ઠેષૂન્મર્દનાલેપૌ||૯૫|| શૈરીષી ત્વક્ પુષ્પં કાર્પાસ્યા રાજવૃક્ષપત્રાણિ| પિષ્ટા ચ કાકમાચી ચતુર્વિધઃ કુષ્ઠનુલ્લેપઃ||૯૬|| ઇતિ લેપાઃ|

Adhikarana 26 (97-101) · Śloka 101

દાર્વ્યા રસાઞ્જનસ્ય ચ નિમ્બપટોલસ્ય ખદિરસારસ્ય| આરગ્વધવૃક્ષકયોસ્ત્રિફલાયાઃ સપ્તપર્ણસ્ય||૯૭|| ઇતિ ષટ્ કષાયયોગાઃ કુષ્ઠઘ્નાઃ સપ્તમશ્ચ તિનિશસ્ય| સ્નાને પાને ચ હિતાસ્તથાઽષ્ટમશ્ચાશ્વમારસ્ય||૯૮|| આલેપનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેત એવ ચ કષાયાઃ| તૈલઘૃતપાકયોગે ચેષ્યન્તે કુષ્ઠશાન્ત્યર્થમ્||૯૯|| ત્રિફલા નિમ્બપટોલં મઞ્જિષ્ઠા રોહિણી વચા રજની| એષ કષાયોઽભ્યસ્તો નિહન્તિ કફપિત્તજં કુષ્ઠમ્||૧૦૦|| એતૈરેવ ચ સર્પિઃ સિદ્ધં વાતોલ્બણં જયતિ કુષ્ઠમ્| એષ ચ કલ્પો દિષ્ટઃ ખદિરાસનદારુનિમ્બાનામ્||૧૦૧||

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

કુષ્ઠાર્કતુત્થકટ્ફલમૂલકબીજાનિ રોહિણી કટુકા| કુટજફલોત્પલમુસ્તં બૃહતીકરવીરકાસીસમ્||૧૦૨|| એડગજનિમ્બપાઠા દુરાલભા ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| તિક્તાલાબુકબીજં કમ્પિલ્લકસર્ષપૌ વચા દાર્વી||૧૦૩|| એતૈસ્તૈલં સિદ્ધં કુષ્ઠઘ્નં યોગ એષ ચાલેપઃ| ઉદ્વર્તનં પ્રઘર્ષણમવચૂર્ણનમેષ એવેષ્ટઃ||૧૦૪||

Adhikarana 28 (105) · Śloka 105

શ્વેતકરવીરકરસો ગોમૂત્રં ચિત્રકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠેષુ તૈલયોગઃ સિદ્ધોઽયં સમ્મતો ભિષજામ્||૧૦૫|| ઇતિ શ્વેતકરવીરાદ્યં તૈલમ્|

Adhikarana 29 (106-107) · Śloka 107

શ્વેતકરવીરપલ્લવમૂલત્વગ્વત્સકો વિડઙ્ગશ્ચ| કુષ્ઠાર્કમૂલસર્ષપશિગ્રુત્વગ્રોહિણી કટુકા||૧૦૬|| એતૈસ્તૈલં સિદ્ધં કલ્કૈઃ પાદાંશિકૈર્ગવાં મૂત્રમ્| દત્ત્વા તૈલચતુર્ગુણમભ્યઙ્ગાત્ કુષ્ઠકણ્ડૂઘ્નમ્||૧૦૭|| ઇતિ શ્વેતકરવીરપલ્લવાદ્યં તૈલમ્|

Adhikarana 30 (108-110) · Śloka 110

તિક્તાલાબુકબીજં દ્વે તુત્થે રોચના હરિદ્રે દ્વે| બૃહતીફલમેરણ્ડઃ સવિશાલશ્ચિત્રકો મૂર્વા||૧૦૮|| કાસીસહિઙ્ગુશિગ્રુત્ર્યૂષણસુરદારુતુમ્બુરુવિડઙ્ગમ્| લાઙ્ગાલકં કુટજત્વક્ કટુકાખ્યા રોહિણી ચૈવ||૧૦૯|| સર્ષપતૈલં કલ્કૈરેતૈર્મૂત્રે ચતુર્ગુણે સાધ્યમ્| કણ્ડૂકુષ્ઠવિનાશનમભ્યઙ્ગાન્મારુતકફહન્તૃ||૧૧૦|| ઇતિ તિક્તેક્ષ્વાક્વાદિતૈલમ્|

Adhikarana 31 (111-116) · Śloka 116

કનકક્ષીરી શૈલા ભાર્ગી દન્ત્યાઃ ફલાનિ મૂલં ચ| જાતીપ્રવાલસર્ષપલશુનવિડઙ્ગં કરઞ્જત્વક્||૧૧૧|| સપ્તચ્છદાર્કપલ્લવમૂલત્વઙ્નિમ્બચિત્રકાસ્ફોતાઃ| ગુઞ્જૈરણ્ડં બૃહતીમૂલકસુરસાર્જકફલાનિ||૧૧૨|| કુષ્ઠં પાઠા મુસ્તં તુમ્બુરુમૂર્વાવચાઃ સષડ્ગ્રન્થાઃ | એડગજકુટજશિગ્રુત્ર્યૂષણભલ્લાતકક્ષવકાઃ||૧૧૩|| હરિતાલમવાક્પુષ્પી તુત્થં કમ્પિલ્લકોઽમૃતાસઞ્જ્ઞઃ| સૌરાષ્ટ્રી કાસીસં દાર્વીત્વક્ સર્જિકાલવણમ્||૧૧૪|| કલ્કૈરેતૈસ્તૈલં કરવીરકમૂલપલ્લવકષાયે| સાર્ષપમથવા તૈલં ગોમૂત્રચતુર્ગુણં સાધ્યમ્||૧૧૫|| સ્થાપ્યં કટુકાલાબુનિ તત્સિદ્ધં તેન મણ્ડલાન્યાશુ| ભિન્દ્યાદ્ભિષગભ્યઙ્ગાત્કૃમીંશ્ચ કણ્ડૂં ચ વિનિહન્યાત્||૧૧૬|| ઇતિ કનકક્ષીરીતૈલમ્|

Adhikarana 32 (117-118) · Śloka 118

કુષ્ઠં તમાલપત્રં મરિચં સમનઃશિલં સકાસીસમ્| તૈલેન યુક્તમુષિતં સપ્તાહં ભાજને તામ્રે||૧૧૭|| તેનાલિપ્તં સિધ્મં સપ્તાહાહ્યેતિ તિષ્ઠતો ઘર્મે| માસાન્નવં કિલાસં સ્નાનં મુક્ત્વા વિશુદ્ધતનોઃ||૧૧૮|| ઇતિ સિધ્મે લેપઃ|

Adhikarana 33 (119) · Śloka 119

સર્ષપકરઞ્જકોષાતકીનાં તૈલાન્યથેઙ્ગુદીનાં ચ| કુષ્ઠેષુ હિતાન્યાહુસ્તૈલં યચ્ચાપિ ખદિરસારસ્ય||૧૧૯||

Adhikarana 34 (120-134) · Śloka 134

જીવન્તી મઞ્જિષ્ઠા દાર્વી કમ્પિલ્લકઃ પયસ્તુત્થમ્| એષ ઘૃતતૈલપાકઃ સિદ્ધઃ સિદ્ધે ચ સર્જરસઃ||૧૨૦|| દેયઃ સમધૂચ્છિષ્ટો વિપાદિકા તેન શામ્યતેઽભ્યક્તા| ચર્મૈકકુષ્ઠકિટિમં કુષ્ઠં શામ્યત્યલસકં ચ||૧૨૧|| ઇતિ વિપાદિકાહરઘૃતતૈલે| કિણ્વં વરાહરુધિરં પૃથ્વીકા સૈન્ધવં ચ લેપઃ સ્યાત્| લેપો યોજ્યઃ કુસ્તુમ્બુરૂણિ કુષ્ઠં ચ મણ્ડલનુત્||૧૨૨|| પૂતીકદારુજટિલાઃ પક્વસુરા ક્ષૌદ્રમુદ્ગપર્ણ્યૌ ચ| લેપઃ સકાકનાસો મણ્ડલકુષ્ઠાપહઃ સિદ્ધઃ||૧૨૩|| ચિત્રકશોભાઞ્જનકૌ ગુડૂચ્યપામાર્ગદેવદારૂણિ| ખદિરો ધવશ્ચ લેપઃ શ્યામા દન્તી દ્રવન્તી ચ||૧૨૪|| લાક્ષારસાઞ્જનૈલાઃ પુનર્નવા ચેતિ કુષ્ઠિનો લેપાઃ| દધિમણ્ડયુતાઃ સર્વે દેયાઃ ષણ્મારુતકફકુષ્ઠઘ્નાઃ||૧૨૫|| એડગજકુષ્ઠસૈન્ધવસૌવીરકસર્ષપૈઃ કૃમિઘ્નૈશ્ચ| કૃમિકુષ્ઠમણ્ડલાખ્યં દદ્રૂકુષ્ઠં ચ શમમુપૈતિ||૧૨૬|| એડગજઃ સર્જરસો મૂલકબીજં ચ સિધ્મકુષ્ઠાનામ્| કાઞ્જિકયુક્તં તુ પૃથઙ્મતમિદમુદ્વર્તનં લેપાઃ||૧૨૭|| વાસા તિફલા પાને સ્નાને ચોદ્વર્તને પ્રલેપે ચ| બૃહતીસેવ્યપટોલાઃ સસારિવા રોહિણી ચૈવ||૧૨૮|| ખદિરાવઘાતકકુભરોહીતકલોધ્રકુટજધવનિમ્બાઃ| સપ્તચ્છદકરવીરાઃ શસ્યન્તે સ્નાનપાનેષુ||૧૨૯|| જલવાપ્યલોહકેશરપત્રપ્લવચન્દનં મૃણાલાનિ| ભાગોત્તરાણિ સિદ્ધં પ્રલેપનં પિત્તકફકુષ્ઠે||૧૩૦|| યષ્ટ્યાહ્વલોધ્રપદ્મકપટોલપિચુમર્દચન્દનરસાશ્ચ| સ્નાને પાને ચ હિતાઃ સુશીતલાઃ પિત્તકુષ્ઠિભ્યઃ||૧૩૧|| આલેપનં પ્રિયઙ્ગુર્હરેણુકા વત્સકસ્ય ચ ફલાનિ| સાતિવિષા ચ સસેવ્યા સચન્દના રોહિણી કટુકા||૧૩૨|| તિક્તઘૃતૈર્ધૌતઘૃતૈરભ્યઙ્ગો દહ્યમાનકુષ્ઠેષુ| તૈલૈશ્ચન્દનમધુકપ્રપૌણ્ડરીકોત્પલયુતૈશ્ચ||૧૩૩|| ક્લેદે પ્રપતતિ ચાઙ્ગે દાહે વિસ્ફોટકે સચર્મદલે| શીતાઃ પ્રદેહસેકા વ્યધો વિરેકો ઘૃતં તિક્તમ્||૧૩૪||

Adhikarana 35 (135) · Śloka 135

ખદિરઘૃતં નિમ્બઘૃતં દાર્વીઘૃતમુત્તમં પટોલઘૃતમ્| કુષ્ઠેષુ રક્તપિત્તપ્રબલેષુ ભિષગ્જિતં સિદ્ધમ્||૧૩૫||

Adhikarana 36 (136-139) · Śloka 139

ત્રિફલાત્વચોઽર્ધપલિકાઃ પટોલપત્રં ચ કાર્ષિકાઃ શેષાઃ| કટુરોહિણી સનિમ્બા યષ્ટ્યાહ્વા ત્રાયમાણા ચ||૧૩૬|| એષ કષાયઃ સાધ્યો દત્ત્વા દ્વિપલં મસૂરવિદલાનામ્| સલિલાઢકેઽષ્ટભાગે શેષે પૂતો રસો ગ્રાહ્યઃ||૧૩૭|| તે ચ કષાયેઽષ્ટપલે ચતુષ્પલં સર્પિષશ્ચ પક્તવ્યમ્| યાવત્સ્યાદષ્ટપલં શેષં પેયં તતઃ કોષ્ણમ્||૧૩૮|| તદ્વાતપિત્તકુષ્ઠં વીસર્પં વાતશોણિતં પ્રબલમ્| જ્વરદાહગુલ્મવિદ્રધિવિભ્રમવિસ્ફોટકાન્ હન્તિ||૧૩૯||

Adhikarana 37 (140-143) · Śloka 143

નિમ્બપટોલં દાર્વીં દુરાલભાં તિક્તરોહિણીં ત્રિફલામ્| કુર્યાદર્ધદલાંશં પર્પટકં ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૦|| સલિલાઢકસિદ્ધાનાં રસેઽષ્ટભાગસ્થિતે ક્ષિપેત્ પૂતે| ચન્દનકિરાતતિક્તકમાગધિકાસ્ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૧|| મુસ્તં વત્સકબીજં કલ્કીકૃત્યાર્ધકાર્ષિકાન્ ભાગાન્| નવસર્પિષશ્ચ ષટ્પલમેતત્સિદ્ધં ઘૃતં પેયમ્||૧૪૨|| કુષ્ઠજ્વરગુલ્માર્શોગ્રહણીપાણ્ડ્વામયશ્વયથુહારિ| પામાવિસર્પપિડકાકણ્ડૂમદગણ્ડનુત્સિદ્ધમ્||૧૪૩|| ઇતિ તિક્તષટ્પલકં ઘૃતમ્|

Adhikarana 38 (144-150) · Śloka 150

સપ્તચ્છદં પ્રતિવિષાં શમ્પાકં તિક્તરોહિણીં પાઠામ્| મુસ્તમુશીરં ત્રિફલાં પટોલપિચુમર્દપર્પટકમ્||૧૪૪|| ધન્વયવાસં ચન્દનમુપકુલ્યાં પદ્મકં હરિદ્રે દ્વે| ષડ્ગ્રન્થાં સવિશાલાં શતાવરીં સારિવે ચોભે||૧૪૫|| વત્સકબીજં યાસં મૂર્વામમૃતાં કિરાતતિક્તં ચ| કલ્કાન્ કુર્યાન્મતિમાન્યષ્ટ્યાહ્વં ત્રાયમાણાં ચ||૧૪૬|| કલ્કશ્ચાતુર્ભાગો જલમષ્ટગુણં રસોઽમૃતફલાનામ્| દ્વિગુણો ઘૃતાત્પ્રદેયસ્તત્સર્પિઃ પાયયેત્સિદ્ધમ્||૧૪૭|| કુષ્ઠાનિ રક્તપિત્તપ્રબલાન્યર્શાંસિ રક્તવાહીનિ| વીસર્પમમ્લપિત્તં વાતાસૃક્ પાણ્ડુરોગં ચ||૧૪૮|| વિસ્ફોટકાન્સપામાનુન્માદં કામલાં જ્વરં કણ્ડૂમ્| હૃદ્રોગગુલ્મપિડકા અસૃગ્દરં ગણ્દમાલાં ચ||૧૪૯|| હન્યાદેતત્ સર્પિઃ પીતં કાલે યથાબલં સદ્યઃ| યોગશતૈરપ્યજિતાન્મહાવિકારાન્મહાતિક્તમ્||૧૫૦|| ઇતિ મહાતિક્તકં ઘૃતમ્|

Adhikarana 39 (151) · Śloka 151

દોષે હૃતેઽપનીતે રક્તે બાહ્યાન્તરે કૃતે શમને | સ્નેહે ચ કાલયુક્તે ન કુષ્ઠમનુવર્તતે સાધ્યમ્||૧૫૧||

Adhikarana 40 (152-156) · Śloka 156

ખદિરસ્ય તુલાઃ પઞ્ચ શિંશપાસનયોસ્તુલે| તુલાર્ધાઃ સર્વ એવૈતે કરઞ્જારિષ્ટવેતસાઃ||૧૫૨|| પર્પટઃ કુટજશ્ચૈવ વૃષઃ કૃમિહરસ્તથા| હરિદ્રે કૃતમાલશ્ચ ગુડૂચી ત્રિફલા ત્રિવૃત્||૧૫૩|| સપ્તપર્ણશ્ચ સઙ્ક્ષુણ્ણા દશદ્રોણેષુ વારિણઃ| અષ્ટભાગાવશેષં તુ કષાયમવતારયેત્||૧૫૪|| ધાત્રીરસં ચ તુલ્યાંશં સર્પિષશ્ચાઢકં પચેત્| મહાતિક્તકકલ્કૈસ્તુ યથોક્તૈઃ પલસમ્મિતૈઃ||૧૫૫|| નિહન્તિ સર્વકુષ્ઠાનિ પાનાભ્યઙ્ગનિષેવણાત્| મહાખદિરમિત્યેતત્ પરં કુષ્ઠવિકારનુત્||૧૫૬|| ઇતિ મહાખદિરં ઘૃતમ્|

Adhikarana 41 (157-161) · Śloka 161

પ્રપતત્સુ લસીકાપ્રસ્રુતેષુ ગાત્રેષુ જન્તુજગ્ધેષુ| મૂત્રં નિમ્બવિડઙ્ગે સ્નાનં પાનં પ્રદેહશ્ચ||૧૫૭|| વૃષકુટજસપ્તપર્ણાઃ કરવીરકરઞ્જનિમ્બખદિરાશ્ચ| સ્નાને પાને લેપે ક્રિમિકુષ્ઠનુદઃ સગોમૂત્રાઃ||૧૫૮|| પાનાહારવિધાને પ્રસેચને ધૂપને પ્રદેહે ચ| કૃમિનાશનં વિડઙ્ગં વિશિષ્યતે કુષ્ઠહા ખદિરઃ||૧૫૯|| એડગજઃ સવિડઙ્ગો મૂલાન્યારગ્વધસ્ય કુષ્ઠાનામ્| ઉદ્દાલનં શ્વદન્તા ગોશ્વવરાહોષ્ટ્રદન્તાશ્ચ||૧૬૦|| એદગજઃ સવિડઙ્ગો દ્વે ચ નિશે રાજવૃક્ષમૂલં ચ| કુષ્ઠોદ્દાલનમગ્ર્યં સપિપ્પલીપાકલં યોજ્યમ્||૧૬૧||

Adhikarana 42 (162-172) · Śloka 172

શ્વિત્રાણાં સવિશેષં યોક્તવ્યં સર્વતો વિશુદ્ધાનામ્| શ્વિત્રે સ્રંસનમગ્ર્યં મલપૂરસ ઇષ્યતે સગુડઃ||૧૬૨|| તં પીત્વા સુસ્નિગ્ધો યથાબલં સૂર્યપાદસન્તાપમ્| સંસેવેત વિરિક્તસ્ત્ર્યહં પિપાસુઃ પિબેત્ પેયામ્||૧૬૩|| શ્વિત્રેઽઙ્ગે યે સ્ફોટા જાયન્તે કણ્ટકેન તાન્ભિન્દ્યાત્| સ્ફોટેષુ વિસ્રુતેષુ પ્રાતઃ પ્રાતઃ પિબેત્ પક્ષમ્||૧૬૪|| મલપૂમસનં પ્રિયઙ્ગું શતપુષ્પાં ચામ્ભસા સમુત્ક્વાથ્ય| પાલાશં વા ક્ષારં યથાબલં ફાણિતોપેતમ્||૧૬૫|| યચ્ચાન્યત્ કુષ્ઠઘ્નં શ્વિત્રાણાં સર્વમેવ તચ્છસ્તમ્| ખદિરોદકસંયુક્તં ખદિરોદકપાનગ્ર્યં વા||૧૬૬|| સમનઃશિલં વિડઙ્ગં કાસીસં રોચનાં કનકપુષ્પીમ્| શ્વિત્રાણાં પ્રશમાર્થં સસૈન્ધવં લેપનં દદ્યાત્||૧૬૭|| કદલીક્ષારયુતં વા ખરાસ્થિ દગ્ધં ગવાં રુધિરયુક્તમ્| હસ્તિમદાધ્યુષિતં વા માલત્યાઃ કોરકક્ષારમ્||૧૬૮|| નીલોત્પલં સકુષ્ઠં સસૈન્ધવં હસ્તિમૂત્રપિષ્ટં વા| મૂલકબીજાવલ્ગુજલેપઃ પિષ્ટો ગવાં મૂત્રે||૧૬૯|| કાકોદુમ્બરિકા વા સાવલ્ગુજચિત્રકા ગવાં મૂત્રે| પિષ્ટા મનઃશિલા વા સંયુક્તા બર્હિપિત્તેન||૧૭૦|| લેપઃ કિલાસહન્તા બીજાન્યાવલ્ગુજાનિ લાક્ષા ચ| ગોપિત્તમઞ્જને દ્વે પિપ્પલ્યઃ કાલલોહરજઃ||૧૭૧|| શુદ્ધ્યા શોણિતમોક્ષૈર્વિરૂક્ષણૈર્ભક્ષણૈશ્ચ સક્તૂનામ્| શ્વિત્રં કસ્યચિદેવ પ્રણશ્યતિ ક્ષીણપાપસ્ય||૧૭૨||

Adhikarana 43 (173-176) · Śloka 176

દારુણં ચારુણં શ્વિત્રં કિલાસં નામભિસ્ત્રિભિઃ| વિજ્ઞેયં ત્રિવિધં તચ્ચ ત્રિદોષં પ્રાયશશ્ચ તત્||૧૭૩|| દોષે રક્તાશ્રિતે રક્તં તામ્રં માંસસમાશ્રિતે| શ્વેતં મેદઃશ્રિતે શ્વિત્રં ગુરુ તચ્ચોત્તરોત્તરમ્||૧૭૪|| યત્ પરસ્પરતોઽભિન્નં બહુ યદ્રક્તલોમવત્| યચ્ચ વર્ષગણોત્પન્નં તચ્છ્વિત્રં નૈવ સિધ્યતિ||૧૭૫|| અરક્તલોમ તનુ યત્ પાણ્ડુ નાતિચિરોત્થિતમ્| મધ્યાવકાશે ચોચ્છૂનં શ્વિત્રં તત્સાધ્યમુચ્યતે||૧૭૬||

Adhikarana 44 (177) · Śloka 177

વચાંસ્યતથ્યાનિ કૃતઘ્નભાવો નિન્દા સુરાણાં ગુરુધર્ષણં ચ| પાપક્રિયા પૂર્વકૃતં ચ કર્મ હેતુઃ કિલાસસ્ય વિરોધિ ચાન્નમ્||૧૭૭||

Adhikarana 45 (178-180) · Śloka 180

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્દ્રવ્યં લિઙ્ગં વિવિધં યે યેષુ ચાધિકા દોષાઃ| કુષ્ઠેષુ દોષલિઙ્ગં સમાસતો દોષનિર્દેશઃ||૧૭૮|| સાધ્યમસાધ્યં કૃચ્છ્રં કુષ્ઠં કુષ્ઠાપહાશ્ચ યે યોગાઃ| સિદ્ધાઃ કિલાસહેતુર્લિઙ્ગં ગુરુલાઘવં તથા શાન્તિઃ||૧૭૯|| ઇતિ સઙ્ગ્રહઃ પ્રણીતો મહર્ષિણા કુષ્ઠનાશનેઽધ્યાયે| સ્મૃતિબુદ્ધિવર્ઘનાર્થં શિષ્યાય હુતાશવેશાય||૧૮૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 7

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને કુષ્ઠચિકિત્સિતં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||