22. pāṇḍurōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતે ક્રિયામાણે તીક્ષ્ણાદિના પિત્તજનનાદ્ગ્રહણીચિકિત્સિતાનન્તરં પિત્તપ્રધાનપાણ્ડુરોગચિકિત્સિતમુચ્યતે| પાણ્ડુના વક્ષ્યમાણહરિતાદિવર્ણેભ્યઃ પ્રધાનેન વર્ણેનોપલક્ષિતો રોગઃ પાણ્ડુરોગઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “સર્વેષુ ચૈતેષુ હિ પાણ્ડુભાવો યતોઽધિકોઽતઃ ખલુ પાણ્ડુરોગઃ” (સુ.ઉ.અ.૪૪) ઇતિ| કામલા-હલીમકાદિચિકિત્સા ચ પાણ્ડુરોગભેદત્વાદેવ તેષામિહ વક્તવ્યા; કિંવા ‘પાણ્ડુરોગાદીનાં ચિકિત્સિતં પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતમ્’ ઇતિ પરિગ્રહાત્ કામલાદિચિકિત્સિતમપિ પ્રતિજ્ઞાતમેવ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ| ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચમો ભક્ષણાન્મૃદઃ||૩||

ત્રિશોથીયે યદ્યપિ પાણ્ડુરોગઃ પઞ્ચસઙ્ખ્યાક ઉક્તસ્તથાઽપીહ પુનસ્તદનુવાદેન સુશ્રુતોક્તચતુઃસઙ્ખ્યાત્વં નિષેધયતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “પાણ્ડ્વામયોઽષ્ટાર્ધવિધઃ પ્રદિષ્ટઃ પૃથક્સમસ્તૈર્યુગપઞ્ચ દોષૈઃ” (સુ.ઉ.અ.૪૪) ઇતિ| તત્ર હિ મૃદ્ભક્ષણજઃ સન્નિપાતજે એવાવરુદ્ધઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

દોષાઃ પિત્તપ્રધાનાસ્તુ યસ્ય કુપ્યન્તિ ધાતુષુ| શૈથિલ્યં તસ્ય ધાતૂનાં ગૌરવં ચોપજાયતે||૪|| તતો વર્ણબલસ્નેહા યે ચાન્યેઽપ્યોજસો ગુણાઃ| વ્રજન્તિ ક્ષયમત્યર્થં દોષદૂષ્યપ્રદૂષણાત્||૫|| સોઽલ્પરક્તોઽલ્પમેદસ્કો નિઃસારઃ શિથિલેન્દ્રિયઃ| વૈવર્ણ્યં ભજતે, તસ્ય હેતું શૃણુ સલક્ષણમ્||૬||

દોષા ઇત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| પિત્તં પ્રધાનં યયોસ્તે પિત્તપ્રધાનાઃ; બહુવચનં ચ વ્યક્તિબહુત્વાપેક્ષયા, નતુ પારમાર્થિકમ્| ગૌરવં ક્રિયાસ્વસામર્થ્યાત્; ગૌરવં પાણ્ડુરોગિણો નિઃસારધાતુત્વાદિતિ બ્રુવતે| ઓજસો ગુણા ઇતિ ઓજસો રક્તધાતુરૂપસ્ય યે ગુણાઃ; કિંવા ઓજસ એવ યે દશગુણાઃ ક્ષીરસમાના ઉક્તાસ્તે જ્ઞેયાઃ| ઓજસઃ ક્ષયેનૈવ સ્નેહક્ષયે લબ્ધે પુનઃ સ્નેહક્ષયાભિધાનં વિશેષક્ષયાભિધાનાર્થમ્| દોષૈર્દૂષ્યાણાં પ્રકૃષ્ટાદ્દૂષણાદિતિ દોષદૂષ્યપ્રદૂષણાત્| નિઃસારઃ અપગતધાતુસારઃ; “અષ્ટૌ સારાઃ” (વિ.અ.૮) ઇત્યાદિના પ્રોક્તસારવિરહિત ઇત્યર્થઃ| શિથિલેન્દ્રિયઃ દુર્બલેન્દ્રિયઃ| સ ઇતિ પુમાન્| યદ્યપિ રક્તપિત્તયોરેકયોનિત્વાત્ પિત્તેનેહ રક્તવૃદ્ધિર્ભાવ્યા, તથાઽપીહ રક્તક્ષયો રક્તપોષકરસસ્ય પિત્તેન ક્ષપણાદ્ રક્તપોષકસારભાગાનુત્પાદાચ્ચ| યદ્યપિ પિત્તં તેજોરૂપતયા વર્ણકરમિહોચ્યતે, યદુક્તં- “તેજોધાતુરપ્યુદકાન્તરીક્ષધાતુપ્રાયોઽવદાતવર્ણકરઃ” (શા.અ.૮) ઇતિ, તથાઽપિ વિકૃતત્વાત્ પિત્તમિહ વિકૃતવર્ણકૃદેવ ભવતિ||૪-૬||

Adhikarana 4 (7-11) · Śloka 12

ક્ષારામ્લલવણાત્યુષ્ણવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાત્| નિષ્પાવમાષપિણ્યાકતિલતૈલનિષેવણાત્||૭|| વિદગ્ધેઽન્ને દિવાસ્વપ્નાદ્વ્યાયામાન્મૈથુનાત્તથા| પ્રતિકર્મર્તુવૈષમ્યાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાત્||૮|| કામચિન્તાભયક્રોધશોકોપહતચેતસઃ| સમુદીર્ણં યદા પિત્તં હૃદયે સમવસ્થિતમ્||૯|| વાયુના બલિના ક્ષિપ્તં સમ્પ્રાપ્ય ધમનીર્દશ| પ્રપન્નં કેવલં દેહં ત્વઙ્માંસાન્તરમાશ્રિતમ્||૧૦|| પ્રદૂષ્ય કફવાતાસૃક્ત્વઙ્માંસાનિ કરોતિ તત્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ વર્ણાન્ બહુવિધાંસ્ત્વચિ||૧૧|| સ પાણ્ડુરોગ ઇત્યુક્તઃ ...|૧૨|

ક્ષારેત્યાદિના સમાનં હેતુમાહ| નિષ્પાવઃ શિમ્બઃ| વ્યાયામમૈથુને વિદગ્ધેઽન્ને એવ ક્રિયમાણે રોગહેતુની| પ્રતિકર્મણાં વમનાદીનામૃતૂનાં ચ વૈષમ્યં પ્રતિકર્મર્તુવૈષમ્યમ્| ધમનીર્દશ ઇતિ હૃદયાશ્રિતા દશ ધમનીઃ| કેવલમિતિ કૃત્સ્નમ્| ‘પ્રદૂષ્ય કફવાતાસૃક્’ ઇતિ પાઠે વિક્ષિપ્તસ્ય વાયોઃ પિત્તેન દૂષણં, યદા તુ ‘કફપિત્તાસૃક્’ ઇતિ પાઠસ્તદા પિત્તેન હૃદયસ્થેન સ્થાનાન્તરસ્થસ્ય પિત્તસ્ય દુષ્ટિર્જેયા| સમુદીર્ણમિત્યાદિના ચેયં સમ્પ્રાપ્તિઃ પૂર્વોક્તસામાન્યસમ્પ્રાપ્તેરેવ પ્રપઞ્ચઃ||૭-૧૧||-

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

... તસ્ય લિઙ્ગં ભવિષ્યતઃ| હૃદયસ્પન્દનં રૌક્ષ્યં સ્વેદાભાવઃ શ્રમસ્તથા||૧૨||

તસ્યેત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ| ‘સ્વેદાબાધઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૨||

Adhikarana 6 (13-16) · Śloka 16

સમ્ભૂતેઽસ્મિન્ ભવેત્ સર્વઃ કર્ણક્ષ્વેડી હતાનલઃ| દુર્બલઃ સદનોઽન્નદ્વિટ્ શ્રમભ્રમનિપીડિતઃ||૧૩|| ગાત્રશૂલજ્વરશ્વાસગૌરવારુચિમાન્નરઃ| મૃદિતૈરિવ ગાત્રૈશ્ચ પીડિતોન્મથિતૈરિવ||૧૪|| શૂનાક્ષિકૂટો હરિતઃ શીર્ણલોમા હતપ્રભઃ| કોપનઃ શિશિરદ્વેષી નિદ્રાલુઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્||૧૫|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટકટ્યૂરુપાદરુક્સદનાનિ ચ| ભવન્ત્યારોહણાયાસૈર્વિશેષશ્ચાસ્ય વક્ષ્યતે||૧૬||

સમ્ભૂતેઽસ્મિન્નિતિ ઉત્પન્ને પાણ્ડુરોગે| કર્ણક્ષ્વેડીત્યાદિ સામાન્યં લક્ષણં; કર્ણક્ષ્વેડી કર્ણનાદવાન્| અન્નદ્વિડિત્યનેન અન્નાગ્રહ ઉચ્યતે, અરુચિમાનિત્યનેન પ્રાર્થિતાન્નભક્ષણાસામર્થ્યમુચ્યતે| શિશિરદ્વેષીતિ શીતદ્વેષી; શિશિરદ્વેષિતા ચ પિત્તરોગેઽપ્યસ્મિન્ રોગમહિમ્ના ભવતિ| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં પિણ્ડિકાપીડા| આરોહણેનાયાસૈરિતિ કેચિદ્વિભાગં વર્ણયન્તિ| વિશેષશ્ચાસ્ય વક્ષ્યતે ઇતિ પાણ્ડુરોગસ્ય વાતજત્વાદિવિશેષગતો હેતુલિઙ્ગવિશેષો વક્ષ્યત ઇત્યર્થઃ||૧૩-૧૬||

Adhikarana 7 (17-18) · Śloka 18

આહારૈરુપચારૈશ્ચ વાતલૈઃ કુપિતોઽનિલઃ| જનયેત્કૃષ્ણપાણ્ડુત્વં તથા રૂક્ષારુણાઙ્ગતામ્||૧૭|| અઙ્ગમર્દં રુજં તોદં કમ્પં પાર્શ્વશિરોરુજમ્| વર્ચઃશોષાસ્યવૈરસ્યશોફાનાહબલક્ષયાન્||૧૮||

આહારૈરિત્યાદિના વાતજસ્ય હેતુલક્ષણે પ્રાહ| સામાન્યલક્ષણાનિ સર્વત્ર ભવન્તિ, વિશેષલક્ષણૈસ્તુ વિશેષાવગતિઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 8 (19-22) · Śloka 22

પિત્તલસ્યાચિતં પિત્તં યથોક્તૈઃ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ| દૂષયિત્વા તુ રક્તાદીન્ પાણ્ડુરોગાય કલ્પતે||૧૯|| સ પીતો હરિતાભો વા જ્વરદાહસમન્વિતઃ| તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપિપાસાર્તઃ પીતમૂત્રશકૃન્નરઃ||૨૦|| સ્વેદનઃ શીતકામશ્ચ ન ચાન્નમભિનન્દતિ| કટુકાસ્યો ન ચાસ્યોષ્ણમુપશેતેઽમ્લમેવ ચ||૨૧|| ઉદ્ગારોઽમ્લો વિદાહશ્ચ વિદગ્ધેઽન્નેઽસ્ય જાયતે| દૌર્ગન્ધ્યં ભિન્નવર્ચસ્ત્વં દૌર્બલ્યં તમ એવ ચ||૨૨||

પિત્તલસ્યેત્યાદિના પૈત્તિકમાહ| સર્વોઽપિ પાણ્ડુરોગઃ પિત્તજઃ, તથાઽપ્યયં વિશેષેણ દોષાન્તરાસમ્પૃક્તપ્રબલપિત્તજન્યત્વાત્ પૈત્તિક ઇત્યુચ્યતે; યથા પૈત્તિકં રક્તપિત્તમ્; અત એવાત્ર પિત્તાતિપ્રબલતોપદર્શનાર્થં પિત્તલસ્યેત્યનેન પિત્તપ્રકૃતિતાઽપિ કારણત્વેનોક્તા, નાન્યત્ર ‘વાતલસ્ય, શ્લેષ્મલસ્ય’ ઇતિ વા કૃતમ્| યથોક્તૈરિતિ યો હ્યમ્લેત્યાદિનોક્તૈરિહૈવ| રક્તાદીનિતિ રક્તપ્રકારાન્, તેન બલવાતાદીનામપિ ગ્રહણમ્| તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપિપાસાર્ત ઇત્યત્ર તૃષ્ણાનિમિત્તા મૂર્ચ્છા તૃષ્ણામૂર્ચ્છા, તેન પિપાસયા સમં ન પૌનરુક્ત્યમ્; અન્યે તુ તૃષ્ણામિહ ક્ષુધામાહુઃ, કેચિત્ ‘તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતસ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૯-૨૨||

Adhikarana 9 (23-25) · Śloka 25

વિવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મલૈઃ શ્લેષ્મા પાણ્ડુરોગં સ પૂર્વવત્| કરોતિ ગૌરવં તન્દ્રા છર્દિં શ્વેતાવભાસતામ્||૨૩|| પ્રસેકં લોમહર્ષં ચ સાદં મૂર્ચ્છાં ભ્રમં ક્લમમ્| શ્વાસં કાસં તથાઽઽલસ્યમરુચિં વાક્સ્વરગ્રહમ્||૨૪|| શુક્લમૂત્રાક્ષિવર્ચસ્ત્વં કટુરૂક્ષોષ્ણકામતામ્| શ્વયથું મધુરાસ્યત્વમિતિ પાણ્ડ્વામયઃ કફાત્||૨૫||

વિવૃદ્ધ ઇત્યાદિના કફજમાહ| પૂર્વવદિતિ રક્તાદીન્ સન્દૂષ્ય||૨૩-૨૫||

Adhikarana 10 (26) · Śloka 26

સર્વાન્નસેવિનઃ સર્વે દુષ્ટા દોષાસ્ત્રિદોષજમ્| ત્રિદોષલિઙ્ગં કુર્વન્તિ પાણ્ડુરોગં સુદુઃસહમ્||૨૬||

સર્વાન્નેત્યાદિના સાન્નિપાતિકં વ્યાકરોતિ| ત્રિદોષલિઙ્ગમિતિ પ્રત્યેકદોષલિઙ્ગસમુદાયયુક્તમ્||૨૬||

Adhikarana 11 (27-30) · Śloka 30

મૃત્તિકાદનશીલસ્ય કુપ્યત્યન્યતમો મલઃ| કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્||૨૭|| કોપયેન્મૃદ્રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષયેત્ | પૂરયત્યવિપક્વૈવ સ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધિ ચ||૨૮|| ઇન્દ્રિયાણાં બલં હત્વા તેજો વીર્યૌજસી તથા| પાણ્ડુરોગં કરોત્યાશુ બલવર્ણાગ્નિનાશનમ્||૨૯|| શૂનગણ્ડાક્ષિકૂટભ્રૂઃ શૂનપાન્નાભિમેહનઃ| ક્રિમિકોષ્ઠોઽતિસાર્યેત મલં સાસૃક્ કફાન્વિતમ્||૩૦||

મૃત્તિકેત્યાદિના મૃદ્ભક્ષણજમાહ| અત્ર ચ દોષસમ્બન્ધે સત્યપિ મૃદેવ વ્યપદેશિકા ન દોષાઃ, તસ્યા એવ ચિકિત્સાભેદલિઙ્ગભેદકર્તૃત્વાત્| કષાયા મારુતમિત્યાદિના મૃદોઽપિ વાતાદિગતલિઙ્ગં દર્શયતિ| ઊષરેતિ ક્ષારાનુરસા| રસાદીન્ ભુક્તં ચ વિરૂક્ષયેદિતિ યોજ્યમ્| અવિપક્વૈવેતિ સ્વરૂપાવસ્થિતૈવ કેવલં સ્રોતાંસિ પૂરયતિ રુણદ્ધિ ચ; સ્રોતોવિરોધેન રસાદીનાં ન સમ્યગ્બલં ભવતિ| બલવર્ણાગ્નિનાશનમિત્યનેન બલાદિહાનિં દર્શયતિ||૨૭-૩૦||

Adhikarana 12 (31-33) · Śloka 33

પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતો ન સિધ્યતિ| કાલપ્રકર્ષાચ્છૂનો ના યશ્ચ પીતાનિ પશ્યતિ||૩૧|| બદ્ધાલ્પવિટ્કં સકફં હરિતં યોઽતિસાર્યતે| દીનઃ શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષાર્દિતઃ||૩૨|| સ નાસ્ત્યસૃક્ક્ષયાદ્યશ્ચ પાણ્ડુઃ શ્વેતત્વમાપ્નુયાત્| ઇતિ પઞ્ચવિધસ્યોક્તં પાણ્ડુરોગસ્ય લક્ષણમ્||૩૩||

પાણ્ડુરોગ ઇત્યાદિનાઽસાધ્યલક્ષણમાહ| ખરીભૂત ઇતિ અત્યર્થરૂક્ષઃ| કાલેત્યાદિનાઽપરમસાધ્યલક્ષણમ્| શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગ ઇતિ શ્વેતવર્ણલિપ્તાઙ્ગ ઇત્યર્થઃ||૩૧-૩૩||

Adhikarana 13 (34-38) · Śloka 39

પાણ્ડુરોગી તુ યોઽત્યર્થં પિત્તલાનિ નિષેવતે| તસ્ય પિત્તમસૃગ્માંસં દગ્ધ્વા રોગાય કલ્પતે||૩૪|| હારિદ્રનેત્રઃ સ ભૃશં હારિદ્રત્વઙ્નખાનનઃ| રક્તપીતશકૃન્મૂત્રો ભેકવર્ણો હતેન્દ્રિયઃ||૩૫|| દાહાવિપાકદૌર્બલ્યસદનારુચિકર્ષિતઃ| કામલા બહુપિત્તૈષા કોષ્ઠશાખાશ્રયા મતા||૩૬|| કાલાન્તરાત્ ખરીભૂતા કૃચ્છ્રા સ્યાત્ કુમ્ભકામલા| કૃષ્ણપીતશકૃન્મૂત્રો ભૃશં શૂનશ્ચ માનવઃ||૩૭|| સરક્તાક્ષિમુખચ્છર્દિવિણ્મૂત્રો યશ્ચ તામ્યતિ| દાહારુચિતૃષાનાહતન્દ્રામોહસમન્વિતઃ||૩૮|| નષ્ટાગ્નિસઞ્જ્ઞઃ ક્ષિપ્રં હિ કામલાવાન્ વિપદ્યતે|૩૯|

પાણ્ડુરોગીત્યાદિના કામલામાહ| પાણ્ડુરોગીતિ વચનાત્ પાણ્ડુરોગસ્યૈવ હેતુવિશેષેણ કામલાદિરૂપાઽવસ્થા ઉત્પદ્યતે; અત એવ ચ હારીતે કામલાદીનામપિ પાણ્ડુરોગત્વમેવોક્તમ્| વચનં હિ- “વાતેન પિત્તેન કફેન ચૈવ ત્રિદોષમૃદ્ભક્ષણસમ્ભવે ચ| દ્વે કામલે ચૈવ હલીમકશ્ચ સ્મૃતોઽષ્ટધૈવં ખલુ પાણ્ડુરોગઃ” ઇતિ; અન્યા તુ સુશ્રુતોક્તા કામલા ભિન્ના ભવતિ, “યો હ્યામયાન્તે સહસાઽમ્લમન્નમદ્યાદપથ્યાન્યપિ તસ્ય પિત્તમ્| કરોતિ પાણ્ડું વદનં વિશેષાત્ પૂર્વેરિતૌ તન્દ્રિબલક્ષયૌ ચ” (સુ. ઉ. અ. ૪૪) ઇત્યાદિના પૃથક્કામલાહેતુરુક્તઃ; વાગ્ભટેઽપિ- “ભવેત્ પિત્તોલ્બણસ્યાસૌ પાણ્ડુરોગાદૃતેઽપિ ચ” (વા. નિ. અ. ૧૩) ઇતિ; ઇહ તુ પાણ્ડુરોગેઽપિ ભવેત્ પાણ્ડુરોગાદ્વિનાઽપિ ભવેત્, યથા પ્રમેહાશ્રિતાઃ પિડિકાઃ પ્રમેહેષુ ભવન્તિ વિના પ્રમેહમપિ ભવન્તિ; તથા પાણ્ડુરોગિણોઽપ્યુક્તા કામલા પૃથગપિ ભવતિ| કોષ્ઠશાખાશ્રયા બહુપિત્તા પાણ્ડુરોગપૂર્વિકા ભવતિ, યા તુ કેવલં શાખાશ્રયા અલ્પપિત્તા ચ વક્તવ્યા સા સ્વતન્ત્રાઽપિ ભવતીતિ કેચિત્, અત એવ તસ્યા રૂક્ષશીતેત્યાદિના પૃથગેવ હેતું લિઙ્ગં ચાધ્યાયશેષે વક્ષ્યતિ| બહુપિત્તેત્યનેન કેવલં શાખાશ્રયાયા અલ્પપિત્તત્વં સૂચયતિ; અમ્લકટુતીક્ષ્ણોપયોગં શાખાશ્રયિપિત્તસ્ય કોષ્ઠાનયનાર્થં વક્ષ્યતિ| ખરીભૂતેતિ કઠોરતામુપગતા| કુમ્ભકામલેતિ અવસ્થાભેદેન કોષ્ઠગતકામલાયાઃ સઞ્જ્ઞા; કુમ્ભઃ કોષ્ઠઃ, તદાશ્રયા કામલા કુમ્ભકામલા| અસ્યાં ચ શોથોઽપિ લક્ષણં ભવતિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “ભેદસ્તુ તસ્યાઃ ખલુ કુમ્ભસાહ્વઃ શોથો મહાંસ્તત્ર ચ પર્વભેદઃ” (સુ. ઉ. અ. ૪૪) ઇતિ||૩૪-૩૮||-

Adhikarana 14 (39-43) · Śloka 43

સાધ્યાનામિતરેષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્||૩૯|| તત્ર પાણ્ડ્વામયી સ્નિગ્ધસ્તીક્ષ્ણૈરૂર્ધ્વાનુલોમિકૈઃ| સંશોધ્યો મૃદુભિસ્તિક્તૈઃ કામલી તુ વિરેચનૈઃ||૪૦|| તાભ્યાં સંશુદ્ધકોષ્ઠાભ્યાં પથ્યાન્યન્નાનિ દાપયેત્| શાલીન્ સયવગોધૂમાન્ પુરાણાન્ યૂષસંહિતાન્||૪૧|| મુદ્ગાઢકીમસૂરૈશ્ચ જાઙ્ગલૈશ્ચ રસૈર્હિતૈઃ| યથાદોષં વિશિષ્ટં ચ તયોર્ભૈષજ્યમાચરેત્||૪૨|| પઞ્ચગવ્યં મહાતિક્તં કલ્યાણકમથાપિ વા| સ્નેહનાર્થં ઘૃતં દદ્યાત્ કામલાપાણ્ડુરોગિણે||૪૩||

તત્રેત્યાદિના ચિકિત્સામાહ| ઊર્ધ્વાનુલોમિકૈરિત્યનેન ઊર્ધ્વહરાનુલોમનવમનવિરેચનયોરપિ ગ્રહણમુક્તં; યતઃ પાણ્ડુરોગેઽપિ “કફપાણ્ડુસ્તુ ગોમૂત્રક્લિન્નયુક્તાં હરીતકીમ્” ઇત્યાદિના વિરેચનં વક્ષ્યતિ| તાભ્યામિતિ પાણ્ડુરોગકામલાભ્યામ્| ‘તાભ્યાં સંશુદ્ધકોષ્ઠાય’ ઇતિ પાઠપક્ષે તાભ્યામિતિ વમનવિરેચનાભ્યામ્| વિશિષ્ટમિત્યાદિ વિશિષ્ટભૈષજ્યમિહૈવ કામલાયાં પાણ્ડુરોગે ચ વક્ષ્યમાણં જ્ઞેયમ્||૩૯-૪૩||

Adhikarana 15 (44-49) · Śloka 49

દાડિમાત્ કુડવો ધાન્યાત્ કુડવાર્ધં પલં પલમ્| ચિત્રકાચ્છૃઙ્ગવેરાચ્ચ પિપ્પલ્યષ્ટમિકા તથા||૪૪|| તૈઃ કલ્કૈર્વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સલિલાઢકે| સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુગુલ્માર્શઃપ્લીહવાતકફાર્તિનુત્||૪૫|| દીપનં શ્વાસકાસઘ્નં મૂઢવાતે ચ શસ્યતે| દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ વન્ધ્યાનાં ચૈવ ગર્ભદમ્||૪૬|| ઇતિ દાડિમાદ્યં ઘૃતમ્| કટુકા રોહિણી મુસ્તં હરિદ્રે વત્સકાત્ પલમ્| પટોલં ચન્દનં મૂર્વા ત્રાયમાણા દુરાલભા||૪૭|| કૃષ્ણા પર્પટકો નિમ્બો ભૂનિમ્બો દેવદારુ ચ| તૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ ક્ષીરચતુર્ગુણઃ||૪૮|| રક્તપિત્તં જ્વરં દાહં શ્વયથું સ ભગન્દરમ્| અર્શાંસ્યસૃગ્દરં ચૈવ હન્તિ વિસ્ફોટકાંસ્તથા||૪૯|| ઇતિ કટુકાદ્યં ઘૃતમ્|

દાડિમેત્યાદૌ અષ્ટમિકા દ્વિકર્ષમુક્તમ્| ઉક્તં હિ- “દ્વે સુવર્ણે પલાર્ધં સ્યાચ્છુક્તિરષ્ટમિકાઽપિ ચ” (ક.અ.૧૨) ઇતિ||૪૪-૪૯||

Adhikarana 16 (50) · Śloka 50

પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કવાન્| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાત્ પેયઃ સ પાણ્ડ્વામયગુલ્મનુત્||૫૦|| ઇતિ પથ્યાઘૃતમ્|

પથ્યાશતેન ક્વાથઃ કર્તવ્યઃ; અત્ર ચ તથા ક્વાથાર્થં જલં દેયં યથા ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં સદ્ઘૃતચતુર્ગુણં ભવતિ; અત એવ દ્રોણમાનં જલં દેયમ્| પથ્યાવૃન્તાર્ધશતં હરીતકીફલબન્ધાનાર્ધશતમ્; અન્યે તુ પથ્યાવૃન્તચૂર્ણં હરીતકીફલસ્યૈવ ચૂર્ણં, તદસ્થિશૂન્યમિત્યાહુઃ||૫૦||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

દન્ત્યાશ્ચતુષ્પલરસે પિષ્ટૈર્દન્તીશલાટુભિઃ| તદ્વત્પ્રસ્થો ઘૃતાત્સિદ્ધઃ પ્લીહપાણ્ડ્વર્તિશોફજિત્||૫૧|| ઇતિ દન્તીઘૃતમ્|

દન્તીત્યાદૌ દન્ત્યાઃ ક્વાથો ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણઃ સ્થાપ્યઃ; તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્ પ્રસ્થમાન એવાત્ર ક્વાથો ભવતિ| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “નિકુમ્ભકુડવાક્વાથે પ્રસ્થે તત્કલ્કસંયુતમ્| સર્પિઃપ્રસ્થં પચેત્ પ્લીહકામલાપાણ્ડુરોગનુત્” ઇતિ||૫૧||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

પુરાણસર્પિષઃ પ્રસ્થો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ| કામલાગુલ્મપાણ્ડ્વર્તિજ્વરમેહોદરાપહઃ||૫૨|| ઇતિ દ્રાક્ષાઘૃતમ્|

પુરાણેત્યાદૌ જલમનુક્તદ્રવત્વાદ્ભવતિ| દ્રાક્ષાપ્રસ્થાર્ધં તુ કલ્કઃ||૫૨||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

હરિદ્રાત્રિફલાનિમ્બબલામધુકસાધિતમ્| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ કામલાહરમુત્તમમ્||૫૩|| ઇતિ હરિદ્રાદિઘૃતમ્|

હરિદ્રેત્યાદૌ દ્રવાન્તરાભાવાત્ ક્ષીરમેવ ચતુર્ગુણમ્||૫૩||

Adhikarana 20 (54) · Śloka 55

ગોમૂત્રે દ્વિગુણે દાર્વ્યાઃ કલ્કાક્ષદ્વયસાધિતઃ| દાર્વ્યાઃ પઞ્ચપલક્વાથે કલ્કે કાલીયકે પરઃ||૫૪|| માહિષાત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થઃ પૂર્વઃ પૂર્વે પરે પરઃ|૫૫|

દાર્વ્યાઃ કલ્કાક્ષદ્વયસાધિતો માહિષસર્પિષઃ પ્રસ્થ ઇતિ યોજ્યમ્| દાર્વ્યાઃ પઞ્ચપલક્વાથે ઇત્યત્રાપિ પૂર્વઘૃતાનુસારાત્ પઞ્ચપલદાર્વીક્વાથોઽપિ ઘૃતાદ્દ્વિગુણ એવ કર્તવ્યઃ| કાલીયકકલ્કોઽપિ પૂર્વવદક્ષદ્વયમાન એવ| પૂર્વઃ પૂર્વે ઇતિ પૂર્વે પાણ્ડુરોગે, દાર્વીકલ્કગોમૂત્રસિદ્ધો ઘૃતપ્રસ્થઃ; પરે તુ કામલાખ્યે, પરઃ દાર્વીક્વાથકાલીયકલ્કસિદ્ધઃ; ‘દેયઃ’ ઇતિ શેષઃ||૫૪||-

Adhikarana 21 (55-69) · Śloka 69

સ્નેહૈરેભિરુપક્રમ્ય સ્નિગ્ધં મત્વા વિરેચયેત્||૫૫|| પયસા મૂત્રયુક્તેન બહુશઃ કેવલેન વા| દન્તીફલરસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિના શૃતમ્||૫૬|| દ્રાક્ષાઞ્જલિં મૃદિત્વા વા દદ્યાત્ પાણ્ડ્વામયાપહમ્| દ્વિશર્કરં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પલાર્ધં પૈત્તિકઃ પિબેત્||૫૭|| કફપાણ્ડુસ્તુ ગોમૂત્રક્લિન્નયુક્તાં હરીતકીમ્| આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય ચ||૫૮|| સત્ર્યૂષણં બિલ્વપત્રં પિબેન્ના કામલાપહમ્| દન્ત્યર્ધપલકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા||૫૯|| કામલી ત્રિવૃતાં વાઽપિ ત્રિફલાયા રસૈઃ પિબેત્| વિશાલાત્રિફલામુસ્તકુષ્ઠદારુકલિઙ્ગકાન્||૬૦|| કાર્ષિકાનર્ધકર્ષાંશાં કુર્યાદતિવિષાં તથા| કર્ષૌ મધુરસાયા દ્વૌ સર્વમેતત્ સુખામ્બુના||૬૧|| મૃદિતં તં રસં પૂતં પીત્વા લિહ્યાચ્ચ મધ્વનુ| કાસં શ્વાસં જ્વરં દાહં પાણ્ડુરોગમરોચકમ્||૬૨|| ગુલ્માનાહામવાતાંશ્ચ રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્| ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્||૬૩|| શીતં મધુયુતં પ્રાતઃ કામલાર્તઃ પિબેન્નરઃ| ક્ષીરમૂત્રં પિબેત્ પક્ષં ગવ્યં માહિષમેવ વા||૬૪|| પાણ્ડુર્ગોમૂત્રયુક્તં વા સપ્તાહં ત્રિફલારસમ્| તરુજાન્ જ્વલિતાન્મૂત્રે નિર્વાપ્યામૃદ્ય ચાઙ્કુરાન્||૬૫|| માતુલુઙ્ગસ્ય તત્ પૂતં પાણ્ડુશોથહરં પિબેત્| સ્વર્ણક્ષીરી ત્રિવૃચ્છ્યામે ભદ્રદારુ સનાગરમ્||૬૬|| ગોમૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટં મૂત્રે વા ક્વથિતં પિબેત્| ક્ષીરમેભિઃ શૃતં વાઽપિ પિબેદ્દોષાનુલોમનમ્||૬૭|| હરીતકીં પ્રયોગેણ ગોમૂત્રેણાથવા પિબેત્| જીર્ણે ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત રસેન મધુરેણ વા||૬૮|| સપ્તરાત્રં ગવાં મૂત્રે ભાવિતં વાઽપ્યયોરજઃ| પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થં પયસા પાયયેદ્ભિષક્||૬૯||

કાશ્મર્યં ગમ્ભારીફલમ્| શૃતમિતિ ફાણ્ટકષાયવિધિના પ્રક્ષિપ્તં, દ્રાક્ષાઞ્જલિં મૃદિત્વેત્યનેન સ્ફુટમેવ ફાણ્ટકષાયં દર્શયતિ| દ્વિશર્કરમિત્યાદૌ ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પલાર્ધં દ્વિશર્કરયુક્તં સત્ સાર્ધપલમાનં ભવતિ| ગોમૂત્રક્લિન્નયુક્તામિતિ ગોમૂત્રેણ ક્લિન્નાં કલ્કીકૃતાં તથા ગોમૂત્રેણ યુક્તામાલોડિતાં પિબેત્| અન્યે તુ આરગ્વધરસેન હરીતકીં પિબેદિતિ યોજયન્તિ, ઇક્ષ્વાદિરસેન સત્રિકટું બિલ્વપત્રં પિબેદિતિ યોજયન્તિ| આરગ્વધં સત્રિકટુકં વિદાર્યા આમલકસ્ય ચ રસેન પિબેદિત્યપરોઽર્થઃ| વિશાલેત્યાદૌ ફાણ્ટકષાયવદ્દ્રવ્યાત્ પલમાનાત્ ચતુષ્પલં દ્રવં વદન્તિ વૃદ્ધાઃ||૫૫-૬૯||

Adhikarana 22 (70-71) · Śloka 71

ત્ર્યૂષણત્રિફલામુસ્તવિડઙ્ગચિત્રકાઃ સમાઃ| નવાયોરજસો ભાગાસ્તચ્ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસર્પિષા||૭૦|| ભક્ષયેત્ પાણ્ડુહૃદ્રોગકુષ્ઠાર્શઃકામલાપહમ્| નવાયસમિદં ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતમ્||૭૧|| ઇતિ નવાયસચૂર્ણમ્|

નવાયોરજસો ભાગ ઇતિ એકભાગાપેક્ષયા નવગુણત્વમયોરજસઃ; તેન ત્ર્યૂષણાદીનાં મિલિતાનાં ચૂર્ણેન સમમયોરજઃ||૭૦-૭૧||

Adhikarana 23 (72-79) · Śloka 80

ગુડનાગરમણ્ડૂરતિલાંશાન્માનતઃ સમાન્| પિપ્પલીદ્વિગુણાં કુર્યાદ્ગુટિકાં પાણ્ડુરોગિણે||૭૨|| ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા મુસ્તં વિડઙ્ગં ચવ્યચિત્રકૌ| દાર્વીત્વઙ્માક્ષિકો ધાતુર્ગ્રન્થિકં દેવદારુ ચ||૭૩|| એતાન્ દ્વિપલિકાન્ભાગાંશ્ચૂર્ણં કુર્યાત્ પૃથક્ પૃથક્| મણ્ડૂરં દ્વિગુણં ચૂર્ણાચ્છુદ્ધમઞ્જનસન્નિભમ્||૭૪|| ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પક્ત્વા તસ્મિંસ્તત્ પ્રક્ષિપેત્તતઃ| ઉદુમ્બરસમાન્કૃત્વા વટકાંસ્તાન્ યથાગ્નિ ના||૭૫|| ઉપયુઞ્જીત તક્રેણ સાત્મ્યં જીર્ણે ચ ભોજનમ્| મણ્ડૂરવટકા હ્યેતે પ્રાણદાઃ પાણ્ડુરોગિણામ્||૭૬|| કુષ્ઠાન્યજીર્ણકં શોથમૂરુસ્તમ્ભં કફામયાન્| અર્શાંસિ કામલાં મેહં પ્લીહાનં શમયન્તિ ચ||૭૭|| ઇતિ મણ્ડૂરવટકાઃ| તાપ્યાદ્રિજતુરૂપ્યાયોમલાઃ પઞ્ચપલાઃ પૃથક્| ચિત્રકત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગૈઃ પલિકૈઃ સહ||૭૮|| શર્કરાષ્ટપલોન્મિશ્રાશ્ચૂર્ણિતા મધુનાઽઽપ્લુતાઃ| અભ્યસ્યાસ્ત્વક્ષમાત્રા હિ જીર્ણે હિતમિતાશિના||૭૯|| કુલત્થકાકમાચ્યાદિકપોતપરિહારિણા|૮૦|

મણ્ડૂરં પુરાણં લોહકિટ્ટમ્||૭૨-૭૯||-

Adhikarana 24 (80-86) · Śloka 86

ત્રિફલાયાસ્ત્રયો ભાગાસ્ત્રયસ્ત્રિકટુકસ્ય ચ||૮૦|| ભાગશ્ચિત્રકમૂલસ્ય વિડઙ્ગાનાં તથૈવ ચ| પઞ્ચાશ્મજતુનો ભાગાસ્તથા રૂપ્યમલસ્ય ચ||૮૧|| માક્ષિકસ્ય ચ શુદ્ધસ્ય લૌહસ્ય રજસસ્તથા| અષ્ટૌ ભાગાઃ સિતાયાશ્ચ તત્સર્વં સૂક્ષ્મચૂર્ણિતમ્||૮૨|| માક્ષિકેણાપ્લુતં સ્થાપ્યમાયસે ભાજને શુભે| ઉદુમ્બરસમાં માત્રાં તતઃ ખાદેદ્યથાગ્નિ ના||૮૩|| દિને દિને પ્રયુઞ્જીત જીર્ણે ભોજ્યં યથેપ્સિતમ્| વર્જયિત્વા કુલત્થાનિ કાકમાચીં કપોતકમ્||૮૪|| યોગરાજ ઇતિ ખ્યાતો યોગોઽયમમૃતોપમઃ| રસાયનમિદં શ્રેષ્ઠં સર્વરોગહરં શિવમ્||૮૫|| પાણ્ડુરોગં વિષં કાસં યક્ષ્માણં વિષમજ્વરમ્| કુષ્ઠાન્યજીર્ણકં મેહં શોષં શ્વાસમરોચકમ્||૮૬|| વિશેષાદ્ધન્ત્યપસ્મારં કામલાં ગુદજાનિ ચ| ઇતિ યોગરાજઃ|

ત્રિફલેત્યાદૌ રૌપ્યમલં રૂપ્યસ્ય યત્ કિટ્ટં ભવતિ તજ્જ્ઞેયમ્| માક્ષિકસ્યેતિ માક્ષિકધાતોઃ| અશ્મજત્વાદીનાં ચતુર્ણાં પઞ્ચભાગાઃ પ્રત્યેકં; કિંવા પઞ્ચાશ્મજતુનો ભાગાઃ, તથા રૂપ્યમલસ્ય ચેતિ રૂપ્યમલસ્યેતિ શિલાજતુવિશેષણં; તેન રૂપ્યમલરૂપં યદુક્તં શિલાજતુ “રાજતં કટુકં” (ચિ.અ.૧,પા.૩) ઇત્યાદિના, તદિહ ગૃહ્યતે||૮૦-૮૬||-

Adhikarana 25 (87-99) · Śloka 99

કૌટજત્રિફલાનિમ્બપટોલઘનનાગરૈઃ||૮૭|| ભાવિતાનિ દશાહાનિ રસૈર્દ્વિત્રિગુણાનિ વા| શિલાજતુપલાન્યષ્ટૌ તાવતી સિતશર્કરા||૮૮|| ત્વક્ક્ષીરી પિપ્પલી ધાત્રી કર્કટાખ્યા પલોન્મિતા| નિદિગ્ધ્યાઃ ફલમૂલાભ્યાં પલં યુક્ત્યા ત્રિગન્ધકમ્| ચૂર્ણિતં મધુનઃ કુર્યાત્ ત્રિપલેનાક્ષિકાન્ ગુડાન્| દાડિમામ્બુપયઃપક્ષિરસતોયસુરાસવાન્||૯૦|| તાન્ ભક્ષયિત્વાઽનુપિબેન્નિરન્નો ભુક્ત એવ વા| પાણ્ડુકુષ્ઠજ્વરપ્લીહતમકાર્શોભગન્દરાન્||૯૧|| પૂતિહૃચ્છુક્રમૂત્રાગ્નિદોષશોષગરોદરાન્ | કાસાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્શોથગુલ્મગલામયાન્||૯૨|| તે ચ સર્વવ્રણાન્ હન્યુઃ સર્વરોગહરાઃ શિવાઃ| ઇતિ શિલાજતુવટકાઃ| પુનર્નવા ત્રિવૃદ્વ્યોષવિડઙ્ગં દારુ ચિત્રકમ્||૯૩|| કુષ્ઠં હરિદ્રે ત્રિફલા દન્તી ચવ્યં કલિઙ્ગકાઃ| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મુસ્તં ચેતિ પલોન્મિતમ્||૯૪|| મણ્ડૂરં દ્વિગુણં ચૂર્ણાદ્ગોમૂત્રે દ્વ્યાઢકે પચેત્| કોલવદ્ગુટિકાઃ કૃત્વા તક્રેણાલોડ્ય ના પિબેત્||૯૫|| તાઃ પાણ્ડુરોગાન્ પ્લીહાનમર્શાંસિ વિષમજ્વરમ્| શ્વયથું ગ્રહણીદોષં હન્યુઃ કુષ્ઠં ક્રિમીંસ્તથા||૯૬|| ઇતિ પુનર્નવામણ્ડૂરમ્| દાર્વીત્વક્ ત્રિફલા વ્યોષં વિડઙ્ગમયસો રજઃ| મધુસર્પિર્યુતં લિહ્યાત્ કામલાપાણ્ડુરોગવાન્||૯૭|| તુલ્યા અયોરજઃપથ્યાહરિદ્રાઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| ચૂર્ણિતાઃ કામલી લિહ્યાદ્ગુડક્ષૌદ્રેણ વાઽભયાઃ||૯૮|| ત્રિફલા દ્વે હરિદ્રે ચ કટુરોહિણ્યયોરજઃ| ચૂર્ણિતં ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં સ લેહઃ કામલાપહઃ||૯૯||

ભાવિતાનીત્યાદિ| દ્વિગુણત્રિગુણદશાહાનિ ભાવિતાનિ| રસૈરિતિ કૌટજાદિક્વાથૈઃ| કૌટજં કુટજફલમ્| અત્ર ભાવના શિલાજતૂક્તેનૈવ વિધિના કર્તવ્યા; ક્વાથ્યક્વાથમાને ચ તન્ત્રાન્તરં- “તુલ્યં ગિરિજેન જલે ચતુર્ગુણે ભાવનૌષધં ક્વાથ્યમ્| તત્ક્વાથે પાદાંશે પૂતોષ્ણે પ્રક્ષિપેદ્ગિરિજમ્|| તત્સમરસતાં યાતં સંશુષ્કં પ્રક્ષિપેદ્રસે ભૂયઃ” ઇતિ; એવં ચાન્યત્રાપિ ભાવનાવિધૌ ક્વાથ્યક્કાથમાનૌ જ્ઞેયૌ| ફલમૂલાભ્યાં પલમિતિ મિલિત્વા પલમ્| યુક્ત્યા ત્રિગન્ધકમિતિ યાવતા ત્રિગન્ધેન સાધુગન્ધો ભવતિ તાવન્માત્રં ત્રિગન્ધં જ્ઞેયં; ત્રિગન્ધં ચ પત્રત્વગેલા ઉચ્યન્તે, “ત્રિગન્ધં તુ સમાખ્યાતં ત્વગેલાપત્રકૈઃ સમૈઃ| તદેવ તુ સમાખ્યાતં ચાતુર્જાતં સકેસરમ્” ઇતિ| પૂત્યાદિભિર્દોષશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે||૮૭-૯૯||

Adhikarana 26 (100-101) · Śloka 101

દ્વિપલાંશાં તુગાક્ષીરીં નાગરં મધુયષ્ટિકામ્| પ્રાસ્થિકીં પિપ્પલીં દ્રાક્ષાં શર્કરાર્ધતુલાં શુભામ્||૧૦૦|| ધાત્રીફલરસદ્રોણે ચૂર્ણિતં લેહવત્ પચેત્| શીતં મધુપ્રસ્થયુતં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ||૧૦૧|| હન્ત્યેષ કામલાં પિત્તં પાણ્ડું કાસં હલીમકમ્| ઇતિ ધાત્ર્યવલેહઃ|

દ્વિપલાંશામિત્યાદૌ દ્રાક્ષા પ્રાસ્થિકી| ધાત્રીફલરસઃ ધાત્રીસ્વરસઃ||૧૦૦-૧૦૧||-

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા ચવ્યં ચિત્રકો દેવદારુ ચ||૧૦૨|| વિડઙ્ગાન્યથ મુસ્તં ચ વત્સકં ચેતિ ચૂર્ણયેત્| મણ્ડૂરતુલ્યં તચ્ચૂર્ણં ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પચેત્||૧૦૩|| શનૈઃ સિદ્ધાસ્તથા શીતાઃ કાર્યાઃ કર્ષસમા ગુડાઃ| યથાગ્નિ ભક્ષણીયાસ્તે પ્લીહપાણ્ડ્વામયાપહાઃ||૧૦૪|| ગ્રહણ્યર્શોનુદશ્ચૈવ તક્રવાટ્યાશિનઃ સ્મૃતાઃ| ઇતિ મણ્ડૂરવટકાઃ|

ત્ર્યૂષણાદીનામષ્ટાવિંશતિપલાનિ, મણ્ડૂરં ચ દ્વિગુણં, સમુદિતં ચૂર્ણં ચતુરધિકાશીતિપલમાનં ભવતિ| પૃથગિતિ પાઠાન્મણ્ડૂરચૂર્ણમેવ પૃથઙ્મૂત્રે પક્તવ્યં, તસ્મિન્ સિધ્યતિ ત્ર્યૂષણાદીનાં ચૂર્ણં પ્રક્ષેપ્યમ્| શુદ્ધમિતિપદેન મણ્ડૂરસ્ય ધ્માપનગોમૂત્રનિર્વાપણાદિના શુદ્ધિં દર્શયતિ| કેચિત્તુ ગોમૂત્રમષ્ટગુણં પ્રત્યાસન્નમણ્ડૂરાદેવ વદન્તિ; અયમેવ પક્ષઃ સાધુ પ્રતિભાતિ||૧૦૨-૧૦૪||-

Adhikarana 28 (105-110) · Śloka 110

મઞ્જિષ્ઠા રજની દ્રાક્ષા બલામૂલાન્યયોરજઃ||૧૦૫|| લોધ્રં ચૈતેષુ ગૌડઃ સ્યાદરિષ્ટઃ પાણ્ડુરોગિણામ્| ઇતિ ગૌડોઽરિષ્ટઃ| બીજકાત્ષોડશપલં ત્રિફલાયાશ્ચ વિંશતિઃ||૧૦૬|| દ્રાક્ષાયાઃ પઞ્ચ લાક્ષાયાઃ સપ્ત દ્રોણે જલસ્ય તત્| સાધ્યં પાદાવશેષે તુ પૂતશેષે સમાવપેત્||૧૦૭|| શર્કરાયાસ્તુલાં પ્રસ્થં માક્ષિકસ્ય ચ કાર્ષિકમ્| વ્યોષં વ્યાઘ્રનખોશીરં ક્રમુકં સૈલવાલુકમ્||૧૦૮|| મધુકં કુષ્ઠમિત્યેતચ્ચૂર્ણિતં ઘૃતભાજને| યવેષુ દશરાત્રં તદ્ગ્રીષ્મે દ્વિઃ શિશિરે સ્થિતમ્||૧૦૯|| પિબેત્તદ્ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃશોથગુલ્મનુત્| મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીમેહકામલાસન્નિપાતજિત્||૧૧૦|| બીજકારિષ્ટ ઇત્યેષ આત્રેયેણ પ્રકીર્તિતઃ| ઇતિ બીજકારિષ્ટઃ|

બીજકાત્ ષોડશપલમિત્યત્ર કેચિત્ ‘દ્વિર્બીજકપલાન્યષ્ટૌ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| બીજકઃ અસનઃ| વ્યાઘ્રનખઃ નખીભેદ એવ| દ્વિઃ શિશિરે ઇતિ વિંશતિરાત્રસ્થિતમ્||૧૦૫-૧૧૦||-

Adhikarana 29 (111-113) · Śloka 113

ધાત્રીફલસહસ્રે દ્વે પીડયિત્વા રસં તુ તમ્||૧૧૧|| ક્ષૌદ્રાષ્ટાંશેન સંયુક્તં કૃષ્ણાર્ધકુડવેન ચ| શર્કરાર્ધતુલોન્મિશ્રં પક્ષં સ્નિગ્ધઘટે સ્થિતમ્||૧૧૨|| પ્રપિબેન્માત્રયા પ્રાતર્જીર્ણે હિતમિતાશનઃ| કામલાપાણ્ડુહૃદ્રોગવાતાસૃગ્વિષમજ્વરાન્||૧૧૩|| કાસહિક્કારુચિશ્વાસાંશ્ચૈષોઽરિષ્ટઃ પ્રણાશયેત્| ઇતિ ધાત્ર્યરિષ્ટઃ|

ધાત્રીત્યાદૌ ધાત્રીફલસહસ્રદ્વયસ્ય સ્વરસ એવ ગ્રાહ્યઃ||૧૧૧-૧૧૩||-

Adhikarana 30 (114) · Śloka 115

સ્થિરાદિભિઃ શૃતં તોયં પાનાહારે પ્રશસ્યતે||૧૧૪|| પાણ્ડૂનાં, કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકીરસઃ|૧૧૫|

કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકીરસઃ પાનાહારે પ્રશસ્યત ઇત્યર્થઃ||૧૧૪||-

Adhikarana 31 (115-116) · Śloka 117

પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થમિતિ પ્રોક્તં મહર્ષિણા||૧૧૫|| વિકલ્પ્યમેતદ્ભિષજા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ| વાતિકે સ્નેહભૂયિષ્ઠં, પૈત્તિકે તિક્તશીતલમ્||૧૧૬|| શ્લૈષ્મિકે કટુતિક્તોષ્ણં , વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે|૧૧૭|

વિકલ્પ્યમિત્યનેનોક્તં વિકલ્પવિધિમાહ- વાતિકે ઇત્યાદિ||૧૧૫-૧૧૬||-

Adhikarana 32 (117-122) · Śloka 123

નિપાતયેચ્છરીરાત્તુ મૃત્તિકાં ભક્ષિતાં ભિષક્||૧૧૭|| યુક્તિજ્ઞઃ શોધનૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રસમીક્ષ્ય બલાબલમ્| શુદ્ધકાયસ્ય સર્પીંષિ બલાધાનાનિ યોજયેત્||૧૧૮|| વ્યોષં બિલ્વં હરિદ્રે દ્વે ત્રિફલા દ્વે પુનર્નવે| મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ||૧૧૯|| વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ગી ચ સક્ષીરૈસ્તૈઃ સમૈર્ઘૃતમ્| સાધયિત્વા પિબેદ્યુક્ત્યા નરો મૃદ્દોષપીડિતઃ||૧૨૦|| તદ્વત્ કેશરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષારશાદ્વલૈઃ| મૃદ્ભક્ષણાદાતુરસ્ય લૌલ્યાદવિનિવર્તિનઃ||૧૨૧|| દ્વેષ્યાર્થં ભાવિતાં કામં દદ્યાત્તદ્દોષનાશનૈઃ| વિઙ્ગૈલાતિવિષયા નિમ્બપત્રેણ પાઠયા||૧૨૨|| વાર્તાકૈઃ કટુરોહિણ્યા કૌટજૈર્મૂર્વયાઽપિ વા|૧૨૩|

નિપાતયેદિત્યાદિના મૃજ્જપાણ્ડુરોગચિકિત્સામાહ| શાદ્વલં દૂર્વા| મૃદ્ભક્ષણાદવિનિવર્તિનઃ સક્તસ્યેત્યર્થઃ| ભાવિતામિતિ તદ્દોષનાશનૈર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કૃતામ્| મૂર્વયાઽપિ વેત્યન્તો ગ્રન્થઃ પૂર્વેણ સમ્બધ્યતે||૧૧૭-૧૨૨||-

Adhikarana 33 (123) · Śloka 124

યથાદોષં પ્રકુર્વીત ભૈષજ્યં પાણ્ડુરોગિણામ્||૧૨૩|| ક્રિયાવિશેષ એષોઽસ્ય મતો હેતુવિશેષતઃ|૧૨૪|

પાણ્ડુરોગોક્તં દોષવિશેષચિકિત્સિતં મૃજ્જેઽપ્યતિદિશતિ- યથાદોષમિત્યાદિ| એષ ઇતિ મૃજ્જે પાણ્ડુરોગે પ્રોક્તઃ||૧૨૩||-

Adhikarana 34 (124-127) · Śloka 128

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ વર્ચઃ સૃજતિ કામલી||૧૨૪|| શ્લેષ્મણા રુદ્ધમાર્ગં તત્ પિત્તં કફહરૈર્જયેત્| રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામૈર્વેગનિગ્રહૈઃ||૧૨૫|| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુઃ સ્થાનાત્ પિત્તં ક્ષિપેદ્બલી| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્ શ્વેતવર્ચાસ્તદા નરઃ||૧૨૬|| ભવેત્ સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ| દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપાર્શ્વાર્તિહિક્કાશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ||૧૨૭|| ક્રમેણાલ્પેઽનુસજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે|૧૨૮|

તિલપિષ્ટનિભમિત્યાદિના શાખાશ્રયકામલાચિકિત્સિતં લક્ષણપૂર્વકમાહ| શ્લેષ્મણા રુદ્ધમાર્ગમિતિ કોષ્ઠસ્થેન શ્લેષ્મણા શાખાશ્રયિ પિત્તં કામલાજનકં રુદ્ધમાર્ગં કોષ્ઠગમનાર્થં નિષિદ્ધમાર્ગમિતિ યાવત્| એતદેવ રૂક્ષેત્યાદિના વિસ્તરેણાહ| શ્વેતવર્ચા ઇતિ કોષ્ઠસ્થપિત્તસ્ય મલરઞ્જકસ્ય બહિર્નિર્ગમાદ્વૃદ્ધેન શ્લેષ્મણા શ્વેતવર્ચા ભવતિ| ક્રમેણેતિ જ્વરાન્તૈરનુષજ્જતે| અલ્પે પિત્તે શાખાશ્રિતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૨૪-૧૨૭||-

Adhikarana 35 (128-129) · Śloka 130

બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં રૂક્ષામ્લૈઃ કટુકૈ રસૈઃ||૧૨૮|| શુષ્કમૂલકકૌલત્થૈર્યૂષૈશ્ચાન્નાનિ ભોજયેત્| માતુલુઙ્ગરસં ક્ષૌદ્રપિપ્પલીમરિચાન્વિતમ્||૧૨૯|| સનાગરં પિબેત્ પિત્તં તથાઽસ્યૈતિ સ્વમાશયમ્|૧૩૦|

બર્હીત્યાદિના કફહરં પિત્તવૃદ્ધિકરં ચ સમં ચિકિત્સિતં પ્રાહ, યતઃ શાખાશ્રયદોષસ્ય વૃદ્ધિઃ કોષ્ઠાનયનાર્થમ્; ઉક્તં હિ- “વૃદ્ધ્યાઽભિષ્યન્દનાત્ પાકાત્ સ્રોતોમુખવિશોધનાત્| શાખાં મુક્ત્વા મલાઃ કોષ્ઠં યાન્તિ વાયોશ્ચ નિગ્રહાત્” (સૂ.અ.૨૮) ઇતિ||૧૨૮-૧૨૯||-

Adhikarana 36 (130-131) · Śloka 132

કટુતીક્ષ્ણોષ્ણલવણૈર્ભૃશામ્લૈશ્ચાપ્યુપક્રમઃ||૧૩૦|| આપિત્તરાગાચ્છકૃતો વાયોશ્ચાપ્રશમાદ્ભવેત્| સ્વસ્થાનમાગતે પિત્તે પુરીષે પિત્તરઞ્જિતે||૧૩૧|| નિવૃત્તોપદ્રવસ્ય સ્યાત્ પૂર્વઃ કામલિકો વિધિઃ|૧૩૨|

આપિત્તરાગાચ્છકૃત ઇતિ યાવત્ કોષ્ઠમાર્ગસ્થો મલો ન રઞ્જતે તાવત્ પિત્તવર્ધનમ્| પૂર્વ ઇતિ પૂર્વોક્તઃ| કામલિકો વિધિરિતિ કોષ્ઠાશ્રયિકામલાચિકિત્સિતં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૧૩૦-૧૩૧||-

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 134

યદા તુ પાણ્ડોર્વર્ણઃ સ્યાદ્ધરિતશ્યાવપીતકઃ||૧૩૨|| બલોત્સાહક્ષયસ્તન્દ્રા મન્દ્રાગ્નિત્વં મૃદુજ્વરઃ| સ્ત્રીષ્વહર્ષોઽઙ્ગમર્દશ્ચ શ્વાસસ્તૃષ્ણાઽરુચિર્ભ્રમઃ||૧૩૩|| હલીમકં તદા તસ્ય વિદ્યાદનિલપિત્તતઃ|૧૩૪|

યદેત્યાદિના હલીમકમાહ| અયમેવ તન્ત્રાન્તરે લાઘવસઞ્જ્ઞયા અલસસઞ્જ્ઞયા ચોચ્યતે| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “જ્વરાઙ્ગમર્દભ્રમદાહતન્દ્રાક્ષયાન્વિતો લાઘવકોઽલસશ્ચ| તં વાતપિત્તાદ્ધરિપીતનીલં હલીમકં કેચિદુદાહરન્તિ” (સુ.ઉ.અ.૪૪) ઇતિ| યચ્ચાપિ તત્ર ભિન્નવર્ચસ્ત્વં સા ચાપિ કામલાવસ્થૈવ ન પૃથગ્રોગઃ| ઉક્તં હિ તન્ત્રાન્તરે- “સન્તાપો ભિન્નવર્ચસ્ત્વં બહિરન્તે ચ પીનતા| પાણ્ડુતા નેત્રરાગશ્ચ પાનકીલક્ષણં મતમ્” ઇતિ||૧૩૨-૧૩૩||-

Adhikarana 38 (134-137) · Śloka 138

ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતં માહિષં ઘૃતમ્||૧૩૪|| સ પિબેત્ત્રિવૃતાં સ્નિગ્ધો રસેનામલકસ્ય તુ| વિરિક્તો મધુરપ્રાયં ભજેત્ પિત્તાનિલાપહમ્||૧૩૫|| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ| યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્||૧૩૬|| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાઽગ્નિવૃદ્ધયે| કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્||૧૩૭|| પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથાદોષં યથાબલમ્|૧૩૮|

ગુડૂચીત્યાદિના હલીમકચિકિત્સામાહ| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તમિતિ ‘દ્વિપલાંશાં તુગાક્ષીરી’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમિહૈવ| યાપનાબસ્તયઃ સિદ્ધિસ્થાને પ્રોક્તાઃ| કાસિકં ચાભયાલેહમિતિ અગસ્ત્યહરીતકીમ્||૧૩૪-૧૩૭||-

Adhikarana 39 (138-139) · Śloka 139

તત્ર શ્લોકૌ- પાણ્ડોઃ પઞ્ચવિધસ્યોક્તં હેતુલક્ષણભેષજમ્||૧૩૮|| કામલા દ્વિવિધા તેષાં સાધ્યાસાધ્યત્વમેવ ચ| તેષાં વિકલ્પો યશ્ચાન્યો મહાવ્યાધિર્હલીમકઃ| તસ્ય ચોક્તં સમાસેન વ્યઞ્જનં સચિકિત્સિતમ્||૧૩૯||

પાણ્ડોઃ પશ્ચવિધસ્યેત્યાદિના સઙ્ગ્રહમાહ| સ ચ વ્યક્ત એવ||૧૩૮-૧૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||