22. pāṇḍurōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

પાણ્ડુરોગાઃ સ્મૃતાઃ પઞ્ચ વાતપિત્તકફૈસ્ત્રયઃ| ચતુર્થઃ સન્નિપાતેન પઞ્ચમો ભક્ષણાન્મૃદઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

દોષાઃ પિત્તપ્રધાનાસ્તુ યસ્ય કુપ્યન્તિ ધાતુષુ| શૈથિલ્યં તસ્ય ધાતૂનાં ગૌરવં ચોપજાયતે||૪|| તતો વર્ણબલસ્નેહા યે ચાન્યેઽપ્યોજસો ગુણાઃ| વ્રજન્તિ ક્ષયમત્યર્થં દોષદૂષ્યપ્રદૂષણાત્||૫|| સોઽલ્પરક્તોઽલ્પમેદસ્કો નિઃસારઃ શિથિલેન્દ્રિયઃ| વૈવર્ણ્યં ભજતે, તસ્ય હેતું શૃણુ સલક્ષણમ્||૬||

Adhikarana 4 (7-11) · Śloka 12

ક્ષારામ્લલવણાત્યુષ્ણવિરુદ્ધાસાત્મ્યભોજનાત્| નિષ્પાવમાષપિણ્યાકતિલતૈલનિષેવણાત્||૭|| વિદગ્ધેઽન્ને દિવાસ્વપ્નાદ્વ્યાયામાન્મૈથુનાત્તથા| પ્રતિકર્મર્તુવૈષમ્યાદ્વેગાનાં ચ વિધારણાત્||૮|| કામચિન્તાભયક્રોધશોકોપહતચેતસઃ| સમુદીર્ણં યદા પિત્તં હૃદયે સમવસ્થિતમ્||૯|| વાયુના બલિના ક્ષિપ્તં સમ્પ્રાપ્ય ધમનીર્દશ| પ્રપન્નં કેવલં દેહં ત્વઙ્માંસાન્તરમાશ્રિતમ્||૧૦|| પ્રદૂષ્ય કફવાતાસૃક્ત્વઙ્માંસાનિ કરોતિ તત્| પાણ્ડુહારિદ્રહરિતાન્ વર્ણાન્ બહુવિધાંસ્ત્વચિ||૧૧|| સ પાણ્ડુરોગ ઇત્યુક્તઃ ...|૧૨|

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

... તસ્ય લિઙ્ગં ભવિષ્યતઃ| હૃદયસ્પન્દનં રૌક્ષ્યં સ્વેદાભાવઃ શ્રમસ્તથા||૧૨||

Adhikarana 6 (13-16) · Śloka 16

સમ્ભૂતેઽસ્મિન્ ભવેત્ સર્વઃ કર્ણક્ષ્વેડી હતાનલઃ| દુર્બલઃ સદનોઽન્નદ્વિટ્ શ્રમભ્રમનિપીડિતઃ||૧૩|| ગાત્રશૂલજ્વરશ્વાસગૌરવારુચિમાન્નરઃ| મૃદિતૈરિવ ગાત્રૈશ્ચ પીડિતોન્મથિતૈરિવ||૧૪|| શૂનાક્ષિકૂટો હરિતઃ શીર્ણલોમા હતપ્રભઃ| કોપનઃ શિશિરદ્વેષી નિદ્રાલુઃ ષ્ઠીવનોઽલ્પવાક્||૧૫|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટકટ્યૂરુપાદરુક્સદનાનિ ચ| ભવન્ત્યારોહણાયાસૈર્વિશેષશ્ચાસ્ય વક્ષ્યતે||૧૬||

Adhikarana 7 (17-18) · Śloka 18

આહારૈરુપચારૈશ્ચ વાતલૈઃ કુપિતોઽનિલઃ| જનયેત્કૃષ્ણપાણ્ડુત્વં તથા રૂક્ષારુણાઙ્ગતામ્||૧૭|| અઙ્ગમર્દં રુજં તોદં કમ્પં પાર્શ્વશિરોરુજમ્| વર્ચઃશોષાસ્યવૈરસ્યશોફાનાહબલક્ષયાન્||૧૮||

Adhikarana 8 (19-22) · Śloka 22

પિત્તલસ્યાચિતં પિત્તં યથોક્તૈઃ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ| દૂષયિત્વા તુ રક્તાદીન્ પાણ્ડુરોગાય કલ્પતે||૧૯|| સ પીતો હરિતાભો વા જ્વરદાહસમન્વિતઃ| તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપિપાસાર્તઃ પીતમૂત્રશકૃન્નરઃ||૨૦|| સ્વેદનઃ શીતકામશ્ચ ન ચાન્નમભિનન્દતિ| કટુકાસ્યો ન ચાસ્યોષ્ણમુપશેતેઽમ્લમેવ ચ||૨૧|| ઉદ્ગારોઽમ્લો વિદાહશ્ચ વિદગ્ધેઽન્નેઽસ્ય જાયતે| દૌર્ગન્ધ્યં ભિન્નવર્ચસ્ત્વં દૌર્બલ્યં તમ એવ ચ||૨૨||

Adhikarana 9 (23-25) · Śloka 25

વિવૃદ્ધઃ શ્લેષ્મલૈઃ શ્લેષ્મા પાણ્ડુરોગં સ પૂર્વવત્| કરોતિ ગૌરવં તન્દ્રા છર્દિં શ્વેતાવભાસતામ્||૨૩|| પ્રસેકં લોમહર્ષં ચ સાદં મૂર્ચ્છાં ભ્રમં ક્લમમ્| શ્વાસં કાસં તથાઽઽલસ્યમરુચિં વાક્સ્વરગ્રહમ્||૨૪|| શુક્લમૂત્રાક્ષિવર્ચસ્ત્વં કટુરૂક્ષોષ્ણકામતામ્| શ્વયથું મધુરાસ્યત્વમિતિ પાણ્ડ્વામયઃ કફાત્||૨૫||

Adhikarana 10 (26) · Śloka 26

સર્વાન્નસેવિનઃ સર્વે દુષ્ટા દોષાસ્ત્રિદોષજમ્| ત્રિદોષલિઙ્ગં કુર્વન્તિ પાણ્ડુરોગં સુદુઃસહમ્||૨૬||

Adhikarana 11 (27-30) · Śloka 30

મૃત્તિકાદનશીલસ્ય કુપ્યત્યન્યતમો મલઃ| કષાયા મારુતં, પિત્તમૂષરા, મધુરા કફમ્||૨૭|| કોપયેન્મૃદ્રસાદીંશ્ચ રૌક્ષ્યાદ્ભુક્તં વિરૂક્ષયેત્ | પૂરયત્યવિપક્વૈવ સ્રોતાંસિ નિરુણદ્ધિ ચ||૨૮|| ઇન્દ્રિયાણાં બલં હત્વા તેજો વીર્યૌજસી તથા| પાણ્ડુરોગં કરોત્યાશુ બલવર્ણાગ્નિનાશનમ્||૨૯|| શૂનગણ્ડાક્ષિકૂટભ્રૂઃ શૂનપાન્નાભિમેહનઃ| ક્રિમિકોષ્ઠોઽતિસાર્યેત મલં સાસૃક્ કફાન્વિતમ્||૩૦||

Adhikarana 12 (31-33) · Śloka 33

પાણ્ડુરોગશ્ચિરોત્પન્નઃ ખરીભૂતો ન સિધ્યતિ| કાલપ્રકર્ષાચ્છૂનો ના યશ્ચ પીતાનિ પશ્યતિ||૩૧|| બદ્ધાલ્પવિટ્કં સકફં હરિતં યોઽતિસાર્યતે| દીનઃ શ્વેતાતિદિગ્ધાઙ્ગશ્છર્દિમૂર્ચ્છાતૃષાર્દિતઃ||૩૨|| સ નાસ્ત્યસૃક્ક્ષયાદ્યશ્ચ પાણ્ડુઃ શ્વેતત્વમાપ્નુયાત્| ઇતિ પઞ્ચવિધસ્યોક્તં પાણ્ડુરોગસ્ય લક્ષણમ્||૩૩||

Adhikarana 13 (34-38) · Śloka 39

પાણ્ડુરોગી તુ યોઽત્યર્થં પિત્તલાનિ નિષેવતે| તસ્ય પિત્તમસૃગ્માંસં દગ્ધ્વા રોગાય કલ્પતે||૩૪|| હારિદ્રનેત્રઃ સ ભૃશં હારિદ્રત્વઙ્નખાનનઃ| રક્તપીતશકૃન્મૂત્રો ભેકવર્ણો હતેન્દ્રિયઃ||૩૫|| દાહાવિપાકદૌર્બલ્યસદનારુચિકર્ષિતઃ| કામલા બહુપિત્તૈષા કોષ્ઠશાખાશ્રયા મતા||૩૬|| કાલાન્તરાત્ ખરીભૂતા કૃચ્છ્રા સ્યાત્ કુમ્ભકામલા| કૃષ્ણપીતશકૃન્મૂત્રો ભૃશં શૂનશ્ચ માનવઃ||૩૭|| સરક્તાક્ષિમુખચ્છર્દિવિણ્મૂત્રો યશ્ચ તામ્યતિ| દાહારુચિતૃષાનાહતન્દ્રામોહસમન્વિતઃ||૩૮|| નષ્ટાગ્નિસઞ્જ્ઞઃ ક્ષિપ્રં હિ કામલાવાન્ વિપદ્યતે|૩૯|

Adhikarana 14 (39-43) · Śloka 43

સાધ્યાનામિતરેષાં તુ પ્રવક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમ્||૩૯|| તત્ર પાણ્ડ્વામયી સ્નિગ્ધસ્તીક્ષ્ણૈરૂર્ધ્વાનુલોમિકૈઃ| સંશોધ્યો મૃદુભિસ્તિક્તૈઃ કામલી તુ વિરેચનૈઃ||૪૦|| તાભ્યાં સંશુદ્ધકોષ્ઠાભ્યાં પથ્યાન્યન્નાનિ દાપયેત્| શાલીન્ સયવગોધૂમાન્ પુરાણાન્ યૂષસંહિતાન્||૪૧|| મુદ્ગાઢકીમસૂરૈશ્ચ જાઙ્ગલૈશ્ચ રસૈર્હિતૈઃ| યથાદોષં વિશિષ્ટં ચ તયોર્ભૈષજ્યમાચરેત્||૪૨|| પઞ્ચગવ્યં મહાતિક્તં કલ્યાણકમથાપિ વા| સ્નેહનાર્થં ઘૃતં દદ્યાત્ કામલાપાણ્ડુરોગિણે||૪૩||

Adhikarana 15 (44-49) · Śloka 49

દાડિમાત્ કુડવો ધાન્યાત્ કુડવાર્ધં પલં પલમ્| ચિત્રકાચ્છૃઙ્ગવેરાચ્ચ પિપ્પલ્યષ્ટમિકા તથા||૪૪|| તૈઃ કલ્કૈર્વિંશતિપલં ઘૃતસ્ય સલિલાઢકે| સિદ્ધં હૃત્પાણ્ડુગુલ્માર્શઃપ્લીહવાતકફાર્તિનુત્||૪૫|| દીપનં શ્વાસકાસઘ્નં મૂઢવાતે ચ શસ્યતે| દુઃખપ્રસવિનીનાં ચ વન્ધ્યાનાં ચૈવ ગર્ભદમ્||૪૬|| ઇતિ દાડિમાદ્યં ઘૃતમ્| કટુકા રોહિણી મુસ્તં હરિદ્રે વત્સકાત્ પલમ્| પટોલં ચન્દનં મૂર્વા ત્રાયમાણા દુરાલભા||૪૭|| કૃષ્ણા પર્પટકો નિમ્બો ભૂનિમ્બો દેવદારુ ચ| તૈઃ કાર્ષિકૈર્ઘૃતપ્રસ્થઃ સિદ્ધઃ ક્ષીરચતુર્ગુણઃ||૪૮|| રક્તપિત્તં જ્વરં દાહં શ્વયથું સ ભગન્દરમ્| અર્શાંસ્યસૃગ્દરં ચૈવ હન્તિ વિસ્ફોટકાંસ્તથા||૪૯|| ઇતિ કટુકાદ્યં ઘૃતમ્|

Adhikarana 16 (50) · Śloka 50

પથ્યાશતરસે પથ્યાવૃન્તાર્ધશતકલ્કવાન્| પ્રસ્થઃ સિદ્ધો ઘૃતાત્ પેયઃ સ પાણ્ડ્વામયગુલ્મનુત્||૫૦|| ઇતિ પથ્યાઘૃતમ્|

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

દન્ત્યાશ્ચતુષ્પલરસે પિષ્ટૈર્દન્તીશલાટુભિઃ| તદ્વત્પ્રસ્થો ઘૃતાત્સિદ્ધઃ પ્લીહપાણ્ડ્વર્તિશોફજિત્||૫૧|| ઇતિ દન્તીઘૃતમ્|

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

પુરાણસર્પિષઃ પ્રસ્થો દ્રાક્ષાર્ધપ્રસ્થસાધિતઃ| કામલાગુલ્મપાણ્ડ્વર્તિજ્વરમેહોદરાપહઃ||૫૨|| ઇતિ દ્રાક્ષાઘૃતમ્|

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

હરિદ્રાત્રિફલાનિમ્બબલામધુકસાધિતમ્| સક્ષીરં માહિષં સર્પિઃ કામલાહરમુત્તમમ્||૫૩|| ઇતિ હરિદ્રાદિઘૃતમ્|

Adhikarana 20 (54) · Śloka 55

ગોમૂત્રે દ્વિગુણે દાર્વ્યાઃ કલ્કાક્ષદ્વયસાધિતઃ| દાર્વ્યાઃ પઞ્ચપલક્વાથે કલ્કે કાલીયકે પરઃ||૫૪|| માહિષાત્ સર્પિષઃ પ્રસ્થઃ પૂર્વઃ પૂર્વે પરે પરઃ|૫૫|

Adhikarana 21 (55-69) · Śloka 69

સ્નેહૈરેભિરુપક્રમ્ય સ્નિગ્ધં મત્વા વિરેચયેત્||૫૫|| પયસા મૂત્રયુક્તેન બહુશઃ કેવલેન વા| દન્તીફલરસે કોષ્ણે કાશ્મર્યાઞ્જલિના શૃતમ્||૫૬|| દ્રાક્ષાઞ્જલિં મૃદિત્વા વા દદ્યાત્ પાણ્ડ્વામયાપહમ્| દ્વિશર્કરં ત્રિવૃચ્ચૂર્ણં પલાર્ધં પૈત્તિકઃ પિબેત્||૫૭|| કફપાણ્ડુસ્તુ ગોમૂત્રક્લિન્નયુક્તાં હરીતકીમ્| આરગ્વધં રસેનેક્ષોર્વિદાર્યામલકસ્ય ચ||૫૮|| સત્ર્યૂષણં બિલ્વપત્રં પિબેન્ના કામલાપહમ્| દન્ત્યર્ધપલકલ્કં વા દ્વિગુડં શીતવારિણા||૫૯|| કામલી ત્રિવૃતાં વાઽપિ ત્રિફલાયા રસૈઃ પિબેત્| વિશાલાત્રિફલામુસ્તકુષ્ઠદારુકલિઙ્ગકાન્||૬૦|| કાર્ષિકાનર્ધકર્ષાંશાં કુર્યાદતિવિષાં તથા| કર્ષૌ મધુરસાયા દ્વૌ સર્વમેતત્ સુખામ્બુના||૬૧|| મૃદિતં તં રસં પૂતં પીત્વા લિહ્યાચ્ચ મધ્વનુ| કાસં શ્વાસં જ્વરં દાહં પાણ્ડુરોગમરોચકમ્||૬૨|| ગુલ્માનાહામવાતાંશ્ચ રક્તપિત્તં ચ નાશયેત્| ત્રિફલાયા ગુડૂચ્યા વા દાર્વ્યા નિમ્બસ્ય વા રસમ્||૬૩|| શીતં મધુયુતં પ્રાતઃ કામલાર્તઃ પિબેન્નરઃ| ક્ષીરમૂત્રં પિબેત્ પક્ષં ગવ્યં માહિષમેવ વા||૬૪|| પાણ્ડુર્ગોમૂત્રયુક્તં વા સપ્તાહં ત્રિફલારસમ્| તરુજાન્ જ્વલિતાન્મૂત્રે નિર્વાપ્યામૃદ્ય ચાઙ્કુરાન્||૬૫|| માતુલુઙ્ગસ્ય તત્ પૂતં પાણ્ડુશોથહરં પિબેત્| સ્વર્ણક્ષીરી ત્રિવૃચ્છ્યામે ભદ્રદારુ સનાગરમ્||૬૬|| ગોમૂત્રાઞ્જલિના પિષ્ટં મૂત્રે વા ક્વથિતં પિબેત્| ક્ષીરમેભિઃ શૃતં વાઽપિ પિબેદ્દોષાનુલોમનમ્||૬૭|| હરીતકીં પ્રયોગેણ ગોમૂત્રેણાથવા પિબેત્| જીર્ણે ક્ષીરેણ ભુઞ્જીત રસેન મધુરેણ વા||૬૮|| સપ્તરાત્રં ગવાં મૂત્રે ભાવિતં વાઽપ્યયોરજઃ| પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થં પયસા પાયયેદ્ભિષક્||૬૯||

Adhikarana 22 (70-71) · Śloka 71

ત્ર્યૂષણત્રિફલામુસ્તવિડઙ્ગચિત્રકાઃ સમાઃ| નવાયોરજસો ભાગાસ્તચ્ચૂર્ણં ક્ષૌદ્રસર્પિષા||૭૦|| ભક્ષયેત્ પાણ્ડુહૃદ્રોગકુષ્ઠાર્શઃકામલાપહમ્| નવાયસમિદં ચૂર્ણં કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતમ્||૭૧|| ઇતિ નવાયસચૂર્ણમ્|

Adhikarana 23 (72-79) · Śloka 80

ગુડનાગરમણ્ડૂરતિલાંશાન્માનતઃ સમાન્| પિપ્પલીદ્વિગુણાં કુર્યાદ્ગુટિકાં પાણ્ડુરોગિણે||૭૨|| ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા મુસ્તં વિડઙ્ગં ચવ્યચિત્રકૌ| દાર્વીત્વઙ્માક્ષિકો ધાતુર્ગ્રન્થિકં દેવદારુ ચ||૭૩|| એતાન્ દ્વિપલિકાન્ભાગાંશ્ચૂર્ણં કુર્યાત્ પૃથક્ પૃથક્| મણ્ડૂરં દ્વિગુણં ચૂર્ણાચ્છુદ્ધમઞ્જનસન્નિભમ્||૭૪|| ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પક્ત્વા તસ્મિંસ્તત્ પ્રક્ષિપેત્તતઃ| ઉદુમ્બરસમાન્કૃત્વા વટકાંસ્તાન્ યથાગ્નિ ના||૭૫|| ઉપયુઞ્જીત તક્રેણ સાત્મ્યં જીર્ણે ચ ભોજનમ્| મણ્ડૂરવટકા હ્યેતે પ્રાણદાઃ પાણ્ડુરોગિણામ્||૭૬|| કુષ્ઠાન્યજીર્ણકં શોથમૂરુસ્તમ્ભં કફામયાન્| અર્શાંસિ કામલાં મેહં પ્લીહાનં શમયન્તિ ચ||૭૭|| ઇતિ મણ્ડૂરવટકાઃ| તાપ્યાદ્રિજતુરૂપ્યાયોમલાઃ પઞ્ચપલાઃ પૃથક્| ચિત્રકત્રિફલાવ્યોષવિડઙ્ગૈઃ પલિકૈઃ સહ||૭૮|| શર્કરાષ્ટપલોન્મિશ્રાશ્ચૂર્ણિતા મધુનાઽઽપ્લુતાઃ| અભ્યસ્યાસ્ત્વક્ષમાત્રા હિ જીર્ણે હિતમિતાશિના||૭૯|| કુલત્થકાકમાચ્યાદિકપોતપરિહારિણા|૮૦|

Adhikarana 24 (80-86) · Śloka 86

ત્રિફલાયાસ્ત્રયો ભાગાસ્ત્રયસ્ત્રિકટુકસ્ય ચ||૮૦|| ભાગશ્ચિત્રકમૂલસ્ય વિડઙ્ગાનાં તથૈવ ચ| પઞ્ચાશ્મજતુનો ભાગાસ્તથા રૂપ્યમલસ્ય ચ||૮૧|| માક્ષિકસ્ય ચ શુદ્ધસ્ય લૌહસ્ય રજસસ્તથા| અષ્ટૌ ભાગાઃ સિતાયાશ્ચ તત્સર્વં સૂક્ષ્મચૂર્ણિતમ્||૮૨|| માક્ષિકેણાપ્લુતં સ્થાપ્યમાયસે ભાજને શુભે| ઉદુમ્બરસમાં માત્રાં તતઃ ખાદેદ્યથાગ્નિ ના||૮૩|| દિને દિને પ્રયુઞ્જીત જીર્ણે ભોજ્યં યથેપ્સિતમ્| વર્જયિત્વા કુલત્થાનિ કાકમાચીં કપોતકમ્||૮૪|| યોગરાજ ઇતિ ખ્યાતો યોગોઽયમમૃતોપમઃ| રસાયનમિદં શ્રેષ્ઠં સર્વરોગહરં શિવમ્||૮૫|| પાણ્ડુરોગં વિષં કાસં યક્ષ્માણં વિષમજ્વરમ્| કુષ્ઠાન્યજીર્ણકં મેહં શોષં શ્વાસમરોચકમ્||૮૬|| વિશેષાદ્ધન્ત્યપસ્મારં કામલાં ગુદજાનિ ચ| ઇતિ યોગરાજઃ|

Adhikarana 25 (87-99) · Śloka 99

કૌટજત્રિફલાનિમ્બપટોલઘનનાગરૈઃ||૮૭|| ભાવિતાનિ દશાહાનિ રસૈર્દ્વિત્રિગુણાનિ વા| શિલાજતુપલાન્યષ્ટૌ તાવતી સિતશર્કરા||૮૮|| ત્વક્ક્ષીરી પિપ્પલી ધાત્રી કર્કટાખ્યા પલોન્મિતા| નિદિગ્ધ્યાઃ ફલમૂલાભ્યાં પલં યુક્ત્યા ત્રિગન્ધકમ્| ચૂર્ણિતં મધુનઃ કુર્યાત્ ત્રિપલેનાક્ષિકાન્ ગુડાન્| દાડિમામ્બુપયઃપક્ષિરસતોયસુરાસવાન્||૯૦|| તાન્ ભક્ષયિત્વાઽનુપિબેન્નિરન્નો ભુક્ત એવ વા| પાણ્ડુકુષ્ઠજ્વરપ્લીહતમકાર્શોભગન્દરાન્||૯૧|| પૂતિહૃચ્છુક્રમૂત્રાગ્નિદોષશોષગરોદરાન્ | કાસાસૃગ્દરપિત્તાસૃક્શોથગુલ્મગલામયાન્||૯૨|| તે ચ સર્વવ્રણાન્ હન્યુઃ સર્વરોગહરાઃ શિવાઃ| ઇતિ શિલાજતુવટકાઃ| પુનર્નવા ત્રિવૃદ્વ્યોષવિડઙ્ગં દારુ ચિત્રકમ્||૯૩|| કુષ્ઠં હરિદ્રે ત્રિફલા દન્તી ચવ્યં કલિઙ્ગકાઃ| પિપ્પલી પિપ્પલીમૂલં મુસ્તં ચેતિ પલોન્મિતમ્||૯૪|| મણ્ડૂરં દ્વિગુણં ચૂર્ણાદ્ગોમૂત્રે દ્વ્યાઢકે પચેત્| કોલવદ્ગુટિકાઃ કૃત્વા તક્રેણાલોડ્ય ના પિબેત્||૯૫|| તાઃ પાણ્ડુરોગાન્ પ્લીહાનમર્શાંસિ વિષમજ્વરમ્| શ્વયથું ગ્રહણીદોષં હન્યુઃ કુષ્ઠં ક્રિમીંસ્તથા||૯૬|| ઇતિ પુનર્નવામણ્ડૂરમ્| દાર્વીત્વક્ ત્રિફલા વ્યોષં વિડઙ્ગમયસો રજઃ| મધુસર્પિર્યુતં લિહ્યાત્ કામલાપાણ્ડુરોગવાન્||૯૭|| તુલ્યા અયોરજઃપથ્યાહરિદ્રાઃ ક્ષૌદ્રસર્પિષા| ચૂર્ણિતાઃ કામલી લિહ્યાદ્ગુડક્ષૌદ્રેણ વાઽભયાઃ||૯૮|| ત્રિફલા દ્વે હરિદ્રે ચ કટુરોહિણ્યયોરજઃ| ચૂર્ણિતં ક્ષૌદ્રસર્પિર્ભ્યાં સ લેહઃ કામલાપહઃ||૯૯||

Adhikarana 26 (100-101) · Śloka 101

દ્વિપલાંશાં તુગાક્ષીરીં નાગરં મધુયષ્ટિકામ્| પ્રાસ્થિકીં પિપ્પલીં દ્રાક્ષાં શર્કરાર્ધતુલાં શુભામ્||૧૦૦|| ધાત્રીફલરસદ્રોણે ચૂર્ણિતં લેહવત્ પચેત્| શીતં મધુપ્રસ્થયુતં લિહ્યાત્ પાણિતલં તતઃ||૧૦૧|| હન્ત્યેષ કામલાં પિત્તં પાણ્ડું કાસં હલીમકમ્| ઇતિ ધાત્ર્યવલેહઃ|

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

ત્ર્યૂષણં ત્રિફલા ચવ્યં ચિત્રકો દેવદારુ ચ||૧૦૨|| વિડઙ્ગાન્યથ મુસ્તં ચ વત્સકં ચેતિ ચૂર્ણયેત્| મણ્ડૂરતુલ્યં તચ્ચૂર્ણં ગોમૂત્રેઽષ્ટગુણે પચેત્||૧૦૩|| શનૈઃ સિદ્ધાસ્તથા શીતાઃ કાર્યાઃ કર્ષસમા ગુડાઃ| યથાગ્નિ ભક્ષણીયાસ્તે પ્લીહપાણ્ડ્વામયાપહાઃ||૧૦૪|| ગ્રહણ્યર્શોનુદશ્ચૈવ તક્રવાટ્યાશિનઃ સ્મૃતાઃ| ઇતિ મણ્ડૂરવટકાઃ|

Adhikarana 28 (105-110) · Śloka 110

મઞ્જિષ્ઠા રજની દ્રાક્ષા બલામૂલાન્યયોરજઃ||૧૦૫|| લોધ્રં ચૈતેષુ ગૌડઃ સ્યાદરિષ્ટઃ પાણ્ડુરોગિણામ્| ઇતિ ગૌડોઽરિષ્ટઃ| બીજકાત્ષોડશપલં ત્રિફલાયાશ્ચ વિંશતિઃ||૧૦૬|| દ્રાક્ષાયાઃ પઞ્ચ લાક્ષાયાઃ સપ્ત દ્રોણે જલસ્ય તત્| સાધ્યં પાદાવશેષે તુ પૂતશેષે સમાવપેત્||૧૦૭|| શર્કરાયાસ્તુલાં પ્રસ્થં માક્ષિકસ્ય ચ કાર્ષિકમ્| વ્યોષં વ્યાઘ્રનખોશીરં ક્રમુકં સૈલવાલુકમ્||૧૦૮|| મધુકં કુષ્ઠમિત્યેતચ્ચૂર્ણિતં ઘૃતભાજને| યવેષુ દશરાત્રં તદ્ગ્રીષ્મે દ્વિઃ શિશિરે સ્થિતમ્||૧૦૯|| પિબેત્તદ્ગ્રહણીપાણ્ડુરોગાર્શઃશોથગુલ્મનુત્| મૂત્રકૃચ્છ્રાશ્મરીમેહકામલાસન્નિપાતજિત્||૧૧૦|| બીજકારિષ્ટ ઇત્યેષ આત્રેયેણ પ્રકીર્તિતઃ| ઇતિ બીજકારિષ્ટઃ|

Adhikarana 29 (111-113) · Śloka 113

ધાત્રીફલસહસ્રે દ્વે પીડયિત્વા રસં તુ તમ્||૧૧૧|| ક્ષૌદ્રાષ્ટાંશેન સંયુક્તં કૃષ્ણાર્ધકુડવેન ચ| શર્કરાર્ધતુલોન્મિશ્રં પક્ષં સ્નિગ્ધઘટે સ્થિતમ્||૧૧૨|| પ્રપિબેન્માત્રયા પ્રાતર્જીર્ણે હિતમિતાશનઃ| કામલાપાણ્ડુહૃદ્રોગવાતાસૃગ્વિષમજ્વરાન્||૧૧૩|| કાસહિક્કારુચિશ્વાસાંશ્ચૈષોઽરિષ્ટઃ પ્રણાશયેત્| ઇતિ ધાત્ર્યરિષ્ટઃ|

Adhikarana 30 (114) · Śloka 115

સ્થિરાદિભિઃ શૃતં તોયં પાનાહારે પ્રશસ્યતે||૧૧૪|| પાણ્ડૂનાં, કામલાર્તાનાં મૃદ્વીકામલકીરસઃ|૧૧૫|

Adhikarana 31 (115-116) · Śloka 117

પાણ્ડુરોગપ્રશાન્ત્યર્થમિતિ પ્રોક્તં મહર્ષિણા||૧૧૫|| વિકલ્પ્યમેતદ્ભિષજા પૃથગ્દોષબલં પ્રતિ| વાતિકે સ્નેહભૂયિષ્ઠં, પૈત્તિકે તિક્તશીતલમ્||૧૧૬|| શ્લૈષ્મિકે કટુતિક્તોષ્ણં , વિમિશ્રં સાન્નિપાતિકે|૧૧૭|

Adhikarana 32 (117-122) · Śloka 123

નિપાતયેચ્છરીરાત્તુ મૃત્તિકાં ભક્ષિતાં ભિષક્||૧૧૭|| યુક્તિજ્ઞઃ શોધનૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ પ્રસમીક્ષ્ય બલાબલમ્| શુદ્ધકાયસ્ય સર્પીંષિ બલાધાનાનિ યોજયેત્||૧૧૮|| વ્યોષં બિલ્વં હરિદ્રે દ્વે ત્રિફલા દ્વે પુનર્નવે| મુસ્તાન્યયોરજઃ પાઠા વિડઙ્ગં દેવદારુ ચ||૧૧૯|| વૃશ્ચિકાલી ચ ભાર્ગી ચ સક્ષીરૈસ્તૈઃ સમૈર્ઘૃતમ્| સાધયિત્વા પિબેદ્યુક્ત્યા નરો મૃદ્દોષપીડિતઃ||૧૨૦|| તદ્વત્ કેશરયષ્ટ્યાહ્વપિપ્પલીક્ષારશાદ્વલૈઃ| મૃદ્ભક્ષણાદાતુરસ્ય લૌલ્યાદવિનિવર્તિનઃ||૧૨૧|| દ્વેષ્યાર્થં ભાવિતાં કામં દદ્યાત્તદ્દોષનાશનૈઃ| વિઙ્ગૈલાતિવિષયા નિમ્બપત્રેણ પાઠયા||૧૨૨|| વાર્તાકૈઃ કટુરોહિણ્યા કૌટજૈર્મૂર્વયાઽપિ વા|૧૨૩|

Adhikarana 33 (123) · Śloka 124

યથાદોષં પ્રકુર્વીત ભૈષજ્યં પાણ્ડુરોગિણામ્||૧૨૩|| ક્રિયાવિશેષ એષોઽસ્ય મતો હેતુવિશેષતઃ|૧૨૪|

Adhikarana 34 (124-127) · Śloka 128

તિલપિષ્ટનિભં યસ્તુ વર્ચઃ સૃજતિ કામલી||૧૨૪|| શ્લેષ્મણા રુદ્ધમાર્ગં તત્ પિત્તં કફહરૈર્જયેત્| રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામૈર્વેગનિગ્રહૈઃ||૧૨૫|| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુઃ સ્થાનાત્ પિત્તં ક્ષિપેદ્બલી| હારિદ્રનેત્રમૂત્રત્વક્ શ્વેતવર્ચાસ્તદા નરઃ||૧૨૬|| ભવેત્ સાટોપવિષ્ટમ્ભો ગુરુણા હૃદયેન ચ| દૌર્બલ્યાલ્પાગ્નિપાર્શ્વાર્તિહિક્કાશ્વાસારુચિજ્વરૈઃ||૧૨૭|| ક્રમેણાલ્પેઽનુસજ્યેત પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે|૧૨૮|

Adhikarana 35 (128-129) · Śloka 130

બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં રૂક્ષામ્લૈઃ કટુકૈ રસૈઃ||૧૨૮|| શુષ્કમૂલકકૌલત્થૈર્યૂષૈશ્ચાન્નાનિ ભોજયેત્| માતુલુઙ્ગરસં ક્ષૌદ્રપિપ્પલીમરિચાન્વિતમ્||૧૨૯|| સનાગરં પિબેત્ પિત્તં તથાઽસ્યૈતિ સ્વમાશયમ્|૧૩૦|

Adhikarana 36 (130-131) · Śloka 132

કટુતીક્ષ્ણોષ્ણલવણૈર્ભૃશામ્લૈશ્ચાપ્યુપક્રમઃ||૧૩૦|| આપિત્તરાગાચ્છકૃતો વાયોશ્ચાપ્રશમાદ્ભવેત્| સ્વસ્થાનમાગતે પિત્તે પુરીષે પિત્તરઞ્જિતે||૧૩૧|| નિવૃત્તોપદ્રવસ્ય સ્યાત્ પૂર્વઃ કામલિકો વિધિઃ|૧૩૨|

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 134

યદા તુ પાણ્ડોર્વર્ણઃ સ્યાદ્ધરિતશ્યાવપીતકઃ||૧૩૨|| બલોત્સાહક્ષયસ્તન્દ્રા મન્દ્રાગ્નિત્વં મૃદુજ્વરઃ| સ્ત્રીષ્વહર્ષોઽઙ્ગમર્દશ્ચ શ્વાસસ્તૃષ્ણાઽરુચિર્ભ્રમઃ||૧૩૩|| હલીમકં તદા તસ્ય વિદ્યાદનિલપિત્તતઃ|૧૩૪|

Adhikarana 38 (134-137) · Śloka 138

ગુડૂચીસ્વરસક્ષીરસાધિતં માહિષં ઘૃતમ્||૧૩૪|| સ પિબેત્ત્રિવૃતાં સ્નિગ્ધો રસેનામલકસ્ય તુ| વિરિક્તો મધુરપ્રાયં ભજેત્ પિત્તાનિલાપહમ્||૧૩૫|| દ્રાક્ષાલેહં ચ પૂર્વોક્તં સર્પીંષિ મધુરાણિ ચ| યાપનાન્ ક્ષીરબસ્તીંશ્ચ શીલયેત્સાનુવાસનાન્||૧૩૬|| માર્દ્વીકારિષ્ટયોગાંશ્ચ પિબેદ્યુક્ત્યાઽગ્નિવૃદ્ધયે| કાસિકં ચાભયાલેહં પિપ્પલીં મધુકં બલામ્||૧૩૭|| પયસા ચ પ્રયુઞ્જીત યથાદોષં યથાબલમ્|૧૩૮|

Adhikarana 39 (138-139) · Śloka 139

તત્ર શ્લોકૌ- પાણ્ડોઃ પઞ્ચવિધસ્યોક્તં હેતુલક્ષણભેષજમ્||૧૩૮|| કામલા દ્વિવિધા તેષાં સાધ્યાસાધ્યત્વમેવ ચ| તેષાં વિકલ્પો યશ્ચાન્યો મહાવ્યાધિર્હલીમકઃ| તસ્ય ચોક્તં સમાસેન વ્યઞ્જનં સચિકિત્સિતમ્||૧૩૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતં નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ||૧૬||