Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातः पाण्डुरोगचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതേ ക്രിയാമാണേ തീക്ഷ്ണാദിനാ പിത്തജനനാദ്ഗ്രഹണീചികിത്സിതാനന്തരം പിത്തപ്രധാനപാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതമുച്യതേ| പാണ്ഡുനാ വക്ഷ്യമാണഹരിതാദിവര്ണേഭ്യഃ പ്രധാനേന വര്ണേനോപലക്ഷിതോ രോഗഃ പാണ്ഡുരോഗഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “സര്വേഷു ചൈതേഷു ഹി പാണ്ഡുഭാവോ യതോऽധികോऽതഃ ഖലു പാണ്ഡുരോഗഃ” (സു.ഉ.അ.൪൪) ഇതി| കാമലാ-ഹലീമകാദിചികിത്സാ ച പാണ്ഡുരോഗഭേദത്വാദേവ തേഷാമിഹ വക്തവ്യാ; കിംവാ ‘പാണ്ഡുരോഗാദീനാം ചികിത്സിതം പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതമ്’ ഇതി പരിഗ്രഹാത് കാമലാദിചികിത്സിതമപി പ്രതിജ്ഞാതമേവ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
പാണ്ഡുരോഗാഃ സ്മൃതാഃ പഞ്ച വാതപിത്തകഫൈസ്ത്രയഃ|
ചതുര്ഥഃ സന്നിപാതേന പഞ്ചമോ ഭക്ഷണാന്മൃദഃ||൩||
View original
पाण्डुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः|
चतुर्थः सन्निपातेन पञ्चमो भक्षणान्मृदः||३||
ത്രിശോഥീയേ യദ്യപി പാണ്ഡുരോഗഃ പഞ്ചസങ്ഖ്യാക ഉക്തസ്തഥാऽപീഹ പുനസ്തദനുവാദേന സുശ്രുതോക്തചതുഃസങ്ഖ്യാത്വം നിഷേധയതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “പാണ്ഡ്വാമയോऽഷ്ടാര്ധവിധഃ പ്രദിഷ്ടഃ പൃഥക്സമസ്തൈര്യുഗപഞ്ച ദോഷൈഃ” (സു.ഉ.അ.൪൪) ഇതി| തത്ര ഹി മൃദ്ഭക്ഷണജഃ സന്നിപാതജേ ഏവാവരുദ്ധഃ||൩||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
ദോഷാഃ പിത്തപ്രധാനാസ്തു യസ്യ കുപ്യന്തി ധാതുഷു|
ശൈഥില്യം തസ്യ ധാതൂനാം ഗൌരവം ചോപജായതേ||൪||
തതോ വര്ണബലസ്നേഹാ യേ ചാന്യേऽപ്യോജസോ ഗുണാഃ|
വ്രജന്തി ക്ഷയമത്യര്ഥം ദോഷദൂഷ്യപ്രദൂഷണാത്||൫||
സോऽല്പരക്തോऽല്പമേദസ്കോ നിഃസാരഃ ശിഥിലേന്ദ്രിയഃ|
വൈവര്ണ്യം ഭജതേ, തസ്യ ഹേതും ശൃണു സലക്ഷണമ്||൬||
View original
दोषाः पित्तप्रधानास्तु यस्य कुप्यन्ति धातुषु|
शैथिल्यं तस्य धातूनां गौरवं चोपजायते||४||
ततो वर्णबलस्नेहा ये चान्येऽप्योजसो गुणाः|
व्रजन्ति क्षयमत्यर्थं दोषदूष्यप्रदूषणात्||५||
सोऽल्परक्तोऽल्पमेदस्को निःसारः शिथिलेन्द्रियः|
वैवर्ण्यं भजते, तस्य हेतुं शृणु सलक्षणम्||६||
ദോഷാ ഇത്യാദിനാ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ| പിത്തം പ്രധാനം യയോസ്തേ പിത്തപ്രധാനാഃ; ബഹുവചനം ച വ്യക്തിബഹുത്വാപേക്ഷയാ, നതു പാരമാര്ഥികമ്| ഗൌരവം ക്രിയാസ്വസാമര്ഥ്യാത്; ഗൌരവം പാണ്ഡുരോഗിണോ നിഃസാരധാതുത്വാദിതി ബ്രുവതേ| ഓജസോ ഗുണാ ഇതി ഓജസോ രക്തധാതുരൂപസ്യ യേ ഗുണാഃ; കിംവാ ഓജസ ഏവ യേ ദശഗുണാഃ ക്ഷീരസമാനാ ഉക്താസ്തേ ജ്ഞേയാഃ| ഓജസഃ ക്ഷയേനൈവ സ്നേഹക്ഷയേ ലബ്ധേ പുനഃ സ്നേഹക്ഷയാഭിധാനം വിശേഷക്ഷയാഭിധാനാര്ഥമ്| ദോഷൈര്ദൂഷ്യാണാം പ്രകൃഷ്ടാദ്ദൂഷണാദിതി ദോഷദൂഷ്യപ്രദൂഷണാത്| നിഃസാരഃ അപഗതധാതുസാരഃ; “അഷ്ടൌ സാരാഃ” (വി.അ.൮) ഇത്യാദിനാ പ്രോക്തസാരവിരഹിത ഇത്യര്ഥഃ| ശിഥിലേന്ദ്രിയഃ ദുര്ബലേന്ദ്രിയഃ| സ ഇതി പുമാന്| യദ്യപി രക്തപിത്തയോരേകയോനിത്വാത് പിത്തേനേഹ രക്തവൃദ്ധിര്ഭാവ്യാ, തഥാऽപീഹ രക്തക്ഷയോ രക്തപോഷകരസസ്യ പിത്തേന ക്ഷപണാദ് രക്തപോഷകസാരഭാഗാനുത്പാദാച്ച| യദ്യപി പിത്തം തേജോരൂപതയാ വര്ണകരമിഹോച്യതേ, യദുക്തം- “തേജോധാതുരപ്യുദകാന്തരീക്ഷധാതുപ്രായോऽവദാതവര്ണകരഃ” (ശാ.അ.൮) ഇതി, തഥാऽപി വികൃതത്വാത് പിത്തമിഹ വികൃതവര്ണകൃദേവ ഭവതി||൪-൬||
Adhikarana 4 (7-11) · Śloka 12
ക്ഷാരാമ്ലലവണാത്യുഷ്ണവിരുദ്ധാസാത്മ്യഭോജനാത്|
നിഷ്പാവമാഷപിണ്യാകതിലതൈലനിഷേവണാത്||൭||
വിദഗ്ധേऽന്നേ ദിവാസ്വപ്നാദ്വ്യായാമാന്മൈഥുനാത്തഥാ|
പ്രതികര്മര്തുവൈഷമ്യാദ്വേഗാനാം ച വിധാരണാത്||൮||
കാമചിന്താഭയക്രോധശോകോപഹതചേതസഃ|
സമുദീര്ണം യദാ പിത്തം ഹൃദയേ സമവസ്ഥിതമ്||൯||
വായുനാ ബലിനാ ക്ഷിപ്തം സമ്പ്രാപ്യ ധമനീര്ദശ|
പ്രപന്നം കേവലം ദേഹം ത്വങ്മാംസാന്തരമാശ്രിതമ്||൧൦||
പ്രദൂഷ്യ കഫവാതാസൃക്ത്വങ്മാംസാനി കരോതി തത്|
പാണ്ഡുഹാരിദ്രഹരിതാന് വര്ണാന് ബഹുവിധാംസ്ത്വചി||൧൧||
സ പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യുക്തഃ ...|൧൨|
View original
क्षाराम्ललवणात्युष्णविरुद्धासात्म्यभोजनात्|
निष्पावमाषपिण्याकतिलतैलनिषेवणात्||७||
विदग्धेऽन्ने दिवास्वप्नाद्व्यायामान्मैथुनात्तथा|
प्रतिकर्मर्तुवैषम्याद्वेगानां च विधारणात्||८||
कामचिन्ताभयक्रोधशोकोपहतचेतसः|
समुदीर्णं यदा पित्तं हृदये समवस्थितम्||९||
वायुना बलिना क्षिप्तं सम्प्राप्य धमनीर्दश|
प्रपन्नं केवलं देहं त्वङ्मांसान्तरमाश्रितम्||१०||
प्रदूष्य कफवातासृक्त्वङ्मांसानि करोति तत्|
पाण्डुहारिद्रहरितान् वर्णान् बहुविधांस्त्वचि||११||
स पाण्डुरोग इत्युक्तः ...|१२|
ക്ഷാരേത്യാദിനാ സമാനം ഹേതുമാഹ| നിഷ്പാവഃ ശിമ്ബഃ| വ്യായാമമൈഥുനേ വിദഗ്ധേऽന്നേ ഏവ ക്രിയമാണേ രോഗഹേതുനീ| പ്രതികര്മണാം വമനാദീനാമൃതൂനാം ച വൈഷമ്യം പ്രതികര്മര്തുവൈഷമ്യമ്| ധമനീര്ദശ ഇതി ഹൃദയാശ്രിതാ ദശ ധമനീഃ| കേവലമിതി കൃത്സ്നമ്| ‘പ്രദൂഷ്യ കഫവാതാസൃക്’ ഇതി പാഠേ വിക്ഷിപ്തസ്യ വായോഃ പിത്തേന ദൂഷണം, യദാ തു ‘കഫപിത്താസൃക്’ ഇതി പാഠസ്തദാ പിത്തേന ഹൃദയസ്ഥേന സ്ഥാനാന്തരസ്ഥസ്യ പിത്തസ്യ ദുഷ്ടിര്ജേയാ| സമുദീര്ണമിത്യാദിനാ ചേയം സമ്പ്രാപ്തിഃ പൂര്വോക്തസാമാന്യസമ്പ്രാപ്തേരേവ പ്രപഞ്ചഃ||൭-൧൧||-
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
... തസ്യ ലിങ്ഗം ഭവിഷ്യതഃ|
ഹൃദയസ്പന്ദനം രൌക്ഷ്യം സ്വേദാഭാവഃ ശ്രമസ്തഥാ||൧൨||
View original
... तस्य लिङ्गं भविष्यतः|
हृदयस्पन्दनं रौक्ष्यं स्वेदाभावः श्रमस्तथा||१२||
തസ്യേത്യാദിനാ പൂര്വരൂപമാഹ| ‘സ്വേദാബാധഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൨||
Adhikarana 6 (13-16) · Śloka 16
സമ്ഭൂതേऽസ്മിന് ഭവേത് സര്വഃ കര്ണക്ഷ്വേഡീ ഹതാനലഃ|
ദുര്ബലഃ സദനോऽന്നദ്വിട് ശ്രമഭ്രമനിപീഡിതഃ||൧൩||
ഗാത്രശൂലജ്വരശ്വാസഗൌരവാരുചിമാന്നരഃ|
മൃദിതൈരിവ ഗാത്രൈശ്ച പീഡിതോന്മഥിതൈരിവ||൧൪||
ശൂനാക്ഷികൂടോ ഹരിതഃ ശീര്ണലോമാ ഹതപ്രഭഃ|
കോപനഃ ശിശിരദ്വേഷീ നിദ്രാലുഃ ഷ്ഠീവനോऽല്പവാക്||൧൫||
പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടകട്യൂരുപാദരുക്സദനാനി ച|
ഭവന്ത്യാരോഹണായാസൈര്വിശേഷശ്ചാസ്യ വക്ഷ്യതേ||൧൬||
View original
सम्भूतेऽस्मिन् भवेत् सर्वः कर्णक्ष्वेडी हतानलः|
दुर्बलः सदनोऽन्नद्विट् श्रमभ्रमनिपीडितः||१३||
गात्रशूलज्वरश्वासगौरवारुचिमान्नरः|
मृदितैरिव गात्रैश्च पीडितोन्मथितैरिव||१४||
शूनाक्षिकूटो हरितः शीर्णलोमा हतप्रभः|
कोपनः शिशिरद्वेषी निद्रालुः ष्ठीवनोऽल्पवाक्||१५||
पिण्डिकोद्वेष्टकट्यूरुपादरुक्सदनानि च|
भवन्त्यारोहणायासैर्विशेषश्चास्य वक्ष्यते||१६||
സമ്ഭൂതേऽസ്മിന്നിതി ഉത്പന്നേ പാണ്ഡുരോഗേ| കര്ണക്ഷ്വേഡീത്യാദി സാമാന്യം ലക്ഷണം; കര്ണക്ഷ്വേഡീ കര്ണനാദവാന്| അന്നദ്വിഡിത്യനേന അന്നാഗ്രഹ ഉച്യതേ, അരുചിമാനിത്യനേന പ്രാര്ഥിതാന്നഭക്ഷണാസാമര്ഥ്യമുച്യതേ| ശിശിരദ്വേഷീതി ശീതദ്വേഷീ; ശിശിരദ്വേഷിതാ ച പിത്തരോഗേऽപ്യസ്മിന് രോഗമഹിമ്നാ ഭവതി| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം പിണ്ഡികാപീഡാ| ആരോഹണേനായാസൈരിതി കേചിദ്വിഭാഗം വര്ണയന്തി| വിശേഷശ്ചാസ്യ വക്ഷ്യതേ ഇതി പാണ്ഡുരോഗസ്യ വാതജത്വാദിവിശേഷഗതോ ഹേതുലിങ്ഗവിശേഷോ വക്ഷ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൧൩-൧൬||
Adhikarana 7 (17-18) · Śloka 18
ആഹാരൈരുപചാരൈശ്ച വാതലൈഃ കുപിതോऽനിലഃ|
ജനയേത്കൃഷ്ണപാണ്ഡുത്വം തഥാ രൂക്ഷാരുണാങ്ഗതാമ്||൧൭||
അങ്ഗമര്ദം രുജം തോദം കമ്പം പാര്ശ്വശിരോരുജമ്|
വര്ചഃശോഷാസ്യവൈരസ്യശോഫാനാഹബലക്ഷയാന്||൧൮||
View original
आहारैरुपचारैश्च वातलैः कुपितोऽनिलः|
जनयेत्कृष्णपाण्डुत्वं तथा रूक्षारुणाङ्गताम्||१७||
अङ्गमर्दं रुजं तोदं कम्पं पार्श्वशिरोरुजम्|
वर्चःशोषास्यवैरस्यशोफानाहबलक्षयान्||१८||
ആഹാരൈരിത്യാദിനാ വാതജസ്യ ഹേതുലക്ഷണേ പ്രാഹ| സാമാന്യലക്ഷണാനി സര്വത്ര ഭവന്തി, വിശേഷലക്ഷണൈസ്തു വിശേഷാവഗതിഃ||൧൭-൧൮||
Adhikarana 8 (19-22) · Śloka 22
പിത്തലസ്യാചിതം പിത്തം യഥോക്തൈഃ സ്വൈഃ പ്രകോപണൈഃ|
ദൂഷയിത്വാ തു രക്താദീന് പാണ്ഡുരോഗായ കല്പതേ||൧൯||
സ പീതോ ഹരിതാഭോ വാ ജ്വരദാഹസമന്വിതഃ|
തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപിപാസാര്തഃ പീതമൂത്രശകൃന്നരഃ||൨൦||
സ്വേദനഃ ശീതകാമശ്ച ന ചാന്നമഭിനന്ദതി|
കടുകാസ്യോ ന ചാസ്യോഷ്ണമുപശേതേऽമ്ലമേവ ച||൨൧||
ഉദ്ഗാരോऽമ്ലോ വിദാഹശ്ച വിദഗ്ധേऽന്നേऽസ്യ ജായതേ|
ദൌര്ഗന്ധ്യം ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം ദൌര്ബല്യം തമ ഏവ ച||൨൨||
View original
पित्तलस्याचितं पित्तं यथोक्तैः स्वैः प्रकोपणैः|
दूषयित्वा तु रक्तादीन् पाण्डुरोगाय कल्पते||१९||
स पीतो हरिताभो वा ज्वरदाहसमन्वितः|
तृष्णामूर्च्छापिपासार्तः पीतमूत्रशकृन्नरः||२०||
स्वेदनः शीतकामश्च न चान्नमभिनन्दति|
कटुकास्यो न चास्योष्णमुपशेतेऽम्लमेव च||२१||
उद्गारोऽम्लो विदाहश्च विदग्धेऽन्नेऽस्य जायते|
दौर्गन्ध्यं भिन्नवर्चस्त्वं दौर्बल्यं तम एव च||२२||
പിത്തലസ്യേത്യാദിനാ പൈത്തികമാഹ| സര്വോऽപി പാണ്ഡുരോഗഃ പിത്തജഃ, തഥാऽപ്യയം വിശേഷേണ ദോഷാന്തരാസമ്പൃക്തപ്രബലപിത്തജന്യത്വാത് പൈത്തിക ഇത്യുച്യതേ; യഥാ പൈത്തികം രക്തപിത്തമ്; അത ഏവാത്ര പിത്താതിപ്രബലതോപദര്ശനാര്ഥം പിത്തലസ്യേത്യനേന പിത്തപ്രകൃതിതാऽപി കാരണത്വേനോക്താ, നാന്യത്ര ‘വാതലസ്യ, ശ്ലേഷ്മലസ്യ’ ഇതി വാ കൃതമ്| യഥോക്തൈരിതി യോ ഹ്യമ്ലേത്യാദിനോക്തൈരിഹൈവ| രക്താദീനിതി രക്തപ്രകാരാന്, തേന ബലവാതാദീനാമപി ഗ്രഹണമ്| തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപിപാസാര്ത ഇത്യത്ര തൃഷ്ണാനിമിത്താ മൂര്ച്ഛാ തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാ, തേന പിപാസയാ സമം ന പൌനരുക്ത്യമ്; അന്യേ തു തൃഷ്ണാമിഹ ക്ഷുധാമാഹുഃ, കേചിത് ‘തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാപരീതസ്യ’ ഇതി പഠന്തി||൧൯-൨൨||
Adhikarana 9 (23-25) · Śloka 25
വിവൃദ്ധഃ ശ്ലേഷ്മലൈഃ ശ്ലേഷ്മാ പാണ്ഡുരോഗം സ പൂര്വവത്|
കരോതി ഗൌരവം തന്ദ്രാ ഛര്ദിം ശ്വേതാവഭാസതാമ്||൨൩||
പ്രസേകം ലോമഹര്ഷം ച സാദം മൂര്ച്ഛാം ഭ്രമം ക്ലമമ്|
ശ്വാസം കാസം തഥാऽऽലസ്യമരുചിം വാക്സ്വരഗ്രഹമ്||൨൪||
ശുക്ലമൂത്രാക്ഷിവര്ചസ്ത്വം കടുരൂക്ഷോഷ്ണകാമതാമ്|
ശ്വയഥും മധുരാസ്യത്വമിതി പാണ്ഡ്വാമയഃ കഫാത്||൨൫||
View original
विवृद्धः श्लेष्मलैः श्लेष्मा पाण्डुरोगं स पूर्ववत्|
करोति गौरवं तन्द्रा छर्दिं श्वेतावभासताम्||२३||
प्रसेकं लोमहर्षं च सादं मूर्च्छां भ्रमं क्लमम्|
श्वासं कासं तथाऽऽलस्यमरुचिं वाक्स्वरग्रहम्||२४||
शुक्लमूत्राक्षिवर्चस्त्वं कटुरूक्षोष्णकामताम्|
श्वयथुं मधुरास्यत्वमिति पाण्ड्वामयः कफात्||२५||
വിവൃദ്ധ ഇത്യാദിനാ കഫജമാഹ| പൂര്വവദിതി രക്താദീന് സന്ദൂഷ്യ||൨൩-൨൫||
Adhikarana 10 (26) · Śloka 26
സര്വാന്നസേവിനഃ സര്വേ ദുഷ്ടാ ദോഷാസ്ത്രിദോഷജമ്|
ത്രിദോഷലിങ്ഗം കുര്വന്തി പാണ്ഡുരോഗം സുദുഃസഹമ്||൨൬||
View original
सर्वान्नसेविनः सर्वे दुष्टा दोषास्त्रिदोषजम्|
त्रिदोषलिङ्गं कुर्वन्ति पाण्डुरोगं सुदुःसहम्||२६||
സര്വാന്നേത്യാദിനാ സാന്നിപാതികം വ്യാകരോതി| ത്രിദോഷലിങ്ഗമിതി പ്രത്യേകദോഷലിങ്ഗസമുദായയുക്തമ്||൨൬||
Adhikarana 11 (27-30) · Śloka 30
മൃത്തികാദനശീലസ്യ കുപ്യത്യന്യതമോ മലഃ|
കഷായാ മാരുതം, പിത്തമൂഷരാ, മധുരാ കഫമ്||൨൭||
കോപയേന്മൃദ്രസാദീംശ്ച രൌക്ഷ്യാദ്ഭുക്തം വിരൂക്ഷയേത് |
പൂരയത്യവിപക്വൈവ സ്രോതാംസി നിരുണദ്ധി ച||൨൮||
ഇന്ദ്രിയാണാം ബലം ഹത്വാ തേജോ വീര്യൌജസീ തഥാ|
പാണ്ഡുരോഗം കരോത്യാശു ബലവര്ണാഗ്നിനാശനമ്||൨൯||
ശൂനഗണ്ഡാക്ഷികൂടഭ്രൂഃ ശൂനപാന്നാഭിമേഹനഃ|
ക്രിമികോഷ്ഠോऽതിസാര്യേത മലം സാസൃക് കഫാന്വിതമ്||൩൦||
View original
मृत्तिकादनशीलस्य कुप्यत्यन्यतमो मलः|
कषाया मारुतं, पित्तमूषरा, मधुरा कफम्||२७||
कोपयेन्मृद्रसादींश्च रौक्ष्याद्भुक्तं विरूक्षयेत् |
पूरयत्यविपक्वैव स्रोतांसि निरुणद्धि च||२८||
इन्द्रियाणां बलं हत्वा तेजो वीर्यौजसी तथा|
पाण्डुरोगं करोत्याशु बलवर्णाग्निनाशनम्||२९||
शूनगण्डाक्षिकूटभ्रूः शूनपान्नाभिमेहनः|
क्रिमिकोष्ठोऽतिसार्येत मलं सासृक् कफान्वितम्||३०||
മൃത്തികേത്യാദിനാ മൃദ്ഭക്ഷണജമാഹ| അത്ര ച ദോഷസമ്ബന്ധേ സത്യപി മൃദേവ വ്യപദേശികാ ന ദോഷാഃ, തസ്യാ ഏവ ചികിത്സാഭേദലിങ്ഗഭേദകര്തൃത്വാത്| കഷായാ മാരുതമിത്യാദിനാ മൃദോऽപി വാതാദിഗതലിങ്ഗം ദര്ശയതി| ഊഷരേതി ക്ഷാരാനുരസാ| രസാദീന് ഭുക്തം ച വിരൂക്ഷയേദിതി യോജ്യമ്| അവിപക്വൈവേതി സ്വരൂപാവസ്ഥിതൈവ കേവലം സ്രോതാംസി പൂരയതി രുണദ്ധി ച; സ്രോതോവിരോധേന രസാദീനാം ന സമ്യഗ്ബലം ഭവതി| ബലവര്ണാഗ്നിനാശനമിത്യനേന ബലാദിഹാനിം ദര്ശയതി||൨൭-൩൦||
Adhikarana 12 (31-33) · Śloka 33
പാണ്ഡുരോഗശ്ചിരോത്പന്നഃ ഖരീഭൂതോ ന സിധ്യതി|
കാലപ്രകര്ഷാച്ഛൂനോ നാ യശ്ച പീതാനി പശ്യതി||൩൧||
ബദ്ധാല്പവിട്കം സകഫം ഹരിതം യോऽതിസാര്യതേ|
ദീനഃ ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗശ്ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതൃഷാര്ദിതഃ||൩൨||
സ നാസ്ത്യസൃക്ക്ഷയാദ്യശ്ച പാണ്ഡുഃ ശ്വേതത്വമാപ്നുയാത്|
ഇതി പഞ്ചവിധസ്യോക്തം പാണ്ഡുരോഗസ്യ ലക്ഷണമ്||൩൩||
View original
पाण्डुरोगश्चिरोत्पन्नः खरीभूतो न सिध्यति|
कालप्रकर्षाच्छूनो ना यश्च पीतानि पश्यति||३१||
बद्धाल्पविट्कं सकफं हरितं योऽतिसार्यते|
दीनः श्वेतातिदिग्धाङ्गश्छर्दिमूर्च्छातृषार्दितः||३२||
स नास्त्यसृक्क्षयाद्यश्च पाण्डुः श्वेतत्वमाप्नुयात्|
इति पञ्चविधस्योक्तं पाण्डुरोगस्य लक्षणम्||३३||
പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യാദിനാऽസാധ്യലക്ഷണമാഹ| ഖരീഭൂത ഇതി അത്യര്ഥരൂക്ഷഃ| കാലേത്യാദിനാऽപരമസാധ്യലക്ഷണമ്| ശ്വേതാതിദിഗ്ധാങ്ഗ ഇതി ശ്വേതവര്ണലിപ്താങ്ഗ ഇത്യര്ഥഃ||൩൧-൩൩||
Adhikarana 13 (34-38) · Śloka 39
പാണ്ഡുരോഗീ തു യോऽത്യര്ഥം പിത്തലാനി നിഷേവതേ|
തസ്യ പിത്തമസൃഗ്മാംസം ദഗ്ധ്വാ രോഗായ കല്പതേ||൩൪||
ഹാരിദ്രനേത്രഃ സ ഭൃശം ഹാരിദ്രത്വങ്നഖാനനഃ|
രക്തപീതശകൃന്മൂത്രോ ഭേകവര്ണോ ഹതേന്ദ്രിയഃ||൩൫||
ദാഹാവിപാകദൌര്ബല്യസദനാരുചികര്ഷിതഃ|
കാമലാ ബഹുപിത്തൈഷാ കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാ മതാ||൩൬||
കാലാന്തരാത് ഖരീഭൂതാ കൃച്ഛ്രാ സ്യാത് കുമ്ഭകാമലാ|
കൃഷ്ണപീതശകൃന്മൂത്രോ ഭൃശം ശൂനശ്ച മാനവഃ||൩൭||
സരക്താക്ഷിമുഖച്ഛര്ദിവിണ്മൂത്രോ യശ്ച താമ്യതി|
ദാഹാരുചിതൃഷാനാഹതന്ദ്രാമോഹസമന്വിതഃ||൩൮||
നഷ്ടാഗ്നിസഞ്ജ്ഞഃ ക്ഷിപ്രം ഹി കാമലാവാന് വിപദ്യതേ|൩൯|
View original
पाण्डुरोगी तु योऽत्यर्थं पित्तलानि निषेवते|
तस्य पित्तमसृग्मांसं दग्ध्वा रोगाय कल्पते||३४||
हारिद्रनेत्रः स भृशं हारिद्रत्वङ्नखाननः|
रक्तपीतशकृन्मूत्रो भेकवर्णो हतेन्द्रियः||३५||
दाहाविपाकदौर्बल्यसदनारुचिकर्षितः|
कामला बहुपित्तैषा कोष्ठशाखाश्रया मता||३६||
कालान्तरात् खरीभूता कृच्छ्रा स्यात् कुम्भकामला|
कृष्णपीतशकृन्मूत्रो भृशं शूनश्च मानवः||३७||
सरक्ताक्षिमुखच्छर्दिविण्मूत्रो यश्च ताम्यति|
दाहारुचितृषानाहतन्द्रामोहसमन्वितः||३८||
नष्टाग्निसञ्ज्ञः क्षिप्रं हि कामलावान् विपद्यते|३९|
പാണ്ഡുരോഗീത്യാദിനാ കാമലാമാഹ| പാണ്ഡുരോഗീതി വചനാത് പാണ്ഡുരോഗസ്യൈവ ഹേതുവിശേഷേണ കാമലാദിരൂപാऽവസ്ഥാ ഉത്പദ്യതേ; അത ഏവ ച ഹാരീതേ കാമലാദീനാമപി പാണ്ഡുരോഗത്വമേവോക്തമ്| വചനം ഹി- “വാതേന പിത്തേന കഫേന ചൈവ ത്രിദോഷമൃദ്ഭക്ഷണസമ്ഭവേ ച| ദ്വേ കാമലേ ചൈവ ഹലീമകശ്ച സ്മൃതോऽഷ്ടധൈവം ഖലു പാണ്ഡുരോഗഃ” ഇതി; അന്യാ തു സുശ്രുതോക്താ കാമലാ ഭിന്നാ ഭവതി, “യോ ഹ്യാമയാന്തേ സഹസാऽമ്ലമന്നമദ്യാദപഥ്യാന്യപി തസ്യ പിത്തമ്| കരോതി പാണ്ഡും വദനം വിശേഷാത് പൂര്വേരിതൌ തന്ദ്രിബലക്ഷയൌ ച” (സു. ഉ. അ. ൪൪) ഇത്യാദിനാ പൃഥക്കാമലാഹേതുരുക്തഃ; വാഗ്ഭടേऽപി- “ഭവേത് പിത്തോല്ബണസ്യാസൌ പാണ്ഡുരോഗാദൃതേऽപി ച” (വാ. നി. അ. ൧൩) ഇതി; ഇഹ തു പാണ്ഡുരോഗേऽപി ഭവേത് പാണ്ഡുരോഗാദ്വിനാऽപി ഭവേത്, യഥാ പ്രമേഹാശ്രിതാഃ പിഡികാഃ പ്രമേഹേഷു ഭവന്തി വിനാ പ്രമേഹമപി ഭവന്തി; തഥാ പാണ്ഡുരോഗിണോऽപ്യുക്താ കാമലാ പൃഥഗപി ഭവതി| കോഷ്ഠശാഖാശ്രയാ ബഹുപിത്താ പാണ്ഡുരോഗപൂര്വികാ ഭവതി, യാ തു കേവലം ശാഖാശ്രയാ അല്പപിത്താ ച വക്തവ്യാ സാ സ്വതന്ത്രാऽപി ഭവതീതി കേചിത്, അത ഏവ തസ്യാ രൂക്ഷശീതേത്യാദിനാ പൃഥഗേവ ഹേതും ലിങ്ഗം ചാധ്യായശേഷേ വക്ഷ്യതി| ബഹുപിത്തേത്യനേന കേവലം ശാഖാശ്രയായാ അല്പപിത്തത്വം സൂചയതി; അമ്ലകടുതീക്ഷ്ണോപയോഗം ശാഖാശ്രയിപിത്തസ്യ കോഷ്ഠാനയനാര്ഥം വക്ഷ്യതി| ഖരീഭൂതേതി കഠോരതാമുപഗതാ| കുമ്ഭകാമലേതി അവസ്ഥാഭേദേന കോഷ്ഠഗതകാമലായാഃ സഞ്ജ്ഞാ; കുമ്ഭഃ കോഷ്ഠഃ, തദാശ്രയാ കാമലാ കുമ്ഭകാമലാ| അസ്യാം ച ശോഥോऽപി ലക്ഷണം ഭവതി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ഭേദസ്തു തസ്യാഃ ഖലു കുമ്ഭസാഹ്വഃ ശോഥോ മഹാംസ്തത്ര ച പര്വഭേദഃ” (സു. ഉ. അ. ൪൪) ഇതി||൩൪-൩൮||-
Adhikarana 14 (39-43) · Śloka 43
സാധ്യാനാമിതരേഷാം തു പ്രവക്ഷ്യാമി ചികിത്സിതമ്||൩൯||
തത്ര പാണ്ഡ്വാമയീ സ്നിഗ്ധസ്തീക്ഷ്ണൈരൂര്ധ്വാനുലോമികൈഃ|
സംശോധ്യോ മൃദുഭിസ്തിക്തൈഃ കാമലീ തു വിരേചനൈഃ||൪൦||
താഭ്യാം സംശുദ്ധകോഷ്ഠാഭ്യാം പഥ്യാന്യന്നാനി ദാപയേത്|
ശാലീന് സയവഗോധൂമാന് പുരാണാന് യൂഷസംഹിതാന്||൪൧||
മുദ്ഗാഢകീമസൂരൈശ്ച ജാങ്ഗലൈശ്ച രസൈര്ഹിതൈഃ|
യഥാദോഷം വിശിഷ്ടം ച തയോര്ഭൈഷജ്യമാചരേത്||൪൨||
പഞ്ചഗവ്യം മഹാതിക്തം കല്യാണകമഥാപി വാ|
സ്നേഹനാര്ഥം ഘൃതം ദദ്യാത് കാമലാപാണ്ഡുരോഗിണേ||൪൩||
View original
साध्यानामितरेषां तु प्रवक्ष्यामि चिकित्सितम्||३९||
तत्र पाण्ड्वामयी स्निग्धस्तीक्ष्णैरूर्ध्वानुलोमिकैः|
संशोध्यो मृदुभिस्तिक्तैः कामली तु विरेचनैः||४०||
ताभ्यां संशुद्धकोष्ठाभ्यां पथ्यान्यन्नानि दापयेत्|
शालीन् सयवगोधूमान् पुराणान् यूषसंहितान्||४१||
मुद्गाढकीमसूरैश्च जाङ्गलैश्च रसैर्हितैः|
यथादोषं विशिष्टं च तयोर्भैषज्यमाचरेत्||४२||
पञ्चगव्यं महातिक्तं कल्याणकमथापि वा|
स्नेहनार्थं घृतं दद्यात् कामलापाण्डुरोगिणे||४३||
തത്രേത്യാദിനാ ചികിത്സാമാഹ| ഊര്ധ്വാനുലോമികൈരിത്യനേന ഊര്ധ്വഹരാനുലോമനവമനവിരേചനയോരപി ഗ്രഹണമുക്തം; യതഃ പാണ്ഡുരോഗേऽപി “കഫപാണ്ഡുസ്തു ഗോമൂത്രക്ലിന്നയുക്താം ഹരീതകീമ്” ഇത്യാദിനാ വിരേചനം വക്ഷ്യതി| താഭ്യാമിതി പാണ്ഡുരോഗകാമലാഭ്യാമ്| ‘താഭ്യാം സംശുദ്ധകോഷ്ഠായ’ ഇതി പാഠപക്ഷേ താഭ്യാമിതി വമനവിരേചനാഭ്യാമ്| വിശിഷ്ടമിത്യാദി വിശിഷ്ടഭൈഷജ്യമിഹൈവ കാമലായാം പാണ്ഡുരോഗേ ച വക്ഷ്യമാണം ജ്ഞേയമ്||൩൯-൪൩||
Adhikarana 15 (44-49) · Śloka 49
ദാഡിമാത് കുഡവോ ധാന്യാത് കുഡവാര്ധം പലം പലമ്|
ചിത്രകാച്ഛൃങ്ഗവേരാച്ച പിപ്പല്യഷ്ടമികാ തഥാ||൪൪||
തൈഃ കല്കൈര്വിംശതിപലം ഘൃതസ്യ സലിലാഢകേ|
സിദ്ധം ഹൃത്പാണ്ഡുഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹവാതകഫാര്തിനുത്||൪൫||
ദീപനം ശ്വാസകാസഘ്നം മൂഢവാതേ ച ശസ്യതേ|
ദുഃഖപ്രസവിനീനാം ച വന്ധ്യാനാം ചൈവ ഗര്ഭദമ്||൪൬||
ഇതി ദാഡിമാദ്യം ഘൃതമ്|
കടുകാ രോഹിണീ മുസ്തം ഹരിദ്രേ വത്സകാത് പലമ്|
പടോലം ചന്ദനം മൂര്വാ ത്രായമാണാ ദുരാലഭാ||൪൭||
കൃഷ്ണാ പര്പടകോ നിമ്ബോ ഭൂനിമ്ബോ ദേവദാരു ച|
തൈഃ കാര്ഷികൈര്ഘൃതപ്രസ്ഥഃ സിദ്ധഃ ക്ഷീരചതുര്ഗുണഃ||൪൮||
രക്തപിത്തം ജ്വരം ദാഹം ശ്വയഥും സ ഭഗന്ദരമ്|
അര്ശാംസ്യസൃഗ്ദരം ചൈവ ഹന്തി വിസ്ഫോടകാംസ്തഥാ||൪൯||
ഇതി കടുകാദ്യം ഘൃതമ്|
View original
दाडिमात् कुडवो धान्यात् कुडवार्धं पलं पलम्|
चित्रकाच्छृङ्गवेराच्च पिप्पल्यष्टमिका तथा||४४||
तैः कल्कैर्विंशतिपलं घृतस्य सलिलाढके|
सिद्धं हृत्पाण्डुगुल्मार्शःप्लीहवातकफार्तिनुत्||४५||
दीपनं श्वासकासघ्नं मूढवाते च शस्यते|
दुःखप्रसविनीनां च वन्ध्यानां चैव गर्भदम्||४६||
इति दाडिमाद्यं घृतम्|
कटुका रोहिणी मुस्तं हरिद्रे वत्सकात् पलम्|
पटोलं चन्दनं मूर्वा त्रायमाणा दुरालभा||४७||
कृष्णा पर्पटको निम्बो भूनिम्बो देवदारु च|
तैः कार्षिकैर्घृतप्रस्थः सिद्धः क्षीरचतुर्गुणः||४८||
रक्तपित्तं ज्वरं दाहं श्वयथुं स भगन्दरम्|
अर्शांस्यसृग्दरं चैव हन्ति विस्फोटकांस्तथा||४९||
इति कटुकाद्यं घृतम्|
ദാഡിമേത്യാദൌ അഷ്ടമികാ ദ്വികര്ഷമുക്തമ്| ഉക്തം ഹി- “ദ്വേ സുവര്ണേ പലാര്ധം സ്യാച്ഛുക്തിരഷ്ടമികാऽപി ച” (ക.അ.൧൨) ഇതി||൪൪-൪൯||
Adhikarana 16 (50) · Śloka 50
പഥ്യാശതരസേ പഥ്യാവൃന്താര്ധശതകല്കവാന്|
പ്രസ്ഥഃ സിദ്ധോ ഘൃതാത് പേയഃ സ പാണ്ഡ്വാമയഗുല്മനുത്||൫൦||
ഇതി പഥ്യാഘൃതമ്|
View original
पथ्याशतरसे पथ्यावृन्तार्धशतकल्कवान्|
प्रस्थः सिद्धो घृतात् पेयः स पाण्ड्वामयगुल्मनुत्||५०||
इति पथ्याघृतम्|
പഥ്യാശതേന ക്വാഥഃ കര്തവ്യഃ; അത്ര ച തഥാ ക്വാഥാര്ഥം ജലം ദേയം യഥാ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം സദ്ഘൃതചതുര്ഗുണം ഭവതി; അത ഏവ ദ്രോണമാനം ജലം ദേയമ്| പഥ്യാവൃന്താര്ധശതം ഹരീതകീഫലബന്ധാനാര്ധശതമ്; അന്യേ തു പഥ്യാവൃന്തചൂര്ണം ഹരീതകീഫലസ്യൈവ ചൂര്ണം, തദസ്ഥിശൂന്യമിത്യാഹുഃ||൫൦||
Adhikarana 17 (51) · Śloka 51
ദന്ത്യാശ്ചതുഷ്പലരസേ പിഷ്ടൈര്ദന്തീശലാടുഭിഃ|
തദ്വത്പ്രസ്ഥോ ഘൃതാത്സിദ്ധഃ പ്ലീഹപാണ്ഡ്വര്തിശോഫജിത്||൫൧||
ഇതി ദന്തീഘൃതമ്|
View original
दन्त्याश्चतुष्पलरसे पिष्टैर्दन्तीशलाटुभिः|
तद्वत्प्रस्थो घृतात्सिद्धः प्लीहपाण्ड्वर्तिशोफजित्||५१||
इति दन्तीघृतम्|
ദന്തീത്യാദൌ ദന്ത്യാഃ ക്വാഥോ ഘൃതാച്ചതുര്ഗുണഃ സ്ഥാപ്യഃ; തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത് പ്രസ്ഥമാന ഏവാത്ര ക്വാഥോ ഭവതി| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “നികുമ്ഭകുഡവാക്വാഥേ പ്രസ്ഥേ തത്കല്കസംയുതമ്| സര്പിഃപ്രസ്ഥം പചേത് പ്ലീഹകാമലാപാണ്ഡുരോഗനുത്” ഇതി||൫൧||
Adhikarana 18 (52) · Śloka 52
പുരാണസര്പിഷഃ പ്രസ്ഥോ ദ്രാക്ഷാര്ധപ്രസ്ഥസാധിതഃ|
കാമലാഗുല്മപാണ്ഡ്വര്തിജ്വരമേഹോദരാപഹഃ||൫൨||
ഇതി ദ്രാക്ഷാഘൃതമ്|
View original
पुराणसर्पिषः प्रस्थो द्राक्षार्धप्रस्थसाधितः|
कामलागुल्मपाण्ड्वर्तिज्वरमेहोदरापहः||५२||
इति द्राक्षाघृतम्|
പുരാണേത്യാദൌ ജലമനുക്തദ്രവത്വാദ്ഭവതി| ദ്രാക്ഷാപ്രസ്ഥാര്ധം തു കല്കഃ||൫൨||
Adhikarana 19 (53) · Śloka 53
ഹരിദ്രാത്രിഫലാനിമ്ബബലാമധുകസാധിതമ്|
സക്ഷീരം മാഹിഷം സര്പിഃ കാമലാഹരമുത്തമമ്||൫൩||
ഇതി ഹരിദ്രാദിഘൃതമ്|
View original
हरिद्रात्रिफलानिम्बबलामधुकसाधितम्|
सक्षीरं माहिषं सर्पिः कामलाहरमुत्तमम्||५३||
इति हरिद्रादिघृतम्|
ഹരിദ്രേത്യാദൌ ദ്രവാന്തരാഭാവാത് ക്ഷീരമേവ ചതുര്ഗുണമ്||൫൩||
Adhikarana 20 (54) · Śloka 55
ഗോമൂത്രേ ദ്വിഗുണേ ദാര്വ്യാഃ കല്കാക്ഷദ്വയസാധിതഃ|
ദാര്വ്യാഃ പഞ്ചപലക്വാഥേ കല്കേ കാലീയകേ പരഃ||൫൪||
മാഹിഷാത് സര്പിഷഃ പ്രസ്ഥഃ പൂര്വഃ പൂര്വേ പരേ പരഃ|൫൫|
View original
गोमूत्रे द्विगुणे दार्व्याः कल्काक्षद्वयसाधितः|
दार्व्याः पञ्चपलक्वाथे कल्के कालीयके परः||५४||
माहिषात् सर्पिषः प्रस्थः पूर्वः पूर्वे परे परः|५५|
ദാര്വ്യാഃ കല്കാക്ഷദ്വയസാധിതോ മാഹിഷസര്പിഷഃ പ്രസ്ഥ ഇതി യോജ്യമ്| ദാര്വ്യാഃ പഞ്ചപലക്വാഥേ ഇത്യത്രാപി പൂര്വഘൃതാനുസാരാത് പഞ്ചപലദാര്വീക്വാഥോऽപി ഘൃതാദ്ദ്വിഗുണ ഏവ കര്തവ്യഃ| കാലീയകകല്കോऽപി പൂര്വവദക്ഷദ്വയമാന ഏവ| പൂര്വഃ പൂര്വേ ഇതി പൂര്വേ പാണ്ഡുരോഗേ, ദാര്വീകല്കഗോമൂത്രസിദ്ധോ ഘൃതപ്രസ്ഥഃ; പരേ തു കാമലാഖ്യേ, പരഃ ദാര്വീക്വാഥകാലീയകല്കസിദ്ധഃ; ‘ദേയഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൫൪||-
Adhikarana 21 (55-69) · Śloka 69
സ്നേഹൈരേഭിരുപക്രമ്യ സ്നിഗ്ധം മത്വാ വിരേചയേത്||൫൫||
പയസാ മൂത്രയുക്തേന ബഹുശഃ കേവലേന വാ|
ദന്തീഫലരസേ കോഷ്ണേ കാശ്മര്യാഞ്ജലിനാ ശൃതമ്||൫൬||
ദ്രാക്ഷാഞ്ജലിം മൃദിത്വാ വാ ദദ്യാത് പാണ്ഡ്വാമയാപഹമ്|
ദ്വിശര്കരം ത്രിവൃച്ചൂര്ണം പലാര്ധം പൈത്തികഃ പിബേത്||൫൭||
കഫപാണ്ഡുസ്തു ഗോമൂത്രക്ലിന്നയുക്താം ഹരീതകീമ്|
ആരഗ്വധം രസേനേക്ഷോര്വിദാര്യാമലകസ്യ ച||൫൮||
സത്ര്യൂഷണം ബില്വപത്രം പിബേന്നാ കാമലാപഹമ്|
ദന്ത്യര്ധപലകല്കം വാ ദ്വിഗുഡം ശീതവാരിണാ||൫൯||
കാമലീ ത്രിവൃതാം വാऽപി ത്രിഫലായാ രസൈഃ പിബേത്|
വിശാലാത്രിഫലാമുസ്തകുഷ്ഠദാരുകലിങ്ഗകാന്||൬൦||
കാര്ഷികാനര്ധകര്ഷാംശാം കുര്യാദതിവിഷാം തഥാ|
കര്ഷൌ മധുരസായാ ദ്വൌ സര്വമേതത് സുഖാമ്ബുനാ||൬൧||
മൃദിതം തം രസം പൂതം പീത്വാ ലിഹ്യാച്ച മധ്വനു|
കാസം ശ്വാസം ജ്വരം ദാഹം പാണ്ഡുരോഗമരോചകമ്||൬൨||
ഗുല്മാനാഹാമവാതാംശ്ച രക്തപിത്തം ച നാശയേത്|
ത്രിഫലായാ ഗുഡൂച്യാ വാ ദാര്വ്യാ നിമ്ബസ്യ വാ രസമ്||൬൩||
ശീതം മധുയുതം പ്രാതഃ കാമലാര്തഃ പിബേന്നരഃ|
ക്ഷീരമൂത്രം പിബേത് പക്ഷം ഗവ്യം മാഹിഷമേവ വാ||൬൪||
പാണ്ഡുര്ഗോമൂത്രയുക്തം വാ സപ്താഹം ത്രിഫലാരസമ്|
തരുജാന് ജ്വലിതാന്മൂത്രേ നിര്വാപ്യാമൃദ്യ ചാങ്കുരാന്||൬൫||
മാതുലുങ്ഗസ്യ തത് പൂതം പാണ്ഡുശോഥഹരം പിബേത്|
സ്വര്ണക്ഷീരീ ത്രിവൃച്ഛ്യാമേ ഭദ്രദാരു സനാഗരമ്||൬൬||
ഗോമൂത്രാഞ്ജലിനാ പിഷ്ടം മൂത്രേ വാ ക്വഥിതം പിബേത്|
ക്ഷീരമേഭിഃ ശൃതം വാऽപി പിബേദ്ദോഷാനുലോമനമ്||൬൭||
ഹരീതകീം പ്രയോഗേണ ഗോമൂത്രേണാഥവാ പിബേത്|
ജീര്ണേ ക്ഷീരേണ ഭുഞ്ജീത രസേന മധുരേണ വാ||൬൮||
സപ്തരാത്രം ഗവാം മൂത്രേ ഭാവിതം വാऽപ്യയോരജഃ|
പാണ്ഡുരോഗപ്രശാന്ത്യര്ഥം പയസാ പായയേദ്ഭിഷക്||൬൯||
View original
स्नेहैरेभिरुपक्रम्य स्निग्धं मत्वा विरेचयेत्||५५||
पयसा मूत्रयुक्तेन बहुशः केवलेन वा|
दन्तीफलरसे कोष्णे काश्मर्याञ्जलिना शृतम्||५६||
द्राक्षाञ्जलिं मृदित्वा वा दद्यात् पाण्ड्वामयापहम्|
द्विशर्करं त्रिवृच्चूर्णं पलार्धं पैत्तिकः पिबेत्||५७||
कफपाण्डुस्तु गोमूत्रक्लिन्नयुक्तां हरीतकीम्|
आरग्वधं रसेनेक्षोर्विदार्यामलकस्य च||५८||
सत्र्यूषणं बिल्वपत्रं पिबेन्ना कामलापहम्|
दन्त्यर्धपलकल्कं वा द्विगुडं शीतवारिणा||५९||
कामली त्रिवृतां वाऽपि त्रिफलाया रसैः पिबेत्|
विशालात्रिफलामुस्तकुष्ठदारुकलिङ्गकान्||६०||
कार्षिकानर्धकर्षांशां कुर्यादतिविषां तथा|
कर्षौ मधुरसाया द्वौ सर्वमेतत् सुखाम्बुना||६१||
मृदितं तं रसं पूतं पीत्वा लिह्याच्च मध्वनु|
कासं श्वासं ज्वरं दाहं पाण्डुरोगमरोचकम्||६२||
गुल्मानाहामवातांश्च रक्तपित्तं च नाशयेत्|
त्रिफलाया गुडूच्या वा दार्व्या निम्बस्य वा रसम्||६३||
शीतं मधुयुतं प्रातः कामलार्तः पिबेन्नरः|
क्षीरमूत्रं पिबेत् पक्षं गव्यं माहिषमेव वा||६४||
पाण्डुर्गोमूत्रयुक्तं वा सप्ताहं त्रिफलारसम्|
तरुजान् ज्वलितान्मूत्रे निर्वाप्यामृद्य चाङ्कुरान्||६५||
मातुलुङ्गस्य तत् पूतं पाण्डुशोथहरं पिबेत्|
स्वर्णक्षीरी त्रिवृच्छ्यामे भद्रदारु सनागरम्||६६||
गोमूत्राञ्जलिना पिष्टं मूत्रे वा क्वथितं पिबेत्|
क्षीरमेभिः शृतं वाऽपि पिबेद्दोषानुलोमनम्||६७||
हरीतकीं प्रयोगेण गोमूत्रेणाथवा पिबेत्|
जीर्णे क्षीरेण भुञ्जीत रसेन मधुरेण वा||६८||
सप्तरात्रं गवां मूत्रे भावितं वाऽप्ययोरजः|
पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थं पयसा पाययेद्भिषक्||६९||
കാശ്മര്യം ഗമ്ഭാരീഫലമ്| ശൃതമിതി ഫാണ്ടകഷായവിധിനാ പ്രക്ഷിപ്തം, ദ്രാക്ഷാഞ്ജലിം മൃദിത്വേത്യനേന സ്ഫുടമേവ ഫാണ്ടകഷായം ദര്ശയതി| ദ്വിശര്കരമിത്യാദൌ ത്രിവൃച്ചൂര്ണം പലാര്ധം ദ്വിശര്കരയുക്തം സത് സാര്ധപലമാനം ഭവതി| ഗോമൂത്രക്ലിന്നയുക്താമിതി ഗോമൂത്രേണ ക്ലിന്നാം കല്കീകൃതാം തഥാ ഗോമൂത്രേണ യുക്താമാലോഡിതാം പിബേത്| അന്യേ തു ആരഗ്വധരസേന ഹരീതകീം പിബേദിതി യോജയന്തി, ഇക്ഷ്വാദിരസേന സത്രികടും ബില്വപത്രം പിബേദിതി യോജയന്തി| ആരഗ്വധം സത്രികടുകം വിദാര്യാ ആമലകസ്യ ച രസേന പിബേദിത്യപരോऽര്ഥഃ| വിശാലേത്യാദൌ ഫാണ്ടകഷായവദ്ദ്രവ്യാത് പലമാനാത് ചതുഷ്പലം ദ്രവം വദന്തി വൃദ്ധാഃ||൫൫-൬൯||
Adhikarana 22 (70-71) · Śloka 71
ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാമുസ്തവിഡങ്ഗചിത്രകാഃ സമാഃ|
നവായോരജസോ ഭാഗാസ്തച്ചൂര്ണം ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ||൭൦||
ഭക്ഷയേത് പാണ്ഡുഹൃദ്രോഗകുഷ്ഠാര്ശഃകാമലാപഹമ്|
നവായസമിദം ചൂര്ണം കൃഷ്ണാത്രേയേണ ഭാഷിതമ്||൭൧||
ഇതി നവായസചൂര്ണമ്|
View original
त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडङ्गचित्रकाः समाः|
नवायोरजसो भागास्तच्चूर्णं क्षौद्रसर्पिषा||७०||
भक्षयेत् पाण्डुहृद्रोगकुष्ठार्शःकामलापहम्|
नवायसमिदं चूर्णं कृष्णात्रेयेण भाषितम्||७१||
इति नवायसचूर्णम्|
നവായോരജസോ ഭാഗ ഇതി ഏകഭാഗാപേക്ഷയാ നവഗുണത്വമയോരജസഃ; തേന ത്ര്യൂഷണാദീനാം മിലിതാനാം ചൂര്ണേന സമമയോരജഃ||൭൦-൭൧||
Adhikarana 23 (72-79) · Śloka 80
ഗുഡനാഗരമണ്ഡൂരതിലാംശാന്മാനതഃ സമാന്|
പിപ്പലീദ്വിഗുണാം കുര്യാദ്ഗുടികാം പാണ്ഡുരോഗിണേ||൭൨||
ത്ര്യൂഷണം ത്രിഫലാ മുസ്തം വിഡങ്ഗം ചവ്യചിത്രകൌ|
ദാര്വീത്വങ്മാക്ഷികോ ധാതുര്ഗ്രന്ഥികം ദേവദാരു ച||൭൩||
ഏതാന് ദ്വിപലികാന്ഭാഗാംശ്ചൂര്ണം കുര്യാത് പൃഥക് പൃഥക്|
മണ്ഡൂരം ദ്വിഗുണം ചൂര്ണാച്ഛുദ്ധമഞ്ജനസന്നിഭമ്||൭൪||
ഗോമൂത്രേऽഷ്ടഗുണേ പക്ത്വാ തസ്മിംസ്തത് പ്രക്ഷിപേത്തതഃ|
ഉദുമ്ബരസമാന്കൃത്വാ വടകാംസ്താന് യഥാഗ്നി നാ||൭൫||
ഉപയുഞ്ജീത തക്രേണ സാത്മ്യം ജീര്ണേ ച ഭോജനമ്|
മണ്ഡൂരവടകാ ഹ്യേതേ പ്രാണദാഃ പാണ്ഡുരോഗിണാമ്||൭൬||
കുഷ്ഠാന്യജീര്ണകം ശോഥമൂരുസ്തമ്ഭം കഫാമയാന്|
അര്ശാംസി കാമലാം മേഹം പ്ലീഹാനം ശമയന്തി ച||൭൭||
ഇതി മണ്ഡൂരവടകാഃ|
താപ്യാദ്രിജതുരൂപ്യായോമലാഃ പഞ്ചപലാഃ പൃഥക്|
ചിത്രകത്രിഫലാവ്യോഷവിഡങ്ഗൈഃ പലികൈഃ സഹ||൭൮||
ശര്കരാഷ്ടപലോന്മിശ്രാശ്ചൂര്ണിതാ മധുനാऽऽപ്ലുതാഃ|
അഭ്യസ്യാസ്ത്വക്ഷമാത്രാ ഹി ജീര്ണേ ഹിതമിതാശിനാ||൭൯||
കുലത്ഥകാകമാച്യാദികപോതപരിഹാരിണാ|൮൦|
View original
गुडनागरमण्डूरतिलांशान्मानतः समान्|
पिप्पलीद्विगुणां कुर्याद्गुटिकां पाण्डुरोगिणे||७२||
त्र्यूषणं त्रिफला मुस्तं विडङ्गं चव्यचित्रकौ|
दार्वीत्वङ्माक्षिको धातुर्ग्रन्थिकं देवदारु च||७३||
एतान् द्विपलिकान्भागांश्चूर्णं कुर्यात् पृथक् पृथक्|
मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाच्छुद्धमञ्जनसन्निभम्||७४||
गोमूत्रेऽष्टगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत् प्रक्षिपेत्ततः|
उदुम्बरसमान्कृत्वा वटकांस्तान् यथाग्नि ना||७५||
उपयुञ्जीत तक्रेण सात्म्यं जीर्णे च भोजनम्|
मण्डूरवटका ह्येते प्राणदाः पाण्डुरोगिणाम्||७६||
कुष्ठान्यजीर्णकं शोथमूरुस्तम्भं कफामयान्|
अर्शांसि कामलां मेहं प्लीहानं शमयन्ति च||७७||
इति मण्डूरवटकाः|
ताप्याद्रिजतुरूप्यायोमलाः पञ्चपलाः पृथक्|
चित्रकत्रिफलाव्योषविडङ्गैः पलिकैः सह||७८||
शर्कराष्टपलोन्मिश्राश्चूर्णिता मधुनाऽऽप्लुताः|
अभ्यस्यास्त्वक्षमात्रा हि जीर्णे हितमिताशिना||७९||
कुलत्थकाकमाच्यादिकपोतपरिहारिणा|८०|
മണ്ഡൂരം പുരാണം ലോഹകിട്ടമ്||൭൨-൭൯||-
Adhikarana 24 (80-86) · Śloka 86
ത്രിഫലായാസ്ത്രയോ ഭാഗാസ്ത്രയസ്ത്രികടുകസ്യ ച||൮൦||
ഭാഗശ്ചിത്രകമൂലസ്യ വിഡങ്ഗാനാം തഥൈവ ച|
പഞ്ചാശ്മജതുനോ ഭാഗാസ്തഥാ രൂപ്യമലസ്യ ച||൮൧||
മാക്ഷികസ്യ ച ശുദ്ധസ്യ ലൌഹസ്യ രജസസ്തഥാ|
അഷ്ടൌ ഭാഗാഃ സിതായാശ്ച തത്സര്വം സൂക്ഷ്മചൂര്ണിതമ്||൮൨||
മാക്ഷികേണാപ്ലുതം സ്ഥാപ്യമായസേ ഭാജനേ ശുഭേ|
ഉദുമ്ബരസമാം മാത്രാം തതഃ ഖാദേദ്യഥാഗ്നി നാ||൮൩||
ദിനേ ദിനേ പ്രയുഞ്ജീത ജീര്ണേ ഭോജ്യം യഥേപ്സിതമ്|
വര്ജയിത്വാ കുലത്ഥാനി കാകമാചീം കപോതകമ്||൮൪||
യോഗരാജ ഇതി ഖ്യാതോ യോഗോऽയമമൃതോപമഃ|
രസായനമിദം ശ്രേഷ്ഠം സര്വരോഗഹരം ശിവമ്||൮൫||
പാണ്ഡുരോഗം വിഷം കാസം യക്ഷ്മാണം വിഷമജ്വരമ്|
കുഷ്ഠാന്യജീര്ണകം മേഹം ശോഷം ശ്വാസമരോചകമ്||൮൬||
വിശേഷാദ്ധന്ത്യപസ്മാരം കാമലാം ഗുദജാനി ച|
ഇതി യോഗരാജഃ|
View original
त्रिफलायास्त्रयो भागास्त्रयस्त्रिकटुकस्य च||८०||
भागश्चित्रकमूलस्य विडङ्गानां तथैव च|
पञ्चाश्मजतुनो भागास्तथा रूप्यमलस्य च||८१||
माक्षिकस्य च शुद्धस्य लौहस्य रजसस्तथा|
अष्टौ भागाः सितायाश्च तत्सर्वं सूक्ष्मचूर्णितम्||८२||
माक्षिकेणाप्लुतं स्थाप्यमायसे भाजने शुभे|
उदुम्बरसमां मात्रां ततः खादेद्यथाग्नि ना||८३||
दिने दिने प्रयुञ्जीत जीर्णे भोज्यं यथेप्सितम्|
वर्जयित्वा कुलत्थानि काकमाचीं कपोतकम्||८४||
योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः|
रसायनमिदं श्रेष्ठं सर्वरोगहरं शिवम्||८५||
पाण्डुरोगं विषं कासं यक्ष्माणं विषमज्वरम्|
कुष्ठान्यजीर्णकं मेहं शोषं श्वासमरोचकम्||८६||
विशेषाद्धन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च|
इति योगराजः|
ത്രിഫലേത്യാദൌ രൌപ്യമലം രൂപ്യസ്യ യത് കിട്ടം ഭവതി തജ്ജ്ഞേയമ്| മാക്ഷികസ്യേതി മാക്ഷികധാതോഃ| അശ്മജത്വാദീനാം ചതുര്ണാം പഞ്ചഭാഗാഃ പ്രത്യേകം; കിംവാ പഞ്ചാശ്മജതുനോ ഭാഗാഃ, തഥാ രൂപ്യമലസ്യ ചേതി രൂപ്യമലസ്യേതി ശിലാജതുവിശേഷണം; തേന രൂപ്യമലരൂപം യദുക്തം ശിലാജതു “രാജതം കടുകം” (ചി.അ.൧,പാ.൩) ഇത്യാദിനാ, തദിഹ ഗൃഹ്യതേ||൮൦-൮൬||-
Adhikarana 25 (87-99) · Śloka 99
കൌടജത്രിഫലാനിമ്ബപടോലഘനനാഗരൈഃ||൮൭||
ഭാവിതാനി ദശാഹാനി രസൈര്ദ്വിത്രിഗുണാനി വാ|
ശിലാജതുപലാന്യഷ്ടൌ താവതീ സിതശര്കരാ||൮൮||
ത്വക്ക്ഷീരീ പിപ്പലീ ധാത്രീ കര്കടാഖ്യാ പലോന്മിതാ|
നിദിഗ്ധ്യാഃ ഫലമൂലാഭ്യാം പലം യുക്ത്യാ ത്രിഗന്ധകമ്|
ചൂര്ണിതം മധുനഃ കുര്യാത് ത്രിപലേനാക്ഷികാന് ഗുഡാന്|
ദാഡിമാമ്ബുപയഃപക്ഷിരസതോയസുരാസവാന്||൯൦||
താന് ഭക്ഷയിത്വാऽനുപിബേന്നിരന്നോ ഭുക്ത ഏവ വാ|
പാണ്ഡുകുഷ്ഠജ്വരപ്ലീഹതമകാര്ശോഭഗന്ദരാന്||൯൧||
പൂതിഹൃച്ഛുക്രമൂത്രാഗ്നിദോഷശോഷഗരോദരാന് |
കാസാസൃഗ്ദരപിത്താസൃക്ശോഥഗുല്മഗലാമയാന്||൯൨||
തേ ച സര്വവ്രണാന് ഹന്യുഃ സര്വരോഗഹരാഃ ശിവാഃ|
ഇതി ശിലാജതുവടകാഃ|
പുനര്നവാ ത്രിവൃദ്വ്യോഷവിഡങ്ഗം ദാരു ചിത്രകമ്||൯൩||
കുഷ്ഠം ഹരിദ്രേ ത്രിഫലാ ദന്തീ ചവ്യം കലിങ്ഗകാഃ|
പിപ്പലീ പിപ്പലീമൂലം മുസ്തം ചേതി പലോന്മിതമ്||൯൪||
മണ്ഡൂരം ദ്വിഗുണം ചൂര്ണാദ്ഗോമൂത്രേ ദ്വ്യാഢകേ പചേത്|
കോലവദ്ഗുടികാഃ കൃത്വാ തക്രേണാലോഡ്യ നാ പിബേത്||൯൫||
താഃ പാണ്ഡുരോഗാന് പ്ലീഹാനമര്ശാംസി വിഷമജ്വരമ്|
ശ്വയഥും ഗ്രഹണീദോഷം ഹന്യുഃ കുഷ്ഠം ക്രിമീംസ്തഥാ||൯൬||
ഇതി പുനര്നവാമണ്ഡൂരമ്|
ദാര്വീത്വക് ത്രിഫലാ വ്യോഷം വിഡങ്ഗമയസോ രജഃ|
മധുസര്പിര്യുതം ലിഹ്യാത് കാമലാപാണ്ഡുരോഗവാന്||൯൭||
തുല്യാ അയോരജഃപഥ്യാഹരിദ്രാഃ ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ|
ചൂര്ണിതാഃ കാമലീ ലിഹ്യാദ്ഗുഡക്ഷൌദ്രേണ വാऽഭയാഃ||൯൮||
ത്രിഫലാ ദ്വേ ഹരിദ്രേ ച കടുരോഹിണ്യയോരജഃ|
ചൂര്ണിതം ക്ഷൌദ്രസര്പിര്ഭ്യാം സ ലേഹഃ കാമലാപഹഃ||൯൯||
View original
कौटजत्रिफलानिम्बपटोलघननागरैः||८७||
भावितानि दशाहानि रसैर्द्वित्रिगुणानि वा|
शिलाजतुपलान्यष्टौ तावती सितशर्करा||८८||
त्वक्क्षीरी पिप्पली धात्री कर्कटाख्या पलोन्मिता|
निदिग्ध्याः फलमूलाभ्यां पलं युक्त्या त्रिगन्धकम्|
चूर्णितं मधुनः कुर्यात् त्रिपलेनाक्षिकान् गुडान्|
दाडिमाम्बुपयःपक्षिरसतोयसुरासवान्||९०||
तान् भक्षयित्वाऽनुपिबेन्निरन्नो भुक्त एव वा|
पाण्डुकुष्ठज्वरप्लीहतमकार्शोभगन्दरान्||९१||
पूतिहृच्छुक्रमूत्राग्निदोषशोषगरोदरान् |
कासासृग्दरपित्तासृक्शोथगुल्मगलामयान्||९२||
ते च सर्वव्रणान् हन्युः सर्वरोगहराः शिवाः|
इति शिलाजतुवटकाः|
पुनर्नवा त्रिवृद्व्योषविडङ्गं दारु चित्रकम्||९३||
कुष्ठं हरिद्रे त्रिफला दन्ती चव्यं कलिङ्गकाः|
पिप्पली पिप्पलीमूलं मुस्तं चेति पलोन्मितम्||९४||
मण्डूरं द्विगुणं चूर्णाद्गोमूत्रे द्व्याढके पचेत्|
कोलवद्गुटिकाः कृत्वा तक्रेणालोड्य ना पिबेत्||९५||
ताः पाण्डुरोगान् प्लीहानमर्शांसि विषमज्वरम्|
श्वयथुं ग्रहणीदोषं हन्युः कुष्ठं क्रिमींस्तथा||९६||
इति पुनर्नवामण्डूरम्|
दार्वीत्वक् त्रिफला व्योषं विडङ्गमयसो रजः|
मधुसर्पिर्युतं लिह्यात् कामलापाण्डुरोगवान्||९७||
तुल्या अयोरजःपथ्याहरिद्राः क्षौद्रसर्पिषा|
चूर्णिताः कामली लिह्याद्गुडक्षौद्रेण वाऽभयाः||९८||
त्रिफला द्वे हरिद्रे च कटुरोहिण्ययोरजः|
चूर्णितं क्षौद्रसर्पिर्भ्यां स लेहः कामलापहः||९९||
ഭാവിതാനീത്യാദി| ദ്വിഗുണത്രിഗുണദശാഹാനി ഭാവിതാനി| രസൈരിതി കൌടജാദിക്വാഥൈഃ| കൌടജം കുടജഫലമ്| അത്ര ഭാവനാ ശിലാജതൂക്തേനൈവ വിധിനാ കര്തവ്യാ; ക്വാഥ്യക്വാഥമാനേ ച തന്ത്രാന്തരം- “തുല്യം ഗിരിജേന ജലേ ചതുര്ഗുണേ ഭാവനൌഷധം ക്വാഥ്യമ്| തത്ക്വാഥേ പാദാംശേ പൂതോഷ്ണേ പ്രക്ഷിപേദ്ഗിരിജമ്|| തത്സമരസതാം യാതം സംശുഷ്കം പ്രക്ഷിപേദ്രസേ ഭൂയഃ” ഇതി; ഏവം ചാന്യത്രാപി ഭാവനാവിധൌ ക്വാഥ്യക്കാഥമാനൌ ജ്ഞേയൌ| ഫലമൂലാഭ്യാം പലമിതി മിലിത്വാ പലമ്| യുക്ത്യാ ത്രിഗന്ധകമിതി യാവതാ ത്രിഗന്ധേന സാധുഗന്ധോ ഭവതി താവന്മാത്രം ത്രിഗന്ധം ജ്ഞേയം; ത്രിഗന്ധം ച പത്രത്വഗേലാ ഉച്യന്തേ, “ത്രിഗന്ധം തു സമാഖ്യാതം ത്വഗേലാപത്രകൈഃ സമൈഃ| തദേവ തു സമാഖ്യാതം ചാതുര്ജാതം സകേസരമ്” ഇതി| പൂത്യാദിഭിര്ദോഷശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ||൮൭-൯൯||
Adhikarana 26 (100-101) · Śloka 101
ദ്വിപലാംശാം തുഗാക്ഷീരീം നാഗരം മധുയഷ്ടികാമ്|
പ്രാസ്ഥികീം പിപ്പലീം ദ്രാക്ഷാം ശര്കരാര്ധതുലാം ശുഭാമ്||൧൦൦||
ധാത്രീഫലരസദ്രോണേ ചൂര്ണിതം ലേഹവത് പചേത്|
ശീതം മധുപ്രസ്ഥയുതം ലിഹ്യാത് പാണിതലം തതഃ||൧൦൧||
ഹന്ത്യേഷ കാമലാം പിത്തം പാണ്ഡും കാസം ഹലീമകമ്|
ഇതി ധാത്ര്യവലേഹഃ|
View original
द्विपलांशां तुगाक्षीरीं नागरं मधुयष्टिकाम्|
प्रास्थिकीं पिप्पलीं द्राक्षां शर्करार्धतुलां शुभाम्||१००||
धात्रीफलरसद्रोणे चूर्णितं लेहवत् पचेत्|
शीतं मधुप्रस्थयुतं लिह्यात् पाणितलं ततः||१०१||
हन्त्येष कामलां पित्तं पाण्डुं कासं हलीमकम्|
इति धात्र्यवलेहः|
ദ്വിപലാംശാമിത്യാദൌ ദ്രാക്ഷാ പ്രാസ്ഥികീ| ധാത്രീഫലരസഃ ധാത്രീസ്വരസഃ||൧൦൦-൧൦൧||-
Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104
ത്ര്യൂഷണം ത്രിഫലാ ചവ്യം ചിത്രകോ ദേവദാരു ച||൧൦൨||
വിഡങ്ഗാന്യഥ മുസ്തം ച വത്സകം ചേതി ചൂര്ണയേത്|
മണ്ഡൂരതുല്യം തച്ചൂര്ണം ഗോമൂത്രേऽഷ്ടഗുണേ പചേത്||൧൦൩||
ശനൈഃ സിദ്ധാസ്തഥാ ശീതാഃ കാര്യാഃ കര്ഷസമാ ഗുഡാഃ|
യഥാഗ്നി ഭക്ഷണീയാസ്തേ പ്ലീഹപാണ്ഡ്വാമയാപഹാഃ||൧൦൪||
ഗ്രഹണ്യര്ശോനുദശ്ചൈവ തക്രവാട്യാശിനഃ സ്മൃതാഃ|
ഇതി മണ്ഡൂരവടകാഃ|
View original
त्र्यूषणं त्रिफला चव्यं चित्रको देवदारु च||१०२||
विडङ्गान्यथ मुस्तं च वत्सकं चेति चूर्णयेत्|
मण्डूरतुल्यं तच्चूर्णं गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत्||१०३||
शनैः सिद्धास्तथा शीताः कार्याः कर्षसमा गुडाः|
यथाग्नि भक्षणीयास्ते प्लीहपाण्ड्वामयापहाः||१०४||
ग्रहण्यर्शोनुदश्चैव तक्रवाट्याशिनः स्मृताः|
इति मण्डूरवटकाः|
ത്ര്യൂഷണാദീനാമഷ്ടാവിംശതിപലാനി, മണ്ഡൂരം ച ദ്വിഗുണം, സമുദിതം ചൂര്ണം ചതുരധികാശീതിപലമാനം ഭവതി| പൃഥഗിതി പാഠാന്മണ്ഡൂരചൂര്ണമേവ പൃഥങ്മൂത്രേ പക്തവ്യം, തസ്മിന് സിധ്യതി ത്ര്യൂഷണാദീനാം ചൂര്ണം പ്രക്ഷേപ്യമ്| ശുദ്ധമിതിപദേന മണ്ഡൂരസ്യ ധ്മാപനഗോമൂത്രനിര്വാപണാദിനാ ശുദ്ധിം ദര്ശയതി| കേചിത്തു ഗോമൂത്രമഷ്ടഗുണം പ്രത്യാസന്നമണ്ഡൂരാദേവ വദന്തി; അയമേവ പക്ഷഃ സാധു പ്രതിഭാതി||൧൦൨-൧൦൪||-
Adhikarana 28 (105-110) · Śloka 110
മഞ്ജിഷ്ഠാ രജനീ ദ്രാക്ഷാ ബലാമൂലാന്യയോരജഃ||൧൦൫||
ലോധ്രം ചൈതേഷു ഗൌഡഃ സ്യാദരിഷ്ടഃ പാണ്ഡുരോഗിണാമ്|
ഇതി ഗൌഡോऽരിഷ്ടഃ|
ബീജകാത്ഷോഡശപലം ത്രിഫലായാശ്ച വിംശതിഃ||൧൦൬||
ദ്രാക്ഷായാഃ പഞ്ച ലാക്ഷായാഃ സപ്ത ദ്രോണേ ജലസ്യ തത്|
സാധ്യം പാദാവശേഷേ തു പൂതശേഷേ സമാവപേത്||൧൦൭||
ശര്കരായാസ്തുലാം പ്രസ്ഥം മാക്ഷികസ്യ ച കാര്ഷികമ്|
വ്യോഷം വ്യാഘ്രനഖോശീരം ക്രമുകം സൈലവാലുകമ്||൧൦൮||
മധുകം കുഷ്ഠമിത്യേതച്ചൂര്ണിതം ഘൃതഭാജനേ|
യവേഷു ദശരാത്രം തദ്ഗ്രീഷ്മേ ദ്വിഃ ശിശിരേ സ്ഥിതമ്||൧൦൯||
പിബേത്തദ്ഗ്രഹണീപാണ്ഡുരോഗാര്ശഃശോഥഗുല്മനുത്|
മൂത്രകൃച്ഛ്രാശ്മരീമേഹകാമലാസന്നിപാതജിത്||൧൧൦||
ബീജകാരിഷ്ട ഇത്യേഷ ആത്രേയേണ പ്രകീര്തിതഃ|
ഇതി ബീജകാരിഷ്ടഃ|
View original
मञ्जिष्ठा रजनी द्राक्षा बलामूलान्ययोरजः||१०५||
लोध्रं चैतेषु गौडः स्यादरिष्टः पाण्डुरोगिणाम्|
इति गौडोऽरिष्टः|
बीजकात्षोडशपलं त्रिफलायाश्च विंशतिः||१०६||
द्राक्षायाः पञ्च लाक्षायाः सप्त द्रोणे जलस्य तत्|
साध्यं पादावशेषे तु पूतशेषे समावपेत्||१०७||
शर्करायास्तुलां प्रस्थं माक्षिकस्य च कार्षिकम्|
व्योषं व्याघ्रनखोशीरं क्रमुकं सैलवालुकम्||१०८||
मधुकं कुष्ठमित्येतच्चूर्णितं घृतभाजने|
यवेषु दशरात्रं तद्ग्रीष्मे द्विः शिशिरे स्थितम्||१०९||
पिबेत्तद्ग्रहणीपाण्डुरोगार्शःशोथगुल्मनुत्|
मूत्रकृच्छ्राश्मरीमेहकामलासन्निपातजित्||११०||
बीजकारिष्ट इत्येष आत्रेयेण प्रकीर्तितः|
इति बीजकारिष्टः|
ബീജകാത് ഷോഡശപലമിത്യത്ര കേചിത് ‘ദ്വിര്ബീജകപലാന്യഷ്ടൌ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| ബീജകഃ അസനഃ| വ്യാഘ്രനഖഃ നഖീഭേദ ഏവ| ദ്വിഃ ശിശിരേ ഇതി വിംശതിരാത്രസ്ഥിതമ്||൧൦൫-൧൧൦||-
Adhikarana 29 (111-113) · Śloka 113
ധാത്രീഫലസഹസ്രേ ദ്വേ പീഡയിത്വാ രസം തു തമ്||൧൧൧||
ക്ഷൌദ്രാഷ്ടാംശേന സംയുക്തം കൃഷ്ണാര്ധകുഡവേന ച|
ശര്കരാര്ധതുലോന്മിശ്രം പക്ഷം സ്നിഗ്ധഘടേ സ്ഥിതമ്||൧൧൨||
പ്രപിബേന്മാത്രയാ പ്രാതര്ജീര്ണേ ഹിതമിതാശനഃ|
കാമലാപാണ്ഡുഹൃദ്രോഗവാതാസൃഗ്വിഷമജ്വരാന്||൧൧൩||
കാസഹിക്കാരുചിശ്വാസാംശ്ചൈഷോऽരിഷ്ടഃ പ്രണാശയേത്|
ഇതി ധാത്ര്യരിഷ്ടഃ|
View original
धात्रीफलसहस्रे द्वे पीडयित्वा रसं तु तम्||१११||
क्षौद्राष्टांशेन संयुक्तं कृष्णार्धकुडवेन च|
शर्करार्धतुलोन्मिश्रं पक्षं स्निग्धघटे स्थितम्||११२||
प्रपिबेन्मात्रया प्रातर्जीर्णे हितमिताशनः|
कामलापाण्डुहृद्रोगवातासृग्विषमज्वरान्||११३||
कासहिक्कारुचिश्वासांश्चैषोऽरिष्टः प्रणाशयेत्|
इति धात्र्यरिष्टः|
ധാത്രീത്യാദൌ ധാത്രീഫലസഹസ്രദ്വയസ്യ സ്വരസ ഏവ ഗ്രാഹ്യഃ||൧൧൧-൧൧൩||-
Adhikarana 30 (114) · Śloka 115
സ്ഥിരാദിഭിഃ ശൃതം തോയം പാനാഹാരേ പ്രശസ്യതേ||൧൧൪||
പാണ്ഡൂനാം, കാമലാര്താനാം മൃദ്വീകാമലകീരസഃ|൧൧൫|
View original
स्थिरादिभिः शृतं तोयं पानाहारे प्रशस्यते||११४||
पाण्डूनां, कामलार्तानां मृद्वीकामलकीरसः|११५|
കാമലാര്താനാം മൃദ്വീകാമലകീരസഃ പാനാഹാരേ പ്രശസ്യത ഇത്യര്ഥഃ||൧൧൪||-
Adhikarana 31 (115-116) · Śloka 117
പാണ്ഡുരോഗപ്രശാന്ത്യര്ഥമിതി പ്രോക്തം മഹര്ഷിണാ||൧൧൫||
വികല്പ്യമേതദ്ഭിഷജാ പൃഥഗ്ദോഷബലം പ്രതി|
വാതികേ സ്നേഹഭൂയിഷ്ഠം, പൈത്തികേ തിക്തശീതലമ്||൧൧൬||
ശ്ലൈഷ്മികേ കടുതിക്തോഷ്ണം , വിമിശ്രം സാന്നിപാതികേ|൧൧൭|
View original
पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थमिति प्रोक्तं महर्षिणा||११५||
विकल्प्यमेतद्भिषजा पृथग्दोषबलं प्रति|
वातिके स्नेहभूयिष्ठं, पैत्तिके तिक्तशीतलम्||११६||
श्लैष्मिके कटुतिक्तोष्णं , विमिश्रं सान्निपातिके|११७|
വികല്പ്യമിത്യനേനോക്തം വികല്പവിധിമാഹ- വാതികേ ഇത്യാദി||൧൧൫-൧൧൬||-
Adhikarana 32 (117-122) · Śloka 123
നിപാതയേച്ഛരീരാത്തു മൃത്തികാം ഭക്ഷിതാം ഭിഷക്||൧൧൭||
യുക്തിജ്ഞഃ ശോധനൈസ്തീക്ഷ്ണൈഃ പ്രസമീക്ഷ്യ ബലാബലമ്|
ശുദ്ധകായസ്യ സര്പീംഷി ബലാധാനാനി യോജയേത്||൧൧൮||
വ്യോഷം ബില്വം ഹരിദ്രേ ദ്വേ ത്രിഫലാ ദ്വേ പുനര്നവേ|
മുസ്താന്യയോരജഃ പാഠാ വിഡങ്ഗം ദേവദാരു ച||൧൧൯||
വൃശ്ചികാലീ ച ഭാര്ഗീ ച സക്ഷീരൈസ്തൈഃ സമൈര്ഘൃതമ്|
സാധയിത്വാ പിബേദ്യുക്ത്യാ നരോ മൃദ്ദോഷപീഡിതഃ||൧൨൦||
തദ്വത് കേശരയഷ്ട്യാഹ്വപിപ്പലീക്ഷാരശാദ്വലൈഃ|
മൃദ്ഭക്ഷണാദാതുരസ്യ ലൌല്യാദവിനിവര്തിനഃ||൧൨൧||
ദ്വേഷ്യാര്ഥം ഭാവിതാം കാമം ദദ്യാത്തദ്ദോഷനാശനൈഃ|
വിങ്ഗൈലാതിവിഷയാ നിമ്ബപത്രേണ പാഠയാ||൧൨൨||
വാര്താകൈഃ കടുരോഹിണ്യാ കൌടജൈര്മൂര്വയാऽപി വാ|൧൨൩|
View original
निपातयेच्छरीरात्तु मृत्तिकां भक्षितां भिषक्||११७||
युक्तिज्ञः शोधनैस्तीक्ष्णैः प्रसमीक्ष्य बलाबलम्|
शुद्धकायस्य सर्पींषि बलाधानानि योजयेत्||११८||
व्योषं बिल्वं हरिद्रे द्वे त्रिफला द्वे पुनर्नवे|
मुस्तान्ययोरजः पाठा विडङ्गं देवदारु च||११९||
वृश्चिकाली च भार्गी च सक्षीरैस्तैः समैर्घृतम्|
साधयित्वा पिबेद्युक्त्या नरो मृद्दोषपीडितः||१२०||
तद्वत् केशरयष्ट्याह्वपिप्पलीक्षारशाद्वलैः|
मृद्भक्षणादातुरस्य लौल्यादविनिवर्तिनः||१२१||
द्वेष्यार्थं भावितां कामं दद्यात्तद्दोषनाशनैः|
विङ्गैलातिविषया निम्बपत्रेण पाठया||१२२||
वार्ताकैः कटुरोहिण्या कौटजैर्मूर्वयाऽपि वा|१२३|
നിപാതയേദിത്യാദിനാ മൃജ്ജപാണ്ഡുരോഗചികിത്സാമാഹ| ശാദ്വലം ദൂര്വാ| മൃദ്ഭക്ഷണാദവിനിവര്തിനഃ സക്തസ്യേത്യര്ഥഃ| ഭാവിതാമിതി തദ്ദോഷനാശനൈര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കൃതാമ്| മൂര്വയാऽപി വേത്യന്തോ ഗ്രന്ഥഃ പൂര്വേണ സമ്ബധ്യതേ||൧൧൭-൧൨൨||-
Adhikarana 33 (123) · Śloka 124
യഥാദോഷം പ്രകുര്വീത ഭൈഷജ്യം പാണ്ഡുരോഗിണാമ്||൧൨൩||
ക്രിയാവിശേഷ ഏഷോऽസ്യ മതോ ഹേതുവിശേഷതഃ|൧൨൪|
View original
यथादोषं प्रकुर्वीत भैषज्यं पाण्डुरोगिणाम्||१२३||
क्रियाविशेष एषोऽस्य मतो हेतुविशेषतः|१२४|
പാണ്ഡുരോഗോക്തം ദോഷവിശേഷചികിത്സിതം മൃജ്ജേऽപ്യതിദിശതി- യഥാദോഷമിത്യാദി| ഏഷ ഇതി മൃജ്ജേ പാണ്ഡുരോഗേ പ്രോക്തഃ||൧൨൩||-
Adhikarana 34 (124-127) · Śloka 128
തിലപിഷ്ടനിഭം യസ്തു വര്ചഃ സൃജതി കാമലീ||൧൨൪||
ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമാര്ഗം തത് പിത്തം കഫഹരൈര്ജയേത്|
രൂക്ഷശീതഗുരുസ്വാദുവ്യായാമൈര്വേഗനിഗ്രഹൈഃ||൧൨൫||
കഫസമ്മൂര്ച്ഛിതോ വായുഃ സ്ഥാനാത് പിത്തം ക്ഷിപേദ്ബലീ|
ഹാരിദ്രനേത്രമൂത്രത്വക് ശ്വേതവര്ചാസ്തദാ നരഃ||൧൨൬||
ഭവേത് സാടോപവിഷ്ടമ്ഭോ ഗുരുണാ ഹൃദയേന ച|
ദൌര്ബല്യാല്പാഗ്നിപാര്ശ്വാര്തിഹിക്കാശ്വാസാരുചിജ്വരൈഃ||൧൨൭||
ക്രമേണാല്പേऽനുസജ്യേത പിത്തേ ശാഖാസമാശ്രിതേ|൧൨൮|
View original
तिलपिष्टनिभं यस्तु वर्चः सृजति कामली||१२४||
श्लेष्मणा रुद्धमार्गं तत् पित्तं कफहरैर्जयेत्|
रूक्षशीतगुरुस्वादुव्यायामैर्वेगनिग्रहैः||१२५||
कफसम्मूर्च्छितो वायुः स्थानात् पित्तं क्षिपेद्बली|
हारिद्रनेत्रमूत्रत्वक् श्वेतवर्चास्तदा नरः||१२६||
भवेत् साटोपविष्टम्भो गुरुणा हृदयेन च|
दौर्बल्याल्पाग्निपार्श्वार्तिहिक्काश्वासारुचिज्वरैः||१२७||
क्रमेणाल्पेऽनुसज्येत पित्ते शाखासमाश्रिते|१२८|
തിലപിഷ്ടനിഭമിത്യാദിനാ ശാഖാശ്രയകാമലാചികിത്സിതം ലക്ഷണപൂര്വകമാഹ| ശ്ലേഷ്മണാ രുദ്ധമാര്ഗമിതി കോഷ്ഠസ്ഥേന ശ്ലേഷ്മണാ ശാഖാശ്രയി പിത്തം കാമലാജനകം രുദ്ധമാര്ഗം കോഷ്ഠഗമനാര്ഥം നിഷിദ്ധമാര്ഗമിതി യാവത്| ഏതദേവ രൂക്ഷേത്യാദിനാ വിസ്തരേണാഹ| ശ്വേതവര്ചാ ഇതി കോഷ്ഠസ്ഥപിത്തസ്യ മലരഞ്ജകസ്യ ബഹിര്നിര്ഗമാദ്വൃദ്ധേന ശ്ലേഷ്മണാ ശ്വേതവര്ചാ ഭവതി| ക്രമേണേതി ജ്വരാന്തൈരനുഷജ്ജതേ| അല്പേ പിത്തേ ശാഖാശ്രിതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൨൪-൧൨൭||-
Adhikarana 35 (128-129) · Śloka 130
ബര്ഹിതിത്തിരിദക്ഷാണാം രൂക്ഷാമ്ലൈഃ കടുകൈ രസൈഃ||൧൨൮||
ശുഷ്കമൂലകകൌലത്ഥൈര്യൂഷൈശ്ചാന്നാനി ഭോജയേത്|
മാതുലുങ്ഗരസം ക്ഷൌദ്രപിപ്പലീമരിചാന്വിതമ്||൧൨൯||
സനാഗരം പിബേത് പിത്തം തഥാऽസ്യൈതി സ്വമാശയമ്|൧൩൦|
View original
बर्हितित्तिरिदक्षाणां रूक्षाम्लैः कटुकै रसैः||१२८||
शुष्कमूलककौलत्थैर्यूषैश्चान्नानि भोजयेत्|
मातुलुङ्गरसं क्षौद्रपिप्पलीमरिचान्वितम्||१२९||
सनागरं पिबेत् पित्तं तथाऽस्यैति स्वमाशयम्|१३०|
ബര്ഹീത്യാദിനാ കഫഹരം പിത്തവൃദ്ധികരം ച സമം ചികിത്സിതം പ്രാഹ, യതഃ ശാഖാശ്രയദോഷസ്യ വൃദ്ധിഃ കോഷ്ഠാനയനാര്ഥമ്; ഉക്തം ഹി- “വൃദ്ധ്യാऽഭിഷ്യന്ദനാത് പാകാത് സ്രോതോമുഖവിശോധനാത്| ശാഖാം മുക്ത്വാ മലാഃ കോഷ്ഠം യാന്തി വായോശ്ച നിഗ്രഹാത്” (സൂ.അ.൨൮) ഇതി||൧൨൮-൧൨൯||-
Adhikarana 36 (130-131) · Śloka 132
കടുതീക്ഷ്ണോഷ്ണലവണൈര്ഭൃശാമ്ലൈശ്ചാപ്യുപക്രമഃ||൧൩൦||
ആപിത്തരാഗാച്ഛകൃതോ വായോശ്ചാപ്രശമാദ്ഭവേത്|
സ്വസ്ഥാനമാഗതേ പിത്തേ പുരീഷേ പിത്തരഞ്ജിതേ||൧൩൧||
നിവൃത്തോപദ്രവസ്യ സ്യാത് പൂര്വഃ കാമലികോ വിധിഃ|൧൩൨|
View original
कटुतीक्ष्णोष्णलवणैर्भृशाम्लैश्चाप्युपक्रमः||१३०||
आपित्तरागाच्छकृतो वायोश्चाप्रशमाद्भवेत्|
स्वस्थानमागते पित्ते पुरीषे पित्तरञ्जिते||१३१||
निवृत्तोपद्रवस्य स्यात् पूर्वः कामलिको विधिः|१३२|
ആപിത്തരാഗാച്ഛകൃത ഇതി യാവത് കോഷ്ഠമാര്ഗസ്ഥോ മലോ ന രഞ്ജതേ താവത് പിത്തവര്ധനമ്| പൂര്വ ഇതി പൂര്വോക്തഃ| കാമലികോ വിധിരിതി കോഷ്ഠാശ്രയികാമലാചികിത്സിതം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൧൩൦-൧൩൧||-
Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 134
യദാ തു പാണ്ഡോര്വര്ണഃ സ്യാദ്ധരിതശ്യാവപീതകഃ||൧൩൨||
ബലോത്സാഹക്ഷയസ്തന്ദ്രാ മന്ദ്രാഗ്നിത്വം മൃദുജ്വരഃ|
സ്ത്രീഷ്വഹര്ഷോऽങ്ഗമര്ദശ്ച ശ്വാസസ്തൃഷ്ണാऽരുചിര്ഭ്രമഃ||൧൩൩||
ഹലീമകം തദാ തസ്യ വിദ്യാദനിലപിത്തതഃ|൧൩൪|
View original
यदा तु पाण्डोर्वर्णः स्याद्धरितश्यावपीतकः||१३२||
बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्द्राग्नित्वं मृदुज्वरः|
स्त्रीष्वहर्षोऽङ्गमर्दश्च श्वासस्तृष्णाऽरुचिर्भ्रमः||१३३||
हलीमकं तदा तस्य विद्यादनिलपित्ततः|१३४|
യദേത്യാദിനാ ഹലീമകമാഹ| അയമേവ തന്ത്രാന്തരേ ലാഘവസഞ്ജ്ഞയാ അലസസഞ്ജ്ഞയാ ചോച്യതേ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ജ്വരാങ്ഗമര്ദഭ്രമദാഹതന്ദ്രാക്ഷയാന്വിതോ ലാഘവകോऽലസശ്ച| തം വാതപിത്താദ്ധരിപീതനീലം ഹലീമകം കേചിദുദാഹരന്തി” (സു.ഉ.അ.൪൪) ഇതി| യച്ചാപി തത്ര ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം സാ ചാപി കാമലാവസ്ഥൈവ ന പൃഥഗ്രോഗഃ| ഉക്തം ഹി തന്ത്രാന്തരേ- “സന്താപോ ഭിന്നവര്ചസ്ത്വം ബഹിരന്തേ ച പീനതാ| പാണ്ഡുതാ നേത്രരാഗശ്ച പാനകീലക്ഷണം മതമ്” ഇതി||൧൩൨-൧൩൩||-
Adhikarana 38 (134-137) · Śloka 138
ഗുഡൂചീസ്വരസക്ഷീരസാധിതം മാഹിഷം ഘൃതമ്||൧൩൪||
സ പിബേത്ത്രിവൃതാം സ്നിഗ്ധോ രസേനാമലകസ്യ തു|
വിരിക്തോ മധുരപ്രായം ഭജേത് പിത്താനിലാപഹമ്||൧൩൫||
ദ്രാക്ഷാലേഹം ച പൂര്വോക്തം സര്പീംഷി മധുരാണി ച|
യാപനാന് ക്ഷീരബസ്തീംശ്ച ശീലയേത്സാനുവാസനാന്||൧൩൬||
മാര്ദ്വീകാരിഷ്ടയോഗാംശ്ച പിബേദ്യുക്ത്യാऽഗ്നിവൃദ്ധയേ|
കാസികം ചാഭയാലേഹം പിപ്പലീം മധുകം ബലാമ്||൧൩൭||
പയസാ ച പ്രയുഞ്ജീത യഥാദോഷം യഥാബലമ്|൧൩൮|
View original
गुडूचीस्वरसक्षीरसाधितं माहिषं घृतम्||१३४||
स पिबेत्त्रिवृतां स्निग्धो रसेनामलकस्य तु|
विरिक्तो मधुरप्रायं भजेत् पित्तानिलापहम्||१३५||
द्राक्षालेहं च पूर्वोक्तं सर्पींषि मधुराणि च|
यापनान् क्षीरबस्तींश्च शीलयेत्सानुवासनान्||१३६||
मार्द्वीकारिष्टयोगांश्च पिबेद्युक्त्याऽग्निवृद्धये|
कासिकं चाभयालेहं पिप्पलीं मधुकं बलाम्||१३७||
पयसा च प्रयुञ्जीत यथादोषं यथाबलम्|१३८|
ഗുഡൂചീത്യാദിനാ ഹലീമകചികിത്സാമാഹ| ദ്രാക്ഷാലേഹം ച പൂര്വോക്തമിതി ‘ദ്വിപലാംശാം തുഗാക്ഷീരീ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തമിഹൈവ| യാപനാബസ്തയഃ സിദ്ധിസ്ഥാനേ പ്രോക്താഃ| കാസികം ചാഭയാലേഹമിതി അഗസ്ത്യഹരീതകീമ്||൧൩൪-൧൩൭||-
Adhikarana 39 (138-139) · Śloka 139
തത്ര ശ്ലോകൌ- പാണ്ഡോഃ പഞ്ചവിധസ്യോക്തം ഹേതുലക്ഷണഭേഷജമ്||൧൩൮||
കാമലാ ദ്വിവിധാ തേഷാം സാധ്യാസാധ്യത്വമേവ ച|
തേഷാം വികല്പോ യശ്ചാന്യോ മഹാവ്യാധിര്ഹലീമകഃ|
തസ്യ ചോക്തം സമാസേന വ്യഞ്ജനം സചികിത്സിതമ്||൧൩൯||
View original
तत्र श्लोकौ- पाण्डोः पञ्चविधस्योक्तं हेतुलक्षणभेषजम्||१३८||
कामला द्विविधा तेषां साध्यासाध्यत्वमेव च|
तेषां विकल्पो यश्चान्यो महाव्याधिर्हलीमकः|
तस्य चोक्तं समासेन व्यञ्जनं सचिकित्सितम्||१३९||
പാണ്ഡോഃ പശ്ചവിധസ്യേത്യാദിനാ സങ്ഗ്രഹമാഹ| സ ച വ്യക്ത ഏവ||൧൩൮-൧൩൯||
Adhikarana puShpikA · Śloka 16
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേऽപ്രാപ്തേ ദൃഢബലസമ്പൂരിതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने पाण्डुरोगचिकित्सितं नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതം നാമ ഷോഡശോऽധ്യായഃ||൧൬||