22. pāṇḍurōgacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతః పాండురోగచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

గ్రహణీదోషచికిత్సితే క్రియామాణే తీక్ష్ణాదినా పిత్తజననాద్గ్రహణీచికిత్సితానంతరం పిత్తప్రధానపాండురోగచికిత్సితముచ్యతే| పాండునా వక్ష్యమాణహరితాదివర్ణేభ్యః ప్రధానేన వర్ణేనోపలక్షితో రోగః పాండురోగః| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “సర్వేషు చైతేషు హి పాండుభావో యతోఽధికోఽతః ఖలు పాండురోగః” (సు.ఉ.అ.44) ఇతి| కామలా-హలీమకాదిచికిత్సా చ పాండురోగభేదత్వాదేవ తేషామిహ వక్తవ్యా; కింవా ‘పాండురోగాదీనాం చికిత్సితం పాండురోగచికిత్సితం’ ఇతి పరిగ్రహాత్ కామలాదిచికిత్సితమపి ప్రతిజ్ఞాతమేవ||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

పాండురోగాః స్మృతాః పంచ వాతపిత్తకఫైస్త్రయః| చతుర్థః సన్నిపాతేన పంచమో భక్షణాన్మృదః||3||

త్రిశోథీయే యద్యపి పాండురోగః పంచసంఖ్యాక ఉక్తస్తథాఽపీహ పునస్తదనువాదేన సుశ్రుతోక్తచతుఃసంఖ్యాత్వం నిషేధయతి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “పాండ్వామయోఽష్టార్ధవిధః ప్రదిష్టః పృథక్సమస్తైర్యుగపంచ దోషైః” (సు.ఉ.అ.44) ఇతి| తత్ర హి మృద్భక్షణజః సన్నిపాతజే ఏవావరుద్ధః||3||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

దోషాః పిత్తప్రధానాస్తు యస్య కుప్యంతి ధాతుషు| శైథిల్యం తస్య ధాతూనాం గౌరవం చోపజాయతే||4|| తతో వర్ణబలస్నేహా యే చాన్యేఽప్యోజసో గుణాః| వ్రజంతి క్షయమత్యర్థం దోషదూష్యప్రదూషణాత్||5|| సోఽల్పరక్తోఽల్పమేదస్కో నిఃసారః శిథిలేంద్రియః| వైవర్ణ్యం భజతే, తస్య హేతుం శృణు సలక్షణం||6||

దోషా ఇత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| పిత్తం ప్రధానం యయోస్తే పిత్తప్రధానాః; బహువచనం చ వ్యక్తిబహుత్వాపేక్షయా, నతు పారమార్థికం| గౌరవం క్రియాస్వసామర్థ్యాత్; గౌరవం పాండురోగిణో నిఃసారధాతుత్వాదితి బ్రువతే| ఓజసో గుణా ఇతి ఓజసో రక్తధాతురూపస్య యే గుణాః; కింవా ఓజస ఏవ యే దశగుణాః క్షీరసమానా ఉక్తాస్తే జ్ఞేయాః| ఓజసః క్షయేనైవ స్నేహక్షయే లబ్ధే పునః స్నేహక్షయాభిధానం విశేషక్షయాభిధానార్థం| దోషైర్దూష్యాణాం ప్రకృష్టాద్దూషణాదితి దోషదూష్యప్రదూషణాత్| నిఃసారః అపగతధాతుసారః; “అష్టౌ సారాః” (వి.అ.8) ఇత్యాదినా ప్రోక్తసారవిరహిత ఇత్యర్థః| శిథిలేంద్రియః దుర్బలేంద్రియః| స ఇతి పుమాన్| యద్యపి రక్తపిత్తయోరేకయోనిత్వాత్ పిత్తేనేహ రక్తవృద్ధిర్భావ్యా, తథాఽపీహ రక్తక్షయో రక్తపోషకరసస్య పిత్తేన క్షపణాద్ రక్తపోషకసారభాగానుత్పాదాచ్చ| యద్యపి పిత్తం తేజోరూపతయా వర్ణకరమిహోచ్యతే, యదుక్తం- “తేజోధాతురప్యుదకాంతరీక్షధాతుప్రాయోఽవదాతవర్ణకరః” (శా.అ.8) ఇతి, తథాఽపి వికృతత్వాత్ పిత్తమిహ వికృతవర్ణకృదేవ భవతి||4-6||

Adhikarana 4 (7-11) · Śloka 12

క్షారామ్లలవణాత్యుష్ణవిరుద్ధాసాత్మ్యభోజనాత్| నిష్పావమాషపిణ్యాకతిలతైలనిషేవణాత్||7|| విదగ్ధేఽన్నే దివాస్వప్నాద్వ్యాయామాన్మైథునాత్తథా| ప్రతికర్మర్తువైషమ్యాద్వేగానాం చ విధారణాత్||8|| కామచింతాభయక్రోధశోకోపహతచేతసః| సముదీర్ణం యదా పిత్తం హృదయే సమవస్థితం||9|| వాయునా బలినా క్షిప్తం సంప్రాప్య ధమనీర్దశ| ప్రపన్నం కేవలం దేహం త్వఙ్మాంసాంతరమాశ్రితం||10|| ప్రదూష్య కఫవాతాసృక్త్వఙ్మాంసాని కరోతి తత్| పాండుహారిద్రహరితాన్ వర్ణాన్ బహువిధాంస్త్వచి||11|| స పాండురోగ ఇత్యుక్తః ...|12|

క్షారేత్యాదినా సమానం హేతుమాహ| నిష్పావః శింబః| వ్యాయామమైథునే విదగ్ధేఽన్నే ఏవ క్రియమాణే రోగహేతునీ| ప్రతికర్మణాం వమనాదీనామృతూనాం చ వైషమ్యం ప్రతికర్మర్తువైషమ్యం| ధమనీర్దశ ఇతి హృదయాశ్రితా దశ ధమనీః| కేవలమితి కృత్స్నం| ‘ప్రదూష్య కఫవాతాసృక్’ ఇతి పాఠే విక్షిప్తస్య వాయోః పిత్తేన దూషణం, యదా తు ‘కఫపిత్తాసృక్’ ఇతి పాఠస్తదా పిత్తేన హృదయస్థేన స్థానాంతరస్థస్య పిత్తస్య దుష్టిర్జేయా| సముదీర్ణమిత్యాదినా చేయం సంప్రాప్తిః పూర్వోక్తసామాన్యసంప్రాప్తేరేవ ప్రపంచః||7-11||-

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

... తస్య లింగం భవిష్యతః| హృదయస్పందనం రౌక్ష్యం స్వేదాభావః శ్రమస్తథా||12||

తస్యేత్యాదినా పూర్వరూపమాహ| ‘స్వేదాబాధః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||12||

Adhikarana 6 (13-16) · Śloka 16

సంభూతేఽస్మిన్ భవేత్ సర్వః కర్ణక్ష్వేడీ హతానలః| దుర్బలః సదనోఽన్నద్విట్ శ్రమభ్రమనిపీడితః||13|| గాత్రశూలజ్వరశ్వాసగౌరవారుచిమాన్నరః| మృదితైరివ గాత్రైశ్చ పీడితోన్మథితైరివ||14|| శూనాక్షికూటో హరితః శీర్ణలోమా హతప్రభః| కోపనః శిశిరద్వేషీ నిద్రాలుః ష్ఠీవనోఽల్పవాక్||15|| పిండికోద్వేష్టకట్యూరుపాదరుక్సదనాని చ| భవంత్యారోహణాయాసైర్విశేషశ్చాస్య వక్ష్యతే||16||

సంభూతేఽస్మిన్నితి ఉత్పన్నే పాండురోగే| కర్ణక్ష్వేడీత్యాది సామాన్యం లక్షణం; కర్ణక్ష్వేడీ కర్ణనాదవాన్| అన్నద్విడిత్యనేన అన్నాగ్రహ ఉచ్యతే, అరుచిమానిత్యనేన ప్రార్థితాన్నభక్షణాసామర్థ్యముచ్యతే| శిశిరద్వేషీతి శీతద్వేషీ; శిశిరద్వేషితా చ పిత్తరోగేఽప్యస్మిన్ రోగమహిమ్నా భవతి| పిండికోద్వేష్టనం పిండికాపీడా| ఆరోహణేనాయాసైరితి కేచిద్విభాగం వర్ణయంతి| విశేషశ్చాస్య వక్ష్యతే ఇతి పాండురోగస్య వాతజత్వాదివిశేషగతో హేతులింగవిశేషో వక్ష్యత ఇత్యర్థః||13-16||

Adhikarana 7 (17-18) · Śloka 18

ఆహారైరుపచారైశ్చ వాతలైః కుపితోఽనిలః| జనయేత్కృష్ణపాండుత్వం తథా రూక్షారుణాంగతాం||17|| అంగమర్దం రుజం తోదం కంపం పార్శ్వశిరోరుజం| వర్చఃశోషాస్యవైరస్యశోఫానాహబలక్షయాన్||18||

ఆహారైరిత్యాదినా వాతజస్య హేతులక్షణే ప్రాహ| సామాన్యలక్షణాని సర్వత్ర భవంతి, విశేషలక్షణైస్తు విశేషావగతిః||17-18||

Adhikarana 8 (19-22) · Śloka 22

పిత్తలస్యాచితం పిత్తం యథోక్తైః స్వైః ప్రకోపణైః| దూషయిత్వా తు రక్తాదీన్ పాండురోగాయ కల్పతే||19|| స పీతో హరితాభో వా జ్వరదాహసమన్వితః| తృష్ణామూర్చ్ఛాపిపాసార్తః పీతమూత్రశకృన్నరః||20|| స్వేదనః శీతకామశ్చ న చాన్నమభినందతి| కటుకాస్యో న చాస్యోష్ణముపశేతేఽమ్లమేవ చ||21|| ఉద్గారోఽమ్లో విదాహశ్చ విదగ్ధేఽన్నేఽస్య జాయతే| దౌర్గంధ్యం భిన్నవర్చస్త్వం దౌర్బల్యం తమ ఏవ చ||22||

పిత్తలస్యేత్యాదినా పైత్తికమాహ| సర్వోఽపి పాండురోగః పిత్తజః, తథాఽప్యయం విశేషేణ దోషాంతరాసంపృక్తప్రబలపిత్తజన్యత్వాత్ పైత్తిక ఇత్యుచ్యతే; యథా పైత్తికం రక్తపిత్తం; అత ఏవాత్ర పిత్తాతిప్రబలతోపదర్శనార్థం పిత్తలస్యేత్యనేన పిత్తప్రకృతితాఽపి కారణత్వేనోక్తా, నాన్యత్ర ‘వాతలస్య, శ్లేష్మలస్య’ ఇతి వా కృతం| యథోక్తైరితి యో హ్యమ్లేత్యాదినోక్తైరిహైవ| రక్తాదీనితి రక్తప్రకారాన్, తేన బలవాతాదీనామపి గ్రహణం| తృష్ణామూర్చ్ఛాపిపాసార్త ఇత్యత్ర తృష్ణానిమిత్తా మూర్చ్ఛా తృష్ణామూర్చ్ఛా, తేన పిపాసయా సమం న పౌనరుక్త్యం; అన్యే తు తృష్ణామిహ క్షుధామాహుః, కేచిత్ ‘తృష్ణామూర్చ్ఛాపరీతస్య’ ఇతి పఠంతి||19-22||

Adhikarana 9 (23-25) · Śloka 25

వివృద్ధః శ్లేష్మలైః శ్లేష్మా పాండురోగం స పూర్వవత్| కరోతి గౌరవం తంద్రా ఛర్దిం శ్వేతావభాసతాం||23|| ప్రసేకం లోమహర్షం చ సాదం మూర్చ్ఛాం భ్రమం క్లమం| శ్వాసం కాసం తథాఽఽలస్యమరుచిం వాక్స్వరగ్రహం||24|| శుక్లమూత్రాక్షివర్చస్త్వం కటురూక్షోష్ణకామతాం| శ్వయథుం మధురాస్యత్వమితి పాండ్వామయః కఫాత్||25||

వివృద్ధ ఇత్యాదినా కఫజమాహ| పూర్వవదితి రక్తాదీన్ సందూష్య||23-25||

Adhikarana 10 (26) · Śloka 26

సర్వాన్నసేవినః సర్వే దుష్టా దోషాస్త్రిదోషజం| త్రిదోషలింగం కుర్వంతి పాండురోగం సుదుఃసహం||26||

సర్వాన్నేత్యాదినా సాన్నిపాతికం వ్యాకరోతి| త్రిదోషలింగమితి ప్రత్యేకదోషలింగసముదాయయుక్తం||26||

Adhikarana 11 (27-30) · Śloka 30

మృత్తికాదనశీలస్య కుప్యత్యన్యతమో మలః| కషాయా మారుతం, పిత్తమూషరా, మధురా కఫం||27|| కోపయేన్మృద్రసాదీంశ్చ రౌక్ష్యాద్భుక్తం విరూక్షయేత్ | పూరయత్యవిపక్వైవ స్రోతాంసి నిరుణద్ధి చ||28|| ఇంద్రియాణాం బలం హత్వా తేజో వీర్యౌజసీ తథా| పాండురోగం కరోత్యాశు బలవర్ణాగ్నినాశనం||29|| శూనగండాక్షికూటభ్రూః శూనపాన్నాభిమేహనః| క్రిమికోష్ఠోఽతిసార్యేత మలం సాసృక్ కఫాన్వితం||30||

మృత్తికేత్యాదినా మృద్భక్షణజమాహ| అత్ర చ దోషసంబంధే సత్యపి మృదేవ వ్యపదేశికా న దోషాః, తస్యా ఏవ చికిత్సాభేదలింగభేదకర్తృత్వాత్| కషాయా మారుతమిత్యాదినా మృదోఽపి వాతాదిగతలింగం దర్శయతి| ఊషరేతి క్షారానురసా| రసాదీన్ భుక్తం చ విరూక్షయేదితి యోజ్యం| అవిపక్వైవేతి స్వరూపావస్థితైవ కేవలం స్రోతాంసి పూరయతి రుణద్ధి చ; స్రోతోవిరోధేన రసాదీనాం న సమ్యగ్బలం భవతి| బలవర్ణాగ్నినాశనమిత్యనేన బలాదిహానిం దర్శయతి||27-30||

Adhikarana 12 (31-33) · Śloka 33

పాండురోగశ్చిరోత్పన్నః ఖరీభూతో న సిధ్యతి| కాలప్రకర్షాచ్ఛూనో నా యశ్చ పీతాని పశ్యతి||31|| బద్ధాల్పవిట్కం సకఫం హరితం యోఽతిసార్యతే| దీనః శ్వేతాతిదిగ్ధాంగశ్ఛర్దిమూర్చ్ఛాతృషార్దితః||32|| స నాస్త్యసృక్క్షయాద్యశ్చ పాండుః శ్వేతత్వమాప్నుయాత్| ఇతి పంచవిధస్యోక్తం పాండురోగస్య లక్షణం||33||

పాండురోగ ఇత్యాదినాఽసాధ్యలక్షణమాహ| ఖరీభూత ఇతి అత్యర్థరూక్షః| కాలేత్యాదినాఽపరమసాధ్యలక్షణం| శ్వేతాతిదిగ్ధాంగ ఇతి శ్వేతవర్ణలిప్తాంగ ఇత్యర్థః||31-33||

Adhikarana 13 (34-38) · Śloka 39

పాండురోగీ తు యోఽత్యర్థం పిత్తలాని నిషేవతే| తస్య పిత్తమసృగ్మాంసం దగ్ధ్వా రోగాయ కల్పతే||34|| హారిద్రనేత్రః స భృశం హారిద్రత్వఙ్నఖాననః| రక్తపీతశకృన్మూత్రో భేకవర్ణో హతేంద్రియః||35|| దాహావిపాకదౌర్బల్యసదనారుచికర్షితః| కామలా బహుపిత్తైషా కోష్ఠశాఖాశ్రయా మతా||36|| కాలాంతరాత్ ఖరీభూతా కృచ్ఛ్రా స్యాత్ కుంభకామలా| కృష్ణపీతశకృన్మూత్రో భృశం శూనశ్చ మానవః||37|| సరక్తాక్షిముఖచ్ఛర్దివిణ్మూత్రో యశ్చ తామ్యతి| దాహారుచితృషానాహతంద్రామోహసమన్వితః||38|| నష్టాగ్నిసంజ్ఞః క్షిప్రం హి కామలావాన్ విపద్యతే|39|

పాండురోగీత్యాదినా కామలామాహ| పాండురోగీతి వచనాత్ పాండురోగస్యైవ హేతువిశేషేణ కామలాదిరూపాఽవస్థా ఉత్పద్యతే; అత ఏవ చ హారీతే కామలాదీనామపి పాండురోగత్వమేవోక్తం| వచనం హి- “వాతేన పిత్తేన కఫేన చైవ త్రిదోషమృద్భక్షణసంభవే చ| ద్వే కామలే చైవ హలీమకశ్చ స్మృతోఽష్టధైవం ఖలు పాండురోగః” ఇతి; అన్యా తు సుశ్రుతోక్తా కామలా భిన్నా భవతి, “యో హ్యామయాంతే సహసాఽమ్లమన్నమద్యాదపథ్యాన్యపి తస్య పిత్తం| కరోతి పాండుం వదనం విశేషాత్ పూర్వేరితౌ తంద్రిబలక్షయౌ చ” (సు. ఉ. అ. 44) ఇత్యాదినా పృథక్కామలాహేతురుక్తః; వాగ్భటేఽపి- “భవేత్ పిత్తోల్బణస్యాసౌ పాండురోగాదృతేఽపి చ” (వా. ని. అ. 13) ఇతి; ఇహ తు పాండురోగేఽపి భవేత్ పాండురోగాద్వినాఽపి భవేత్, యథా ప్రమేహాశ్రితాః పిడికాః ప్రమేహేషు భవంతి వినా ప్రమేహమపి భవంతి; తథా పాండురోగిణోఽప్యుక్తా కామలా పృథగపి భవతి| కోష్ఠశాఖాశ్రయా బహుపిత్తా పాండురోగపూర్వికా భవతి, యా తు కేవలం శాఖాశ్రయా అల్పపిత్తా చ వక్తవ్యా సా స్వతంత్రాఽపి భవతీతి కేచిత్, అత ఏవ తస్యా రూక్షశీతేత్యాదినా పృథగేవ హేతుం లింగం చాధ్యాయశేషే వక్ష్యతి| బహుపిత్తేత్యనేన కేవలం శాఖాశ్రయాయా అల్పపిత్తత్వం సూచయతి; అమ్లకటుతీక్ష్ణోపయోగం శాఖాశ్రయిపిత్తస్య కోష్ఠానయనార్థం వక్ష్యతి| ఖరీభూతేతి కఠోరతాముపగతా| కుంభకామలేతి అవస్థాభేదేన కోష్ఠగతకామలాయాః సంజ్ఞా; కుంభః కోష్ఠః, తదాశ్రయా కామలా కుంభకామలా| అస్యాం చ శోథోఽపి లక్షణం భవతి| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “భేదస్తు తస్యాః ఖలు కుంభసాహ్వః శోథో మహాంస్తత్ర చ పర్వభేదః” (సు. ఉ. అ. 44) ఇతి||34-38||-

Adhikarana 14 (39-43) · Śloka 43

సాధ్యానామితరేషాం తు ప్రవక్ష్యామి చికిత్సితం||39|| తత్ర పాండ్వామయీ స్నిగ్ధస్తీక్ష్ణైరూర్ధ్వానులోమికైః| సంశోధ్యో మృదుభిస్తిక్తైః కామలీ తు విరేచనైః||40|| తాభ్యాం సంశుద్ధకోష్ఠాభ్యాం పథ్యాన్యన్నాని దాపయేత్| శాలీన్ సయవగోధూమాన్ పురాణాన్ యూషసంహితాన్||41|| ముద్గాఢకీమసూరైశ్చ జాంగలైశ్చ రసైర్హితైః| యథాదోషం విశిష్టం చ తయోర్భైషజ్యమాచరేత్||42|| పంచగవ్యం మహాతిక్తం కల్యాణకమథాపి వా| స్నేహనార్థం ఘృతం దద్యాత్ కామలాపాండురోగిణే||43||

తత్రేత్యాదినా చికిత్సామాహ| ఊర్ధ్వానులోమికైరిత్యనేన ఊర్ధ్వహరానులోమనవమనవిరేచనయోరపి గ్రహణముక్తం; యతః పాండురోగేఽపి “కఫపాండుస్తు గోమూత్రక్లిన్నయుక్తాం హరీతకీం” ఇత్యాదినా విరేచనం వక్ష్యతి| తాభ్యామితి పాండురోగకామలాభ్యాం| ‘తాభ్యాం సంశుద్ధకోష్ఠాయ’ ఇతి పాఠపక్షే తాభ్యామితి వమనవిరేచనాభ్యాం| విశిష్టమిత్యాది విశిష్టభైషజ్యమిహైవ కామలాయాం పాండురోగే చ వక్ష్యమాణం జ్ఞేయం||39-43||

Adhikarana 15 (44-49) · Śloka 49

దాడిమాత్ కుడవో ధాన్యాత్ కుడవార్ధం పలం పలం| చిత్రకాచ్ఛృంగవేరాచ్చ పిప్పల్యష్టమికా తథా||44|| తైః కల్కైర్వింశతిపలం ఘృతస్య సలిలాఢకే| సిద్ధం హృత్పాండుగుల్మార్శఃప్లీహవాతకఫార్తినుత్||45|| దీపనం శ్వాసకాసఘ్నం మూఢవాతే చ శస్యతే| దుఃఖప్రసవినీనాం చ వంధ్యానాం చైవ గర్భదం||46|| ఇతి దాడిమాద్యం ఘృతం| కటుకా రోహిణీ ముస్తం హరిద్రే వత్సకాత్ పలం| పటోలం చందనం మూర్వా త్రాయమాణా దురాలభా||47|| కృష్ణా పర్పటకో నింబో భూనింబో దేవదారు చ| తైః కార్షికైర్ఘృతప్రస్థః సిద్ధః క్షీరచతుర్గుణః||48|| రక్తపిత్తం జ్వరం దాహం శ్వయథుం స భగందరం| అర్శాంస్యసృగ్దరం చైవ హంతి విస్ఫోటకాంస్తథా||49|| ఇతి కటుకాద్యం ఘృతం|

దాడిమేత్యాదౌ అష్టమికా ద్వికర్షముక్తం| ఉక్తం హి- “ద్వే సువర్ణే పలార్ధం స్యాచ్ఛుక్తిరష్టమికాఽపి చ” (క.అ.12) ఇతి||44-49||

Adhikarana 16 (50) · Śloka 50

పథ్యాశతరసే పథ్యావృంతార్ధశతకల్కవాన్| ప్రస్థః సిద్ధో ఘృతాత్ పేయః స పాండ్వామయగుల్మనుత్||50|| ఇతి పథ్యాఘృతం|

పథ్యాశతేన క్వాథః కర్తవ్యః; అత్ర చ తథా క్వాథార్థం జలం దేయం యథా చతుర్భాగావశిష్టం సద్ఘృతచతుర్గుణం భవతి; అత ఏవ ద్రోణమానం జలం దేయం| పథ్యావృంతార్ధశతం హరీతకీఫలబంధానార్ధశతం; అన్యే తు పథ్యావృంతచూర్ణం హరీతకీఫలస్యైవ చూర్ణం, తదస్థిశూన్యమిత్యాహుః||50||

Adhikarana 17 (51) · Śloka 51

దంత్యాశ్చతుష్పలరసే పిష్టైర్దంతీశలాటుభిః| తద్వత్ప్రస్థో ఘృతాత్సిద్ధః ప్లీహపాండ్వర్తిశోఫజిత్||51|| ఇతి దంతీఘృతం|

దంతీత్యాదౌ దంత్యాః క్వాథో ఘృతాచ్చతుర్గుణః స్థాప్యః; తంత్రాంతరదర్శనాత్ ప్రస్థమాన ఏవాత్ర క్వాథో భవతి| ఉక్తం హ్యన్యత్ర- “నికుంభకుడవాక్వాథే ప్రస్థే తత్కల్కసంయుతం| సర్పిఃప్రస్థం పచేత్ ప్లీహకామలాపాండురోగనుత్” ఇతి||51||

Adhikarana 18 (52) · Śloka 52

పురాణసర్పిషః ప్రస్థో ద్రాక్షార్ధప్రస్థసాధితః| కామలాగుల్మపాండ్వర్తిజ్వరమేహోదరాపహః||52|| ఇతి ద్రాక్షాఘృతం|

పురాణేత్యాదౌ జలమనుక్తద్రవత్వాద్భవతి| ద్రాక్షాప్రస్థార్ధం తు కల్కః||52||

Adhikarana 19 (53) · Śloka 53

హరిద్రాత్రిఫలానింబబలామధుకసాధితం| సక్షీరం మాహిషం సర్పిః కామలాహరముత్తమం||53|| ఇతి హరిద్రాదిఘృతం|

హరిద్రేత్యాదౌ ద్రవాంతరాభావాత్ క్షీరమేవ చతుర్గుణం||53||

Adhikarana 20 (54) · Śloka 55

గోమూత్రే ద్విగుణే దార్వ్యాః కల్కాక్షద్వయసాధితః| దార్వ్యాః పంచపలక్వాథే కల్కే కాలీయకే పరః||54|| మాహిషాత్ సర్పిషః ప్రస్థః పూర్వః పూర్వే పరే పరః|55|

దార్వ్యాః కల్కాక్షద్వయసాధితో మాహిషసర్పిషః ప్రస్థ ఇతి యోజ్యం| దార్వ్యాః పంచపలక్వాథే ఇత్యత్రాపి పూర్వఘృతానుసారాత్ పంచపలదార్వీక్వాథోఽపి ఘృతాద్ద్విగుణ ఏవ కర్తవ్యః| కాలీయకకల్కోఽపి పూర్వవదక్షద్వయమాన ఏవ| పూర్వః పూర్వే ఇతి పూర్వే పాండురోగే, దార్వీకల్కగోమూత్రసిద్ధో ఘృతప్రస్థః; పరే తు కామలాఖ్యే, పరః దార్వీక్వాథకాలీయకల్కసిద్ధః; ‘దేయః’ ఇతి శేషః||54||-

Adhikarana 21 (55-69) · Śloka 69

స్నేహైరేభిరుపక్రమ్య స్నిగ్ధం మత్వా విరేచయేత్||55|| పయసా మూత్రయుక్తేన బహుశః కేవలేన వా| దంతీఫలరసే కోష్ణే కాశ్మర్యాంజలినా శృతం||56|| ద్రాక్షాంజలిం మృదిత్వా వా దద్యాత్ పాండ్వామయాపహం| ద్విశర్కరం త్రివృచ్చూర్ణం పలార్ధం పైత్తికః పిబేత్||57|| కఫపాండుస్తు గోమూత్రక్లిన్నయుక్తాం హరీతకీం| ఆరగ్వధం రసేనేక్షోర్విదార్యామలకస్య చ||58|| సత్ర్యూషణం బిల్వపత్రం పిబేన్నా కామలాపహం| దంత్యర్ధపలకల్కం వా ద్విగుడం శీతవారిణా||59|| కామలీ త్రివృతాం వాఽపి త్రిఫలాయా రసైః పిబేత్| విశాలాత్రిఫలాముస్తకుష్ఠదారుకలింగకాన్||60|| కార్షికానర్ధకర్షాంశాం కుర్యాదతివిషాం తథా| కర్షౌ మధురసాయా ద్వౌ సర్వమేతత్ సుఖాంబునా||61|| మృదితం తం రసం పూతం పీత్వా లిహ్యాచ్చ మధ్వను| కాసం శ్వాసం జ్వరం దాహం పాండురోగమరోచకం||62|| గుల్మానాహామవాతాంశ్చ రక్తపిత్తం చ నాశయేత్| త్రిఫలాయా గుడూచ్యా వా దార్వ్యా నింబస్య వా రసం||63|| శీతం మధుయుతం ప్రాతః కామలార్తః పిబేన్నరః| క్షీరమూత్రం పిబేత్ పక్షం గవ్యం మాహిషమేవ వా||64|| పాండుర్గోమూత్రయుక్తం వా సప్తాహం త్రిఫలారసం| తరుజాన్ జ్వలితాన్మూత్రే నిర్వాప్యామృద్య చాంకురాన్||65|| మాతులుంగస్య తత్ పూతం పాండుశోథహరం పిబేత్| స్వర్ణక్షీరీ త్రివృచ్ఛ్యామే భద్రదారు సనాగరం||66|| గోమూత్రాంజలినా పిష్టం మూత్రే వా క్వథితం పిబేత్| క్షీరమేభిః శృతం వాఽపి పిబేద్దోషానులోమనం||67|| హరీతకీం ప్రయోగేణ గోమూత్రేణాథవా పిబేత్| జీర్ణే క్షీరేణ భుంజీత రసేన మధురేణ వా||68|| సప్తరాత్రం గవాం మూత్రే భావితం వాఽప్యయోరజః| పాండురోగప్రశాంత్యర్థం పయసా పాయయేద్భిషక్||69||

కాశ్మర్యం గంభారీఫలం| శృతమితి ఫాంటకషాయవిధినా ప్రక్షిప్తం, ద్రాక్షాంజలిం మృదిత్వేత్యనేన స్ఫుటమేవ ఫాంటకషాయం దర్శయతి| ద్విశర్కరమిత్యాదౌ త్రివృచ్చూర్ణం పలార్ధం ద్విశర్కరయుక్తం సత్ సార్ధపలమానం భవతి| గోమూత్రక్లిన్నయుక్తామితి గోమూత్రేణ క్లిన్నాం కల్కీకృతాం తథా గోమూత్రేణ యుక్తామాలోడితాం పిబేత్| అన్యే తు ఆరగ్వధరసేన హరీతకీం పిబేదితి యోజయంతి, ఇక్ష్వాదిరసేన సత్రికటుం బిల్వపత్రం పిబేదితి యోజయంతి| ఆరగ్వధం సత్రికటుకం విదార్యా ఆమలకస్య చ రసేన పిబేదిత్యపరోఽర్థః| విశాలేత్యాదౌ ఫాంటకషాయవద్ద్రవ్యాత్ పలమానాత్ చతుష్పలం ద్రవం వదంతి వృద్ధాః||55-69||

Adhikarana 22 (70-71) · Śloka 71

త్ర్యూషణత్రిఫలాముస్తవిడంగచిత్రకాః సమాః| నవాయోరజసో భాగాస్తచ్చూర్ణం క్షౌద్రసర్పిషా||70|| భక్షయేత్ పాండుహృద్రోగకుష్ఠార్శఃకామలాపహం| నవాయసమిదం చూర్ణం కృష్ణాత్రేయేణ భాషితం||71|| ఇతి నవాయసచూర్ణం|

నవాయోరజసో భాగ ఇతి ఏకభాగాపేక్షయా నవగుణత్వమయోరజసః; తేన త్ర్యూషణాదీనాం మిలితానాం చూర్ణేన సమమయోరజః||70-71||

Adhikarana 23 (72-79) · Śloka 80

గుడనాగరమండూరతిలాంశాన్మానతః సమాన్| పిప్పలీద్విగుణాం కుర్యాద్గుటికాం పాండురోగిణే||72|| త్ర్యూషణం త్రిఫలా ముస్తం విడంగం చవ్యచిత్రకౌ| దార్వీత్వఙ్మాక్షికో ధాతుర్గ్రంథికం దేవదారు చ||73|| ఏతాన్ ద్విపలికాంభాగాంశ్చూర్ణం కుర్యాత్ పృథక్ పృథక్| మండూరం ద్విగుణం చూర్ణాచ్ఛుద్ధమంజనసన్నిభం||74|| గోమూత్రేఽష్టగుణే పక్త్వా తస్మింస్తత్ ప్రక్షిపేత్తతః| ఉదుంబరసమాంకృత్వా వటకాంస్తాన్ యథాగ్ని నా||75|| ఉపయుంజీత తక్రేణ సాత్మ్యం జీర్ణే చ భోజనం| మండూరవటకా హ్యేతే ప్రాణదాః పాండురోగిణాం||76|| కుష్ఠాన్యజీర్ణకం శోథమూరుస్తంభం కఫామయాన్| అర్శాంసి కామలాం మేహం ప్లీహానం శమయంతి చ||77|| ఇతి మండూరవటకాః| తాప్యాద్రిజతురూప్యాయోమలాః పంచపలాః పృథక్| చిత్రకత్రిఫలావ్యోషవిడంగైః పలికైః సహ||78|| శర్కరాష్టపలోన్మిశ్రాశ్చూర్ణితా మధునాఽఽప్లుతాః| అభ్యస్యాస్త్వక్షమాత్రా హి జీర్ణే హితమితాశినా||79|| కులత్థకాకమాచ్యాదికపోతపరిహారిణా|80|

మండూరం పురాణం లోహకిట్టం||72-79||-

Adhikarana 24 (80-86) · Śloka 86

త్రిఫలాయాస్త్రయో భాగాస్త్రయస్త్రికటుకస్య చ||80|| భాగశ్చిత్రకమూలస్య విడంగానాం తథైవ చ| పంచాశ్మజతునో భాగాస్తథా రూప్యమలస్య చ||81|| మాక్షికస్య చ శుద్ధస్య లౌహస్య రజసస్తథా| అష్టౌ భాగాః సితాయాశ్చ తత్సర్వం సూక్ష్మచూర్ణితం||82|| మాక్షికేణాప్లుతం స్థాప్యమాయసే భాజనే శుభే| ఉదుంబరసమాం మాత్రాం తతః ఖాదేద్యథాగ్ని నా||83|| దినే దినే ప్రయుంజీత జీర్ణే భోజ్యం యథేప్సితం| వర్జయిత్వా కులత్థాని కాకమాచీం కపోతకం||84|| యోగరాజ ఇతి ఖ్యాతో యోగోఽయమమృతోపమః| రసాయనమిదం శ్రేష్ఠం సర్వరోగహరం శివం||85|| పాండురోగం విషం కాసం యక్ష్మాణం విషమజ్వరం| కుష్ఠాన్యజీర్ణకం మేహం శోషం శ్వాసమరోచకం||86|| విశేషాద్ధంత్యపస్మారం కామలాం గుదజాని చ| ఇతి యోగరాజః|

త్రిఫలేత్యాదౌ రౌప్యమలం రూప్యస్య యత్ కిట్టం భవతి తజ్జ్ఞేయం| మాక్షికస్యేతి మాక్షికధాతోః| అశ్మజత్వాదీనాం చతుర్ణాం పంచభాగాః ప్రత్యేకం; కింవా పంచాశ్మజతునో భాగాః, తథా రూప్యమలస్య చేతి రూప్యమలస్యేతి శిలాజతువిశేషణం; తేన రూప్యమలరూపం యదుక్తం శిలాజతు “రాజతం కటుకం” (చి.అ.1,పా.3) ఇత్యాదినా, తదిహ గృహ్యతే||80-86||-

Adhikarana 25 (87-99) · Śloka 99

కౌటజత్రిఫలానింబపటోలఘననాగరైః||87|| భావితాని దశాహాని రసైర్ద్విత్రిగుణాని వా| శిలాజతుపలాన్యష్టౌ తావతీ సితశర్కరా||88|| త్వక్క్షీరీ పిప్పలీ ధాత్రీ కర్కటాఖ్యా పలోన్మితా| నిదిగ్ధ్యాః ఫలమూలాభ్యాం పలం యుక్త్యా త్రిగంధకం| చూర్ణితం మధునః కుర్యాత్ త్రిపలేనాక్షికాన్ గుడాన్| దాడిమాంబుపయఃపక్షిరసతోయసురాసవాన్||90|| తాన్ భక్షయిత్వాఽనుపిబేన్నిరన్నో భుక్త ఏవ వా| పాండుకుష్ఠజ్వరప్లీహతమకార్శోభగందరాన్||91|| పూతిహృచ్ఛుక్రమూత్రాగ్నిదోషశోషగరోదరాన్ | కాసాసృగ్దరపిత్తాసృక్శోథగుల్మగలామయాన్||92|| తే చ సర్వవ్రణాన్ హన్యుః సర్వరోగహరాః శివాః| ఇతి శిలాజతువటకాః| పునర్నవా త్రివృద్వ్యోషవిడంగం దారు చిత్రకం||93|| కుష్ఠం హరిద్రే త్రిఫలా దంతీ చవ్యం కలింగకాః| పిప్పలీ పిప్పలీమూలం ముస్తం చేతి పలోన్మితం||94|| మండూరం ద్విగుణం చూర్ణాద్గోమూత్రే ద్వ్యాఢకే పచేత్| కోలవద్గుటికాః కృత్వా తక్రేణాలోడ్య నా పిబేత్||95|| తాః పాండురోగాన్ ప్లీహానమర్శాంసి విషమజ్వరం| శ్వయథుం గ్రహణీదోషం హన్యుః కుష్ఠం క్రిమీంస్తథా||96|| ఇతి పునర్నవామండూరం| దార్వీత్వక్ త్రిఫలా వ్యోషం విడంగమయసో రజః| మధుసర్పిర్యుతం లిహ్యాత్ కామలాపాండురోగవాన్||97|| తుల్యా అయోరజఃపథ్యాహరిద్రాః క్షౌద్రసర్పిషా| చూర్ణితాః కామలీ లిహ్యాద్గుడక్షౌద్రేణ వాఽభయాః||98|| త్రిఫలా ద్వే హరిద్రే చ కటురోహిణ్యయోరజః| చూర్ణితం క్షౌద్రసర్పిర్భ్యాం స లేహః కామలాపహః||99||

భావితానీత్యాది| ద్విగుణత్రిగుణదశాహాని భావితాని| రసైరితి కౌటజాదిక్వాథైః| కౌటజం కుటజఫలం| అత్ర భావనా శిలాజతూక్తేనైవ విధినా కర్తవ్యా; క్వాథ్యక్వాథమానే చ తంత్రాంతరం- “తుల్యం గిరిజేన జలే చతుర్గుణే భావనౌషధం క్వాథ్యం| తత్క్వాథే పాదాంశే పూతోష్ణే ప్రక్షిపేద్గిరిజం|| తత్సమరసతాం యాతం సంశుష్కం ప్రక్షిపేద్రసే భూయః” ఇతి; ఏవం చాన్యత్రాపి భావనావిధౌ క్వాథ్యక్కాథమానౌ జ్ఞేయౌ| ఫలమూలాభ్యాం పలమితి మిలిత్వా పలం| యుక్త్యా త్రిగంధకమితి యావతా త్రిగంధేన సాధుగంధో భవతి తావన్మాత్రం త్రిగంధం జ్ఞేయం; త్రిగంధం చ పత్రత్వగేలా ఉచ్యంతే, “త్రిగంధం తు సమాఖ్యాతం త్వగేలాపత్రకైః సమైః| తదేవ తు సమాఖ్యాతం చాతుర్జాతం సకేసరం” ఇతి| పూత్యాదిభిర్దోషశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే||87-99||

Adhikarana 26 (100-101) · Śloka 101

ద్విపలాంశాం తుగాక్షీరీం నాగరం మధుయష్టికాం| ప్రాస్థికీం పిప్పలీం ద్రాక్షాం శర్కరార్ధతులాం శుభాం||100|| ధాత్రీఫలరసద్రోణే చూర్ణితం లేహవత్ పచేత్| శీతం మధుప్రస్థయుతం లిహ్యాత్ పాణితలం తతః||101|| హంత్యేష కామలాం పిత్తం పాండుం కాసం హలీమకం| ఇతి ధాత్ర్యవలేహః|

ద్విపలాంశామిత్యాదౌ ద్రాక్షా ప్రాస్థికీ| ధాత్రీఫలరసః ధాత్రీస్వరసః||100-101||-

Adhikarana 27 (102-104) · Śloka 104

త్ర్యూషణం త్రిఫలా చవ్యం చిత్రకో దేవదారు చ||102|| విడంగాన్యథ ముస్తం చ వత్సకం చేతి చూర్ణయేత్| మండూరతుల్యం తచ్చూర్ణం గోమూత్రేఽష్టగుణే పచేత్||103|| శనైః సిద్ధాస్తథా శీతాః కార్యాః కర్షసమా గుడాః| యథాగ్ని భక్షణీయాస్తే ప్లీహపాండ్వామయాపహాః||104|| గ్రహణ్యర్శోనుదశ్చైవ తక్రవాట్యాశినః స్మృతాః| ఇతి మండూరవటకాః|

త్ర్యూషణాదీనామష్టావింశతిపలాని, మండూరం చ ద్విగుణం, సముదితం చూర్ణం చతురధికాశీతిపలమానం భవతి| పృథగితి పాఠాన్మండూరచూర్ణమేవ పృథఙ్మూత్రే పక్తవ్యం, తస్మిన్ సిధ్యతి త్ర్యూషణాదీనాం చూర్ణం ప్రక్షేప్యం| శుద్ధమితిపదేన మండూరస్య ధ్మాపనగోమూత్రనిర్వాపణాదినా శుద్ధిం దర్శయతి| కేచిత్తు గోమూత్రమష్టగుణం ప్రత్యాసన్నమండూరాదేవ వదంతి; అయమేవ పక్షః సాధు ప్రతిభాతి||102-104||-

Adhikarana 28 (105-110) · Śloka 110

మంజిష్ఠా రజనీ ద్రాక్షా బలామూలాన్యయోరజః||105|| లోధ్రం చైతేషు గౌడః స్యాదరిష్టః పాండురోగిణాం| ఇతి గౌడోఽరిష్టః| బీజకాత్షోడశపలం త్రిఫలాయాశ్చ వింశతిః||106|| ద్రాక్షాయాః పంచ లాక్షాయాః సప్త ద్రోణే జలస్య తత్| సాధ్యం పాదావశేషే తు పూతశేషే సమావపేత్||107|| శర్కరాయాస్తులాం ప్రస్థం మాక్షికస్య చ కార్షికం| వ్యోషం వ్యాఘ్రనఖోశీరం క్రముకం సైలవాలుకం||108|| మధుకం కుష్ఠమిత్యేతచ్చూర్ణితం ఘృతభాజనే| యవేషు దశరాత్రం తద్గ్రీష్మే ద్విః శిశిరే స్థితం||109|| పిబేత్తద్గ్రహణీపాండురోగార్శఃశోథగుల్మనుత్| మూత్రకృచ్ఛ్రాశ్మరీమేహకామలాసన్నిపాతజిత్||110|| బీజకారిష్ట ఇత్యేష ఆత్రేయేణ ప్రకీర్తితః| ఇతి బీజకారిష్టః|

బీజకాత్ షోడశపలమిత్యత్ర కేచిత్ ‘ద్విర్బీజకపలాన్యష్టౌ’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| బీజకః అసనః| వ్యాఘ్రనఖః నఖీభేద ఏవ| ద్విః శిశిరే ఇతి వింశతిరాత్రస్థితం||105-110||-

Adhikarana 29 (111-113) · Śloka 113

ధాత్రీఫలసహస్రే ద్వే పీడయిత్వా రసం తు తం||111|| క్షౌద్రాష్టాంశేన సంయుక్తం కృష్ణార్ధకుడవేన చ| శర్కరార్ధతులోన్మిశ్రం పక్షం స్నిగ్ధఘటే స్థితం||112|| ప్రపిబేన్మాత్రయా ప్రాతర్జీర్ణే హితమితాశనః| కామలాపాండుహృద్రోగవాతాసృగ్విషమజ్వరాన్||113|| కాసహిక్కారుచిశ్వాసాంశ్చైషోఽరిష్టః ప్రణాశయేత్| ఇతి ధాత్ర్యరిష్టః|

ధాత్రీత్యాదౌ ధాత్రీఫలసహస్రద్వయస్య స్వరస ఏవ గ్రాహ్యః||111-113||-

Adhikarana 30 (114) · Śloka 115

స్థిరాదిభిః శృతం తోయం పానాహారే ప్రశస్యతే||114|| పాండూనాం, కామలార్తానాం మృద్వీకామలకీరసః|115|

కామలార్తానాం మృద్వీకామలకీరసః పానాహారే ప్రశస్యత ఇత్యర్థః||114||-

Adhikarana 31 (115-116) · Śloka 117

పాండురోగప్రశాంత్యర్థమితి ప్రోక్తం మహర్షిణా||115|| వికల్ప్యమేతద్భిషజా పృథగ్దోషబలం ప్రతి| వాతికే స్నేహభూయిష్ఠం, పైత్తికే తిక్తశీతలం||116|| శ్లైష్మికే కటుతిక్తోష్ణం , విమిశ్రం సాన్నిపాతికే|117|

వికల్ప్యమిత్యనేనోక్తం వికల్పవిధిమాహ- వాతికే ఇత్యాది||115-116||-

Adhikarana 32 (117-122) · Śloka 123

నిపాతయేచ్ఛరీరాత్తు మృత్తికాం భక్షితాం భిషక్||117|| యుక్తిజ్ఞః శోధనైస్తీక్ష్ణైః ప్రసమీక్ష్య బలాబలం| శుద్ధకాయస్య సర్పీంషి బలాధానాని యోజయేత్||118|| వ్యోషం బిల్వం హరిద్రే ద్వే త్రిఫలా ద్వే పునర్నవే| ముస్తాన్యయోరజః పాఠా విడంగం దేవదారు చ||119|| వృశ్చికాలీ చ భార్గీ చ సక్షీరైస్తైః సమైర్ఘృతం| సాధయిత్వా పిబేద్యుక్త్యా నరో మృద్దోషపీడితః||120|| తద్వత్ కేశరయష్ట్యాహ్వపిప్పలీక్షారశాద్వలైః| మృద్భక్షణాదాతురస్య లౌల్యాదవినివర్తినః||121|| ద్వేష్యార్థం భావితాం కామం దద్యాత్తద్దోషనాశనైః| వింగైలాతివిషయా నింబపత్రేణ పాఠయా||122|| వార్తాకైః కటురోహిణ్యా కౌటజైర్మూర్వయాఽపి వా|123|

నిపాతయేదిత్యాదినా మృజ్జపాండురోగచికిత్సామాహ| శాద్వలం దూర్వా| మృద్భక్షణాదవినివర్తినః సక్తస్యేత్యర్థః| భావితామితి తద్దోషనాశనైర్ద్రవ్యైః సంస్కృతాం| మూర్వయాఽపి వేత్యంతో గ్రంథః పూర్వేణ సంబధ్యతే||117-122||-

Adhikarana 33 (123) · Śloka 124

యథాదోషం ప్రకుర్వీత భైషజ్యం పాండురోగిణాం||123|| క్రియావిశేష ఏషోఽస్య మతో హేతువిశేషతః|124|

పాండురోగోక్తం దోషవిశేషచికిత్సితం మృజ్జేఽప్యతిదిశతి- యథాదోషమిత్యాది| ఏష ఇతి మృజ్జే పాండురోగే ప్రోక్తః||123||-

Adhikarana 34 (124-127) · Śloka 128

తిలపిష్టనిభం యస్తు వర్చః సృజతి కామలీ||124|| శ్లేష్మణా రుద్ధమార్గం తత్ పిత్తం కఫహరైర్జయేత్| రూక్షశీతగురుస్వాదువ్యాయామైర్వేగనిగ్రహైః||125|| కఫసమ్మూర్చ్ఛితో వాయుః స్థానాత్ పిత్తం క్షిపేద్బలీ| హారిద్రనేత్రమూత్రత్వక్ శ్వేతవర్చాస్తదా నరః||126|| భవేత్ సాటోపవిష్టంభో గురుణా హృదయేన చ| దౌర్బల్యాల్పాగ్నిపార్శ్వార్తిహిక్కాశ్వాసారుచిజ్వరైః||127|| క్రమేణాల్పేఽనుసజ్యేత పిత్తే శాఖాసమాశ్రితే|128|

తిలపిష్టనిభమిత్యాదినా శాఖాశ్రయకామలాచికిత్సితం లక్షణపూర్వకమాహ| శ్లేష్మణా రుద్ధమార్గమితి కోష్ఠస్థేన శ్లేష్మణా శాఖాశ్రయి పిత్తం కామలాజనకం రుద్ధమార్గం కోష్ఠగమనార్థం నిషిద్ధమార్గమితి యావత్| ఏతదేవ రూక్షేత్యాదినా విస్తరేణాహ| శ్వేతవర్చా ఇతి కోష్ఠస్థపిత్తస్య మలరంజకస్య బహిర్నిర్గమాద్వృద్ధేన శ్లేష్మణా శ్వేతవర్చా భవతి| క్రమేణేతి జ్వరాంతైరనుషజ్జతే| అల్పే పిత్తే శాఖాశ్రితే ఇతి సంబంధః||124-127||-

Adhikarana 35 (128-129) · Śloka 130

బర్హితిత్తిరిదక్షాణాం రూక్షామ్లైః కటుకై రసైః||128|| శుష్కమూలకకౌలత్థైర్యూషైశ్చాన్నాని భోజయేత్| మాతులుంగరసం క్షౌద్రపిప్పలీమరిచాన్వితం||129|| సనాగరం పిబేత్ పిత్తం తథాఽస్యైతి స్వమాశయం|130|

బర్హీత్యాదినా కఫహరం పిత్తవృద్ధికరం చ సమం చికిత్సితం ప్రాహ, యతః శాఖాశ్రయదోషస్య వృద్ధిః కోష్ఠానయనార్థం; ఉక్తం హి- “వృద్ధ్యాఽభిష్యందనాత్ పాకాత్ స్రోతోముఖవిశోధనాత్| శాఖాం ముక్త్వా మలాః కోష్ఠం యాంతి వాయోశ్చ నిగ్రహాత్” (సూ.అ.28) ఇతి||128-129||-

Adhikarana 36 (130-131) · Śloka 132

కటుతీక్ష్ణోష్ణలవణైర్భృశామ్లైశ్చాప్యుపక్రమః||130|| ఆపిత్తరాగాచ్ఛకృతో వాయోశ్చాప్రశమాద్భవేత్| స్వస్థానమాగతే పిత్తే పురీషే పిత్తరంజితే||131|| నివృత్తోపద్రవస్య స్యాత్ పూర్వః కామలికో విధిః|132|

ఆపిత్తరాగాచ్ఛకృత ఇతి యావత్ కోష్ఠమార్గస్థో మలో న రంజతే తావత్ పిత్తవర్ధనం| పూర్వ ఇతి పూర్వోక్తః| కామలికో విధిరితి కోష్ఠాశ్రయికామలాచికిత్సితం కర్తవ్యమిత్యర్థః||130-131||-

Adhikarana 37 (132-133) · Śloka 134

యదా తు పాండోర్వర్ణః స్యాద్ధరితశ్యావపీతకః||132|| బలోత్సాహక్షయస్తంద్రా మంద్రాగ్నిత్వం మృదుజ్వరః| స్త్రీష్వహర్షోఽంగమర్దశ్చ శ్వాసస్తృష్ణాఽరుచిర్భ్రమః||133|| హలీమకం తదా తస్య విద్యాదనిలపిత్తతః|134|

యదేత్యాదినా హలీమకమాహ| అయమేవ తంత్రాంతరే లాఘవసంజ్ఞయా అలససంజ్ఞయా చోచ్యతే| ఉక్తం హి సుశ్రుతే- “జ్వరాంగమర్దభ్రమదాహతంద్రాక్షయాన్వితో లాఘవకోఽలసశ్చ| తం వాతపిత్తాద్ధరిపీతనీలం హలీమకం కేచిదుదాహరంతి” (సు.ఉ.అ.44) ఇతి| యచ్చాపి తత్ర భిన్నవర్చస్త్వం సా చాపి కామలావస్థైవ న పృథగ్రోగః| ఉక్తం హి తంత్రాంతరే- “సంతాపో భిన్నవర్చస్త్వం బహిరంతే చ పీనతా| పాండుతా నేత్రరాగశ్చ పానకీలక్షణం మతం” ఇతి||132-133||-

Adhikarana 38 (134-137) · Śloka 138

గుడూచీస్వరసక్షీరసాధితం మాహిషం ఘృతం||134|| స పిబేత్త్రివృతాం స్నిగ్ధో రసేనామలకస్య తు| విరిక్తో మధురప్రాయం భజేత్ పిత్తానిలాపహం||135|| ద్రాక్షాలేహం చ పూర్వోక్తం సర్పీంషి మధురాణి చ| యాపనాన్ క్షీరబస్తీంశ్చ శీలయేత్సానువాసనాన్||136|| మార్ద్వీకారిష్టయోగాంశ్చ పిబేద్యుక్త్యాఽగ్నివృద్ధయే| కాసికం చాభయాలేహం పిప్పలీం మధుకం బలాం||137|| పయసా చ ప్రయుంజీత యథాదోషం యథాబలం|138|

గుడూచీత్యాదినా హలీమకచికిత్సామాహ| ద్రాక్షాలేహం చ పూర్వోక్తమితి ‘ద్విపలాంశాం తుగాక్షీరీ’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తమిహైవ| యాపనాబస్తయః సిద్ధిస్థానే ప్రోక్తాః| కాసికం చాభయాలేహమితి అగస్త్యహరీతకీం||134-137||-

Adhikarana 39 (138-139) · Śloka 139

తత్ర శ్లోకౌ- పాండోః పంచవిధస్యోక్తం హేతులక్షణభేషజం||138|| కామలా ద్వివిధా తేషాం సాధ్యాసాధ్యత్వమేవ చ| తేషాం వికల్పో యశ్చాన్యో మహావ్యాధిర్హలీమకః| తస్య చోక్తం సమాసేన వ్యంజనం సచికిత్సితం||139||

పాండోః పశ్చవిధస్యేత్యాదినా సంగ్రహమాహ| స చ వ్యక్త ఏవ||138-139||

Adhikarana puShpikA · Śloka 16

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే పాండురోగచికిత్సితం నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే పాండురోగచికిత్సితం నామ షోడశోఽధ్యాయః||16||