12. pramēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

નિદાનોક્તસમ્બન્ધક્રમાદેવ ગુલ્મચિકિત્સિતાદનુ મેહચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નિર્મોહમાનાનુશયો નિરાશઃ પુનર્વસુર્જ્ઞાનતપોવિશાલઃ| કાલેઽગ્નિવેશાય સહેતુલિઙ્ગાનુવાચ મેહાઞ્શમનં ચ તેષામ્||૩||

નિર્ગતા મોહાદયો યસ્ય સ તથા; અનુશયઃ કોપઃ| નિર્ગતા આશા યસ્ય સ નિરાશઃ નીરાગઃ| નિદાનોક્તમપિ હેતુલિઙ્ગાદિ પુનઃ પ્રકરણવશાત્ સકલમુચ્યતે||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આસ્યાસુખં સ્વપ્નસુખં દધીનિ ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ પયાંસિ| નવાન્નપાનં ગુડવૈકૃતં ચ પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમ્||૪||

આસ્યાસુખમિતિ સુખજનિકા આસ્યા ન દુઃખજનિકા, એવં સ્વપ્નસુખં ચ જ્ઞેયં; શય્યાદિદોષેણ દુઃખસ્વપ્નં દુઃખાસ્યા ચ ન પ્રમેહહેતુઃ| ગુડવૈકૃતં ગુડકૃતા ભક્ષ્યાઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

મેદશ્ચ માંસં ચ શરીરજં ચ ક્લેદં કફો બસ્તિગતં પ્રદૂષ્ય| કરોતિ મેહાન્ સમુદીર્ણમુષ્ણૈસ્તાનેવ પિત્તં પરિદૂષ્ય ચાપિ||૫|| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વવકૃષ્ય બસ્તૌ ધાતૂન્ પ્રમેહાનનિલઃ કરોતિ| દોષો હિ બસ્તિં સમુપેત્ય મૂત્રં સન્દૂષ્ય મેહાઞ્જનયેદ્યથાસ્વમ્||૬||

મેદશ્ચ માંસં ચેત્યાદિના કફજાદિમેહસમ્પ્રાપ્તિઃ| કફજા એવ મેહા ભૂયસ્ત્વેન સાધ્યત્વેન ચાદાવુચ્યન્તે| ક્ષીણેષ્વિતિ કફપિત્તેષુ, દ્વયોશ્ચ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા જ્ઞેયમ્; ક્ષીણેષ્વિતિ વૃદ્ધવાતાપેક્ષયા ક્ષીણેષુ; તેન વૃદ્ધે કફે પિત્તે વા યો વાયુઃ ક્રમેણ વૃદ્ધો ભવતિ સ નેહાસાધ્યમેહચતુષ્ટયકરણે વિવક્ષિત ઇતિ દર્શયતિ , તત્ર ચિકિત્સાવિધાનાત્ સાધ્યત્વમસ્તિ- “યા વાતમેહાન્ પ્રતિપૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્શિતાનાં કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા” ઇતિ| ધાતૂનિતિ મજ્જૌજોલસીકાખ્યાન્| સર્વમેહાનાં સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિમાહ- દોષો હીત્યાદિ||૫-૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સાધ્યાઃ કફોત્થા દશ, પિત્તજાઃ ષટ્ યાપ્યા, ન સાધ્યઃ પવનાચ્ચતુષ્કઃ| સમક્રિયત્વાદ્વિષમક્રિયત્વાન્મહાત્યયત્વાચ્ચ યથાક્રમં તે||૭||

સમક્રિયત્વાદિતિ કફસ્ય દોષસ્ય દૂષ્યસ્ય મેદઃપ્રભૃતેઃ સમાનત્વાત્ કટુતિક્તાદિક્રિયાયાઃ| વિષમક્રિયત્વાદિતિ પિત્તસ્ય સંશમનચિકિત્સાયાઃ કટ્વાદિરૂપાયા વિષમત્વાત્| મહાત્યયત્વાદિતિ મજ્જાદિગમ્ભીરધાત્વપકર્ષકત્વેન મહાવ્યાપત્તિકર્તૃકત્વાદાશુકારિત્વાચ્ચ; ચકારાન્નિદાનોક્તં વિષમક્રિયત્વં વાતાત્મકાનાં સમુચ્ચિનોતિ| યથાક્રમમિતિ યથાસઙ્ખ્યમ્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

કફઃ સપિત્તઃ પવનશ્ચ દોષા મેદોઽસ્રશુક્રામ્બુવસાલસીકાઃ| મજ્જા રસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યાઃ પ્રમેહિણાં, વિંશતિરેવ મેહાઃ||૮||

કફ ઇત્યાદિના સર્વમેહાનાં દોષદૂષ્યસઙ્ગ્રહમાહ| રસશ્ચ ઓજશ્ચેતિ રસૌજઃ, ઓજસોઽપિ મધુમેહે દૂષ્યત્વાત્| યદ્યપિ મેદઃપ્રભૃતયો દૂષ્યા ઇહ ઉચ્યન્તે, તથાઽપિ મેદોમાંસશરીરક્લેદાનામવશ્યમ્ભાવિતયા પરિગ્રહઃ| મજ્જાદયશ્ચ સર્વમેહે ન પુનરવશ્યં દૂષ્યન્તે, સ્તોકં વા દુષ્ટા ભવન્તિ; કિંવા સર્વમેહાનામેવ ત્રિદોષત્વં તથા સકલદૂષ્યત્વં ચ ‘કફઃ સપિત્ત’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનોચ્યતે; મેદોમાંસાદીનિ ત્વત્યર્થદૂષ્યોપદર્શનાર્થં પૃથગુક્તાનિ; યતઃ કિયન્તઃશિરસીયે સકલમેહવાચકં મધુમેહં કથયતા દોષત્રયપ્રકોપોઽપ્યુક્તઃ| તથાહિ- “સમારુતસ્ય પિત્તસ્ય કફસ્ય ચ મુહુર્મુહુઃ| દર્શયત્યાકૃતિં ગત્વા ક્ષયમાપ્યાયતે પુનઃ” (સૂ.અ.૧૭) ઇત્યુક્તં; તથા સુશ્રુતોઽપ્યાહ- “વાતપિત્તમેદોભિરન્વિતઃ શ્લેષ્મા મેહાઞ્જનયતિ” (સુ. નિ.અ.૬) ઇતિ| કફાદીનાં દ્વ્યુલ્બણાદિસંસર્ગસ્યાનન્ત્યેનાધિકપ્રમેહસઙ્ખ્યાપ્રસક્તિનિરાસાર્થમાહ- વિંશતિરેવ મેહા ઇતિ||૮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

જલોપમં ચેક્ષુરસોપમં વા ઘનં ઘનં ચોપરિ વિપ્રસન્નમ્| શુક્લં સશુક્રં શિશિરં શનૈર્વા લાલેવ વા વાલુકયા યુતં વા||૯|| વિદ્યાત્ પ્રમેહાન્ કફજાન્ દશૈતાન્ ક્ષારોપમં કાલમથાપિ નીલમ્| હારિદ્રમાઞ્જિષ્ઠમથાપિ રક્તમેતાન્ પ્રમેહાન્ ષડુશન્તિ પિત્તાત્||૧૦|| મજ્જૌજસા વા વસયાઽન્વિતં વા લસીકયા વા સતતં વિબદ્ધમ્| ચતુર્વિધં મૂત્રયતીહ વાતાચ્છેષેષુ ધાતુષ્વપકર્ષિતેષુ||૧૧||

જલોપમમિત્યાદિના દશભિઃ શ્લેષ્મગુણૈઃ કૃતાન્ દશપ્રમેહાનાહ| એતચ્ચ નિદાને સ્ફુટમનુસર્તવ્યમ્| ઘનં ચોપરિ વિપ્રસન્નમિત્યનેન સાન્દ્રપ્રસાદમેહમાહ| મજ્જયા મજ્જમેહઃ, ઓજસા મધુમેહઃ, વસયા વસામેહઃ, લસિકયા હસ્તિમેહ ઇતિ જ્ઞેયાઃ| શેષેષ્વિતિ મેદઃપ્રભૃતિષુ રસાદ્યુક્તધાતુવ્યતિરિક્તેષુ| અપકર્ષિતેષ્વિતિ ક્ષીણેષુ; ક્ષયસ્તેષાં પ્રમેહારમ્ભકેણ વાતેનૈવ, ઉપોષણાદિભિઃ કર્શનાદ્વા ક્રિયતે||૯-૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

વર્ણં રસં સ્પર્શમથાપિ ગન્ધં યથાસ્વદોષં ભજતે પ્રમેહઃ| શ્યાવારુણો વાતકૃતઃ સશૂલો મજ્જાદિસાદ્ગુણ્યમુપૈત્યસાધ્યઃ||૧૨||

સઙ્ક્ષેપેણ કફજાદિપ્રમેહલક્ષણમાહ- વર્ણમિત્યાદિ| તત્ર કફજે શ્વેતો વર્ણો, મધુરો રસઃ, શીતઃ સ્પર્શઃ, આમશ્ચ ગન્ધો ભવતિ| એવં પિત્તમેહેઽપિ જ્ઞેયાઃ| વાયોસ્ત્વતિનિર્વર્ણત્વેન પ્રાભાવિકં કાયવર્ણમાહ- શ્યાવારુણ ઇત્યાદિ| મજ્જાદિસાદ્ગુણ્યં મજ્જલસીકાદિસમાનગુણતાં યાતિ| યદ્યપિ વાતિકો મેહોઽસાધ્ય એવોક્તસ્તથાઽપિ પુનરિહાસાધ્યવચનેન ય એવ ઉત્પત્તિતઃ પ્રભૂતાકૃતિઃ સ એવ શ્યાવારુણત્વાદિ સકલં લક્ષણં બિભર્તિ; યસ્તૂત્તરકાલં ચાનુબદ્ધઃ સ સાધ્યો ભવતિ; તત્ર મજ્જાદિસાદ્ગુણ્યં નાવશ્યં ભવતીતિ દર્શયતિ| કિંવોત્તરકાલમેવ યે વાતાનુબન્ધાઃ શ્યાવારુણવર્ણાદિયુક્તા ભવન્તિ તેઽપ્યસાધ્યા ભવન્તીતિ| તથા કફપિત્તજા અપિ મજ્જાદિયોગાદસાધ્યા એવ; ઉક્તં ચ- “સર્વ એવ પ્રમેહાસ્તુ કાલેનાપ્રતિકારિણઃ| મધુમેહત્વમાયાન્તિ તદાઽસાધ્યા ભવન્તિ હિ” (સુ. નિ. અ. ૬)||૧૨||

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ શિથિલાઙ્ગતા ચ શય્યાસનસ્વપ્નસુખે રતિશ્ચ| હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદેહો ઘનાઙ્ગતા કેશનખાતિવૃદ્ધિઃ||૧૩|| શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્યમાસ્યે કરપાદદાહઃ| ભવિષ્યતો મેહગદસ્ય રૂપં મૂત્રેઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ||૧૪||

સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધ ઇત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17

સ્થૂલઃ પ્રમેહી બલવાનિહૈકઃ કૃશસ્તથૈકઃ પરિદુર્બલશ્ચ| સમ્બૃંહણં તત્ર કૃશસ્ય કાર્યં સંશોધનં દોષબલાધિકસ્ય||૧૫|| સ્નિગ્ધસ્ય યોગા વિવિધાઃ પ્રયોજ્યાઃ કલ્પોપદિષ્ટા મલશોધનાય | ઊર્ધ્વં તથાઽધશ્ચ મલેઽપનીતે મેહેષુ સન્તર્પણમેવ કાર્યમ્||૧૬|| ગુલ્મઃ ક્ષયો મેહનબસ્તિશૂલં મૂત્રગ્રહશ્ચાપ્યપતર્પણેન| પ્રમેહિણઃ સ્યુઃ, પરિતર્પણાનિ કાર્યાણિ તસ્ય પ્રસમીક્ષ્ય વહ્નિમ્||૧૭||

પરિદુર્બલઃ હીનબલઃ| કૃશસ્ય ઇતિ માંસકૃશસ્ય| દોષબલાધિકસ્ય દોષેણ બલેન ચાધિકસ્ય| ક્ષયઃ ધાતુક્ષયઃ||૧૫-૧૭||

Adhikarana 11 (18-24) · Śloka 24

સંશોધનં નાર્હતિ યઃ પ્રમેહી તસ્ય ક્રિયા સંશમની પ્રયોજ્યા| મન્થાઃ કષાયા યવચૂર્ણલેહાઃ પ્રમેહશાન્ત્યૈ લઘવશ્ચ ભક્ષ્યાઃ||૧૮|| યે વિષ્કિરા યે પ્રતુદા વિહઙ્ગાસ્તેષાં રસૈર્જાઙ્ગલજૈર્મનોજ્ઞૈઃ| યવૌદનં રૂક્ષમથાપિ વાટ્યમદ્યાત્ સસક્તૂનપિ ચાપ્યપૂપાન્||૧૯|| મુદ્ગાદિયૂષૈરથ તિક્તશાકૈઃ પુરાણશાલ્યોદનમાદદીત| દન્તીઙ્ગુદીતૈલયુતં પ્રમેહી તથાઽતસીસર્ષપતૈલયુક્તમ્||૨૦|| સષષ્ટિકં સ્યાત્તૃણધાન્યમન્નં યવપ્રધાનસ્તુ ભવેત્ પ્રમેહી| યવસ્ય ભક્ષ્યાન્ વિવિધાંસ્તથાઽદ્યાત્ કફપ્રમેહી મધુસમ્પ્રયુક્તાન્||૨૧|| નિશિસ્થિતાનાં ત્રિફલાકષાયે સ્યુસ્તર્પણાઃ ક્ષૌદ્રયુતા યવાનામ્| તાન્ સીધુયુક્તાન્ પ્રપિબેત્ પ્રમેહી પ્રાયોગિકાન્મેહવધાર્થમેવ||૨૨|| યે શ્લેષ્મમેહે વિહિતાઃ કષાયાસ્તૈર્ભાવિતાનાં ચ પૃથગ્યવાનામ્| સક્તૂનપૂપાન્ સગુડાન્ સધાનાન્ ભક્ષ્યાંસ્તથાઽન્યાન્ વિવિધાંશ્ચ ખાદેત્||૨૩|| ખરાશ્વગોહંસપૃષદ્ભૃતાનાં તથા યવાનાં વિવિધાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ| દેયાસ્તથા વેણુયવા યવાનાં કલ્પેન ગોધૂમમયાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ||૨૪||

ક્ષુણ્ણશુષ્કયવાનાં મણ્ડરહિત ઓદનો યવૌદનઃ| વાટ્યઃ સ એવ સમણ્ડો નિસ્તુષેદ્દલિતાનાં યવાનાં ભવતિ| અતસી ખ્યાતા, યે તિલાતસીતિ પઠન્તિ તેષાં મતે તિલરૂપાઽતસી(?) વિવક્ષિતા| તૃણધાન્યાનિ શ્યામાકાદીનિ| અપૂપાન્ યવપિષ્ટકૃતાન્| ધાનાન્ ભૃષ્ટયવાન્| વેણુયવા યવાકારાણિ વંશબીજાનીત્યર્થઃ||૧૮-૨૪||

Adhikarana 12 (25) · Śloka 25

સંશોધનોલ્લેખનલઙ્ઘનાનિ કાલે પ્રયુક્તાનિ કફપ્રમેહાન્| જયન્તિ પિત્તપ્રભવાન્ વિરેકઃ સન્તર્પણઃ સંશમનો વિધિશ્ચ||૨૫||

સંશોધનગ્રહણેનૈવોલ્લેખને પ્રાપ્તે પુનર્વમનસ્ય કફજયપ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થમુલ્લેખનપદેન કથનમ્; અન્યે તૂલ્લેખનં કફમેહેષુ લઙ્ઘનં વદન્તિ| પિત્તમેહાનાં યાપ્યત્વાત્ ‘જયન્તિ’ ઇતિ પદેન પિત્તજાનાં યાપનમેવોચ્યતે; કિંવાઽત્યન્તદુષ્ટે મેદસિ પિત્તજાનામસાધ્યત્વં, ‘સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ ન પ્રદુષ્ટમ્’ ઇત્યનેન યે વક્તવ્યાસ્તાન્ પ્રતિ જયન્તીતિ સાધુ||૨૫||

Adhikarana 13 (26-34) · Śloka 34

દાર્વીં સુરાહ્વાં ત્રિફલાં સમુસ્તાં કષાયમુત્ક્વાથ્ય પિબેત્ પ્રમેહી| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તામથવા હરિદ્રાં પિબેદ્રસેનામલકીફલાનામ્||૨૬|| હરીતકીકટ્ફલમુસ્તલોધ્રં પાઠાવિડઙ્ગાર્જુનધન્વનાશ્ચ| ઉભે હરિદ્રે તગરં વિડઙ્ગં કદમ્બશાલાર્જુનદીપ્યકાશ્ચ||૨૭|| દાર્વી વિડઙ્ગં ખદિરો ધવશ્ચ સુરાહ્વકુષ્ઠાગુરુચન્દનાનિ| દાર્વ્યગ્નિમન્થૌ ત્રિફલા સપાઠા પાઠા ચ મૂર્વા ચ તથા શ્વદંષ્ટ્રા||૨૮|| યવાન્યુશીરાણ્યભયાગુડૂચીચવ્યાભયાચિત્રકસપ્તપર્ણાઃ| પાદૈઃ કષાયાઃ કફમેહિનાં તે દશોપદિષ્ટા મધુસમ્પ્રયુક્તાઃ||૨૯|| ઉશીરલોધ્રાઞ્જનચન્દનાનામુશીરમુસ્તામલકાભયાનામ્| પટોલનિમ્બામલકામૃતાનાં મુસ્તાભયાપદ્મકવૃક્ષકાણામ્||૩૦|| લોધ્રામ્બુકાલીયકધાતકીનાં નિમ્બાર્જુનામ્રાતનિશોત્પલાનામ્| શિરીષસર્જાર્જુનકેશરાણાં પ્રિયઙ્ગુપદ્મોત્પલકિંશુકાનામ્||૩૧|| અશ્વત્થપાઠાસનવેતસાનાં કટઙ્કટેર્યુત્પલમુસ્તકાનામ્| પૈત્તેષુ મેહેષુ દશ પ્રદિષ્ટાઃ પાદૈઃ કષાયા મધુસમ્પ્રયુક્તાઃ||૩૨|| સર્વેષુ મેહેષુ મતૌ તુ પૂર્વૌ કષાયયોગૌ વિહિતાસ્તુ સર્વે| મન્થસ્ય પાને યવભાવનાયાં સ્યુર્ભોજને પાનવિધૌ પૃથક્ ચ||૩૩|| સિદ્ધાનિ તૈલાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દેયાનિ મેહેષ્વનિલાત્મકેષુ| મેદઃ કફશ્ચૈવ કષાયયોગૈઃ સ્નેહૈશ્ચ વાયુઃ શમમેતિ તેષામ્||૩૪||

દાર્વીમિત્યાદ્યુક્તં યોગદ્વયં સર્વમેહેષુ| સુરાહ્વઃ દેવદારુ| હરીતક્યાદયો દશ યથાસઙ્ખ્યં કફમેહેષુ; કિંવા સર્વે સર્વકફમેહેષુ, ઉશીરાદ્યુક્તાશ્ચ પિત્તમેહેષુ સર્વેષુ જ્ઞેયાઃ| કટઙ્કટેરી દારુહરિદ્રા| મન્થસ્ય પાને ઇતિ મન્થપાનાર્થં, ભોજને ઇતિ ભોજ્યસંસ્કારે, એવં પાનસંસ્કારેઽપિ| સિદ્ધાનિ તૈલાનીતિ એતૈરેવ કષાયૈઃ સિદ્ધાનિ| અનિલાત્મકેષ્વિતિ કફપિત્તમેહેષ્વેવવાતાનુબન્ધેષુ, ઉત્પત્તિવિશિષ્ટાનિલજાનામસાધ્યત્વેનાચિકિત્સ્યત્વાત્||૨૬-૩૪||

Adhikarana 14 (35-36) · Śloka 36

કમ્પિલ્લસપ્તચ્છદશાલજાનિ બૈભીતરૌહીતકકૌટજાનિ| કપિત્થપુષ્પાણિ ચ ચૂર્ણિતાનિ ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્ કફપિત્તમેહી||૩૫|| પિબેદ્રસેનામલકસ્ય ચાપિ કલ્કીકૃતાન્યક્ષસમાનિ કાલે| જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત પુરાણમન્નં મેહી રસૈર્જાઙ્ગલજૈર્મનોજ્ઞૈઃ||૩૬||

કફપિત્તમેહીતિ કફમેહી પિત્તમેહી ચ| કલ્કીકૃતાનીતિ કમ્પિલ્લકાદીન્યેવ કલ્કીકૃતાનિ||૩૫-૩૬||

Adhikarana 15 (37-40) · Śloka 40

દૃષ્ટ્વાઽનુબન્ધં પવનાત્ કફસ્ય પિત્તસ્ય વા સ્નેહવિધિર્વિકલ્પ્યઃ| તૈલં કફે સ્યાત્ સ્વકષાયસિદ્ધં પિત્તે ઘૃતં પિત્તહરૈઃ કષાયૈઃ||૩૭|| ત્રિકણ્ટકાશ્મન્તકસોમવલ્કૈર્ભલ્લાતકૈઃ સાતિવિષૈઃ સલોધ્રૈઃ| વચાપટોલાર્જુનનિમ્બમુસ્તૈર્હરિદ્રયા પદ્મકદીપ્યકૈશ્ચ||૩૮|| મઞ્જિષ્ઠયા ચાગુરુચન્દનૈશ્ચ સર્વૈઃ સમસ્તૈઃ કફવાતજેષુ| મેહેષુ તૈલં વિપચેદ્, ઘૃતં તુ પૈત્તેષુ, મિશ્રં ત્રિષુ લક્ષણેષુ||૩૯|| ફલત્રિકં દારુનિશાં વિશાલાં મુસ્તાં ચ નિઃક્વાથ્ય નિશાં સકલ્કામ્| પિબેત્ કષાયં મધુસમ્પ્રયુક્તં સર્વપ્રમેહેષુ સમુદ્ધતેષુ||૪૦||

અનુબન્ધમિતિ પશ્ચાદનુગતમ્| તૈલં કફે સ્યાત્ સ્વકષાયસિદ્ધમિતિ કફે કફાનુબન્ધે ચ કફઘ્નૌષધકષાયૈઃ સિદ્ધં તૈલં સ્યાત્, એવં પિત્તે પિત્તાનુબન્ધે ચ પિત્તઘ્નૌષધકષાયસિદ્ધં ઘૃતં દેયં સ્યાત્| સર્વૈરિત્યુક્તે પૃથગપિ સર્વૈઃ સ્નેહસાધનં સ્યાદત આહ- સમસ્તૈરિતિ ; મિલિતૈરિત્યર્થઃ| મિશ્રમિતિ તૈલઘૃતયમકમ્| ત્રિષુ લક્ષણેષ્વિતિ ત્રિદોષલક્ષણમેલકે સતિ; ત્રિદોષજત્વમનુબન્ધ્યાનુબન્ધકૃતં કફપિત્તજમેહેષ્વેવ મન્તવ્યં; કિઞ્ચ સર્વેષામેવ મેહાનાં ત્રિદોષજત્વાદુદ્ભૂતત્રિદોષજત્વં કદાચિદ્ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૩૭-૪૦||

Adhikarana 16 (41-44) · Śloka 44

લોધ્રં શટીં પુષ્કરમૂલમેલાં મૂર્વાં વિડઙ્ગં ત્રિફલાં યમાનીમ્| ચવ્યં પ્રિયઙ્ગું ક્રમુકં વિશાલાં કિરાતતિક્તં કટુરોહિણીં ચ||૪૧|| ભાર્ઙ્ગીં નતં ચિત્રકપિપ્પલીનાં મૂલં સકુષ્ઠાતિવિષં સપાઠમ્| કલિઙ્ગકન્ કેશરમિન્દ્રસાહ્વાં નખં સપત્રં મરિચં પ્લવં ચ||૪૨|| દ્રોણેઽમ્ભસઃ કર્ષસમાનિ પક્ત્વા પૂતે ચતુર્ભાગજલાવશેષે| રસેઽર્ધભાગં મધુનઃ પ્રદાય પક્ષં નિધેયો ઘૃતભાજનસ્થઃ||૪૩|| મધ્વાસવોઽયં કફપિત્તમેહાન્ ક્ષિપ્રં નિહન્યાદ્દ્વિપલપ્રયોગાત્| પાણ્ડ્વામયાર્શાંસ્યરુચિં ગ્રહણ્યા દોષં કિલાસં વિવિધં ચ કુષ્ઠમ્||૪૪|| ઇતિ મધ્વાસવઃ|

લોધ્રમિત્યાદૌ ક્રમુકં પટ્ટિકાલોધ્રં પૂગં વા| ઇન્દ્રસાહ્વામ્ ઇન્દ્રવારુણીમ્||૪૧-૪૪||

Adhikarana 17 (45) · Śloka 45

ક્વાથઃ સ એવાષ્ટપલં ચ દન્ત્યા ભલ્લાતકાનાં ચ ચતુષ્પલં સ્યાત્| સિતોપલા ત્વષ્ટપલા વિશેષઃ ક્ષૌદ્રં ચ તાવત્ પૃથગાસવૌ તૌ||૪૫||

ક્વાથઃ સ એવેતિ તાવન્માનજલેનૈવ દન્ત્યષ્ટપલં ભલ્લાતકચતુઃપલં લોધ્રાદીનિ ચ કર્ષમાનાનિ દત્ત્વા ક્વાથઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| ક્ષૌદ્રં ચ તાવદિતિ ક્વાથાપેક્ષયાઽષ્ટભાગમિત્યર્થઃ||૪૫||

Adhikarana 18 (46-48) · Śloka 48

સારોદકં વાઽથ કુશોદકં વા મધૂદકં વા ત્રિફલારસં વા| સીધું પિબેદ્વા નિગદં પ્રમેહી માધ્વીકમગ્ર્યં ચિરસંસ્થિતં વા||૪૬|| માંસાનિ શૂલ્યાનિ મૃગદ્વિજાનાં ખાદેદ્યવાનાં વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્| સંશોધનારિષ્ટકષાયલેહૈઃ સન્તર્પણોત્થાઞ્ શમયેત્ પ્રમેહાન્||૪૭|| ભૃષ્ટાન્ યવાન્ ભક્ષયતઃ પ્રયોગાચ્છુષ્કાંશ્ચ સક્તૂન્ન ભવન્તિ મેહાઃ| શ્વિત્રં ચ કૃચ્છ્રં કફજં ચ કુષ્ઠં તથૈવ મુદ્ગામલકપ્રયોગાન્||૪૮||

સારોદકમિતિ સારૈઃ ખદિરાદિસારૈઃ ષડઙ્ગવિધિના કૃતમુદકં સારોદકં જ્ઞેયમ્, એવં કુશોદકં જ્ઞેયમ્| મધુના મધુરીકૃતમુદકં મધૂદકમ્| શૂલ્યાનીતિ શૂલપક્વાનીત્યર્થઃ | મૃગદ્વિજાનામિત્યત્ર યૌગિકત્વાજ્જાઙ્ગલમૃગદ્વિજાનામિતિ જ્ઞેયમ્| પ્રયોગાદિતિ અભ્યાસાત્||૪૬-૪૮||

Adhikarana 19 (49) · Śloka 49

સન્તર્પણોત્થેષુ ગદેષુ યોગા મેદસ્વિનાં યે ચ મયોપદિષ્ટાઃ| વિરૂક્ષણાર્થં કફપિત્તજેષુ સિદ્ધાઃ પ્રમેહેષ્વપિ તે પ્રયોજ્યાઃ||૪૯||

સન્તર્પણોત્થેષુ ગદેષુ યોગા સન્તર્પણીયાધ્યાયે “ત્રિફલારગ્વધં પાઠાં” (સૂ.અ.૨૩) ઇત્યાદ્યુક્તાઃ||૪૯||

Adhikarana 20 (50) · Śloka 50

વ્યાયામયોગૈર્વિવિધૈઃ પ્રગાઢૈરુદ્વર્તનૈઃ સ્નાનજલાવસેકૈઃ| સેવ્યત્વગેલાગુરુચન્દનાદ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચાશુ ન સન્તિ મેહાઃ||૫૦||

સેવ્યમ્ ઉશીરમ્| ચન્દનાદ્યૈરિત્યત્ર આદિગ્રહણેન હિ શૈલેયાદીનાં ગ્રહણં સ્યાત્||૫૦||

Adhikarana 21 (51) · Śloka 51

ક્લેદશ્ચ મેદશ્ચ કફશ્ચ વૃદ્ધઃ પ્રમેહહેતુઃ પ્રસમીક્ષ્ય તસ્માત્| વૈદ્યેન પૂર્વં કફપિત્તજેષુ મેહેષુ કાર્યાણ્યપતર્પણાનિ||૫૧||

સમ્પ્રત્યુત્સર્ગતઃ કફપિત્તપ્રમેહાણામપતર્પણમાહ- ક્લેદશ્ચેત્યાદિ| યદ્યપ્યપતર્પણેન ગુલ્માદિદોષો ભવતિ, તથાઽપિ ગુલ્માદિપ્રાદુર્ભાવો યથા ન ભવેત્તથાઽપતર્પણં કર્તવ્યમિતિ ક્લેદશ્ચ મેદશ્ચેત્યાદિના દર્શયતિ||૫૧||

Adhikarana 22 (52) · Śloka 52

યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્શિતાનાં કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||૫૨||

પૂર્વચિકિત્સિતે યાનિ “સિદ્ધાનિ તૈલાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દેયાનિ મેહેષ્વનિલાત્મકેષુ” ઇત્યાદિનોક્તાનિ, તાનિ વાતાનુબદ્ધમેહવિષયાણીતિ દર્શયન્નાહ- યા વાતમેહાનિત્યાદિ| વાતોલ્બણત્વમેવ કુતઃ કફજેષુ પિત્તજેષુ ચ ભવતીત્યાહ- વાયુરિત્યાદિ| અસાધ્યાનિતિ ઉત્પત્તિતઃ||૫૨||

Adhikarana 23 (53) · Śloka 53

યૈર્હેતુભિર્યે પ્રભવન્તિ મેહાસ્તેષુ પ્રમેહેષુ ન તે નિષેવ્યાઃ| હેતોરસેવા વિહિતા યથૈવ જાતસ્ય રોગસ્ય ભવેચ્ચિકિત્સા||૫૩||

યૈર્હેતુભિરિત્યાદિશ્લોકાર્થપરિભાષા સર્વરોગેષ્વેવાનુમતા, ઇહ પ્રમેહસ્ય ચિરકાલાનુબન્ધિતયા હેતુસેવાનિરાસાર્થમુચ્યતે||૫૩||

Adhikarana 24 (54) · Śloka 54

હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્ પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ||૫૪||

સમ્પ્રતિ પ્રમેહલક્ષણસ્ય રક્તપિત્તલક્ષણસામ્યે રક્તપિત્તે પ્રમેહચિકિત્સા મા ભૂદિતિ કૃત્વા પ્રમેહરક્તપિત્તભેદકં લક્ષણમાહ- હારિદ્રવર્ણમિત્યાદિ||૫૪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્દ્વિવિધો વિચારઃ| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકઃ સ્યાત્ સન્તર્પણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્||૫૫||

દૃષ્ટ્વેત્યાદિ| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વિતિ ક્ષીણેષુ કફમેદઃપ્રભૃતિષુ| દોષત્વં ચેહ દૂષ્યે મેદઆદાવવિવક્ષિતં, તથાઽપિ દોષસમ્બન્ધાદ્દોષશબ્દોઽત્ર જ્ઞેયઃ; કિંવા દોષેષ્વિતિ કફપિત્તેષુ; દ્વયોશ્ચ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા બહુત્વાત્| યદિ હિ વાતિકઃ સ્યાત્તદા હેત્વભાવાત્ કફોઽવૃદ્ધઃ સ્યાદિત્યર્થઃ; સન્તર્પણાત્તુ યદિ જ્ઞાતં તર્પણજનિતકફવૃદ્ધત્વં, તદા વાતનિદાનાભાવાન્નાયં વાતજઃ કિન્તુ કફજ ઇત્યવધાર્યત ઇતિ ભાવઃ||૫૫||

Adhikarana 26 (56) · Śloka 56

સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ, સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ ન પ્રદુષ્ટમ્||૫૬||

સમ્પ્રત્યુક્તાનુક્તપ્રમેહાણાં સાધ્યાસાધ્યયાપ્યત્વોપદર્શનાર્થમાહ- સપૂર્વરૂપા ઇત્યાદિ| સહ પૂર્વરૂપેણ “સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ” ઇત્યાદિના વર્તન્ત ઇતિ સપૂર્વરૂપાઃ| તત્ર કફમેહાઃ સાધ્યા ઉક્તાસ્તે પૂર્વરૂપેણ સહ વર્તમાના અસાધ્યા ભવન્તિ, પિત્તમેહા યાપ્યા ઉક્તાસ્તે પ્રત્યાખ્યેયા ભવન્તિ| સાધ્યાવસ્થાયામપિ પૂર્વરૂપયોગેન યદ્યપિ સર્વરોગાણામસાધ્યત્વમુક્તમ્, ઉક્તં ચ યથા- “અન્યસ્યાપિ ચ રોગસ્ય પૂર્વરૂપાણિ યં નરમ્| વિશન્ત્યનેન કલ્પેન તસ્યાપિ મરણં ધ્રુવમ્” (ઇ.અ.૫) ઇતિ; તત્ર સર્વપૂર્વરૂપાનુબન્ધે સર્વરોગાણામસાધ્યત્વમુક્તમ્, ઇહ તુ અસમસ્તપૂર્વરૂપાનુબન્ધેઽપ્યસાધ્યત્વં ભવતીતિ વિશેષવચનાલ્લભ્યતે| તથા ક્રમેણ ચ યે વાતકૃતાસ્તે પૂર્વરૂપરહિતા અપ્યસાધ્યાઃ| ક્રમેણેતિ યથોક્તનિદાનક્રમેણ| એતેન ય એવ નિદાનોક્તાહેત્વાદિયોગેન વાતજાશ્ચત્વારો જાયન્તે તે મેહા અસાધ્યાઃ; યે તુ કફજાઃ પિત્તજા વા વાતાનુબન્ધત્વેન વાતજાસ્તે સાધ્યા યાપ્યા વા| અત એવ તાન્ પ્રતિ “સિદ્ધાનિ તૈલાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દેયાનિ મેહેષ્વનિલાત્મકેષુ” ઇત્યનેન ચિકિત્સોક્તા| પૂર્વરૂપરાહિત્યેન પિત્તકૃતે પ્રમેહે કદાચિત્ સાધ્યત્વમપિ ભવતીત્યપવાદવિધિં દર્શયિતુમુત્સર્ગપ્રાપ્તાં પૈત્તિકયાપ્યતામનુવદતિ- પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યા ઇતિ| અવસ્થાસાધ્યાન્ પૈત્તિકાનાહ- સાધ્યાસ્ત્વિત્યાદિ| ન પ્રદુષ્ટમિતિ ન પ્રકર્ષેણ દુષ્ટમ્; અદુષ્ટમેદસઃ પૈત્તિકાઃ સાધ્યા ભવન્તીત્યર્થઃ| કિંવા પ્રદુષ્ટાઃ કફપિત્તમેહાસ્તાવદસાધ્યાઃ, તથા કફપિત્તમેહા યે ધાત્વપકર્ષણાદ્વાતકૃતા ભવન્તિ તેઽપિ સપૂર્વરૂપાઃ સન્તોઽસાધ્યા ભવન્તિ| યે તુ પૂર્વરૂપત્વેન કિયન્તઃશિરસીયોક્તં પ્રમેહં વિંશતિપ્રમેહાતિરિક્તં વર્ણયન્તિ, તે “વિંશતિરેવ મેહાઃ” ઇતિ સઙ્ખ્યાનિયમેનૈવ પ્રત્યાદિષ્ટાઃ||૫૬||

Adhikarana 27 (57) · Śloka 57

જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્| યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારા ભવન્તિ તાંશ્ચ પ્રવદન્ત્યસાધ્યાન્||૫૭||

મેહાનામસાધ્યતાપ્રકારાન્તરમાહ- જાત ઇત્યાદિ| પ્રમેહી યઃ પ્રમેહિણો જાતઃ સોઽપ્યસાધ્યો ભવતિ| અત્રાપિ હેતુમાહ- સ હિ બીજદોષાદિતિ; પ્રમેહારમ્ભકદોષદુષ્ટબીજજાતપ્રમેહિત્વાત્| મધુમેહશબ્દેનાત્ર મેહમાત્રમુચ્યતે, યદિ તુ વાતિક ઉપેક્ષિતો વા મેહો મધુમેહ ઉચ્યતે, તદેતરપ્રમેહયુક્તમાતાપિતૃજનિતપ્રમેહિણો નાસાધ્યત્વં સ્યાત્| કિઞ્ચ મધુમેહિનો જનિતસ્ય મધુમેહિત્વમેવ કારણાનુરૂપતયા યુક્તમ્| તતશ્ચ મધુમેહી મધુમેહિનો વા જાતો ન સાધ્ય ઇતિ વક્તુમુચિતમ્| તસ્માદપત્યે સામાન્યેન પ્રમેહવચનેનાપિ તત્કારણે પિતરિ કાર્યાનુરૂપઃ પ્રમેહો મધુમેહશબ્દવાચ્યો જ્ઞેયઃ| મેહશબ્દોઽયં સામાન્યેન સર્વમેહેષુ વર્તત એવ, યતઃ કિયન્તઃશિરસીયે યા પિડકા મધુમેહસમ્બન્ધિત્વેનોક્તાસ્તા ઇહ “પ્રમેહિણાં યા પિડકા” ઇત્યનેન સામાન્યપ્રમેહસમ્બન્ધિતયાઽનુદિતાઃ, તસ્માન્મધુમેહશબ્દઃ સર્વપ્રમેહે મધુમેહવિશેષે ચ વર્તતે; યથા તૃણશબ્દઃ સર્વતૃણે તૃણવિશેષે ચ વર્તતે| પ્રપઞ્ચિતશ્ચાયમર્થઃ કિયન્તઃશિરસીયે ઇતિ નેહ પ્રતન્યતે| કુલજપ્રમેહાસાધ્યતાપ્રસઙ્ગેનાપરેષામપ્યસાધ્યતામાહ- યે ચાપીત્યાદિ| કુલજા ઇતિ પિતૃપિતામહાદિકારણોદ્ભૂતાઃ| અનેનૈવ સામાન્યેન વચનેન પ્રમેહસ્યાપિ કુલજસ્યાસાધ્યતાયાં સિદ્ધાયાં પુનસ્તદ્વચનં સન્તાનાનુબન્ધિત્વોપદર્શનાર્થમ્| ઉક્તં હિ- “પ્રમેહોઽનુસઙ્ગિનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ||૫૭||

Adhikarana 28 (58) · Śloka 58

પ્રમેહિણાં યાઃ પિડકા મયોક્તા રોગાધિકારે પૃથગેવ સપ્ત| તાઃ શલ્યવિદ્ભિઃ કુશલૈશ્ચિકિત્સ્યાઃ શસ્ત્રેણ સંશોધનરોપણૈશ્ચ||૫૮||

પ્રમેહપિડકાચિકિત્સાસૂત્રમાહ- પ્રમેહિણામિત્યાદિ| રોગાધિકારે ઇતિ રોગચતુષ્કે| અત્ર શલ્યાધિકારત્વેન “અન્યાધિકારેષુ ન વિસ્તરોક્તિઃ” (ચિ.અ.૨૬) ઇતિ વચનાન્ન વિસ્તરઃ કૃતઃ||૫૮||

Adhikarana 29 (59-61) · Śloka 61

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્દોષો દૂષ્યં મેહાનાં સાધ્યતાનુરૂપશ્ચ| મેહી દ્વિવિધસ્ત્રિવિધં ભિષગ્જિતમતિક્ષપણદોષઃ||૫૯|| આદ્યા યવાન્નવિકૃતિર્મન્થા મેહાપહાઃ કષાયાશ્ચ| તૈલઘૃતલેહયોગા ભક્ષ્યાઃ પ્રવરાસવાઃ સિદ્ધાઃ||૬૦|| વ્યાયામવિધિર્વિવિધઃ સ્નાનાન્યુદ્વર્તનાનિ ગન્ધાશ્ચ| મેહાનાં પ્રશમાર્થં ચિકિત્સિતે દિષ્ટમેતાવત્||૬૧||

હેતુરિત્યાદિઃ સઙ્ગ્રહઃ| ત્રિવિધં ભિષગ્જિતમિતિ સંશોધનં, સંશમનં નિદાનવર્જનં ચ| આદ્યા ઇતિ ભક્ષણીયાઃ| શેષં સુગમમ્||૫૯-૬૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||

ઇતિ શ્રીચક્તપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||