12. pramēhacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ પ્રમેહચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નિર્મોહમાનાનુશયો નિરાશઃ પુનર્વસુર્જ્ઞાનતપોવિશાલઃ| કાલેઽગ્નિવેશાય સહેતુલિઙ્ગાનુવાચ મેહાઞ્શમનં ચ તેષામ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

આસ્યાસુખં સ્વપ્નસુખં દધીનિ ગ્રામ્યૌદકાનૂપરસાઃ પયાંસિ| નવાન્નપાનં ગુડવૈકૃતં ચ પ્રમેહહેતુઃ કફકૃચ્ચ સર્વમ્||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

મેદશ્ચ માંસં ચ શરીરજં ચ ક્લેદં કફો બસ્તિગતં પ્રદૂષ્ય| કરોતિ મેહાન્ સમુદીર્ણમુષ્ણૈસ્તાનેવ પિત્તં પરિદૂષ્ય ચાપિ||૫|| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વવકૃષ્ય બસ્તૌ ધાતૂન્ પ્રમેહાનનિલઃ કરોતિ| દોષો હિ બસ્તિં સમુપેત્ય મૂત્રં સન્દૂષ્ય મેહાઞ્જનયેદ્યથાસ્વમ્||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

સાધ્યાઃ કફોત્થા દશ, પિત્તજાઃ ષટ્ યાપ્યા, ન સાધ્યઃ પવનાચ્ચતુષ્કઃ| સમક્રિયત્વાદ્વિષમક્રિયત્વાન્મહાત્યયત્વાચ્ચ યથાક્રમં તે||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

કફઃ સપિત્તઃ પવનશ્ચ દોષા મેદોઽસ્રશુક્રામ્બુવસાલસીકાઃ| મજ્જા રસૌજઃ પિશિતં ચ દૂષ્યાઃ પ્રમેહિણાં, વિંશતિરેવ મેહાઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11

જલોપમં ચેક્ષુરસોપમં વા ઘનં ઘનં ચોપરિ વિપ્રસન્નમ્| શુક્લં સશુક્રં શિશિરં શનૈર્વા લાલેવ વા વાલુકયા યુતં વા||૯|| વિદ્યાત્ પ્રમેહાન્ કફજાન્ દશૈતાન્ ક્ષારોપમં કાલમથાપિ નીલમ્| હારિદ્રમાઞ્જિષ્ઠમથાપિ રક્તમેતાન્ પ્રમેહાન્ ષડુશન્તિ પિત્તાત્||૧૦|| મજ્જૌજસા વા વસયાઽન્વિતં વા લસીકયા વા સતતં વિબદ્ધમ્| ચતુર્વિધં મૂત્રયતીહ વાતાચ્છેષેષુ ધાતુષ્વપકર્ષિતેષુ||૧૧||

Adhikarana 8 (12) · Śloka 12

વર્ણં રસં સ્પર્શમથાપિ ગન્ધં યથાસ્વદોષં ભજતે પ્રમેહઃ| શ્યાવારુણો વાતકૃતઃ સશૂલો મજ્જાદિસાદ્ગુણ્યમુપૈત્યસાધ્યઃ||૧૨||

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

સ્વેદોઽઙ્ગગન્ધઃ શિથિલાઙ્ગતા ચ શય્યાસનસ્વપ્નસુખે રતિશ્ચ| હૃન્નેત્રજિહ્વાશ્રવણોપદેહો ઘનાઙ્ગતા કેશનખાતિવૃદ્ધિઃ||૧૩|| શીતપ્રિયત્વં ગલતાલુશોષો માધુર્યમાસ્યે કરપાદદાહઃ| ભવિષ્યતો મેહગદસ્ય રૂપં મૂત્રેઽભિધાવન્તિ પિપીલિકાશ્ચ||૧૪||

Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17

સ્થૂલઃ પ્રમેહી બલવાનિહૈકઃ કૃશસ્તથૈકઃ પરિદુર્બલશ્ચ| સમ્બૃંહણં તત્ર કૃશસ્ય કાર્યં સંશોધનં દોષબલાધિકસ્ય||૧૫|| સ્નિગ્ધસ્ય યોગા વિવિધાઃ પ્રયોજ્યાઃ કલ્પોપદિષ્ટા મલશોધનાય | ઊર્ધ્વં તથાઽધશ્ચ મલેઽપનીતે મેહેષુ સન્તર્પણમેવ કાર્યમ્||૧૬|| ગુલ્મઃ ક્ષયો મેહનબસ્તિશૂલં મૂત્રગ્રહશ્ચાપ્યપતર્પણેન| પ્રમેહિણઃ સ્યુઃ, પરિતર્પણાનિ કાર્યાણિ તસ્ય પ્રસમીક્ષ્ય વહ્નિમ્||૧૭||

Adhikarana 11 (18-24) · Śloka 24

સંશોધનં નાર્હતિ યઃ પ્રમેહી તસ્ય ક્રિયા સંશમની પ્રયોજ્યા| મન્થાઃ કષાયા યવચૂર્ણલેહાઃ પ્રમેહશાન્ત્યૈ લઘવશ્ચ ભક્ષ્યાઃ||૧૮|| યે વિષ્કિરા યે પ્રતુદા વિહઙ્ગાસ્તેષાં રસૈર્જાઙ્ગલજૈર્મનોજ્ઞૈઃ| યવૌદનં રૂક્ષમથાપિ વાટ્યમદ્યાત્ સસક્તૂનપિ ચાપ્યપૂપાન્||૧૯|| મુદ્ગાદિયૂષૈરથ તિક્તશાકૈઃ પુરાણશાલ્યોદનમાદદીત| દન્તીઙ્ગુદીતૈલયુતં પ્રમેહી તથાઽતસીસર્ષપતૈલયુક્તમ્||૨૦|| સષષ્ટિકં સ્યાત્તૃણધાન્યમન્નં યવપ્રધાનસ્તુ ભવેત્ પ્રમેહી| યવસ્ય ભક્ષ્યાન્ વિવિધાંસ્તથાઽદ્યાત્ કફપ્રમેહી મધુસમ્પ્રયુક્તાન્||૨૧|| નિશિસ્થિતાનાં ત્રિફલાકષાયે સ્યુસ્તર્પણાઃ ક્ષૌદ્રયુતા યવાનામ્| તાન્ સીધુયુક્તાન્ પ્રપિબેત્ પ્રમેહી પ્રાયોગિકાન્મેહવધાર્થમેવ||૨૨|| યે શ્લેષ્મમેહે વિહિતાઃ કષાયાસ્તૈર્ભાવિતાનાં ચ પૃથગ્યવાનામ્| સક્તૂનપૂપાન્ સગુડાન્ સધાનાન્ ભક્ષ્યાંસ્તથાઽન્યાન્ વિવિધાંશ્ચ ખાદેત્||૨૩|| ખરાશ્વગોહંસપૃષદ્ભૃતાનાં તથા યવાનાં વિવિધાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ| દેયાસ્તથા વેણુયવા યવાનાં કલ્પેન ગોધૂમમયાશ્ચ ભક્ષ્યાઃ||૨૪||

Adhikarana 12 (25) · Śloka 25

સંશોધનોલ્લેખનલઙ્ઘનાનિ કાલે પ્રયુક્તાનિ કફપ્રમેહાન્| જયન્તિ પિત્તપ્રભવાન્ વિરેકઃ સન્તર્પણઃ સંશમનો વિધિશ્ચ||૨૫||

Adhikarana 13 (26-34) · Śloka 34

દાર્વીં સુરાહ્વાં ત્રિફલાં સમુસ્તાં કષાયમુત્ક્વાથ્ય પિબેત્ પ્રમેહી| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તામથવા હરિદ્રાં પિબેદ્રસેનામલકીફલાનામ્||૨૬|| હરીતકીકટ્ફલમુસ્તલોધ્રં પાઠાવિડઙ્ગાર્જુનધન્વનાશ્ચ| ઉભે હરિદ્રે તગરં વિડઙ્ગં કદમ્બશાલાર્જુનદીપ્યકાશ્ચ||૨૭|| દાર્વી વિડઙ્ગં ખદિરો ધવશ્ચ સુરાહ્વકુષ્ઠાગુરુચન્દનાનિ| દાર્વ્યગ્નિમન્થૌ ત્રિફલા સપાઠા પાઠા ચ મૂર્વા ચ તથા શ્વદંષ્ટ્રા||૨૮|| યવાન્યુશીરાણ્યભયાગુડૂચીચવ્યાભયાચિત્રકસપ્તપર્ણાઃ| પાદૈઃ કષાયાઃ કફમેહિનાં તે દશોપદિષ્ટા મધુસમ્પ્રયુક્તાઃ||૨૯|| ઉશીરલોધ્રાઞ્જનચન્દનાનામુશીરમુસ્તામલકાભયાનામ્| પટોલનિમ્બામલકામૃતાનાં મુસ્તાભયાપદ્મકવૃક્ષકાણામ્||૩૦|| લોધ્રામ્બુકાલીયકધાતકીનાં નિમ્બાર્જુનામ્રાતનિશોત્પલાનામ્| શિરીષસર્જાર્જુનકેશરાણાં પ્રિયઙ્ગુપદ્મોત્પલકિંશુકાનામ્||૩૧|| અશ્વત્થપાઠાસનવેતસાનાં કટઙ્કટેર્યુત્પલમુસ્તકાનામ્| પૈત્તેષુ મેહેષુ દશ પ્રદિષ્ટાઃ પાદૈઃ કષાયા મધુસમ્પ્રયુક્તાઃ||૩૨|| સર્વેષુ મેહેષુ મતૌ તુ પૂર્વૌ કષાયયોગૌ વિહિતાસ્તુ સર્વે| મન્થસ્ય પાને યવભાવનાયાં સ્યુર્ભોજને પાનવિધૌ પૃથક્ ચ||૩૩|| સિદ્ધાનિ તૈલાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દેયાનિ મેહેષ્વનિલાત્મકેષુ| મેદઃ કફશ્ચૈવ કષાયયોગૈઃ સ્નેહૈશ્ચ વાયુઃ શમમેતિ તેષામ્||૩૪||

Adhikarana 14 (35-36) · Śloka 36

કમ્પિલ્લસપ્તચ્છદશાલજાનિ બૈભીતરૌહીતકકૌટજાનિ| કપિત્થપુષ્પાણિ ચ ચૂર્ણિતાનિ ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાત્ કફપિત્તમેહી||૩૫|| પિબેદ્રસેનામલકસ્ય ચાપિ કલ્કીકૃતાન્યક્ષસમાનિ કાલે| જીર્ણે ચ ભુઞ્જીત પુરાણમન્નં મેહી રસૈર્જાઙ્ગલજૈર્મનોજ્ઞૈઃ||૩૬||

Adhikarana 15 (37-40) · Śloka 40

દૃષ્ટ્વાઽનુબન્ધં પવનાત્ કફસ્ય પિત્તસ્ય વા સ્નેહવિધિર્વિકલ્પ્યઃ| તૈલં કફે સ્યાત્ સ્વકષાયસિદ્ધં પિત્તે ઘૃતં પિત્તહરૈઃ કષાયૈઃ||૩૭|| ત્રિકણ્ટકાશ્મન્તકસોમવલ્કૈર્ભલ્લાતકૈઃ સાતિવિષૈઃ સલોધ્રૈઃ| વચાપટોલાર્જુનનિમ્બમુસ્તૈર્હરિદ્રયા પદ્મકદીપ્યકૈશ્ચ||૩૮|| મઞ્જિષ્ઠયા ચાગુરુચન્દનૈશ્ચ સર્વૈઃ સમસ્તૈઃ કફવાતજેષુ| મેહેષુ તૈલં વિપચેદ્, ઘૃતં તુ પૈત્તેષુ, મિશ્રં ત્રિષુ લક્ષણેષુ||૩૯|| ફલત્રિકં દારુનિશાં વિશાલાં મુસ્તાં ચ નિઃક્વાથ્ય નિશાં સકલ્કામ્| પિબેત્ કષાયં મધુસમ્પ્રયુક્તં સર્વપ્રમેહેષુ સમુદ્ધતેષુ||૪૦||

Adhikarana 16 (41-44) · Śloka 44

લોધ્રં શટીં પુષ્કરમૂલમેલાં મૂર્વાં વિડઙ્ગં ત્રિફલાં યમાનીમ્| ચવ્યં પ્રિયઙ્ગું ક્રમુકં વિશાલાં કિરાતતિક્તં કટુરોહિણીં ચ||૪૧|| ભાર્ઙ્ગીં નતં ચિત્રકપિપ્પલીનાં મૂલં સકુષ્ઠાતિવિષં સપાઠમ્| કલિઙ્ગકન્ કેશરમિન્દ્રસાહ્વાં નખં સપત્રં મરિચં પ્લવં ચ||૪૨|| દ્રોણેઽમ્ભસઃ કર્ષસમાનિ પક્ત્વા પૂતે ચતુર્ભાગજલાવશેષે| રસેઽર્ધભાગં મધુનઃ પ્રદાય પક્ષં નિધેયો ઘૃતભાજનસ્થઃ||૪૩|| મધ્વાસવોઽયં કફપિત્તમેહાન્ ક્ષિપ્રં નિહન્યાદ્દ્વિપલપ્રયોગાત્| પાણ્ડ્વામયાર્શાંસ્યરુચિં ગ્રહણ્યા દોષં કિલાસં વિવિધં ચ કુષ્ઠમ્||૪૪|| ઇતિ મધ્વાસવઃ|

Adhikarana 17 (45) · Śloka 45

ક્વાથઃ સ એવાષ્ટપલં ચ દન્ત્યા ભલ્લાતકાનાં ચ ચતુષ્પલં સ્યાત્| સિતોપલા ત્વષ્ટપલા વિશેષઃ ક્ષૌદ્રં ચ તાવત્ પૃથગાસવૌ તૌ||૪૫||

Adhikarana 18 (46-48) · Śloka 48

સારોદકં વાઽથ કુશોદકં વા મધૂદકં વા ત્રિફલારસં વા| સીધું પિબેદ્વા નિગદં પ્રમેહી માધ્વીકમગ્ર્યં ચિરસંસ્થિતં વા||૪૬|| માંસાનિ શૂલ્યાનિ મૃગદ્વિજાનાં ખાદેદ્યવાનાં વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્| સંશોધનારિષ્ટકષાયલેહૈઃ સન્તર્પણોત્થાઞ્ શમયેત્ પ્રમેહાન્||૪૭|| ભૃષ્ટાન્ યવાન્ ભક્ષયતઃ પ્રયોગાચ્છુષ્કાંશ્ચ સક્તૂન્ન ભવન્તિ મેહાઃ| શ્વિત્રં ચ કૃચ્છ્રં કફજં ચ કુષ્ઠં તથૈવ મુદ્ગામલકપ્રયોગાન્||૪૮||

Adhikarana 19 (49) · Śloka 49

સન્તર્પણોત્થેષુ ગદેષુ યોગા મેદસ્વિનાં યે ચ મયોપદિષ્ટાઃ| વિરૂક્ષણાર્થં કફપિત્તજેષુ સિદ્ધાઃ પ્રમેહેષ્વપિ તે પ્રયોજ્યાઃ||૪૯||

Adhikarana 20 (50) · Śloka 50

વ્યાયામયોગૈર્વિવિધૈઃ પ્રગાઢૈરુદ્વર્તનૈઃ સ્નાનજલાવસેકૈઃ| સેવ્યત્વગેલાગુરુચન્દનાદ્યૈર્વિલેપનૈશ્ચાશુ ન સન્તિ મેહાઃ||૫૦||

Adhikarana 21 (51) · Śloka 51

ક્લેદશ્ચ મેદશ્ચ કફશ્ચ વૃદ્ધઃ પ્રમેહહેતુઃ પ્રસમીક્ષ્ય તસ્માત્| વૈદ્યેન પૂર્વં કફપિત્તજેષુ મેહેષુ કાર્યાણ્યપતર્પણાનિ||૫૧||

Adhikarana 22 (52) · Śloka 52

યા વાતમેહાન્ પ્રતિ પૂર્વમુક્તા વાતોલ્બણાનાં વિહિતા ક્રિયા સા| વાયુર્હિ મેહેષ્વતિકર્શિતાનાં કુપ્યત્યસાધ્યાન્ પ્રતિ નાસ્તિ ચિન્તા||૫૨||

Adhikarana 23 (53) · Śloka 53

યૈર્હેતુભિર્યે પ્રભવન્તિ મેહાસ્તેષુ પ્રમેહેષુ ન તે નિષેવ્યાઃ| હેતોરસેવા વિહિતા યથૈવ જાતસ્ય રોગસ્ય ભવેચ્ચિકિત્સા||૫૩||

Adhikarana 24 (54) · Śloka 54

હારિદ્રવર્ણં રુધિરં ચ મૂત્રં વિના પ્રમેહસ્ય હિ પૂર્વરૂપૈઃ| યો મૂત્રયેત્તં ન વદેત્ પ્રમેહં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય હિ સ પ્રકોપઃ||૫૪||

Adhikarana 25 (55) · Śloka 55

દૃષ્ટ્વા પ્રમેહં મધુરં સપિચ્છં મધૂપમં સ્યાદ્દ્વિવિધો વિચારઃ| ક્ષીણેષુ દોષેષ્વનિલાત્મકઃ સ્યાત્ સન્તર્પણાદ્વા કફસમ્ભવઃ સ્યાત્||૫૫||

Adhikarana 26 (56) · Śloka 56

સપૂર્વરૂપાઃ કફપિત્તમેહાઃ ક્રમેણ યે વાતકૃતાશ્ચ મેહાઃ| સાધ્યા ન તે, પિત્તકૃતાસ્તુ યાપ્યાઃ, સાધ્યાસ્તુ મેદો યદિ ન પ્રદુષ્ટમ્||૫૬||

Adhikarana 27 (57) · Śloka 57

જાતઃ પ્રમેહી મધુમેહિનો વા ન સાધ્ય ઉક્તઃ સ હિ બીજદોષાત્| યે ચાપિ કેચિત્ કુલજા વિકારા ભવન્તિ તાંશ્ચ પ્રવદન્ત્યસાધ્યાન્||૫૭||

Adhikarana 28 (58) · Śloka 58

પ્રમેહિણાં યાઃ પિડકા મયોક્તા રોગાધિકારે પૃથગેવ સપ્ત| તાઃ શલ્યવિદ્ભિઃ કુશલૈશ્ચિકિત્સ્યાઃ શસ્ત્રેણ સંશોધનરોપણૈશ્ચ||૫૮||

Adhikarana 29 (59-61) · Śloka 61

તત્ર શ્લોકાઃ- હેતુર્દોષો દૂષ્યં મેહાનાં સાધ્યતાનુરૂપશ્ચ| મેહી દ્વિવિધસ્ત્રિવિધં ભિષગ્જિતમતિક્ષપણદોષઃ||૫૯|| આદ્યા યવાન્નવિકૃતિર્મન્થા મેહાપહાઃ કષાયાશ્ચ| તૈલઘૃતલેહયોગા ભક્ષ્યાઃ પ્રવરાસવાઃ સિદ્ધાઃ||૬૦|| વ્યાયામવિધિર્વિવિધઃ સ્નાનાન્યુદ્વર્તનાનિ ગન્ધાશ્ચ| મેહાનાં પ્રશમાર્થં ચિકિત્સિતે દિષ્ટમેતાવત્||૬૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 6

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને પ્રમેહચિકિત્સિતં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||