Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః ప్రమేహచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः प्रमेहचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
నిదానోక్తసంబంధక్రమాదేవ గుల్మచికిత్సితాదను మేహచికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
నిర్మోహమానానుశయో నిరాశః పునర్వసుర్జ్ఞానతపోవిశాలః| కాలేఽగ్నివేశాయ సహేతులింగానువాచ మేహాఞ్శమనం చ తేషాం||3||
निर्मोहमानानुशयो निराशः पुनर्वसुर्ज्ञानतपोविशालः| कालेऽग्निवेशाय सहेतुलिङ्गानुवाच मेहाञ्शमनं च तेषाम्||३||
🔊 Audio coming soon
నిర్గతా మోహాదయో యస్య స తథా; అనుశయః కోపః| నిర్గతా ఆశా యస్య స నిరాశః నీరాగః| నిదానోక్తమపి హేతులింగాది పునః ప్రకరణవశాత్ సకలముచ్యతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ఆస్యాసుఖం స్వప్నసుఖం దధీని గ్రామ్యౌదకానూపరసాః పయాంసి| నవాన్నపానం గుడవైకృతం చ ప్రమేహహేతుః కఫకృచ్చ సర్వం||4||
आस्यासुखं स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्यौदकानूपरसाः पयांसि| नवान्नपानं गुडवैकृतं च प्रमेहहेतुः कफकृच्च सर्वम्||४||
🔊 Audio coming soon
ఆస్యాసుఖమితి సుఖజనికా ఆస్యా న దుఃఖజనికా, ఏవం స్వప్నసుఖం చ జ్ఞేయం; శయ్యాదిదోషేణ దుఃఖస్వప్నం దుఃఖాస్యా చ న ప్రమేహహేతుః| గుడవైకృతం గుడకృతా భక్ష్యాః||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
మేదశ్చ మాంసం చ శరీరజం చ క్లేదం కఫో బస్తిగతం ప్రదూష్య| కరోతి మేహాన్ సముదీర్ణముష్ణైస్తానేవ పిత్తం పరిదూష్య చాపి||5|| క్షీణేషు దోషేష్వవకృష్య బస్తౌ ధాతూన్ ప్రమేహాననిలః కరోతి| దోషో హి బస్తిం సముపేత్య మూత్రం సందూష్య మేహాంజనయేద్యథాస్వం||6||
मेदश्च मांसं च शरीरजं च क्लेदं कफो बस्तिगतं प्रदूष्य| करोति मेहान् समुदीर्णमुष्णैस्तानेव पित्तं परिदूष्य चापि||५|| क्षीणेषु दोषेष्ववकृष्य बस्तौ धातून् प्रमेहाननिलः करोति| दोषो हि बस्तिं समुपेत्य मूत्रं सन्दूष्य मेहाञ्जनयेद्यथास्वम्||६||
🔊 Audio coming soon
మేదశ్చ మాంసం చేత్యాదినా కఫజాదిమేహసంప్రాప్తిః| కఫజా ఏవ మేహా భూయస్త్వేన సాధ్యత్వేన చాదావుచ్యంతే| క్షీణేష్వితి కఫపిత్తేషు, ద్వయోశ్చ బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా జ్ఞేయం; క్షీణేష్వితి వృద్ధవాతాపేక్షయా క్షీణేషు; తేన వృద్ధే కఫే పిత్తే వా యో వాయుః క్రమేణ వృద్ధో భవతి స నేహాసాధ్యమేహచతుష్టయకరణే వివక్షిత ఇతి దర్శయతి , తత్ర చికిత్సావిధానాత్ సాధ్యత్వమస్తి- “యా వాతమేహాన్ ప్రతిపూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి మేహేష్వతికర్శితానాం కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా” ఇతి| ధాతూనితి మజ్జౌజోలసీకాఖ్యాన్| సర్వమేహానాం సామాన్యసంప్రాప్తిమాహ- దోషో హీత్యాది||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
సాధ్యాః కఫోత్థా దశ, పిత్తజాః షట్ యాప్యా, న సాధ్యః పవనాచ్చతుష్కః| సమక్రియత్వాద్విషమక్రియత్వాన్మహాత్యయత్వాచ్చ యథాక్రమం తే||7||
साध्याः कफोत्था दश, पित्तजाः षट् याप्या, न साध्यः पवनाच्चतुष्कः| समक्रियत्वाद्विषमक्रियत्वान्महात्ययत्वाच्च यथाक्रमं ते||७||
🔊 Audio coming soon
సమక్రియత్వాదితి కఫస్య దోషస్య దూష్యస్య మేదఃప్రభృతేః సమానత్వాత్ కటుతిక్తాదిక్రియాయాః| విషమక్రియత్వాదితి పిత్తస్య సంశమనచికిత్సాయాః కట్వాదిరూపాయా విషమత్వాత్| మహాత్యయత్వాదితి మజ్జాదిగంభీరధాత్వపకర్షకత్వేన మహావ్యాపత్తికర్తృకత్వాదాశుకారిత్వాచ్చ; చకారాన్నిదానోక్తం విషమక్రియత్వం వాతాత్మకానాం సముచ్చినోతి| యథాక్రమమితి యథాసంఖ్యం||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
కఫః సపిత్తః పవనశ్చ దోషా మేదోఽస్రశుక్రాంబువసాలసీకాః| మజ్జా రసౌజః పిశితం చ దూష్యాః ప్రమేహిణాం, వింశతిరేవ మేహాః||8||
कफः सपित्तः पवनश्च दोषा मेदोऽस्रशुक्राम्बुवसालसीकाः| मज्जा रसौजः पिशितं च दूष्याः प्रमेहिणां, विंशतिरेव मेहाः||८||
🔊 Audio coming soon
కఫ ఇత్యాదినా సర్వమేహానాం దోషదూష్యసంగ్రహమాహ| రసశ్చ ఓజశ్చేతి రసౌజః, ఓజసోఽపి మధుమేహే దూష్యత్వాత్| యద్యపి మేదఃప్రభృతయో దూష్యా ఇహ ఉచ్యంతే, తథాఽపి మేదోమాంసశరీరక్లేదానామవశ్యంభావితయా పరిగ్రహః| మజ్జాదయశ్చ సర్వమేహే న పునరవశ్యం దూష్యంతే, స్తోకం వా దుష్టా భవంతి; కింవా సర్వమేహానామేవ త్రిదోషత్వం తథా సకలదూష్యత్వం చ ‘కఫః సపిత్త’ ఇత్యాదినా గ్రంథేనోచ్యతే; మేదోమాంసాదీని త్వత్యర్థదూష్యోపదర్శనార్థం పృథగుక్తాని; యతః కియంతఃశిరసీయే సకలమేహవాచకం మధుమేహం కథయతా దోషత్రయప్రకోపోఽప్యుక్తః| తథాహి- “సమారుతస్య పిత్తస్య కఫస్య చ ముహుర్ముహుః| దర్శయత్యాకృతిం గత్వా క్షయమాప్యాయతే పునః” (సూ.అ.17) ఇత్యుక్తం; తథా సుశ్రుతోఽప్యాహ- “వాతపిత్తమేదోభిరన్వితః శ్లేష్మా మేహాంజనయతి” (సు. ని.అ.6) ఇతి| కఫాదీనాం ద్వ్యుల్బణాదిసంసర్గస్యానంత్యేనాధికప్రమేహసంఖ్యాప్రసక్తినిరాసార్థమాహ- వింశతిరేవ మేహా ఇతి||8||
Adhikarana 7 (9-11) · Śloka 11
జలోపమం చేక్షురసోపమం వా ఘనం ఘనం చోపరి విప్రసన్నం| శుక్లం సశుక్రం శిశిరం శనైర్వా లాలేవ వా వాలుకయా యుతం వా||9|| విద్యాత్ ప్రమేహాన్ కఫజాన్ దశైతాన్ క్షారోపమం కాలమథాపి నీలం| హారిద్రమాంజిష్ఠమథాపి రక్తమేతాన్ ప్రమేహాన్ షడుశంతి పిత్తాత్||10|| మజ్జౌజసా వా వసయాఽన్వితం వా లసీకయా వా సతతం విబద్ధం| చతుర్విధం మూత్రయతీహ వాతాచ్ఛేషేషు ధాతుష్వపకర్షితేషు||11||
जलोपमं चेक्षुरसोपमं वा घनं घनं चोपरि विप्रसन्नम्| शुक्लं सशुक्रं शिशिरं शनैर्वा लालेव वा वालुकया युतं वा||९|| विद्यात् प्रमेहान् कफजान् दशैतान् क्षारोपमं कालमथापि नीलम्| हारिद्रमाञ्जिष्ठमथापि रक्तमेतान् प्रमेहान् षडुशन्ति पित्तात्||१०|| मज्जौजसा वा वसयाऽन्वितं वा लसीकया वा सततं विबद्धम्| चतुर्विधं मूत्रयतीह वाताच्छेषेषु धातुष्वपकर्षितेषु||११||
🔊 Audio coming soon
జలోపమమిత్యాదినా దశభిః శ్లేష్మగుణైః కృతాన్ దశప్రమేహానాహ| ఏతచ్చ నిదానే స్ఫుటమనుసర్తవ్యం| ఘనం చోపరి విప్రసన్నమిత్యనేన సాంద్రప్రసాదమేహమాహ| మజ్జయా మజ్జమేహః, ఓజసా మధుమేహః, వసయా వసామేహః, లసికయా హస్తిమేహ ఇతి జ్ఞేయాః| శేషేష్వితి మేదఃప్రభృతిషు రసాద్యుక్తధాతువ్యతిరిక్తేషు| అపకర్షితేష్వితి క్షీణేషు; క్షయస్తేషాం ప్రమేహారంభకేణ వాతేనైవ, ఉపోషణాదిభిః కర్శనాద్వా క్రియతే||9-11||
Adhikarana 8 (12) · Śloka 12
వర్ణం రసం స్పర్శమథాపి గంధం యథాస్వదోషం భజతే ప్రమేహః| శ్యావారుణో వాతకృతః సశూలో మజ్జాదిసాద్గుణ్యముపైత్యసాధ్యః||12||
वर्णं रसं स्पर्शमथापि गन्धं यथास्वदोषं भजते प्रमेहः| श्यावारुणो वातकृतः सशूलो मज्जादिसाद्गुण्यमुपैत्यसाध्यः||१२||
🔊 Audio coming soon
సంక్షేపేణ కఫజాదిప్రమేహలక్షణమాహ- వర్ణమిత్యాది| తత్ర కఫజే శ్వేతో వర్ణో, మధురో రసః, శీతః స్పర్శః, ఆమశ్చ గంధో భవతి| ఏవం పిత్తమేహేఽపి జ్ఞేయాః| వాయోస్త్వతినిర్వర్ణత్వేన ప్రాభావికం కాయవర్ణమాహ- శ్యావారుణ ఇత్యాది| మజ్జాదిసాద్గుణ్యం మజ్జలసీకాదిసమానగుణతాం యాతి| యద్యపి వాతికో మేహోఽసాధ్య ఏవోక్తస్తథాఽపి పునరిహాసాధ్యవచనేన య ఏవ ఉత్పత్తితః ప్రభూతాకృతిః స ఏవ శ్యావారుణత్వాది సకలం లక్షణం బిభర్తి; యస్తూత్తరకాలం చానుబద్ధః స సాధ్యో భవతి; తత్ర మజ్జాదిసాద్గుణ్యం నావశ్యం భవతీతి దర్శయతి| కింవోత్తరకాలమేవ యే వాతానుబంధాః శ్యావారుణవర్ణాదియుక్తా భవంతి తేఽప్యసాధ్యా భవంతీతి| తథా కఫపిత్తజా అపి మజ్జాదియోగాదసాధ్యా ఏవ; ఉక్తం చ- “సర్వ ఏవ ప్రమేహాస్తు కాలేనాప్రతికారిణః| మధుమేహత్వమాయాంతి తదాఽసాధ్యా భవంతి హి” (సు. ని. అ. 6)||12||
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
స్వేదోఽంగగంధః శిథిలాంగతా చ శయ్యాసనస్వప్నసుఖే రతిశ్చ| హృన్నేత్రజిహ్వాశ్రవణోపదేహో ఘనాంగతా కేశనఖాతివృద్ధిః||13|| శీతప్రియత్వం గలతాలుశోషో మాధుర్యమాస్యే కరపాదదాహః| భవిష్యతో మేహగదస్య రూపం మూత్రేఽభిధావంతి పిపీలికాశ్చ||14||
स्वेदोऽङ्गगन्धः शिथिलाङ्गता च शय्यासनस्वप्नसुखे रतिश्च| हृन्नेत्रजिह्वाश्रवणोपदेहो घनाङ्गता केशनखातिवृद्धिः||१३|| शीतप्रियत्वं गलतालुशोषो माधुर्यमास्ये करपाददाहः| भविष्यतो मेहगदस्य रूपं मूत्रेऽभिधावन्ति पिपीलिकाश्च||१४||
🔊 Audio coming soon
స్వేదోఽంగగంధ ఇత్యాదినా పూర్వరూపమాహ||13-14||
Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17
స్థూలః ప్రమేహీ బలవానిహైకః కృశస్తథైకః పరిదుర్బలశ్చ| సంబృంహణం తత్ర కృశస్య కార్యం సంశోధనం దోషబలాధికస్య||15|| స్నిగ్ధస్య యోగా వివిధాః ప్రయోజ్యాః కల్పోపదిష్టా మలశోధనాయ | ఊర్ధ్వం తథాఽధశ్చ మలేఽపనీతే మేహేషు సంతర్పణమేవ కార్యం||16|| గుల్మః క్షయో మేహనబస్తిశూలం మూత్రగ్రహశ్చాప్యపతర్పణేన| ప్రమేహిణః స్యుః, పరితర్పణాని కార్యాణి తస్య ప్రసమీక్ష్య వహ్నిం||17||
स्थूलः प्रमेही बलवानिहैकः कृशस्तथैकः परिदुर्बलश्च| सम्बृंहणं तत्र कृशस्य कार्यं संशोधनं दोषबलाधिकस्य||१५|| स्निग्धस्य योगा विविधाः प्रयोज्याः कल्पोपदिष्टा मलशोधनाय | ऊर्ध्वं तथाऽधश्च मलेऽपनीते मेहेषु सन्तर्पणमेव कार्यम्||१६|| गुल्मः क्षयो मेहनबस्तिशूलं मूत्रग्रहश्चाप्यपतर्पणेन| प्रमेहिणः स्युः, परितर्पणानि कार्याणि तस्य प्रसमीक्ष्य वह्निम्||१७||
🔊 Audio coming soon
పరిదుర్బలః హీనబలః| కృశస్య ఇతి మాంసకృశస్య| దోషబలాధికస్య దోషేణ బలేన చాధికస్య| క్షయః ధాతుక్షయః||15-17||
Adhikarana 11 (18-24) · Śloka 24
సంశోధనం నార్హతి యః ప్రమేహీ తస్య క్రియా సంశమనీ ప్రయోజ్యా| మంథాః కషాయా యవచూర్ణలేహాః ప్రమేహశాంత్యై లఘవశ్చ భక్ష్యాః||18|| యే విష్కిరా యే ప్రతుదా విహంగాస్తేషాం రసైర్జాంగలజైర్మనోజ్ఞైః| యవౌదనం రూక్షమథాపి వాట్యమద్యాత్ ససక్తూనపి చాప్యపూపాన్||19|| ముద్గాదియూషైరథ తిక్తశాకైః పురాణశాల్యోదనమాదదీత| దంతీంగుదీతైలయుతం ప్రమేహీ తథాఽతసీసర్షపతైలయుక్తం||20|| సషష్టికం స్యాత్తృణధాన్యమన్నం యవప్రధానస్తు భవేత్ ప్రమేహీ| యవస్య భక్ష్యాన్ వివిధాంస్తథాఽద్యాత్ కఫప్రమేహీ మధుసంప్రయుక్తాన్||21|| నిశిస్థితానాం త్రిఫలాకషాయే స్యుస్తర్పణాః క్షౌద్రయుతా యవానాం| తాన్ సీధుయుక్తాన్ ప్రపిబేత్ ప్రమేహీ ప్రాయోగికాన్మేహవధార్థమేవ||22|| యే శ్లేష్మమేహే విహితాః కషాయాస్తైర్భావితానాం చ పృథగ్యవానాం| సక్తూనపూపాన్ సగుడాన్ సధానాన్ భక్ష్యాంస్తథాఽన్యాన్ వివిధాంశ్చ ఖాదేత్||23|| ఖరాశ్వగోహంసపృషద్భృతానాం తథా యవానాం వివిధాశ్చ భక్ష్యాః| దేయాస్తథా వేణుయవా యవానాం కల్పేన గోధూమమయాశ్చ భక్ష్యాః||24||
संशोधनं नार्हति यः प्रमेही तस्य क्रिया संशमनी प्रयोज्या| मन्थाः कषाया यवचूर्णलेहाः प्रमेहशान्त्यै लघवश्च भक्ष्याः||१८|| ये विष्किरा ये प्रतुदा विहङ्गास्तेषां रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः| यवौदनं रूक्षमथापि वाट्यमद्यात् ससक्तूनपि चाप्यपूपान्||१९|| मुद्गादियूषैरथ तिक्तशाकैः पुराणशाल्योदनमाददीत| दन्तीङ्गुदीतैलयुतं प्रमेही तथाऽतसीसर्षपतैलयुक्तम्||२०|| सषष्टिकं स्यात्तृणधान्यमन्नं यवप्रधानस्तु भवेत् प्रमेही| यवस्य भक्ष्यान् विविधांस्तथाऽद्यात् कफप्रमेही मधुसम्प्रयुक्तान्||२१|| निशिस्थितानां त्रिफलाकषाये स्युस्तर्पणाः क्षौद्रयुता यवानाम्| तान् सीधुयुक्तान् प्रपिबेत् प्रमेही प्रायोगिकान्मेहवधार्थमेव||२२|| ये श्लेष्ममेहे विहिताः कषायास्तैर्भावितानां च पृथग्यवानाम्| सक्तूनपूपान् सगुडान् सधानान् भक्ष्यांस्तथाऽन्यान् विविधांश्च खादेत्||२३|| खराश्वगोहंसपृषद्भृतानां तथा यवानां विविधाश्च भक्ष्याः| देयास्तथा वेणुयवा यवानां कल्पेन गोधूममयाश्च भक्ष्याः||२४||
🔊 Audio coming soon
క్షుణ్ణశుష్కయవానాం మండరహిత ఓదనో యవౌదనః| వాట్యః స ఏవ సమండో నిస్తుషేద్దలితానాం యవానాం భవతి| అతసీ ఖ్యాతా, యే తిలాతసీతి పఠంతి తేషాం మతే తిలరూపాఽతసీ(?) వివక్షితా| తృణధాన్యాని శ్యామాకాదీని| అపూపాన్ యవపిష్టకృతాన్| ధానాన్ భృష్టయవాన్| వేణుయవా యవాకారాణి వంశబీజానీత్యర్థః||18-24||
Adhikarana 12 (25) · Śloka 25
సంశోధనోల్లేఖనలంఘనాని కాలే ప్రయుక్తాని కఫప్రమేహాన్| జయంతి పిత్తప్రభవాన్ విరేకః సంతర్పణః సంశమనో విధిశ్చ||25||
संशोधनोल्लेखनलङ्घनानि काले प्रयुक्तानि कफप्रमेहान्| जयन्ति पित्तप्रभवान् विरेकः सन्तर्पणः संशमनो विधिश्च||२५||
🔊 Audio coming soon
సంశోధనగ్రహణేనైవోల్లేఖనే ప్రాప్తే పునర్వమనస్య కఫజయప్రధానత్వఖ్యాపనార్థముల్లేఖనపదేన కథనం; అన్యే తూల్లేఖనం కఫమేహేషు లంఘనం వదంతి| పిత్తమేహానాం యాప్యత్వాత్ ‘జయంతి’ ఇతి పదేన పిత్తజానాం యాపనమేవోచ్యతే; కింవాఽత్యంతదుష్టే మేదసి పిత్తజానామసాధ్యత్వం, ‘సాధ్యాస్తు మేదో యది న ప్రదుష్టం’ ఇత్యనేన యే వక్తవ్యాస్తాన్ ప్రతి జయంతీతి సాధు||25||
Adhikarana 13 (26-34) · Śloka 34
దార్వీం సురాహ్వాం త్రిఫలాం సముస్తాం కషాయముత్క్వాథ్య పిబేత్ ప్రమేహీ| క్షౌద్రేణ యుక్తామథవా హరిద్రాం పిబేద్రసేనామలకీఫలానాం||26|| హరీతకీకట్ఫలముస్తలోధ్రం పాఠావిడంగార్జునధన్వనాశ్చ| ఉభే హరిద్రే తగరం విడంగం కదంబశాలార్జునదీప్యకాశ్చ||27|| దార్వీ విడంగం ఖదిరో ధవశ్చ సురాహ్వకుష్ఠాగురుచందనాని| దార్వ్యగ్నిమంథౌ త్రిఫలా సపాఠా పాఠా చ మూర్వా చ తథా శ్వదంష్ట్రా||28|| యవాన్యుశీరాణ్యభయాగుడూచీచవ్యాభయాచిత్రకసప్తపర్ణాః| పాదైః కషాయాః కఫమేహినాం తే దశోపదిష్టా మధుసంప్రయుక్తాః||29|| ఉశీరలోధ్రాంజనచందనానాముశీరముస్తామలకాభయానాం| పటోలనింబామలకామృతానాం ముస్తాభయాపద్మకవృక్షకాణాం||30|| లోధ్రాంబుకాలీయకధాతకీనాం నింబార్జునామ్రాతనిశోత్పలానాం| శిరీషసర్జార్జునకేశరాణాం ప్రియంగుపద్మోత్పలకింశుకానాం||31|| అశ్వత్థపాఠాసనవేతసానాం కటంకటేర్యుత్పలముస్తకానాం| పైత్తేషు మేహేషు దశ ప్రదిష్టాః పాదైః కషాయా మధుసంప్రయుక్తాః||32|| సర్వేషు మేహేషు మతౌ తు పూర్వౌ కషాయయోగౌ విహితాస్తు సర్వే| మంథస్య పానే యవభావనాయాం స్యుర్భోజనే పానవిధౌ పృథక్ చ||33|| సిద్ధాని తైలాని ఘృతాని చైవ దేయాని మేహేష్వనిలాత్మకేషు| మేదః కఫశ్చైవ కషాయయోగైః స్నేహైశ్చ వాయుః శమమేతి తేషాం||34||
दार्वीं सुराह्वां त्रिफलां समुस्तां कषायमुत्क्वाथ्य पिबेत् प्रमेही| क्षौद्रेण युक्तामथवा हरिद्रां पिबेद्रसेनामलकीफलानाम्||२६|| हरीतकीकट्फलमुस्तलोध्रं पाठाविडङ्गार्जुनधन्वनाश्च| उभे हरिद्रे तगरं विडङ्गं कदम्बशालार्जुनदीप्यकाश्च||२७|| दार्वी विडङ्गं खदिरो धवश्च सुराह्वकुष्ठागुरुचन्दनानि| दार्व्यग्निमन्थौ त्रिफला सपाठा पाठा च मूर्वा च तथा श्वदंष्ट्रा||२८|| यवान्युशीराण्यभयागुडूचीचव्याभयाचित्रकसप्तपर्णाः| पादैः कषायाः कफमेहिनां ते दशोपदिष्टा मधुसम्प्रयुक्ताः||२९|| उशीरलोध्राञ्जनचन्दनानामुशीरमुस्तामलकाभयानाम्| पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभयापद्मकवृक्षकाणाम्||३०|| लोध्राम्बुकालीयकधातकीनां निम्बार्जुनाम्रातनिशोत्पलानाम्| शिरीषसर्जार्जुनकेशराणां प्रियङ्गुपद्मोत्पलकिंशुकानाम्||३१|| अश्वत्थपाठासनवेतसानां कटङ्कटेर्युत्पलमुस्तकानाम्| पैत्तेषु मेहेषु दश प्रदिष्टाः पादैः कषाया मधुसम्प्रयुक्ताः||३२|| सर्वेषु मेहेषु मतौ तु पूर्वौ कषाययोगौ विहितास्तु सर्वे| मन्थस्य पाने यवभावनायां स्युर्भोजने पानविधौ पृथक् च||३३|| सिद्धानि तैलानि घृतानि चैव देयानि मेहेष्वनिलात्मकेषु| मेदः कफश्चैव कषाययोगैः स्नेहैश्च वायुः शममेति तेषाम्||३४||
🔊 Audio coming soon
దార్వీమిత్యాద్యుక్తం యోగద్వయం సర్వమేహేషు| సురాహ్వః దేవదారు| హరీతక్యాదయో దశ యథాసంఖ్యం కఫమేహేషు; కింవా సర్వే సర్వకఫమేహేషు, ఉశీరాద్యుక్తాశ్చ పిత్తమేహేషు సర్వేషు జ్ఞేయాః| కటంకటేరీ దారుహరిద్రా| మంథస్య పానే ఇతి మంథపానార్థం, భోజనే ఇతి భోజ్యసంస్కారే, ఏవం పానసంస్కారేఽపి| సిద్ధాని తైలానీతి ఏతైరేవ కషాయైః సిద్ధాని| అనిలాత్మకేష్వితి కఫపిత్తమేహేష్వేవవాతానుబంధేషు, ఉత్పత్తివిశిష్టానిలజానామసాధ్యత్వేనాచికిత్స్యత్వాత్||26-34||
Adhikarana 14 (35-36) · Śloka 36
కంపిల్లసప్తచ్ఛదశాలజాని బైభీతరౌహీతకకౌటజాని| కపిత్థపుష్పాణి చ చూర్ణితాని క్షౌద్రేణ లిహ్యాత్ కఫపిత్తమేహీ||35|| పిబేద్రసేనామలకస్య చాపి కల్కీకృతాన్యక్షసమాని కాలే| జీర్ణే చ భుంజీత పురాణమన్నం మేహీ రసైర్జాంగలజైర్మనోజ్ఞైః||36||
कम्पिल्लसप्तच्छदशालजानि बैभीतरौहीतककौटजानि| कपित्थपुष्पाणि च चूर्णितानि क्षौद्रेण लिह्यात् कफपित्तमेही||३५|| पिबेद्रसेनामलकस्य चापि कल्कीकृतान्यक्षसमानि काले| जीर्णे च भुञ्जीत पुराणमन्नं मेही रसैर्जाङ्गलजैर्मनोज्ञैः||३६||
🔊 Audio coming soon
కఫపిత్తమేహీతి కఫమేహీ పిత్తమేహీ చ| కల్కీకృతానీతి కంపిల్లకాదీన్యేవ కల్కీకృతాని||35-36||
Adhikarana 15 (37-40) · Śloka 40
దృష్ట్వాఽనుబంధం పవనాత్ కఫస్య పిత్తస్య వా స్నేహవిధిర్వికల్ప్యః| తైలం కఫే స్యాత్ స్వకషాయసిద్ధం పిత్తే ఘృతం పిత్తహరైః కషాయైః||37|| త్రికంటకాశ్మంతకసోమవల్కైర్భల్లాతకైః సాతివిషైః సలోధ్రైః| వచాపటోలార్జుననింబముస్తైర్హరిద్రయా పద్మకదీప్యకైశ్చ||38|| మంజిష్ఠయా చాగురుచందనైశ్చ సర్వైః సమస్తైః కఫవాతజేషు| మేహేషు తైలం విపచేద్, ఘృతం తు పైత్తేషు, మిశ్రం త్రిషు లక్షణేషు||39|| ఫలత్రికం దారునిశాం విశాలాం ముస్తాం చ నిఃక్వాథ్య నిశాం సకల్కాం| పిబేత్ కషాయం మధుసంప్రయుక్తం సర్వప్రమేహేషు సముద్ధతేషు||40||
दृष्ट्वाऽनुबन्धं पवनात् कफस्य पित्तस्य वा स्नेहविधिर्विकल्प्यः| तैलं कफे स्यात् स्वकषायसिद्धं पित्ते घृतं पित्तहरैः कषायैः||३७|| त्रिकण्टकाश्मन्तकसोमवल्कैर्भल्लातकैः सातिविषैः सलोध्रैः| वचापटोलार्जुननिम्बमुस्तैर्हरिद्रया पद्मकदीप्यकैश्च||३८|| मञ्जिष्ठया चागुरुचन्दनैश्च सर्वैः समस्तैः कफवातजेषु| मेहेषु तैलं विपचेद्, घृतं तु पैत्तेषु, मिश्रं त्रिषु लक्षणेषु||३९|| फलत्रिकं दारुनिशां विशालां मुस्तां च निःक्वाथ्य निशां सकल्काम्| पिबेत् कषायं मधुसम्प्रयुक्तं सर्वप्रमेहेषु समुद्धतेषु||४०||
🔊 Audio coming soon
అనుబంధమితి పశ్చాదనుగతం| తైలం కఫే స్యాత్ స్వకషాయసిద్ధమితి కఫే కఫానుబంధే చ కఫఘ్నౌషధకషాయైః సిద్ధం తైలం స్యాత్, ఏవం పిత్తే పిత్తానుబంధే చ పిత్తఘ్నౌషధకషాయసిద్ధం ఘృతం దేయం స్యాత్| సర్వైరిత్యుక్తే పృథగపి సర్వైః స్నేహసాధనం స్యాదత ఆహ- సమస్తైరితి ; మిలితైరిత్యర్థః| మిశ్రమితి తైలఘృతయమకం| త్రిషు లక్షణేష్వితి త్రిదోషలక్షణమేలకే సతి; త్రిదోషజత్వమనుబంధ్యానుబంధకృతం కఫపిత్తజమేహేష్వేవ మంతవ్యం; కించ సర్వేషామేవ మేహానాం త్రిదోషజత్వాదుద్భూతత్రిదోషజత్వం కదాచిద్భవతీతి జ్ఞేయం||37-40||
Adhikarana 16 (41-44) · Śloka 44
లోధ్రం శటీం పుష్కరమూలమేలాం మూర్వాం విడంగం త్రిఫలాం యమానీం| చవ్యం ప్రియంగుం క్రముకం విశాలాం కిరాతతిక్తం కటురోహిణీం చ||41|| భారంగీం నతం చిత్రకపిప్పలీనాం మూలం సకుష్ఠాతివిషం సపాఠం| కలింగకన్ కేశరమింద్రసాహ్వాం నఖం సపత్రం మరిచం ప్లవం చ||42|| ద్రోణేఽంభసః కర్షసమాని పక్త్వా పూతే చతుర్భాగజలావశేషే| రసేఽర్ధభాగం మధునః ప్రదాయ పక్షం నిధేయో ఘృతభాజనస్థః||43|| మధ్వాసవోఽయం కఫపిత్తమేహాన్ క్షిప్రం నిహన్యాద్ద్విపలప్రయోగాత్| పాండ్వామయార్శాంస్యరుచిం గ్రహణ్యా దోషం కిలాసం వివిధం చ కుష్ఠం||44|| ఇతి మధ్వాసవః|
लोध्रं शटीं पुष्करमूलमेलां मूर्वां विडङ्गं त्रिफलां यमानीम्| चव्यं प्रियङ्गुं क्रमुकं विशालां किराततिक्तं कटुरोहिणीं च||४१|| भार्ङ्गीं नतं चित्रकपिप्पलीनां मूलं सकुष्ठातिविषं सपाठम्| कलिङ्गकन् केशरमिन्द्रसाह्वां नखं सपत्रं मरिचं प्लवं च||४२|| द्रोणेऽम्भसः कर्षसमानि पक्त्वा पूते चतुर्भागजलावशेषे| रसेऽर्धभागं मधुनः प्रदाय पक्षं निधेयो घृतभाजनस्थः||४३|| मध्वासवोऽयं कफपित्तमेहान् क्षिप्रं निहन्याद्द्विपलप्रयोगात्| पाण्ड्वामयार्शांस्यरुचिं ग्रहण्या दोषं किलासं विविधं च कुष्ठम्||४४|| इति मध्वासवः|
🔊 Audio coming soon
లోధ్రమిత్యాదౌ క్రముకం పట్టికాలోధ్రం పూగం వా| ఇంద్రసాహ్వాం ఇంద్రవారుణీం||41-44||
Adhikarana 17 (45) · Śloka 45
క్వాథః స ఏవాష్టపలం చ దంత్యా భల్లాతకానాం చ చతుష్పలం స్యాత్| సితోపలా త్వష్టపలా విశేషః క్షౌద్రం చ తావత్ పృథగాసవౌ తౌ||45||
क्वाथः स एवाष्टपलं च दन्त्या भल्लातकानां च चतुष्पलं स्यात्| सितोपला त्वष्टपला विशेषः क्षौद्रं च तावत् पृथगासवौ तौ||४५||
🔊 Audio coming soon
క్వాథః స ఏవేతి తావన్మానజలేనైవ దంత్యష్టపలం భల్లాతకచతుఃపలం లోధ్రాదీని చ కర్షమానాని దత్త్వా క్వాథః కర్తవ్య ఇత్యర్థః| క్షౌద్రం చ తావదితి క్వాథాపేక్షయాఽష్టభాగమిత్యర్థః||45||
Adhikarana 18 (46-48) · Śloka 48
సారోదకం వాఽథ కుశోదకం వా మధూదకం వా త్రిఫలారసం వా| సీధుం పిబేద్వా నిగదం ప్రమేహీ మాధ్వీకమగ్ర్యం చిరసంస్థితం వా||46|| మాంసాని శూల్యాని మృగద్విజానాం ఖాదేద్యవానాం వివిధాంశ్చ భక్ష్యాన్| సంశోధనారిష్టకషాయలేహైః సంతర్పణోత్థాఞ్ శమయేత్ ప్రమేహాన్||47|| భృష్టాన్ యవాన్ భక్షయతః ప్రయోగాచ్ఛుష్కాంశ్చ సక్తూన్న భవంతి మేహాః| శ్విత్రం చ కృచ్ఛ్రం కఫజం చ కుష్ఠం తథైవ ముద్గామలకప్రయోగాన్||48||
सारोदकं वाऽथ कुशोदकं वा मधूदकं वा त्रिफलारसं वा| सीधुं पिबेद्वा निगदं प्रमेही माध्वीकमग्र्यं चिरसंस्थितं वा||४६|| मांसानि शूल्यानि मृगद्विजानां खादेद्यवानां विविधांश्च भक्ष्यान्| संशोधनारिष्टकषायलेहैः सन्तर्पणोत्थाञ् शमयेत् प्रमेहान्||४७|| भृष्टान् यवान् भक्षयतः प्रयोगाच्छुष्कांश्च सक्तून्न भवन्ति मेहाः| श्वित्रं च कृच्छ्रं कफजं च कुष्ठं तथैव मुद्गामलकप्रयोगान्||४८||
🔊 Audio coming soon
సారోదకమితి సారైః ఖదిరాదిసారైః షడంగవిధినా కృతముదకం సారోదకం జ్ఞేయం, ఏవం కుశోదకం జ్ఞేయం| మధునా మధురీకృతముదకం మధూదకం| శూల్యానీతి శూలపక్వానీత్యర్థః | మృగద్విజానామిత్యత్ర యౌగికత్వాజ్జాంగలమృగద్విజానామితి జ్ఞేయం| ప్రయోగాదితి అభ్యాసాత్||46-48||
Adhikarana 19 (49) · Śloka 49
సంతర్పణోత్థేషు గదేషు యోగా మేదస్వినాం యే చ మయోపదిష్టాః| విరూక్షణార్థం కఫపిత్తజేషు సిద్ధాః ప్రమేహేష్వపి తే ప్రయోజ్యాః||49||
सन्तर्पणोत्थेषु गदेषु योगा मेदस्विनां ये च मयोपदिष्टाः| विरूक्षणार्थं कफपित्तजेषु सिद्धाः प्रमेहेष्वपि ते प्रयोज्याः||४९||
🔊 Audio coming soon
సంతర్పణోత్థేషు గదేషు యోగా సంతర్పణీయాధ్యాయే “త్రిఫలారగ్వధం పాఠాం” (సూ.అ.23) ఇత్యాద్యుక్తాః||49||
Adhikarana 20 (50) · Śloka 50
వ్యాయామయోగైర్వివిధైః ప్రగాఢైరుద్వర్తనైః స్నానజలావసేకైః| సేవ్యత్వగేలాగురుచందనాద్యైర్విలేపనైశ్చాశు న సంతి మేహాః||50||
व्यायामयोगैर्विविधैः प्रगाढैरुद्वर्तनैः स्नानजलावसेकैः| सेव्यत्वगेलागुरुचन्दनाद्यैर्विलेपनैश्चाशु न सन्ति मेहाः||५०||
🔊 Audio coming soon
సేవ్యం ఉశీరం| చందనాద్యైరిత్యత్ర ఆదిగ్రహణేన హి శైలేయాదీనాం గ్రహణం స్యాత్||50||
Adhikarana 21 (51) · Śloka 51
క్లేదశ్చ మేదశ్చ కఫశ్చ వృద్ధః ప్రమేహహేతుః ప్రసమీక్ష్య తస్మాత్| వైద్యేన పూర్వం కఫపిత్తజేషు మేహేషు కార్యాణ్యపతర్పణాని||51||
क्लेदश्च मेदश्च कफश्च वृद्धः प्रमेहहेतुः प्रसमीक्ष्य तस्मात्| वैद्येन पूर्वं कफपित्तजेषु मेहेषु कार्याण्यपतर्पणानि||५१||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యుత్సర్గతః కఫపిత్తప్రమేహాణామపతర్పణమాహ- క్లేదశ్చేత్యాది| యద్యప్యపతర్పణేన గుల్మాదిదోషో భవతి, తథాఽపి గుల్మాదిప్రాదుర్భావో యథా న భవేత్తథాఽపతర్పణం కర్తవ్యమితి క్లేదశ్చ మేదశ్చేత్యాదినా దర్శయతి||51||
Adhikarana 22 (52) · Śloka 52
యా వాతమేహాన్ ప్రతి పూర్వముక్తా వాతోల్బణానాం విహితా క్రియా సా| వాయుర్హి మేహేష్వతికర్శితానాం కుప్యత్యసాధ్యాన్ ప్రతి నాస్తి చింతా||52||
या वातमेहान् प्रति पूर्वमुक्ता वातोल्बणानां विहिता क्रिया सा| वायुर्हि मेहेष्वतिकर्शितानां कुप्यत्यसाध्यान् प्रति नास्ति चिन्ता||५२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వచికిత్సితే యాని “సిద్ధాని తైలాని ఘృతాని చైవ దేయాని మేహేష్వనిలాత్మకేషు” ఇత్యాదినోక్తాని, తాని వాతానుబద్ధమేహవిషయాణీతి దర్శయన్నాహ- యా వాతమేహానిత్యాది| వాతోల్బణత్వమేవ కుతః కఫజేషు పిత్తజేషు చ భవతీత్యాహ- వాయురిత్యాది| అసాధ్యానితి ఉత్పత్తితః||52||
Adhikarana 23 (53) · Śloka 53
యైర్హేతుభిర్యే ప్రభవంతి మేహాస్తేషు ప్రమేహేషు న తే నిషేవ్యాః| హేతోరసేవా విహితా యథైవ జాతస్య రోగస్య భవేచ్చికిత్సా||53||
यैर्हेतुभिर्ये प्रभवन्ति मेहास्तेषु प्रमेहेषु न ते निषेव्याः| हेतोरसेवा विहिता यथैव जातस्य रोगस्य भवेच्चिकित्सा||५३||
🔊 Audio coming soon
యైర్హేతుభిరిత్యాదిశ్లోకార్థపరిభాషా సర్వరోగేష్వేవానుమతా, ఇహ ప్రమేహస్య చిరకాలానుబంధితయా హేతుసేవానిరాసార్థముచ్యతే||53||
Adhikarana 24 (54) · Śloka 54
హారిద్రవర్ణం రుధిరం చ మూత్రం వినా ప్రమేహస్య హి పూర్వరూపైః| యో మూత్రయేత్తం న వదేత్ ప్రమేహం రక్తస్య పిత్తస్య హి స ప్రకోపః||54||
हारिद्रवर्णं रुधिरं च मूत्रं विना प्रमेहस्य हि पूर्वरूपैः| यो मूत्रयेत्तं न वदेत् प्रमेहं रक्तस्य पित्तस्य हि स प्रकोपः||५४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి ప్రమేహలక్షణస్య రక్తపిత్తలక్షణసామ్యే రక్తపిత్తే ప్రమేహచికిత్సా మా భూదితి కృత్వా ప్రమేహరక్తపిత్తభేదకం లక్షణమాహ- హారిద్రవర్ణమిత్యాది||54||
Adhikarana 25 (55) · Śloka 55
దృష్ట్వా ప్రమేహం మధురం సపిచ్ఛం మధూపమం స్యాద్ద్వివిధో విచారః| క్షీణేషు దోషేష్వనిలాత్మకః స్యాత్ సంతర్పణాద్వా కఫసంభవః స్యాత్||55||
दृष्ट्वा प्रमेहं मधुरं सपिच्छं मधूपमं स्याद्द्विविधो विचारः| क्षीणेषु दोषेष्वनिलात्मकः स्यात् सन्तर्पणाद्वा कफसम्भवः स्यात्||५५||
🔊 Audio coming soon
దృష్ట్వేత్యాది| క్షీణేషు దోషేష్వితి క్షీణేషు కఫమేదఃప్రభృతిషు| దోషత్వం చేహ దూష్యే మేదఆదావవివక్షితం, తథాఽపి దోషసంబంధాద్దోషశబ్దోఽత్ర జ్ఞేయః; కింవా దోషేష్వితి కఫపిత్తేషు; ద్వయోశ్చ బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా బహుత్వాత్| యది హి వాతికః స్యాత్తదా హేత్వభావాత్ కఫోఽవృద్ధః స్యాదిత్యర్థః; సంతర్పణాత్తు యది జ్ఞాతం తర్పణజనితకఫవృద్ధత్వం, తదా వాతనిదానాభావాన్నాయం వాతజః కింతు కఫజ ఇత్యవధార్యత ఇతి భావః||55||
Adhikarana 26 (56) · Śloka 56
సపూర్వరూపాః కఫపిత్తమేహాః క్రమేణ యే వాతకృతాశ్చ మేహాః| సాధ్యా న తే, పిత్తకృతాస్తు యాప్యాః, సాధ్యాస్తు మేదో యది న ప్రదుష్టం||56||
सपूर्वरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वातकृताश्च मेहाः| साध्या न ते, पित्तकृतास्तु याप्याः, साध्यास्तु मेदो यदि न प्रदुष्टम्||५६||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యుక్తానుక్తప్రమేహాణాం సాధ్యాసాధ్యయాప్యత్వోపదర్శనార్థమాహ- సపూర్వరూపా ఇత్యాది| సహ పూర్వరూపేణ “స్వేదోఽంగగంధః” ఇత్యాదినా వర్తంత ఇతి సపూర్వరూపాః| తత్ర కఫమేహాః సాధ్యా ఉక్తాస్తే పూర్వరూపేణ సహ వర్తమానా అసాధ్యా భవంతి, పిత్తమేహా యాప్యా ఉక్తాస్తే ప్రత్యాఖ్యేయా భవంతి| సాధ్యావస్థాయామపి పూర్వరూపయోగేన యద్యపి సర్వరోగాణామసాధ్యత్వముక్తం, ఉక్తం చ యథా- “అన్యస్యాపి చ రోగస్య పూర్వరూపాణి యం నరం| విశంత్యనేన కల్పేన తస్యాపి మరణం ధ్రువం” (ఇ.అ.5) ఇతి; తత్ర సర్వపూర్వరూపానుబంధే సర్వరోగాణామసాధ్యత్వముక్తం, ఇహ తు అసమస్తపూర్వరూపానుబంధేఽప్యసాధ్యత్వం భవతీతి విశేషవచనాల్లభ్యతే| తథా క్రమేణ చ యే వాతకృతాస్తే పూర్వరూపరహితా అప్యసాధ్యాః| క్రమేణేతి యథోక్తనిదానక్రమేణ| ఏతేన య ఏవ నిదానోక్తాహేత్వాదియోగేన వాతజాశ్చత్వారో జాయంతే తే మేహా అసాధ్యాః; యే తు కఫజాః పిత్తజా వా వాతానుబంధత్వేన వాతజాస్తే సాధ్యా యాప్యా వా| అత ఏవ తాన్ ప్రతి “సిద్ధాని తైలాని ఘృతాని చైవ దేయాని మేహేష్వనిలాత్మకేషు” ఇత్యనేన చికిత్సోక్తా| పూర్వరూపరాహిత్యేన పిత్తకృతే ప్రమేహే కదాచిత్ సాధ్యత్వమపి భవతీత్యపవాదవిధిం దర్శయితుముత్సర్గప్రాప్తాం పైత్తికయాప్యతామనువదతి- పిత్తకృతాస్తు యాప్యా ఇతి| అవస్థాసాధ్యాన్ పైత్తికానాహ- సాధ్యాస్త్విత్యాది| న ప్రదుష్టమితి న ప్రకర్షేణ దుష్టం; అదుష్టమేదసః పైత్తికాః సాధ్యా భవంతీత్యర్థః| కింవా ప్రదుష్టాః కఫపిత్తమేహాస్తావదసాధ్యాః, తథా కఫపిత్తమేహా యే ధాత్వపకర్షణాద్వాతకృతా భవంతి తేఽపి సపూర్వరూపాః సంతోఽసాధ్యా భవంతి| యే తు పూర్వరూపత్వేన కియంతఃశిరసీయోక్తం ప్రమేహం వింశతిప్రమేహాతిరిక్తం వర్ణయంతి, తే “వింశతిరేవ మేహాః” ఇతి సంఖ్యానియమేనైవ ప్రత్యాదిష్టాః||56||
Adhikarana 27 (57) · Śloka 57
జాతః ప్రమేహీ మధుమేహినో వా న సాధ్య ఉక్తః స హి బీజదోషాత్| యే చాపి కేచిత్ కులజా వికారా భవంతి తాంశ్చ ప్రవదంత్యసాధ్యాన్||57||
जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न साध्य उक्तः स हि बीजदोषात्| ये चापि केचित् कुलजा विकारा भवन्ति तांश्च प्रवदन्त्यसाध्यान्||५७||
🔊 Audio coming soon
మేహానామసాధ్యతాప్రకారాంతరమాహ- జాత ఇత్యాది| ప్రమేహీ యః ప్రమేహిణో జాతః సోఽప్యసాధ్యో భవతి| అత్రాపి హేతుమాహ- స హి బీజదోషాదితి; ప్రమేహారంభకదోషదుష్టబీజజాతప్రమేహిత్వాత్| మధుమేహశబ్దేనాత్ర మేహమాత్రముచ్యతే, యది తు వాతిక ఉపేక్షితో వా మేహో మధుమేహ ఉచ్యతే, తదేతరప్రమేహయుక్తమాతాపితృజనితప్రమేహిణో నాసాధ్యత్వం స్యాత్| కించ మధుమేహినో జనితస్య మధుమేహిత్వమేవ కారణానురూపతయా యుక్తం| తతశ్చ మధుమేహీ మధుమేహినో వా జాతో న సాధ్య ఇతి వక్తుముచితం| తస్మాదపత్యే సామాన్యేన ప్రమేహవచనేనాపి తత్కారణే పితరి కార్యానురూపః ప్రమేహో మధుమేహశబ్దవాచ్యో జ్ఞేయః| మేహశబ్దోఽయం సామాన్యేన సర్వమేహేషు వర్తత ఏవ, యతః కియంతఃశిరసీయే యా పిడకా మధుమేహసంబంధిత్వేనోక్తాస్తా ఇహ “ప్రమేహిణాం యా పిడకా” ఇత్యనేన సామాన్యప్రమేహసంబంధితయాఽనుదితాః, తస్మాన్మధుమేహశబ్దః సర్వప్రమేహే మధుమేహవిశేషే చ వర్తతే; యథా తృణశబ్దః సర్వతృణే తృణవిశేషే చ వర్తతే| ప్రపంచితశ్చాయమర్థః కియంతఃశిరసీయే ఇతి నేహ ప్రతన్యతే| కులజప్రమేహాసాధ్యతాప్రసంగేనాపరేషామప్యసాధ్యతామాహ- యే చాపీత్యాది| కులజా ఇతి పితృపితామహాదికారణోద్భూతాః| అనేనైవ సామాన్యేన వచనేన ప్రమేహస్యాపి కులజస్యాసాధ్యతాయాం సిద్ధాయాం పునస్తద్వచనం సంతానానుబంధిత్వోపదర్శనార్థం| ఉక్తం హి- “ప్రమేహోఽనుసంగినాం” (సూ.అ.25) ఇతి||57||
Adhikarana 28 (58) · Śloka 58
ప్రమేహిణాం యాః పిడకా మయోక్తా రోగాధికారే పృథగేవ సప్త| తాః శల్యవిద్భిః కుశలైశ్చికిత్స్యాః శస్త్రేణ సంశోధనరోపణైశ్చ||58||
प्रमेहिणां याः पिडका मयोक्ता रोगाधिकारे पृथगेव सप्त| ताः शल्यविद्भिः कुशलैश्चिकित्स्याः शस्त्रेण संशोधनरोपणैश्च||५८||
🔊 Audio coming soon
ప్రమేహపిడకాచికిత్సాసూత్రమాహ- ప్రమేహిణామిత్యాది| రోగాధికారే ఇతి రోగచతుష్కే| అత్ర శల్యాధికారత్వేన “అన్యాధికారేషు న విస్తరోక్తిః” (చి.అ.26) ఇతి వచనాన్న విస్తరః కృతః||58||
Adhikarana 29 (59-61) · Śloka 61
తత్ర శ్లోకాః- హేతుర్దోషో దూష్యం మేహానాం సాధ్యతానురూపశ్చ| మేహీ ద్వివిధస్త్రివిధం భిషగ్జితమతిక్షపణదోషః||59|| ఆద్యా యవాన్నవికృతిర్మంథా మేహాపహాః కషాయాశ్చ| తైలఘృతలేహయోగా భక్ష్యాః ప్రవరాసవాః సిద్ధాః||60|| వ్యాయామవిధిర్వివిధః స్నానాన్యుద్వర్తనాని గంధాశ్చ| మేహానాం ప్రశమార్థం చికిత్సితే దిష్టమేతావత్||61||
तत्र श्लोकाः- हेतुर्दोषो दूष्यं मेहानां साध्यतानुरूपश्च| मेही द्विविधस्त्रिविधं भिषग्जितमतिक्षपणदोषः||५९|| आद्या यवान्नविकृतिर्मन्था मेहापहाः कषायाश्च| तैलघृतलेहयोगा भक्ष्याः प्रवरासवाः सिद्धाः||६०|| व्यायामविधिर्विविधः स्नानान्युद्वर्तनानि गन्धाश्च| मेहानां प्रशमार्थं चिकित्सिते दिष्टमेतावत्||६१||
🔊 Audio coming soon
హేతురిత్యాదిః సంగ్రహః| త్రివిధం భిషగ్జితమితి సంశోధనం, సంశమనం నిదానవర్జనం చ| ఆద్యా ఇతి భక్షణీయాః| శేషం సుగమం||59-61||
Adhikarana puShpikA · Śloka 6
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने प्रमेहचिकित्सितं नाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్తపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చికిత్సాస్థానే ప్రమేహచికిత్సితం నామ షష్ఠోఽధ్యాయః||6||