14. rājayakṣmacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

ત્રિદોષજત્વસામાન્યાત્ કુષ્ઠમનુ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમુચ્યતે| ઉન્માદાપસ્મારૌ દક્ષાધ્વરોદ્ધ્વંસોત્પન્નાવપ્યાગન્તુત્વાનુબન્ધત્વાત્ પશ્ચાદુક્તૌ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-12) · Śloka 12

દિવૌકસાં કથયતામૃષિભિર્વૈ શ્રુતા કથા| કામવ્યસનસંયુક્તા પૌરાણી શશિનં પ્રતિ||૩|| રોહિણ્યામતિસક્તસ્ય શરીરં નાનુરક્ષતઃ| આજગામાલ્પતામિન્દોર્દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાત્||૪|| દુહિતૄણામસમ્ભોગાચ્છેષાણાં ચ પ્રજાપતેઃ| ક્રોધો નિઃશ્વાસરૂપેણ મૂર્તિમાન્ નિઃસૃતો મુખાત્||૫|| પ્રજાપતેર્હિ દુહિતૄરષ્ટાવિંશતિમંશુમાન્| ભાર્યાર્થં પ્રતિજગ્રાહ ન ચ સર્વાસ્વવર્તત||૬|| ગુરુણા તમવધ્યાતં ભાર્યાસ્વસમવર્તિનમ્| રજઃપરીતમબલં યક્ષ્મા શશિનમાવિશત્||૭|| સોઽભિભૂતોઽતિમહતા ગુરુક્રોધેન નિષ્પ્રભઃ| દેવદેવર્ષિસહિતો જગામ શરણં ગુરુમ્||૮|| અથ ચન્દ્રમસઃ શુદ્ધાં મતિં બુદ્ધ્વા પ્રજાપતિઃ| પ્રસાદં કૃતવાન્ સોમસ્તતોઽશ્વિભ્યાં ચિકિત્સિતઃ||૯|| સ વિમુક્તગ્રહશ્ચન્દ્રો વિરરાજ વિશેષતઃ| ઓજસા વર્ધિતોઽશ્વિભ્યાં શુદ્ધં સત્ત્વમવાપ ચ||૧૦|| ક્રોધો યક્ષ્મા જ્વરો રોગ એકાર્થો દુઃખસઞ્જ્ઞકઃ| યસ્માત્ સ રાજ્ઞઃ પ્રાગાસીદ્રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ||૧૧|| સ યક્ષ્મા હુઙ્કૃતોઽશ્વિભ્યાં માનુષં લોકમાગતઃ| લબ્ધ્વા ચતુર્વિધં હેતું સમાવિશતિ માનવાન્||૧૨||

દિવૌકસામિત્યાદિના પ્રાગુત્પત્તિં યક્ષ્મણો દર્શયતિ| એતયા ચ પ્રાગુત્પત્ત્યા ધાતુક્ષયો રાજયક્ષ્મણઃ પ્રધાનં કારણં, તથા ભાર્યાસ્વસમવર્તિતયાઽધર્મશ્ચ કારણં, ભવતીતિ દર્શ્યતે| કામવ્યસનસંયુક્તા સ્ત્રીપુંસઙ્ગસમ્બન્ધા | દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાદિતિ દેહસારક્ષયાત્; સ્નેહશબ્દેન હિ સારવાચિના શુક્રૌજસી ગ્રાહ્યે| અવધ્યાતમિતિ ક્રોધેન ચિન્તિતમ્| ગુરુક્રોધેનેતિ યક્ષ્મરૂપેણ| શુદ્ધાં મતિં બુદ્ધ્વેતિ સ્વાપરાધજનિતમાત્મનઃ ક્ષયં બુદ્ધ્વા ચન્દ્રમસઃ સ્વદોષપરિહારાર્થં શુદ્ધાં બુદ્ધિં જ્ઞાત્વા| વિમુક્તગ્રહ ઇતિ ગ્રહેણ યક્ષ્માખ્યેન વિમુક્તઃ| સત્ત્વં મનઃ| શુદ્ધમિતિ નિર્દોષમ્||૩-૧૨||

Adhikarana 3 (13) · Śloka 13

અયથાબલમારમ્ભં વેગસન્ધારણં ક્ષયમ્| યક્ષ્મણઃ કારણં વિદ્યાચ્ચતુર્થં વિષમાશનમ્||૧૩||

અયથાબલમારમ્ભાદિયક્ષ્મહેતુત્રયે વિહારરૂપે આહારરૂપતયા ભિન્નજાતીયત્વાદ્વિષમાશનં ‘ચતુર્થં વિષમાશનમ્’ ઇતિ પૃથક્ પઠિતમ્| નિર્દેશાદેવ ચતુષ્કે લબ્ધે ચતુર્થમિતિ પદં સાહસાદીનાં પ્રભેદાનાં બહુત્વેઽપિ સાહસાદિચતુર્વિધાનતિક્રમોપદર્શનાર્થમ્ ||૧૩||

Adhikarana 4 (14-19) · Śloka 19

યુદ્ધાધ્યયનભારાધ્વલઙ્ઘનપ્લવનાદિભિઃ| પતનૈરભિઘાતૈર્વા સાહસૈર્વા તથાઽપરૈઃ||૧૪|| અયથાબલમારમ્ભૈર્જન્તોરુરસિ વિક્ષતે| વાયુઃ પ્રકુપિતો દોષાવુદીર્યોભૌ પ્રધાવતિ||૧૫|| સ શિરઃસ્થઃ શિરઃશૂલં કરોતિ ગલમાશ્રિતઃ| કણ્ઠોદ્ધ્વંસં ચ કાસં ચ સ્વરભેદમરોચકમ્||૧૬|| પાર્શ્વશૂલં ચ પાર્શ્વસ્થો વર્ચોભેદં ગુદે સ્થિતઃ| જૃમ્ભાં જ્વરં ચ સન્ધિસ્થ ઉરઃસ્થશ્ચોરસો રુજમ્||૧૭|| ક્ષણનાદુરસઃ કાસાત્ કફં ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્| જર્જરેણોરસા કૃચ્છ્રમુરઃશૂલાતિપીડિતઃ||૧૮|| ઇતિ સાહસિકો યક્ષ્મા રૂપૈરેતૈઃ પ્રપદ્યતે| એકાદશભિરાત્મજ્ઞો ભજેત્તસ્માન્ન સાહસમ્||૧૯||

નિદાનોક્તમપિ રાજયક્ષ્મહેત્વાદિ પુનઃ પ્રકરણવશાત્ કિઞ્ચિન્નિદાનોક્તવિશેષવિધિત્સયોચ્યતે| ઉક્તં કારણચતુષ્કં પ્રપઞ્ચયતિ- યુદ્ધેત્યાદિ| સહસા શક્તિમનાલોચ્ય યાનિ ક્રિયન્તે તાનિ સાહસાનિ| ઉભાવિતિ કફપિત્તે| ક્ષણનાદિત્યાદિના રક્તકફનિષ્ઠીવનમેકમેવ લક્ષણમ્ ‘ઉરઃશૂલાતિપીડિતઃ’ ઇત્યન્તેનોચ્યતે| ઉરઃશૂલમ્ ઉરોરુક્, રક્તનિષ્ઠીવનવિશેષણમેવ; તેનૈકાદશરૂપત્વં પૂર્યતે એવ||૧૪-૧૯||

Adhikarana 5 (20-23) · Śloka 23

હ્રીમત્ત્વાદ્વા ઘૃણિત્વાદ્વા ભયાદ્વા વેગમાગતમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગૃહ્ણાતિ યદા નરઃ||૨૦|| તદા વેગપ્રતીઘાતાત્ કફપિત્તે સમીરયન્| ઊર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચૈવ વિકારાન્ કુરુતેઽનિલઃ||૨૧|| પ્રતિશ્યાયં ચ કાસં ચ સ્વરભેદમરોચકમ્| પાર્શ્વશૂલં શિરઃશૂલં જ્વરમંસાવમર્દનમ્||૨૨|| અઙ્ગમર્દં મુહુશ્છર્દિં વર્ચોભેદં ત્રિલક્ષણમ્| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ યક્ષ્મા યૈરુચ્યતે મહાન્||૨૩||

હ્રીમત્ત્વાદિત્યાદિના વેગસન્ધારણજમાહ| વર્ચોભેદં ત્રિલક્ષણમિતિ પૃથગ્વાતાદિજનિતત્રિદોષલિઙ્ગયુક્તમિત્યર્થઃ||૨૦-૨૩||

Adhikarana 6 (24-27) · Śloka 27

ઈર્ષ્યોત્કણ્ઠાભયત્રાસક્રોધશોકાતિકર્શનાત્| અતિવ્યવાયાનશનાચ્છુક્રમોજશ્ચ હીયતે||૨૪|| તતઃ સ્નેહક્ષયાદ્વાયુર્વૃદ્ધો દોષાવુદીરયન્| પ્રતિશ્યાયં જ્વરં કાસમઙ્ગમર્દં શિરોરુજમ્||૨૫|| શ્વાસં વિડ્ભેદમરુચિં પાર્શ્વશૂલં સ્વરક્ષયમ્| કરોતિ ચાંસસન્તાપમેકાદશગદાનિમાન્ ||૨૬|| લિઙ્ગાન્યાવેદયન્ત્યેતાન્યેકાદશ મહાગદમ્| સમ્પ્રાપ્તં રાજયક્ષ્માણં ક્ષયાત્ પ્રાણક્ષયપ્રદમ્||૨૭||

ઈર્ષ્યેત્યાદિના ધાતુક્ષયજમાહ| ઓજ ઇતિ રસઃ, રસેઽપ્યોજઃશબ્દો વર્તતે; યદુક્તં- “મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે” ઇતિ; કિંવા ઓજો દેહસ્ય સારમ્| સ્નેહક્ષયાદિતિ દેહસારશુક્રૌજઃક્ષયાત્| ક્ષયાત્ પ્રાણક્ષયપ્રદમિત્યત્ર ક્ષયહેતુત્વાત્ ક્ષયઃ; ‘પ્રાણક્ષયાવહમ્’ ઇતિ વા પાઠઃ||૨૪-૨૭||

Adhikarana 7 (28-32) · Śloka 32

વિવિધાન્યન્નપાનાનિ વૈષમ્યેણ સમશ્નતઃ| જનયન્ત્યામયાન્ ઘોરાન્વિષમાન્મારુતાદયઃ||૨૮|| સ્રોતાંસિ રુધિરાદીનાં વૈષમ્યાદ્વિષમં ગતાઃ| રુદ્ધ્વા રોગાય કલ્પન્તે પુષ્યન્તિ ચ ન ધાતવઃ||૨૯|| પ્રતિશ્યાયં પ્રસેકં ચ કાસં છર્દિમરોચકમ્| જ્વરમંસાભિતાપં ચ છર્દનં રુધિરસ્ય ચ||૩૦|| પાર્શ્વશૂલં શિરઃશૂલં સ્વરભેદમથાપિ ચ| કફપિત્તાનિલકૃતં લિઙ્ગં વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્||૩૧|| ઇતિ વ્યાધિસમૂહસ્ય રોગરાજસ્ય હેતુજમ્| રૂપમેકાદશવિધં હેતુશ્ચોક્તશ્ચતુર્વિધઃ||૩૨||

વિવિધાનીત્યાદિના વિષમાશનજમાહ| વૈષમ્યેણેતિ પ્રકૃતિકરણાદ્યષ્ટાહારવિધિવૈષમ્યેણ| વૈષમ્યાદતિપ્રવૃદ્ધા વાતાદયો વિષમમુન્માર્ગેણ ગતાઃ સન્તઃ રુધિરાદીનાં સ્રોતાંસિ રુદ્ધ્વા રોગાય યક્ષ્મરૂપાય કલ્પન્ત ઇતિ યોજના| યથાક્રમમિતિ પ્રતિશ્યાયમિત્યાદિપ્રથમશ્લોકાર્ધવિહિતં કફકૃતં, દ્વિતીયશ્લોકાર્ધવિહિતં પિત્તકૃતં, શેષં તુ વાતકૃતમ્| અત્ર પ્રત્યેકમેકાદશલક્ષણપાઠેન એકાદશલક્ષણયોગેનૈવ રાજયક્ષ્મણઃ સમ્પૂર્ણત્વં પ્રાયો ભવતીતિ દર્શયતિ| યત્તુ ષડ્લક્ષણત્વં ત્રિલક્ષણત્વં વા યક્ષ્મણો વક્ષ્યતિ, તદસમ્પૂર્ણલક્ષણસ્યૈવ જ્ઞેયમ્| નનુ શોષાણામયથાબલમારમ્ભાદિજત્વભેદેન ચાતુર્વિધ્યકથનેન કિં? યતસ્તાનિ તાન્યેવ લક્ષણાનિ સર્વત્ર ભવન્તિ; તથાચ સર્વેઽપિ ત્રિદોષજાઃ તેનૈકરૂપત્વાભિધાનમેવ યુક્તમ્; ઉક્તં ચ શલ્યે- “એકાદશાનામેકત્ર સાન્નિધ્યાત્તન્ત્રયુક્તિતઃ| ક્રિયાણાં ચાવિભાગેન પ્રાગેકોત્પાદનેન ચ|| એક એવ મતઃ શોષઃ સન્નિપાતાત્મકો ગદઃ” (સુ.ઉ.અ.૪૧) ઇતિ, ઇહાપિ ચોક્તં- “સર્વસ્ત્રિદોષજો યક્ષ્મા” ઇત્યાદિ| મૈવં, હેતુલક્ષણચિકિત્સિતેન ચતુર્ણામપિ ભેદાદ્ભિન્ન એવેતિ યુક્તમ્| તત્ર હેતવોઽયથાબલમારમ્ભાદય ઉક્તા એવ; લિઙ્ગં ચ ભિન્નં સાહસજે કણ્ઠોદ્ધ્વંસ ઉરોરુક્ જૃમ્ભા ચ; વેગસન્ધારણજે ચ અઙ્ગમર્દો મુહુશ્છર્દિસ્તથા વર્ચોભેદસ્ત્રિલક્ષણઃ, અન્યત્ર હિ વર્ચોભેદસ્ત્રિલક્ષણો ન ભવતિ; ક્ષયજે શ્વાસપાર્શ્વશૂલાંસસન્તાપાઃ; વિષમાશનજે છર્દનં રુધિરસ્ય; સાહસજે પ્રતિશ્યાયાભાવઃ, શેષેષુ પ્રતિશ્યાય ઇત્યાદિલક્ષણભેદઃ| ચિકિત્સિતભેદસ્તુ અસાધારણલક્ષણે ચિકિત્સાભેદકૃત એવ; તસ્માદ્ભેદો યક્ષ્મણાં યુક્ત એવ; તન્ત્રાન્તરે તુ સ્થૂલદૃષ્ટ્યા અભેદ ઉક્તઃ; ઇહાપિ સ્થૂલદૃશા “સર્વસ્ત્રિદોષજો જ્ઞેયઃ” ઇત્યાદિનાઽભેદ ઉક્ત એવ; સૂક્ષ્મચિન્તાયાં ત્વયમેવ ભેદ ઉક્તો જ્ઞેયઃ| પુનશ્ચ “કાસોઽઙ્ગતાપ” ઇત્યાદિના દોષલક્ષણાનિ વક્ષ્યતિ, તત્ સામાન્યેન યક્ષ્મણઃ પ્રાયોભાવિલક્ષણં ચતુર્ષ્વપિ સમુચ્ચિત્યોક્તમિતિ જ્ઞેયં; તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્||૨૮-૩૨||

Adhikarana 8 (33-37) · Śloka 38

પૂર્વરૂપં પ્રતિશ્યાયો દૌર્બલ્યં દોષદર્શનમ્| અદોષેષ્વપિ ભાવેષુ કાયે બીભત્સદર્શનમ્||૩૩|| ઘૃણિત્વમશ્નતશ્ચાપિ બલમાંસપરિક્ષયઃ| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા પ્રિયતા ચાવગુણ્ઠને||૩૪|| મક્ષિકાઘુણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને કેશાનાં નખાનાં ચાભિવર્ધનમ્||૩૫|| પતત્રિભિઃ પતઙ્ગૈશ્ચ શ્વાપદૈશ્ચાભિધર્ષણમ્| સ્વપ્ને કેશાસ્થિરાશીનાં ભસ્મનશ્ચાધિરોહણમ્||૩૬|| જલાશયાનાં શૈલાનાં વનાનાં જ્યોતિષામપિ| શુષ્યતાં ક્ષીયમાણાનાં પતતાં યચ્ચ દર્શનમ્||૩૭|| પ્રાગ્રૂપં બહુરૂપસ્ય તજ્જ્ઞેયં રાજયક્ષ્મણઃ|૩૮|

સમ્પ્રતિ ચતુર્ણામપિ સાધારણં પૂર્વરૂપમાહ- પૂર્વરૂપમિત્યાદિ| પ્રતિશ્યાયશ્ચ રૂપે પઠિતઃ; તેન પ્રતિશ્યાયઃ પૂર્વરૂપાન્તરસહિતઃ પૂર્વરૂપં ભવતિ, રૂપાન્તરસહિતસ્તુ રૂપમિતિ વિશેષઃ| ન ચૈક એવ પ્રતિશ્યાયઃ પૂર્વરૂપાર્થોઽપિ વ્યાધ્યવસ્થાયાં વર્તમાનત્વાદરિષ્ટં ભવતિ, “પૂર્વરૂપાણિ સર્વાણિ” (ઇં.અ.૫) ઇત્યાદિના સર્વપૂર્વરૂપાનુવર્તનં વ્યાધૌ રિષ્ટમુક્તમ્| કાયે બીભત્સદર્શનમિતિ વિકૃતિદર્શનમ્| મક્ષિકાદીનામન્નપાને ચ પતનાનીતિ યોજ્યમ્| પતત્ર્યાદિભિરભિધર્ષણં સ્વપ્ને જ્ઞેયં; પતત્રિણઃ પક્ષિણઃ, શ્વાપદા વ્યાઘ્રાદયઃ| કેશાસ્થિરાશીનામિત્યાદૌ યચ્ચ દર્શનમિત્યન્તં ‘સ્વપ્ને’ ઇત્યુનુવર્તતે||૩૩-૩૭||-

Adhikarana 9 (38-47) · Śloka 47

રૂપં ત્વસ્ય યથોદ્દેશં નિર્દેક્ષ્યામિ સભેષજમ્||૩૮|| યથાસ્વેનોષ્મણા પાકં શારીરા યાન્તિ ધાતવઃ| સ્રોતસા ચ યથાસ્વેન ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુતઃ||૩૯|| સ્રોતસાં સન્નિરોધાચ્ચ રક્તાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાત્| ધાતૂષ્મણાં ચાપચયાદ્રાજયક્ષ્મા પ્રવર્તતે||૪૦|| તસ્મિન્ કાલે પચત્યગ્નિર્યદન્નં કોષ્ઠસંશ્રિતમ્| મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે||૪૧|| તસ્માત્ પુરીષં સંરક્ષ્યં વિશેષાદ્રાજયક્ષ્મિણઃ| સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્||૪૨|| રસઃ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે | સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે||૪૩|| જાયન્તે વ્યાધયશ્ચાતઃ ષડેકાદશ વા પુનઃ| યેષાં સઙ્ઘાતયોગેન રાજયક્ષ્મેતિ કથ્યતે||૪૪|| કાસોંઽસતાપો વૈસ્વર્યં જ્વરઃ પાર્શ્વશિરોરુજા| છર્દનં રક્તકફયોઃ શ્વાસવર્ચોગદોઽરુચિઃ||૪૫|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ યક્ષ્મણઃ ષડિમાનિ વા| કાસો જ્વરઃ પાર્શ્વશૂલં સ્વરવર્ચોગદોઽરુચિઃ||૪૬|| સર્વૈરર્ધૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયે| યુક્તો વર્જ્યશ્ચિકિત્સ્યસ્તુ સર્વરૂપોઽપ્યતોઽન્યથા||૪૭||

સમ્પ્રતિ યક્ષ્મરૂપાણિ પ્રપઞ્ચેન વ્યાખ્યાતુમાહ- રૂપં ત્વસ્યેત્યાદિ| નિર્દેક્ષ્યામીતિ પ્રપઞ્ચેન કથયિષ્યામિ| તત્ર રૂપવ્યાકરણે કર્તવ્યે રૂપિણ એવ તાવદ્ યક્ષ્મણઃ શરીરધાતુપોષણવિરોધકસ્ય ઉત્પાદક્રમં શરીરધાતુપોષણક્રમકથનપૂર્વમાહ- યથાસ્વેનેત્યાદિ| યથાસ્વેન યથાત્મીયેન, ઊષ્મણા રસાગ્ન્યાદિરૂપેણ ત્રયોદશવિધેન| ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુનેતિ ધાતુના રસેન, ધાતૂ રક્તાદિરૂપઃ; કિંવા ક્રમપરિણામપક્ષે રસેન રક્તં, રક્તેન માંસં પુષ્યતીતિ જ્ઞેયમ્| એવં ધાતુપોષણક્રમં દર્શયિત્વા યક્ષ્મણિ તદ્વિરોધમાહ- સ્રોતસામિત્યાદિ| સન્નિરોધાદિતિ યક્ષ્મકારકદોષેણાવરુદ્ધત્વાત્; રક્તાદિસઙ્ક્ષયોઽપિ સ્રોતોવરોધાત્તથા પોષકરસાપ્રાબલ્યાચ્ચ જ્ઞેયઃ; ધાતૂષ્માપચયોઽપિ ધાતુક્ષયાદ્દોષપ્રભાવાચ્ચ જ્ઞેયઃ| યથા ધાતુપોષકરસહાનિર્ભવતિ તથાઽઽહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| ઓજસે ઇતિ સારભાગાય, રસાયેતિ યાવત્| વિશેષાદ્રાજયક્ષ્મિણ ઇતિવચનેનાન્યેષામપિ દુર્બલાનાં પુરીષં રક્ષ્યમિતિ સૂચયતિ| વિડ્બલમિતિ વિડાધારમ્| યશ્ચાપિ રસ ઉત્પદ્યતે સ ચ ધાતૂન્ન પુષ્ણાતિ, કિન્તુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે; સ્વસ્થાનસ્થ ઇતિ હૃદયસ્થઃ| સર્વૈરિતિ એકાદશભિઃ| અર્ધૈરિતિ ષડ્ભિઃ, એકાદશસ્ય જ્યેષ્ઠભાગપરિગ્રહાત્ ષડેવાર્ધં ભવતિ; દૃષ્ટા ચૈષા વિધા, યથા- “ત્રિંશન્મતાઃ કર્મસુ બસ્તયો હિ, કાલસ્તતોઽર્ધેન તતશ્ચ યોગઃ” (સિ.અ.૧) ઇત્યાદૌ, ત્રિંશદ્બસ્ત્યર્ધરૂપઃ કાલઃ શ્રેષ્ઠભાગપરિગ્રહાત્ ષોડશબસ્તિરૂપ એવ, “કાલે ત્રયોઽન્તે પુરતસ્તથૈકઃ સ્નેહા નિરૂહાન્તરિતાશ્ચ ષટ્ સ્યુઃ” (સિ.અ.૧) ઇત્યનેનોક્તઃ| ત્રિભિરિત્યત્ર યાનિ કાનિ ત્રીણિ યક્ષ્મણો રૂપાણિ જ્ઞેયાનિ, શૃઙ્ગગ્રાહિકયાઽનિર્દેશાત્| અન્યે તુ ‘અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણલક્ષણત્રયં વર્ણયન્તિ| કેચિત્તુ ‘અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ’ ઇત્યાદિકં યક્ષ્મસમ્બન્ધિજ્વરલક્ષણં વદન્તિ| અન્યથેતિ બલમાંસયોગે સતિ||૩૮-૪૭||

Adhikarana 10 (48-50) · Śloka 50

ઘ્રાણમૂલે સ્થિતઃ શ્લેષ્મા રુધિરં પિત્તમેવ વા| મારુતાધ્માતશિરસો મારુતં શ્યાયતે પ્રતિ||૪૮|| પ્રતિશ્યાયસ્તતો ઘોરો જાયતે દેહકર્શનઃ| તસ્ય રૂપં શિરઃશૂલં ગૌરવં ઘ્રાણવિપ્લવઃ||૪૯|| જ્વરઃ કાસઃ કફોત્ક્લેશઃ સ્વરભેદોઽરુચિઃ ક્લમઃ| ઇન્દ્રિયાણામસામર્થ્યં યક્ષ્મા ચાતઃ પ્રજાયતે||૫૦||

પ્રતિશ્યાયં વિવૃણોતિ- ઘ્રાણેત્યાદિ| મારુતાધ્માતશિરસો મારુતપૂર્ણશિરસઃ| મારુતં પ્રતિ શ્યાયતે ગચ્છતીત્યર્થઃ| મારુતાનુગતં ઘ્રાણાત્ સ્રવતિ| ઘ્રાણવિપ્લવઃ ગન્ધાઘ્રાણાદિરૂપઃ| યક્ષ્મા ચાતઃ પ્રજાયત ઇતિ અનેનોક્તલક્ષણપ્રતિશ્યાયસ્યૈવ પૂર્વરૂપતામપિ સૂચયતિ||૪૮-૫૦||

Adhikarana 11 (51) · Śloka 51

પિચ્છિલં બહલં વિસ્રં હરિતં શ્વેતપીતકમ્| કાસમાનો રસં યક્ષ્મી નિષ્ઠીવતિ કફાનુગમ્||૫૧||

સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે ઇતિ યદુક્તં યક્ષ્મરૂપં તદ્વિવૃણોતિ- પિચ્છિલમિત્યાદિ||૫૧||

Adhikarana 12 (52) · Śloka 52

અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ સન્તાપઃ કરપાદયોઃ| જ્વરઃ સર્વાઙ્ગગશ્ચેતિ લક્ષણં રાજયક્ષ્મણઃ||૫૨||

રાજયક્ષ્મણો જ્વરસ્ય વિશિષ્ટં લક્ષણમાહ- અંસેત્યાદિ| લક્ષણં રાજયક્ષ્મણ ઇતિ અંસપાર્શ્વાભિતાપકરપાદસન્તાપરૂપઃ સર્વાઙ્ગગજ્વરો રાજયક્ષ્મલક્ષણમિત્યર્થઃ||૫૨||

Adhikarana 13 (53-56) · Śloka 56

વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્રક્તાત્ કાસવેગાત્ સપીનસાત્| સ્વરભેદો ભવેદ્વાતાદ્રૂક્ષઃ ક્ષામશ્ચલઃ સ્વરઃ||૫૩|| તાલુકણ્ઠપરિપ્લોષઃ પિત્તાદ્વક્તુમસૂયતે| કફાદ્ભેદો વિબદ્ધશ્ચ સ્વરઃ ખુરખુરાયતે ||૫૪|| સન્નો રક્તવિબદ્ધત્વાત્ સ્વરઃ કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે| કાસાતિવેગાત્ કષણઃ પીનસાત્કફવાતિકઃ||૫૫|| પાર્શ્વશૂલં ત્વનિયતં સઙ્કોચાયામલક્ષણમ્| શિરઃશૂલં સસન્તાપં યક્ષ્મિણઃ સ્યાત્સગૌરવમ્||૫૬||

સ્વરભેદં વિભજતે- વાતાદિત્યાદિ| વક્તુમસૂયત ઇતિ વક્તું નેચ્છતિ| ખુરખુરાયત ઇતિ ખુરખુરાશબ્દં કરોતિ| સન્નઃ અવસન્નઃ| કષણ ઇતિ કણ્ઠં કષતિ, હિનસ્તીતિ યાવત્| પાર્શ્વશૂલં ત્વનિયતમિતિ ન સઙ્કોચરૂપેણ નિયતં, કિન્તુ કદાચિદાયામરૂપં કદાચિત્ સઙ્કોચરૂપં, ન સર્વદાભાવિ| શિરઃશૂલત્વેન વાયુઃ, સસન્તાપત્વેન પિત્તં, સગૌરવત્વેન શ્લેષ્મા, એવં ત્રિદોષજન્યત્વં જ્ઞેયમ્||૫૩-૫૬||

Adhikarana 14 (57) · Śloka 57

અભિસન્ને શરીરે તુ યક્ષ્મિણો વિષમાશનાત્| કણ્ઠાત્પ્રવર્તતે રક્તં શ્લેષ્મા ચોત્ક્લિષ્ટસઞ્ચિતઃ||૫૭||

સરક્તં કફમસ્યતીતિ યદુક્તં તલ્લક્ષણં વિવૃણોતિ- અભિસન્ન ઇત્યાદિ| અભિતઃ સન્નોઽભિસન્નઃ| ‘અભિષ્યન્દે’ ઇતિ પાઠપક્ષેઽભિષ્યન્દગૃહીત ઇત્યર્થઃ; કિન્ત્વભિપૂર્વસ્યન્દતેઃ કથં રૂપસિદ્ધિર્ભવતીતિ ચિન્તનીયમ્| સઞ્ચિતોત્ક્લિષ્ટમિતિ વક્તવ્યે પૂર્વનિપાતનિયમાદુત્ક્લિષ્ટસઞ્ચિત ઇતિ કૃતમ્||૫૭||

Adhikarana 15 (58-59) · Śloka 59

રક્તં વિબદ્ધમાર્ગત્વાન્માંસાદીન્નાનુપદ્યતે | આમાશયસ્થમુત્ક્લિષ્ટં બહુત્વાત્ કણ્ઠમેતિ ચ||૫૮|| વાતશ્લેષ્મવિબદ્ધત્વાદુરસઃ શ્વાસમૃચ્છતિ| દોષૈરુપહતે ચાગ્નૌ સપિચ્છમતિસાર્યતે||૫૯||

કેવલરુધિરચ્છર્દનેન યુક્તં વિવૃણોતિ- રક્તમિત્યાદિ| વિબદ્ધમાર્ગત્વાદિતિ રક્તસ્ય માંસાદ્યભિગમે યો માર્ગસ્તન્નિરોધાન્માંસાદભિગચ્છદ્રક્તં માંસાશયે એવ કૃતાધિષ્ઠાનં પ્રસ્રવણજલમિવ વિબદ્ધમાર્ગત્વાદ્બહુ ભવતિ, બહુત્વેનોત્ક્લિષ્ટં દ્વારાન્તરાગમનાત્ કણ્ઠમેતિ| એવં રક્તસ્ય પોષકરસેનાસમ્બન્ધાત્ ક્ષીયમાણસ્યામાશયે એવ બહુત્વં જ્ઞેયમ્| તેન રક્તાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાદિત્યનેન રક્તક્ષયો ય ઉક્તઃ સ ઉપપન્ન એવ||૫૮-૫૯||

Adhikarana 16 (60-61) · Śloka 61

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્વા જિહ્વાહૃદયસંશ્રિતૈઃ| જાયતેઽરુચિરાહારે દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ માનસૈઃ||૬૦|| કષાયતિક્તમધુરૈર્વિદ્યાન્મુખરસૈઃ ક્રમાત્| વાતાદ્યૈરરુચિં જાતાં માનસીં દોષદર્શનાત્||૬૧||

રોગાધિકારે “પઞ્ચ ભક્તસ્યાનશનસ્થાનાનીતિ વાતપિત્તકફદ્વેષાયાસાઃ” (સૂ.અ.૧૯) ઇત્યનેન યદ્યપિ ત્રિદોષજાઽરુચિર્નોક્તા, તથાઽપિ ચિકિત્સાર્થં દ્વન્દ્વજગુલ્મવત્ત્રિદોષજાઽરુચિરુચ્યતે| વક્ષ્યતિ- “ચતુરોઽરોચકાન્ હન્યુર્વાતાદ્યેકજસર્વજાન્” ઇતિ| ઇયં ચ ત્રિદોષજાઽરુચિઃ પ્રકૃતિસમવાયારબ્ધા, તેન રોગાધિકારે પ્રત્યેકદોષજારુચિગ્રહણેનૈવ ગૃહીતા| પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધત્વેનૈવ ત્રિદોષજારુચેઃ પૃથગ્લક્ષણં નોક્તમ્; અતો વાતાદિલક્ષણમેલકમેવ તસ્યા લક્ષણમ્| કષાયમુખરસતા વાતજાયાં, તિક્તમુખરસતા પિત્તજાયાં, મધુરમુખરસતા કફજાયાં, ત્રિદોષજાયાં તુ ત્રિદોષમુખરસતોન્નેયા| દોષદર્શનાદિતિ દ્વિષ્ટદર્શનાત્||૬૦-૬૧||

Adhikarana 17 (62) · Śloka 62

અરોચકાત્ કાસવેગાદ્દોષોત્ક્લેશાદ્ભયાદપિ| છર્દિર્યા સા વિકારાણામન્યેષામપ્યુપદ્રવઃ||૬૨||

છર્દિં વિભજતે- અરોચકાદિત્યાદિ| વિકારાણામન્યેષામપ્યુપદ્રવ ઇતિ એવમ્ભૂતા છર્દિર્ન યક્ષ્મમાત્રનિયતા,કિન્ત્વન્યેષામપિ વિકારાણામેવમ્ભૂતા છર્દિરુપદ્રવરૂપા ભવતિ; કિંવા એવમ્ભૂતા યા છર્દિઃ સા યક્ષ્મિણ ઉપદ્રવો ભવતિ, તથાઽરોચકાદિભ્ય ઉત્થિતા ચ્છર્દિરન્યેષામપિ હિક્કાદીનામુપદ્રવો ભવતીત્યર્થઃ||૬૨||

Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64

સર્વસ્ત્રિદોષજો યક્ષ્મા દોષાણાં તુ બલાબલમ્| પરીક્ષ્યાવસ્થિકં વૈદ્યઃ શોષિણં સમુપાચરેત્||૬૩|| પ્રતિશ્યાયે શિરઃશૂલે કાસે શ્વાસે સ્વરક્ષયે| પાર્શ્વશૂલે ચ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ સાધારણીઃ શૃણુ||૬૪||

સમ્પ્રતિ સર્વેષાં યક્ષ્મણાં સામાન્યરૂપં ત્રિદોષજત્વં પ્રતિપાદ્ય, દોષબલાબલભેદેન ચ ભેદં સૂચયિત્વા, સામાન્યાં વિશેષાં ચ ચિકિત્સાં સૂચયન્નાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| વિવિધા ઇતિ ભિન્નાઃ, સાધારણીરિત્યનેનાભિન્નાશ્ચ શૃણ્વિતિ યોજ્યમ્| તત્ર વિવિધાઃ પ્રત્યેકં પીનસાદિવિહિતા જ્ઞેયાઃ, સાધારણીસ્તુ ષડઙ્ગાજરસાદિરૂપાઃ સાધારણવિહિતા જ્ઞેયાઃ||૬૩-૬૪||

Adhikarana 19 (65-70) · Śloka 70

પીનસે સ્વેદમભ્યઙ્ગં ધૂમમાલેપનાનિ ચ| પરિષેકાવગાહાંશ્ચ યાવકં વાટ્યમેવ ચ||૬૫|| લવણામ્લકટૂષ્ણાંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપબૃંહિતાન્| લાવતિત્તિરિદક્ષાણાં વર્તકાનાં ચ કલ્પયેત્||૬૬|| સપિપ્પલીકં સયવં સકુલત્થં સનાગરમ્| દાડિમામલકોપેતં સ્નિગ્ધમાજં રસં પિબેત્||૬૭|| તેન ષડ્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ| મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈર્વા સૂપકલ્પિતૈઃ ||૬૮|| યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્| પિબેત્પ્રસાદં વારુણ્યા જલં વા પાઞ્ચમૂલિકમ્||૬૯|| ધાન્યનાગરસિદ્ધં વા તામલક્યાઽથવા શૃતમ્| પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિસ્તેન ચાન્નાનિ કલ્પયેત્||૭૦||

સપિપ્પલીકમિત્યાદિકે રસે યવાગૂસાધનવદ્દ્રવ્યાદિમાનં જ્ઞેયં; માંસમાનં તુ પલાનિ દ્વાદશ| સૂપસંસ્કૃતૈરિતિ સુષ્ઠૂપસંસ્કૃતૈઃ| તેનેતિ પઞ્ચમૂલ્યાદિસંસ્કૃતજલેન||૬૫-૭૦||

Adhikarana 20 (71-76) · Śloka 76

કૃશરોત્કારિકામાષકુલત્થયવપાયસૈઃ| સઙ્કરસ્વેદવિધિના કણ્ઠં પાર્શ્વમુરઃ શિરઃ||૭૧|| સ્વેદયેત્ પત્રભઙ્ગેણ શિરશ્ચ પરિષેચયેત્| બલાગુડૂચીમધુકશૃતૈર્વા વારિભિઃ સુખૈઃ||૭૨|| બસ્તમત્સ્યશિરોભિર્વા નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્| કણ્ઠે શિરસિ પાર્શ્વે ચ પયોભિર્વા સવાતિકૈઃ||૭૩|| ઔદકાનૂપમાંસાનિ સલિલં પાઞ્ચમૂલિકમ્| સસ્નેહમારનાલં વા નાડીસ્વેદે પ્રયોજયેત્||૭૪|| જીવન્ત્યાઃ શતપુષ્પાયા બલાયા મધુકસ્ય ચ| વચાયા વેશવારસ્ય વિદાર્યા મૂલકસ્ય ચ||૭૫|| ઔદકાનૂપમાંસાનામુપનાહાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| શસ્યન્તે સચતુઃસ્નેહાઃ શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્||૭૬||

તિલતણ્ડુલમાષૈસ્તુ કૃશરા જ્ઞેયા| પત્રભઙ્ગેનેતિ પત્રભઙ્ગક્વાથેન; પત્રભઙ્ગાશ્ચ વાતહરપલ્લવાઃ| સવાતિકૈરિતિ વાતિકોત્તરવાતિકૈઃ; તન્ત્રાન્તરે તુ વાતિકાન્યુત્તરવાતિકાનિ ચ ગણેન પઠિતાનિ; યથા- “બિલ્વોઽગ્નિમન્થઃ કાશ્મર્યં શ્રેયસી પાટલા બલા| શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહતી કણ્ટકારિકા|| વર્ધમાનો મૂલકં ચ વાતિકાન્યવતારયેત્| કરમર્દં સબદરં કુલત્થાઃ શુષ્કમૂલકમ્|| શ્વદંષ્ટ્રા વેણુપર્ણી ચ સાશ્વગન્ધા શતાવરી| ઋષ્યપ્રોક્તાં ગુડૂચી ચ મધુકં શિગ્રુરેવ ચ|| યવાન્યારગ્વધશ્ચૈવ યચ્ચાન્યત્કિઞ્ચિદીદૃશમ્| સર્વમેતદ્વિજાનીયાદ્ભિષગુત્તરવાતિકમ્” ઇતિ| નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેદિતિ નાડીસ્વેદં યથાયોગ્યતયા પ્રયોજયેત્| જીવન્ત્યાદીનાં પ્રત્યેકમુપનાહા જ્ઞેયાઃ| વેસવારો યથા- “નિરસ્થિ પિશિતં પિષ્ટં સ્વિન્નં ગુડઘૃતાન્વિતમ્| કૃષ્ણામરીચસંયુક્તં વેસવાર ઇતિ સ્મૃતઃ” ઇતિ||૭૧-૭૬||

Adhikarana 21 (77-81) · Śloka 81

શતપુષ્પા સમધુકં કુષ્ઠં તગરચન્દને| આલેપનં સ્યાત્ સઘૃતં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલનુત્||૭૭|| બલા રાસ્ના તિલાઃ સર્પિર્મધુકં નીલમુત્પલમ્| પલઙ્કષા દેવદારુ ચન્દનં કેશરં ઘૃતમ્||૭૮|| વીરા બલા વિદારી ચ કૃષ્ણગન્ધા પુનર્નવા| શતાવરી પયસ્યા ચ કત્તૃણં મધુકં ઘૃતમ્||૭૯|| ચત્વાર એતે શ્લોકાર્ધૈઃ પ્રદેહાઃ પરિકીર્તિતાઃ| શસ્તાઃ સંસૃષ્ટદોષાણાં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્||૮૦|| નાવનં ધૂમપાનાનિ સ્નેહાશ્ચૌત્તરભક્તિકાઃ| તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ બસ્તિકર્મ તથા પરમ્||૮૧||

પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ| પયસ્યા ક્ષીરકાકોલી| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનાં શસ્તા ઇતિ યોજ્યમ્||૭૭-૮૧||

Adhikarana 22 (82-86) · Śloka 86

શૃઙ્ગાલાબુજલૌકોભિઃ પ્રદુષ્ટં વ્યધનેન વા| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલેષુ રુધિરં તસ્ય નિર્હરેત્||૮૨|| પ્રદેહઃ સઘૃતશ્ચેષ્ટઃ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ| દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાકેશરૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ||૮૩|| પ્રપૌણ્ડરીકનિર્ગુણ્ડીપદ્મકેશરમુત્પલમ્ | કશેરુકાઃ પયસ્યા ચ સસર્પિષ્કં પ્રલેપનમ્||૮૪|| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા| અભ્યઙ્ગઃ, પયસા સેકઃ શસ્તશ્ચ મધુકામ્બુના||૮૫|| માહેન્દ્રેણ સુશીતેન ચન્દનાદિશૃતેન વા| પરિષેકઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ સંશમની ક્રિયા||૮૬||

શૃઙ્ગાલાબુજલૌકોભિરિત્યત્ર પિત્તદુષ્ટે જલૌકા, કફદુષ્ટે રક્તેઽલાબુ જ્ઞેયં; યદુક્તં- “પિત્તાન્વિતં જલૌકોભિરલાબ્વા તુ કફાન્વિતમ્| શોણિતં વાતદુષ્ટં તુ વિષાણેનાશુ નિર્હરેત્” ઇતિ| વ્યધનં તુ સિરાવ્યધરૂપમ્||૮૨-૮૬||

Adhikarana 23 (87-88) · Śloka 88

દોષાધિકાનાં વમનં શસ્યતે સવિરેચનમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્||૮૭|| શોષી મુઞ્ચતિ ગાત્રાણિ પુરીષસ્રંસનાદપિ| અબલાપેક્ષિણીં માત્રાં કિં પુનર્યો વિરિચ્યતે||૮૮||

યન્ન કર્શનમિત્યનેન મૃદુવમનવિરેચનં યન્ન કર્શનાયેતિ દર્શયતિ||૮૭-૮૮||

Adhikarana 24 (89-102) · Śloka 102

યોગાન્ સંશુદ્ધકોષ્ઠાનાં કાસે શ્વાસે સ્વરક્ષયે| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલેષુ સિદ્ધાનેતાન્પ્રયોજયેત્||૮૯|| બલાવિદારિગન્ધાદ્યૈર્વિદાર્યા મધુકેન વા| સિદ્ધં સલવણં સર્પિર્નસ્યં સ્યાત્સ્વર્યમુત્તમમ્||૯૦|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા| ક્ષીરં સર્પિશ્ચ તત્સિદ્ધં સ્વર્યં સ્યાન્નાવનં પરમ્||૯૧|| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસનિબર્હણમ્| પ્રયુજ્યમાનં બહુશો ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૯૨|| દશમૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસરસેન ચ| બલાગર્ભં ઘૃતં સદ્યો રોગાનેતાન્ પ્રબાધતે||૯૩|| ભક્તસ્યોપરિ મધ્યે વા યથાગ્ન્યભ્યવચારિતમ્| રાસ્નાઘૃતં વા સક્ષીરં સક્ષીરં વા બલાઘૃતમ્||૯૪|| લેહાન્ કાસાપહાન્ સ્વર્યાઞ્ શ્વાસહિક્કાનિબર્હણાન્| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નાન્ સ્નેહાંશ્ચાતઃ પરં શૃણુ||૯૫|| ઘૃતં ખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્ | સપિપ્પલીકં વૈસ્વર્યકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્||૯૬|| દશમૂલશૃતાત્ ક્ષીરાત્ સર્પિર્યદુદિયાન્નવમ્| સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં તત્ પરં સ્વરબોધનમ્||૯૭|| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસજ્વરાપહમ્| પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા શૃતાદ્યદુદિયાદ્ઘૃતમ્||૯૮|| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સર્પિર્જયત્યેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્||૯૯|| ખર્જૂરં પિપ્પલી દ્રાક્ષા પથ્યા શૃઙ્ગી દુરાલભા| ત્રિફલા પિપ્પલી મુસ્તં શૃઙ્ગાટગુડશર્કરાઃ||૧૦૦|| વીરા શટી પુષ્કરાખ્યં સુરસઃ શર્કરા ગુડઃ| નાગરં ચિત્રકો લાજાઃ પિપ્પલ્યામલકં ગુડઃ||૧૦૧|| શ્લોકાર્ધૈર્વિહિતાનેતાંલ્લિહ્યાન્ના મધુસર્પિષા| કાસશ્વાસાપહાન્સ્વર્યાન્પાર્શ્વશૂલાપહાંસ્તથા||૧૦૨||

પ્રપૌણ્ડરીકમિત્યાદૌ ક્ષીરં દ્રવમ્| યે તુ ‘ક્ષીરસર્પિઃ’ ઇત્યેકપદેન પઠન્તિ, તે ક્ષીરોત્થં સર્પિર્જલેનૈવ પાચયન્તિ| ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમિતિ ઉક્તમેવ ઘૃતં ભક્તોત્તરં શિરઃશૂલાદિહરં ભવતિ| દશમૂલેનેતિ અત્રાવાન્તરસાહચર્યાદ્દશમૂલસ્ય ક્વાથો જ્ઞેયઃ, બલાયા એવ કલ્કઃ; કિંવા ‘દશમૂલેન પયસા’ ઇતિ પાઠઃ; તેન દશમૂલસિદ્ધેન ક્ષીરેણેત્યર્થઃ| રાસ્નાઘૃતં વા રાસ્નાક્ષીરં વા રોગાનેતાન્ પ્રબાધત ઇતિ યોજના; તથા બલાઘૃતં બલાક્ષીરં ચ પ્રબાધતે ઇતિ યોજના| કાસે વક્ષ્યમાણં યદ્ રાસ્નાઘૃતં, બલાઘૃતં ચ વાતરક્તે વક્ષ્યમાણં, તત્ ક્ષીરેણ સહોપયુક્તમેતાન્ રોગાન્ પ્રબાધત ઇત્યાચાર્યો વક્ષ્યતિ| સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રમિત્યત્ર પિપ્પલીક્ષૌદ્રયોઃ પ્રક્ષેપ્યત્વં જ્ઞેયમ્| પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા યદ્ઘૃતમુદિયાત્તત્ સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં સ્વરબોધનમિત્યાદિયોજના| પઞ્ચાનામિત્યાદિના યોગાન્તરમાહ| રસે ક્ષીરચતુર્ગુણ ઇતિ પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલીનાં ક્વાથસ્ત્રિગુણઃ, ઘૃતસમં ચ ક્ષીરં જ્ઞેયમ્| ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “દશમૂલશૃતક્ષીરાજ્જાતં સર્પિર્નવં પિપ્પલીમધુયુક્તં યત્, પઞ્ચપઞ્ચમૂલક્વથિતાદુત્થિતં ચ યત્ ત્રિભાગક્વથિતતુલ્યપયસ્કે પક્વમ્” ઇતિ| ફલશ્રુતૌ ‘યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્’ ઇત્યનેન ‘સ્વરભેદં’ ઇત્યાદિના યે સપ્ત ગદાઃ પઠિતાસ્તે જ્ઞેયાઃ; તેષુ ચ હિક્કા પઠિતા, સા ચ રાજયક્ષ્મલક્ષણેષુ યદ્યપિ ન પઠિતા, તથાઽપ્યુપદ્રવરૂપા જ્ઞેયા| પુષ્કરાખ્યં પુષ્કરમૂલમ્||૮૯-૧૦૨||

Adhikarana 25 (103-104) · Śloka 104

સિતોપલાં તુગાક્ષીરીં પિપ્પલીં બહુલાં ત્વચમ્| અન્ત્યાદૂર્ધ્વં દ્વિગુણિતં લેહયેન્મધુસર્પિષા||૧૦૩|| ચૂર્ણિતં પ્રાશયેદ્વા તચ્છ્વાસકાસકફાતુરમ્ | સુપ્તજિહ્વારોચકિનમલ્પાગ્નિં પાર્શ્વશૂલિનમ્||૧૦૪||

સિતોપલાદાવન્ત્યાદૂર્ધ્વં દ્વિગુણિતમિતિ અન્ત્યાયાસ્ત્વચ એકો ભાગઃ, બહુલાયા ભાગદ્વયં, પિપ્પલ્યા ભાગચતુષ્ટયં, તુગાક્ષીરી વંશલોચનાનુકારિ પાર્થિવં દ્રવ્યં, તસ્યાષ્ટભાગાઃ, સિતોપલાયાસ્તુ ષોડશ| ઊર્ધ્વશબ્દેન ચેહાતીતમુચ્યતે, વિવક્ષ્યમાણોર્ધ્વાધોભાગસ્યાસ્થાનાત્; તેન ક્વચિત્ ઊર્ધ્વમિત્યાદાવાગતોઽપિ ઊર્ધ્વશબ્દશ્ચરતિ||૧૦૩-૧૦૪||

Adhikarana 26 (105) · Śloka 105

હસ્તપાદાઙ્ગદાહેષુ જ્વરે રક્તે તથોર્ધ્વગે| વાસાઘૃતં શતાવર્યા સિદ્ધં વા પરમં હિતમ્||૧૦૫||

હસ્તેત્યાદૌ વાસાઘૃતં રક્તપિત્તોક્તં ગુલ્મોક્તં ચ; શતાવરીઘૃતં યોનિવ્યાપચ્ચિકિત્સિતવક્ષ્યમાણમ્||૧૦૫||

Adhikarana 27 (106-110) · Śloka 110

દુરાલભાં શ્વદંષ્ટ્રાં ચ ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્બલામ્| ભાગાન્પલોન્મિતાન્ કૃત્વા પલં પર્પટકસ્ય ચ||૧૦૬|| પચેદ્દશગુણે તોયે દશભાગાવશેષિતે| રસે સુપૂતે દ્રવ્યાણામેષાં કલ્કાન્ સમાવપેત્||૧૦૭|| શટ્યાઃ પુષ્કરમૂલસ્ય પિપ્પલીત્રાયમાણયોઃ| તામલક્યાઃ કિરાતાનાં તિક્તસ્ય કુટજસ્ય ચ||૧૦૮|| ફલાનાં સારિવાયાશ્ચ સુપિષ્ટાન્ કર્ષસમ્મિતાન્| તતસ્તેન ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્||૧૦૯|| જ્વરં દાહં ભ્રમં કાસમંસપાર્શ્વશિરોરુજમ્| તૃષ્ણાં છર્દિમતીસારમેતત્ સર્પિર્વ્યપોહતિ||૧૧૦||

દુરાલભાદ્યે પચેદ્દશગુણે તોયે ઇત્યનેન ઘૃતાદ્દશગુણતોયેનેતિ જ્ઞેયં, દ્રવ્યાદ્દશગુણતોયેન ક્વાથસ્યાલ્પત્વં સ્યાત્; પ્રસ્થઘૃતાત્તુ દશગુણતોયે દશભાગાવશિષ્ટે પ્રસ્થમાનત્વં કષાયસ્ય ભવતિ, તચ્ચ જતૂકર્ણાનુમતમ્||૧૦૬-૧૧૦||

Adhikarana 28 (111-113) · Śloka 113

જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ| શટીં પુષ્કરમૂલં ચ વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્||૧૧૧|| નીલોત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્| પિપ્પલીં ચ સમં પિષ્ટ્વા ઘૃતં વૈદ્યો વિપાચયેત્||૧૧૨|| એતદ્વ્યાધિસમૂહસ્ય રોગેશસ્ય સમુત્થિતમ્| રૂપમેકાદશવિધં સર્પિરગ્ર્યં વ્યપોહતિ||૧૧૩||

જીવન્ત્યાદૌ પૂર્વયોગોક્તં ક્ષીરયુક્તમેવ ક્વાથં દ્રવમિચ્છન્તિ; ટીકાકૃતસ્તુ બહવો જલમેવ દ્રવં વદન્તિ||૧૧૧-૧૧૩||

Adhikarana 29 (114-116) · Śloka 116

બલાં સ્થિરાં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં સનિદિગ્ધિકામ્| સાધયિત્વા રસે તસ્મિન્પયો ગવ્યં સનાગરમ્||૧૧૪|| દ્રાક્ષાખર્જૂરસર્પિર્ભિઃ પિપ્પલ્યા ચ શૃતં સહ| સક્ષૌદ્રં જ્વરકાસઘ્નં સ્વર્યં ચૈતત્ પ્રયોજયેત્||૧૧૫|| આજસ્ય પયસશ્ચૈવં પ્રયોગો જાઙ્ગલા રસાઃ| યૂષાર્થે ચણકા મુદ્ગા મકુષ્ઠાશ્ચોપકલ્પિતાઃ||૧૧૬||

બલામિત્યાદિ| અત્ર ઘૃતે ક્ષીરક્વાથકલ્કસાધ્યે ક્વાથક્ષીરે મિલિત્વા ચતુર્ગુણે, કલ્કદ્રવ્યં ચાષ્ટભાગેન જ્ઞેયં, મધુ ચ પ્રક્ષેપાર્થે યોજ્યમ્||૧૧૪-૧૧૬||

Adhikarana 30 (117-133) · Śloka 134

જ્વરાણાં શમનીયો યઃ પૂર્વમુક્તઃ ક્રિયાવિધિઃ| યક્ષ્મિણાં જ્વરદાહેષુ સસર્પિષ્કઃ પ્રશસ્યતે||૧૧૭|| કફપ્રસેકે બલવાઞ્ શ્લૈષ્મિકશ્છર્દયેન્નરઃ| પયસા ફલયુક્તેન માધુકેન રસેન વા||૧૧૮|| સર્પિષ્મત્યા યવાગ્વા વા વમનીયોપસિદ્ધયા| વાન્તોઽન્નકાલે લઘ્વન્નમાદદીત સદીપનમ્||૧૧૯|| યવગોધૂમમાધ્વીકસિધ્વરિષ્ટસુરાસવાન્| જાઙ્ગલાનિ ચ શૂલ્યાનિ સેવમાનઃ કફં જયેત્||૧૨૦|| શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ| કફપ્રસેકં તં વિદ્વાન્ સ્નિગ્ધોષ્ણેનૈવ નિર્જયેત્||૧૨૧|| ક્રિયા કફપ્રસેકે યા વમ્યાં સૈવ પ્રશસ્યતે| હૃદ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ||૧૨૨|| પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ ચાસ્યવૈરસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ||૧૨૩|| તસ્યાગ્નિદીપનાન્ યોગાનતીસારનિબર્હણાન્| વક્ત્રશુદ્ધિકરાન્ કુર્યાદરુચિપ્રતિબાધકાન્||૧૨૪|| સનાગરાનિન્દ્રયવાન્ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના| સિદ્ધાં યવાગૂં જીર્ણે ચ ચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમૈઃ||૧૨૫|| પાઠા બિલ્વં યમાની ચ પાતવ્યં તક્રસંયુતમ્| દુરાલભા શૃઙ્ગવેરં પાઠા ચ સુરયા સહ||૧૨૬|| જમ્બ્વામ્રમધ્યં બિલ્વં ચ સકપિત્થં સનાગરમ્| પેયામણ્ડેન પાતવ્યમતીસારનિવૃત્તયે||૧૨૭|| એતાનેવ ચ યોગાંસ્ત્રીન્ પાઠાદીન્ કારયેત્ ખડાન્| સસૂપ્યધાન્યાન્સસ્નેહાન્ સામ્લાન્સઙ્ગ્રહણાન્ પરમ્||૧૨૮|| વેતસાર્જુનજમ્બૂનાં મૃણાલીકૃષ્ણગન્ધયોઃ| શ્રીપર્ણ્યા મદયન્ત્યાશ્ચ યૂથિકાયાશ્ચ પલ્લવાન્||૧૨૯|| માતુલુઙ્ગસ્ય ધાતક્યા દાડિમસ્ય ચ કારયેત્| સ્નેહામ્લલવણોપેતાન્ ખડાન્ સાઙ્ગ્રાહિકાન્ પરમ્||૧૩૦|| ચાઙ્ગેર્યાશ્ચુક્રિકાયાશ્ચ દુગ્ધિકાયાશ્ચ કારયેત્| ખડાન્દધિસરોપેતાન્ સસર્પિષ્કાન્સદાડિમાન્||૧૩૧|| માંસાનાં લઘુપાકાનાં રસાઃ સાઙ્ગ્રાહિકૈર્યુતાઃ| વ્યઞ્જનાર્થં પ્રશસ્યન્તે ભોજ્યાર્થં રક્તશાલયઃ||૧૩૨|| સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલેન પાને શસ્તં શૃતં જલમ્| તક્રં સુરા સચુક્રીકા દાડિમસ્યાથવા રસઃ||૧૩૩|| ઇત્યુક્તં ભિન્નશકૃતાં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્|૧૩૪|

જ્વરાણામિત્યાદિનાઽઽવસ્થિકં વિધિમાહ| વામનીયાનિ મદનફલાદીનિ| સદીપનમિતિ દીપનશુણ્ઠ્યાદિસાધિતમ્| વમ્યાં સૈવ પ્રશસ્યત ઇત્યત્ર કફપ્રસેકો દ્વિવિધઃ- સ્વતન્ત્રઃ કફકૃતઃ, તથા વાતપરાધીનોક્તઃ; એવં છર્દિમપિ દ્વિધા વિભજ્ય કફપ્રસેકક્રિયાનુસારેણ શ્લેષ્મપ્રધાનાયાં વમનાદિ, વાતપ્રધાનાયાં સ્નિગ્ધોષ્ણસેવાનુરૂપા ક્રિયા શસ્યત ઇતિ યોજ્યમ્| ખડો વ્યાકૃતઃ| અન્યેઽપિ વદન્તિ- “પિશિતેન રસસ્તત્ર, યૂષો ધાન્યૈઃ, ખલઃ ફલૈઃ| મૂલૈશ્ચ તિલકલ્કામ્લપ્રાયઃ કામ્બલિકઃ સ્મૃતઃ” ઇતિ||૧૧૭-૧૩૩||-

Adhikarana 31 (134-140) · Śloka 140

પરં મુખસ્ય વૈરસ્યનાશનં રોચનં શૃણુ ||૧૩૪|| દ્વૌ કાલૌ દન્તપવનં ભક્ષયેન્મુખધાવનમ્| તદ્વત્ પ્રક્ષાલયેદાસ્યં ધારયેત્ કવલગ્રહાન્||૧૩૫|| પિબેદ્ધૂમં તતો મૃષ્ટમદ્યાદ્દીપનપાચનમ્| ભેષજં પાનમન્નં ચ હિતમિષ્ટોપકલ્પિતમ્||૧૩૬|| ત્વઙ્મુસ્તમેલા ધાન્યાનિ મુસ્તમામલકં ત્વચમ્| દાર્વીત્વચો યવાની ચ તેજોહ્વા પિપ્પલી તથા||૧૩૭|| યવાની તિન્તિડીકં ચ પઞ્ચૈતે મુખધાવનાઃ| શ્લોકપાદેષ્વભિહિતા રોચના મુખશોધનાઃ||૧૩૮|| ગુટિકાં ધારયેદાસ્યે ચૂર્ણૈર્વા શોધયેન્મુખમ્| એષામાલોડિતાનાં વા ધારયેત્ કવલગ્રહાન્||૧૩૯|| સુરામાધ્વીકસીધૂનાં તૈલસ્ય મધુસર્પિષોઃ| કવલાન્ ધારયેદિષ્ટાન્ ક્ષીરસ્યેક્ષુરસસ્ય ચ||૧૪૦||

દ્વૌ કાલાવિતિ સાયમ્પ્રાતઃ| દન્તપવનમિતિ કરઞ્જકરવીરાદિભિસ્તિક્તકટુકૈઃ| તદ્વદિતિ તિક્તકટુકૃતૈર્જલૈઃ| તેજોહ્વા ચવિકા| મુખશોધના ઇતિ મુખગતદોષશોધનાઃ||૧૩૪-૧૪૦||

Adhikarana 32 (141-144) · Śloka 144

યવાનીં તિન્તિડીકં ચ નાગરં સામ્લવેતસમ્| દાડિમં બદરં ચામ્લં કાર્ષિકં ચોપકલ્પયેત્||૧૪૧|| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીવરાઙ્ગં ચાર્ધકાર્ષિકમ્| પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ||૧૪૨|| શર્કરાયાશ્ચ ચત્વારિ પલાન્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્| જિહ્વાવિશોધનં હૃદ્યં તચ્ચૂર્ણં ભક્તરોચનમ્||૧૪૩|| હૃત્પ્લીહપાર્શ્વશૂલઘ્નં વિબન્ધાનાહનાશનમ્| કાસશ્વાસહરં ગ્રાહિ ગ્રહણ્યર્શોવિકારનુત્||૧૪૪|| ઇતિ યવાનીષાડવમ્|

યવાનીષાડવે વરાઙ્ગં ત્વક્| પિપ્પલીનામેકં શતમિતિ આકૃતિમાનાત્||૧૪૧-૧૪૪||

Adhikarana 33 (145-148) · Śloka 148

તાલીશપત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા| યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધ્યા ત્વગેલે ચાર્ધભાગિકે||૧૪૫|| પિપ્પલ્યષ્ટગુણા ચાત્ર પ્રદેયા સિતશર્કરા| કાસશ્વાસારુચિહરં તચ્ચૂર્ણં દીપનં પરમ્||૧૪૬|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષશોષપ્લીહજ્વરાપહમ્| વમ્યતીસારશૂલઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્||૧૪૭|| કલ્પયેદ્ગુટિકાં ચૈતચ્ચૂર્ણં પક્ત્વા સિતોપલામ્| ગુટિકા હ્યગ્નિસંયોગાચ્ચૂર્ણાલ્લઘુતરાઃ સ્મૃતાઃ||૧૪૮|| ઇતિ તાલીશાદ્યં ચૂર્ણં ગુટિકાશ્ચ|

તાલીશાદ્યે શુભા ઇતિ વિશેષણં પિપ્પલ્યાઃ| ઉક્તં હિ હારીતે- “તાલીશં મરિચં શુણ્ઠી પિપ્પલ્યો ભાગવર્ધિતાઃ| ત્વગેલેઽર્ધાંશકે દદ્યાચ્છર્કરાઽષ્ટપલં ભવેત્” ઇત્યાદિ| તથા જતૂકર્ણઃ- “તાલીશમરિચનાગરકૃષ્ણાઃ કર્ષાઃ, ત્વગેલે અર્ધાંશે, દ્વિકુડવા સિતા, ગુટિકા વિપાચ્યતામ્” ઇતિ| ત્વગેલયોરર્ધભાગત્વમ્| ગુટિકાપક્ષે જલેન સિતોપલાં પક્ત્વા ગુડિકાઃ કુર્વન્તિ વૃદ્ધાઃ||૧૪૫-૧૪૮||

Adhikarana 34 (149-172) · Śloka 172

શુષ્યતાં ક્ષીણમાંસાનાં કલ્પિતાનિ વિધાનવિત્| દદ્યાન્માંસાદમાંસાનિ બૃંહણાનિ વિશેષતઃ||૧૪૯|| શોષિણે બાર્હિણં દદ્યાદ્બર્હિશબ્દેન ચાપરાન્| ગૃધ્રાનુલૂકાંશ્ચાષાંશ્ચ વિધિવત્ સૂપકલ્પિતાન્||૧૫૦|| કાકાંસ્તિત્તિરિશબ્દેન વર્મિશબ્દેન ચોરગાન્| ભૃષ્ટાન્ મત્સ્યાન્ત્રશબ્દેન દદ્યાદ્ગણ્ડૂપદાનપિ||૧૫૧|| લોપાકાન્ સ્થૂલનકુલાન્ બિડાલાંશ્ચોપકલ્પિતાન્| શૃગાલશાવાંશ્ચ ભિષક્ શશશબ્દેન દાપયેત્||૧૫૨|| સિંહાનૃક્ષાંસ્તરક્ષૂંશ્ચ વ્યાઘ્રાનેવંવિધાંસ્તથા| માંસાદાન્ મૃગશબ્દેન દદ્યાન્માંસાભિવૃદ્ધયે||૧૫૩|| ગજખડ્ગિતુરઙ્ગાણાં વેશવારીકૃતં ભિષક્| દદ્યાન્મહિષશબ્દેન માંસં માંસાભિવૃદ્ધયે||૧૫૪|| માંસેનોપચિતાઙ્ગાનાં માંસં માંસકરં પરમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણલાઘવાચ્છસ્તં વિશેષાન્મૃગપક્ષિણામ્||૧૫૫|| માંસાનિ યાન્યનભ્યાસાદનિષ્ટાનિ પ્રયોજયેત્| તેષૂપધા, સુખં ભોક્તું તથા શક્યાનિ તાનિ હિ||૧૫૬|| જાનઞ્જુગુપ્સન્નૈવાદ્યાજ્જગ્ધં વા પુનરુલ્લિખેત્| તસ્માચ્છદ્મોપસિદ્ધાનિ માંસાન્યેતાનિ દાપયેત્||૧૫૭|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં હંસાનાં શૂકરોષ્ટ્રયોઃ| ખરગોમહિષાણાં ચ માંસં માંસકરં પરમ્||૧૫૮|| યોનિરષ્ટવિધા ચોક્તા માંસાનામન્નપાનિકે| તાં પરીક્ષ્ય ભિષગ્વિદ્વાન્ દદ્યાન્માંસાનિ શોષિણે||૧૫૯|| પ્રસહા ભૂશયાનૂપવારિજા વારિચારિણઃ| આહારાર્થં પ્રદાતવ્યા માત્રયા વાતશોષિણે||૧૬૦|| પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ચૈવ ધન્વજાશ્ચ મૃગદ્વિજાઃ| કફપિત્તપરીતાનાં પ્રયોજ્યાઃ શોષરોગિણામ્||૧૬૧|| વિધિવત્સૂપસિદ્ધાનિ મનોજ્ઞાનિ મૃદૂનિ ચ| રસવન્તિ સુગન્ધીનિ માંસાન્યેતાનિ ભક્ષયેત્||૧૬૨|| માંસમેવાશ્નતઃ શોષો માધ્વીકં પિબતોઽપિ ચ| નિયતાનલ્પચિત્તસ્ય ચિરં કાયે ન તિષ્ઠતિ||૧૬૩|| વારુણીમણ્ડનિત્યસ્ય બહિર્માર્જનસેવિનઃ| અવિધારિતવેગસ્ય યક્ષ્મા ન લભતેઽન્તરમ્||૧૬૪|| પ્રસન્નાં વારુણીં સીધુમરિષ્ટાનાસવાન્મધુ| યથાર્હમનુપાનાર્થં પિબેન્માંસાનિ ભક્ષયન્||૧૬૫|| મદ્યં તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યવૈશદ્યસૂક્ષ્મત્વાત્ સ્રોતસાં મુખમ્| પ્રમથ્ય વિવૃણોત્યાશુ તન્મોક્ષાત્ સપ્ત ધાતવઃ||૧૬૬|| પુષ્યન્તિ ધાતુપોષાચ્ચ શીઘ્રં શોષઃ પ્રશામ્યતિ| માંસાદમાંસસ્વરસે સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રયોજયેત્||૧૬૭|| સક્ષૌદ્રં, પયસા સિદ્ધં સર્પિર્દશગુણેન વા| સિદ્ધં મધુરકૈર્દ્રવ્યૈર્દશમૂલકષાયકૈઃ||૧૬૮|| ક્ષીરમાંસરસોપેતૈર્ઘૃતં શોષહરં પરમ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ||૧૬૯|| સયાવશૂકૈઃ સક્ષીરૈઃ સ્રોતસાં શોધનં ઘૃતમ્| રાસ્નાબલાગોક્ષુરકસ્થિરાવર્ષાભુસાધિતમ્||૧૭૦|| જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભં સક્ષીરં શોષનુદ્ઘૃતમ્| યવાગ્વા વા પિબેન્માત્રાં લિહ્યાદ્વા મધુના સહ||૧૭૧|| સિદ્ધાનાં સર્પિષામેષામદ્યાદન્નેન વા સહ| શુષ્યતામેષ નિર્દિષ્ટો વિધિરાભ્યવહારિકઃ||૧૭૨||

કલ્પિતાનીતિ સમ્યક્ સંસ્કારેણ સંસ્કૃતાનિ| વર્મિશબ્દેન સર્પાકારો દીર્ઘો મત્સ્યવિશેષો ગ્રાહ્યઃ| ગણ્ડૂપદઃ ભૂમિલતા| લોપાકઃ અલ્પશૃગાલો લાઙ્ગૂલપ્રધાનઃ| સમ્પ્રત્યસ્યાન્યમાંસપ્રયોગમાહ- માંસાનીત્યાદિ| અનભ્યાસાદિતિ અભક્ષ્યત્વેન| ઉપધેતિ અન્યશબ્દેન દાનમિતિ યાવત્| તથેતિ સઞ્જ્ઞાન્તરેણ દાને સુખં યથા ભવતિ તથા ભોક્તું શક્યતે| અભક્ષ્યત્વે તુ જ્ઞાતે દોષમાહ- જાનન્નિત્યાદિ| યોનિરષ્ટવિધેતિ “પ્રસહા” (સુ.સૂ.અ.૨૭) ઇત્યાદિના પ્રોક્તા| સક્ષૌદ્રમિતિ ચ્છેદઃ| પયસેત્યાદિ દ્વિતીયં ઘૃતમ્| મધુરકાણિ યાનિ તાનિ ચેહ કલ્કાર્થમ્| પિપ્પલીત્યાદિનાઽનિયતમાનં ઘૃતં ચતુર્ગુણેન ક્ષીરેણ સાધ્યતે, ષટ્પલોક્તદ્રવ્યઘૃતમાનવત્||૧૪૯-૧૭૨||

Adhikarana 35 (173-178) · Śloka 179

બહિઃસ્પર્શનમાશ્રિત્ય વક્ષ્યતેઽતઃ પરં વિધિઃ| સ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્||૧૭૩|| સ્રોતોવિબન્ધમોક્ષાર્થં બલપુષ્ટ્યર્થમેવ ચ| ઉત્તીર્ણં મિશ્રકૈઃસ્નેહૈઃ પુનરાક્તૈઃ સુખૈઃ કરૈઃ||૧૭૪|| મૃદ્નીયાત્ સુખમાસીનં સુખં ચોત્સાદયેન્નરમ્| જીવન્તીં શતવીર્યાં ચ વિકસાં સપુનર્નવામ્||૧૭૫|| અશ્વગન્ધામપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલામ્| વિદારીં સર્ષપં કુષ્ઠં તણ્ડુલાનતસીફલમ્||૧૭૬|| માષાંસ્તિલાંશ્ચ કિણ્વં ચ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| યવચૂર્ણત્રિગુણિતં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્||૧૭૭|| એતદુત્સાદનં કાર્યં પુષ્ટિવર્ણબલપ્રદમ્| ગૌરસર્ષપકલ્કેન કલ્કૈશ્ચાપિ સુગન્ધિભિઃ||૧૭૮|| સ્નાયાદૃતુસુખૈસ્તોયૈર્જીવનીયૌષધૈઃ શૃતૈઃ|૧૭૯|

ઉત્તીર્ણમિત્યાદૌ પુનરાક્તૈરિતિ મિશ્રકસ્નેહૈરાક્તૈઃ કરૈઃ પુનઃ પુનઃ મર્દયેત્; પુનરાક્તમિતિ પાઠે તુ પુનર્મિશ્રકૈઃ સ્નેહૈરાક્તમિત્યર્થઃ| ઉત્સાદયેદિતિ ઉદ્વર્તયેત્| વિકસા મઞ્જિષ્ઠા| તર્કારી જયા| સમાક્ષિકમિતિ ઈષન્માક્ષિકમ્||૧૭૩-૧૭૮||-

Adhikarana 36 (179-189) · Śloka 189

ગન્ધૈઃ સમાલ્યૈર્વાસોભિર્ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતઃ||૧૭૯|| સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃશ્ય સમ્પૂજ્ય દેવતાઃ સભિષગ્દ્વિજાઃ| ઇષ્ટવર્ણરસસ્પર્શગન્ધવત્ પાનભોજનમ્||૧૮૦|| ઇષ્ટમિષ્ટૈરુપહિતં સુખમદ્યાત્ સુખપ્રદમ્| સમાતીતાનિ ધાન્યાનિ કલ્પનીયાનિ શુષ્યતામ્||૧૮૧|| લઘૂન્યહીનવીર્યાણિ સ્વાદૂનિ ગન્ધવન્તિ ચ| યાનિ પ્રહર્ષકારીણિ તાનિ પથ્યતમાનિ હિ||૧૮૨|| યચ્ચોપદેક્ષ્યતે પથ્યં ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે| યક્ષ્મિણસ્તત્ પ્રયોક્તવ્યં બલમાંસાભિવૃદ્ધયે||૧૮૩|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનૈશ્ચૈવ વાસોભિરહતૈઃ પ્રિયૈઃ| યથર્તુવિહિતૈઃ સ્નાનૈરવગાહૈર્વિમાર્જનૈઃ||૧૮૪|| બસ્તિભિઃ ક્ષીરસર્પિર્ભિર્માંસૈર્માંસરસૌદનૈઃ| ઇષ્ટૈર્મદ્યૈર્મનોજ્ઞાનાં ગન્ધાનામુપસેવનૈઃ||૧૮૫|| સુહૃદાં રમણીયાનાં પ્રમદાનાં ચ દર્શનૈઃ| ગીતવાદિત્રશબ્દૈશ્ચ પ્રિયશ્રુતિભિરેવ ચ||૧૮૬|| હર્ષણાશ્વાસનૈર્નિત્યં ગુરૂણાં સમુપાસનૈઃ| બ્રહ્મચર્યેણ દાનેન તપસા દેવતાર્ચનૈઃ||૧૮૭|| સત્યેનાચારયોગેન મઙ્ગલ્યૈરપ્યહિંસયા| વૈદ્યવિપ્રાર્ચનાચ્ચૈવ રોગરાજો નિવર્તતે||૧૮૮|| યયા પ્રયુક્તયા ચેષ્ટ્યા રાજયક્ષ્મા પુરા જિતઃ| તાં વેદવિહિતામિષ્ટિમારોગ્યાર્થી પ્રયોજયેત્||૧૮૯||

અતઃ પરં મનસ આનુકૂલ્યં યક્ષ્મારમ્ભકદોષં હન્તીત્યતો સર્વાસુ ચેષ્ટાસુ સદૈવ મનોનુકૂલં સ્યાત્તથૈવ વર્તનીયં, યયા ચ યુક્ત્યા દૈવવ્યપાશ્રયચિકિત્સા કર્તવ્યા તદાહ- ગન્ધૈરિત્યાદિ||૧૭૯-૧૮૯||

Adhikarana 37 (190-191) · Śloka 191

તત્ર શ્લોકૌ- પ્રાગુત્પત્તિર્નિમિત્તાનિ પ્રાગ્રૂપં રૂપસઙ્ગ્રહઃ| સમાસાદ્ વ્યાસતશ્ચોક્તં ભેષજં રાજયક્ષ્મણઃ||૧૯૦|| નામહેતુરસાધ્યત્વં સાધ્યત્વં કૃચ્છ્રસાધ્યતા| ઇત્યુક્તઃ સઙ્ગ્રહઃ કૃત્સ્નો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે||૧૯૧||

પ્રાગુત્પત્તિરિત્યાદિસઙ્ગ્રહઃ| નામહેતુરિતિ “સ રાજ્ઞઃ પૂર્વમાસીદ્વૈ રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ” ઇતિ||૧૯૦-૧૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સિતસ્થાને રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||