14. rājayakṣmacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-12) · Śloka 12

દિવૌકસાં કથયતામૃષિભિર્વૈ શ્રુતા કથા| કામવ્યસનસંયુક્તા પૌરાણી શશિનં પ્રતિ||૩|| રોહિણ્યામતિસક્તસ્ય શરીરં નાનુરક્ષતઃ| આજગામાલ્પતામિન્દોર્દેહઃ સ્નેહપરિક્ષયાત્||૪|| દુહિતૄણામસમ્ભોગાચ્છેષાણાં ચ પ્રજાપતેઃ| ક્રોધો નિઃશ્વાસરૂપેણ મૂર્તિમાન્ નિઃસૃતો મુખાત્||૫|| પ્રજાપતેર્હિ દુહિતૄરષ્ટાવિંશતિમંશુમાન્| ભાર્યાર્થં પ્રતિજગ્રાહ ન ચ સર્વાસ્વવર્તત||૬|| ગુરુણા તમવધ્યાતં ભાર્યાસ્વસમવર્તિનમ્| રજઃપરીતમબલં યક્ષ્મા શશિનમાવિશત્||૭|| સોઽભિભૂતોઽતિમહતા ગુરુક્રોધેન નિષ્પ્રભઃ| દેવદેવર્ષિસહિતો જગામ શરણં ગુરુમ્||૮|| અથ ચન્દ્રમસઃ શુદ્ધાં મતિં બુદ્ધ્વા પ્રજાપતિઃ| પ્રસાદં કૃતવાન્ સોમસ્તતોઽશ્વિભ્યાં ચિકિત્સિતઃ||૯|| સ વિમુક્તગ્રહશ્ચન્દ્રો વિરરાજ વિશેષતઃ| ઓજસા વર્ધિતોઽશ્વિભ્યાં શુદ્ધં સત્ત્વમવાપ ચ||૧૦|| ક્રોધો યક્ષ્મા જ્વરો રોગ એકાર્થો દુઃખસઞ્જ્ઞકઃ| યસ્માત્ સ રાજ્ઞઃ પ્રાગાસીદ્રાજયક્ષ્મા તતો મતઃ||૧૧|| સ યક્ષ્મા હુઙ્કૃતોઽશ્વિભ્યાં માનુષં લોકમાગતઃ| લબ્ધ્વા ચતુર્વિધં હેતું સમાવિશતિ માનવાન્||૧૨||

Adhikarana 3 (13) · Śloka 13

અયથાબલમારમ્ભં વેગસન્ધારણં ક્ષયમ્| યક્ષ્મણઃ કારણં વિદ્યાચ્ચતુર્થં વિષમાશનમ્||૧૩||

Adhikarana 4 (14-19) · Śloka 19

યુદ્ધાધ્યયનભારાધ્વલઙ્ઘનપ્લવનાદિભિઃ| પતનૈરભિઘાતૈર્વા સાહસૈર્વા તથાઽપરૈઃ||૧૪|| અયથાબલમારમ્ભૈર્જન્તોરુરસિ વિક્ષતે| વાયુઃ પ્રકુપિતો દોષાવુદીર્યોભૌ પ્રધાવતિ||૧૫|| સ શિરઃસ્થઃ શિરઃશૂલં કરોતિ ગલમાશ્રિતઃ| કણ્ઠોદ્ધ્વંસં ચ કાસં ચ સ્વરભેદમરોચકમ્||૧૬|| પાર્શ્વશૂલં ચ પાર્શ્વસ્થો વર્ચોભેદં ગુદે સ્થિતઃ| જૃમ્ભાં જ્વરં ચ સન્ધિસ્થ ઉરઃસ્થશ્ચોરસો રુજમ્||૧૭|| ક્ષણનાદુરસઃ કાસાત્ કફં ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્| જર્જરેણોરસા કૃચ્છ્રમુરઃશૂલાતિપીડિતઃ||૧૮|| ઇતિ સાહસિકો યક્ષ્મા રૂપૈરેતૈઃ પ્રપદ્યતે| એકાદશભિરાત્મજ્ઞો ભજેત્તસ્માન્ન સાહસમ્||૧૯||

Adhikarana 5 (20-23) · Śloka 23

હ્રીમત્ત્વાદ્વા ઘૃણિત્વાદ્વા ભયાદ્વા વેગમાગતમ્| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગૃહ્ણાતિ યદા નરઃ||૨૦|| તદા વેગપ્રતીઘાતાત્ કફપિત્તે સમીરયન્| ઊર્ધ્વં તિર્યગધશ્ચૈવ વિકારાન્ કુરુતેઽનિલઃ||૨૧|| પ્રતિશ્યાયં ચ કાસં ચ સ્વરભેદમરોચકમ્| પાર્શ્વશૂલં શિરઃશૂલં જ્વરમંસાવમર્દનમ્||૨૨|| અઙ્ગમર્દં મુહુશ્છર્દિં વર્ચોભેદં ત્રિલક્ષણમ્| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ યક્ષ્મા યૈરુચ્યતે મહાન્||૨૩||

Adhikarana 6 (24-27) · Śloka 27

ઈર્ષ્યોત્કણ્ઠાભયત્રાસક્રોધશોકાતિકર્શનાત્| અતિવ્યવાયાનશનાચ્છુક્રમોજશ્ચ હીયતે||૨૪|| તતઃ સ્નેહક્ષયાદ્વાયુર્વૃદ્ધો દોષાવુદીરયન્| પ્રતિશ્યાયં જ્વરં કાસમઙ્ગમર્દં શિરોરુજમ્||૨૫|| શ્વાસં વિડ્ભેદમરુચિં પાર્શ્વશૂલં સ્વરક્ષયમ્| કરોતિ ચાંસસન્તાપમેકાદશગદાનિમાન્ ||૨૬|| લિઙ્ગાન્યાવેદયન્ત્યેતાન્યેકાદશ મહાગદમ્| સમ્પ્રાપ્તં રાજયક્ષ્માણં ક્ષયાત્ પ્રાણક્ષયપ્રદમ્||૨૭||

Adhikarana 7 (28-32) · Śloka 32

વિવિધાન્યન્નપાનાનિ વૈષમ્યેણ સમશ્નતઃ| જનયન્ત્યામયાન્ ઘોરાન્વિષમાન્મારુતાદયઃ||૨૮|| સ્રોતાંસિ રુધિરાદીનાં વૈષમ્યાદ્વિષમં ગતાઃ| રુદ્ધ્વા રોગાય કલ્પન્તે પુષ્યન્તિ ચ ન ધાતવઃ||૨૯|| પ્રતિશ્યાયં પ્રસેકં ચ કાસં છર્દિમરોચકમ્| જ્વરમંસાભિતાપં ચ છર્દનં રુધિરસ્ય ચ||૩૦|| પાર્શ્વશૂલં શિરઃશૂલં સ્વરભેદમથાપિ ચ| કફપિત્તાનિલકૃતં લિઙ્ગં વિદ્યાદ્યથાક્રમમ્||૩૧|| ઇતિ વ્યાધિસમૂહસ્ય રોગરાજસ્ય હેતુજમ્| રૂપમેકાદશવિધં હેતુશ્ચોક્તશ્ચતુર્વિધઃ||૩૨||

Adhikarana 8 (33-37) · Śloka 38

પૂર્વરૂપં પ્રતિશ્યાયો દૌર્બલ્યં દોષદર્શનમ્| અદોષેષ્વપિ ભાવેષુ કાયે બીભત્સદર્શનમ્||૩૩|| ઘૃણિત્વમશ્નતશ્ચાપિ બલમાંસપરિક્ષયઃ| સ્ત્રીમદ્યમાંસપ્રિયતા પ્રિયતા ચાવગુણ્ઠને||૩૪|| મક્ષિકાઘુણકેશાનાં તૃણાનાં પતનાનિ ચ| પ્રાયોઽન્નપાને કેશાનાં નખાનાં ચાભિવર્ધનમ્||૩૫|| પતત્રિભિઃ પતઙ્ગૈશ્ચ શ્વાપદૈશ્ચાભિધર્ષણમ્| સ્વપ્ને કેશાસ્થિરાશીનાં ભસ્મનશ્ચાધિરોહણમ્||૩૬|| જલાશયાનાં શૈલાનાં વનાનાં જ્યોતિષામપિ| શુષ્યતાં ક્ષીયમાણાનાં પતતાં યચ્ચ દર્શનમ્||૩૭|| પ્રાગ્રૂપં બહુરૂપસ્ય તજ્જ્ઞેયં રાજયક્ષ્મણઃ|૩૮|

Adhikarana 9 (38-47) · Śloka 47

રૂપં ત્વસ્ય યથોદ્દેશં નિર્દેક્ષ્યામિ સભેષજમ્||૩૮|| યથાસ્વેનોષ્મણા પાકં શારીરા યાન્તિ ધાતવઃ| સ્રોતસા ચ યથાસ્વેન ધાતુઃ પુષ્યતિ ધાતુતઃ||૩૯|| સ્રોતસાં સન્નિરોધાચ્ચ રક્તાદીનાં ચ સઙ્ક્ષયાત્| ધાતૂષ્મણાં ચાપચયાદ્રાજયક્ષ્મા પ્રવર્તતે||૪૦|| તસ્મિન્ કાલે પચત્યગ્નિર્યદન્નં કોષ્ઠસંશ્રિતમ્| મલીભવતિ તત્ પ્રાયઃ કલ્પતે કિઞ્ચિદોજસે||૪૧|| તસ્માત્ પુરીષં સંરક્ષ્યં વિશેષાદ્રાજયક્ષ્મિણઃ| સર્વધાતુક્ષયાર્તસ્ય બલં તસ્ય હિ વિડ્બલમ્||૪૨|| રસઃ સ્રોતઃસુ રુદ્ધેષુ સ્વસ્થાનસ્થો વિદહ્યતે | સ ઊર્ધ્વં કાસવેગેન બહુરૂપઃ પ્રવર્તતે||૪૩|| જાયન્તે વ્યાધયશ્ચાતઃ ષડેકાદશ વા પુનઃ| યેષાં સઙ્ઘાતયોગેન રાજયક્ષ્મેતિ કથ્યતે||૪૪|| કાસોંઽસતાપો વૈસ્વર્યં જ્વરઃ પાર્શ્વશિરોરુજા| છર્દનં રક્તકફયોઃ શ્વાસવર્ચોગદોઽરુચિઃ||૪૫|| રૂપાણ્યેકાદશૈતાનિ યક્ષ્મણઃ ષડિમાનિ વા| કાસો જ્વરઃ પાર્શ્વશૂલં સ્વરવર્ચોગદોઽરુચિઃ||૪૬|| સર્વૈરર્ધૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ લિઙ્ગૈર્માંસબલક્ષયે| યુક્તો વર્જ્યશ્ચિકિત્સ્યસ્તુ સર્વરૂપોઽપ્યતોઽન્યથા||૪૭||

Adhikarana 10 (48-50) · Śloka 50

ઘ્રાણમૂલે સ્થિતઃ શ્લેષ્મા રુધિરં પિત્તમેવ વા| મારુતાધ્માતશિરસો મારુતં શ્યાયતે પ્રતિ||૪૮|| પ્રતિશ્યાયસ્તતો ઘોરો જાયતે દેહકર્શનઃ| તસ્ય રૂપં શિરઃશૂલં ગૌરવં ઘ્રાણવિપ્લવઃ||૪૯|| જ્વરઃ કાસઃ કફોત્ક્લેશઃ સ્વરભેદોઽરુચિઃ ક્લમઃ| ઇન્દ્રિયાણામસામર્થ્યં યક્ષ્મા ચાતઃ પ્રજાયતે||૫૦||

Adhikarana 11 (51) · Śloka 51

પિચ્છિલં બહલં વિસ્રં હરિતં શ્વેતપીતકમ્| કાસમાનો રસં યક્ષ્મી નિષ્ઠીવતિ કફાનુગમ્||૫૧||

Adhikarana 12 (52) · Śloka 52

અંસપાર્શ્વાભિતાપશ્ચ સન્તાપઃ કરપાદયોઃ| જ્વરઃ સર્વાઙ્ગગશ્ચેતિ લક્ષણં રાજયક્ષ્મણઃ||૫૨||

Adhikarana 13 (53-56) · Śloka 56

વાતાત્પિત્તાત્કફાદ્રક્તાત્ કાસવેગાત્ સપીનસાત્| સ્વરભેદો ભવેદ્વાતાદ્રૂક્ષઃ ક્ષામશ્ચલઃ સ્વરઃ||૫૩|| તાલુકણ્ઠપરિપ્લોષઃ પિત્તાદ્વક્તુમસૂયતે| કફાદ્ભેદો વિબદ્ધશ્ચ સ્વરઃ ખુરખુરાયતે ||૫૪|| સન્નો રક્તવિબદ્ધત્વાત્ સ્વરઃ કૃચ્છ્રાત્ પ્રવર્તતે| કાસાતિવેગાત્ કષણઃ પીનસાત્કફવાતિકઃ||૫૫|| પાર્શ્વશૂલં ત્વનિયતં સઙ્કોચાયામલક્ષણમ્| શિરઃશૂલં સસન્તાપં યક્ષ્મિણઃ સ્યાત્સગૌરવમ્||૫૬||

Adhikarana 14 (57) · Śloka 57

અભિસન્ને શરીરે તુ યક્ષ્મિણો વિષમાશનાત્| કણ્ઠાત્પ્રવર્તતે રક્તં શ્લેષ્મા ચોત્ક્લિષ્ટસઞ્ચિતઃ||૫૭||

Adhikarana 15 (58-59) · Śloka 59

રક્તં વિબદ્ધમાર્ગત્વાન્માંસાદીન્નાનુપદ્યતે | આમાશયસ્થમુત્ક્લિષ્ટં બહુત્વાત્ કણ્ઠમેતિ ચ||૫૮|| વાતશ્લેષ્મવિબદ્ધત્વાદુરસઃ શ્વાસમૃચ્છતિ| દોષૈરુપહતે ચાગ્નૌ સપિચ્છમતિસાર્યતે||૫૯||

Adhikarana 16 (60-61) · Śloka 61

પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈર્વા જિહ્વાહૃદયસંશ્રિતૈઃ| જાયતેઽરુચિરાહારે દ્વિષ્ટૈરર્થૈશ્ચ માનસૈઃ||૬૦|| કષાયતિક્તમધુરૈર્વિદ્યાન્મુખરસૈઃ ક્રમાત્| વાતાદ્યૈરરુચિં જાતાં માનસીં દોષદર્શનાત્||૬૧||

Adhikarana 17 (62) · Śloka 62

અરોચકાત્ કાસવેગાદ્દોષોત્ક્લેશાદ્ભયાદપિ| છર્દિર્યા સા વિકારાણામન્યેષામપ્યુપદ્રવઃ||૬૨||

Adhikarana 18 (63-64) · Śloka 64

સર્વસ્ત્રિદોષજો યક્ષ્મા દોષાણાં તુ બલાબલમ્| પરીક્ષ્યાવસ્થિકં વૈદ્યઃ શોષિણં સમુપાચરેત્||૬૩|| પ્રતિશ્યાયે શિરઃશૂલે કાસે શ્વાસે સ્વરક્ષયે| પાર્શ્વશૂલે ચ વિવિધાઃ ક્રિયાઃ સાધારણીઃ શૃણુ||૬૪||

Adhikarana 19 (65-70) · Śloka 70

પીનસે સ્વેદમભ્યઙ્ગં ધૂમમાલેપનાનિ ચ| પરિષેકાવગાહાંશ્ચ યાવકં વાટ્યમેવ ચ||૬૫|| લવણામ્લકટૂષ્ણાંશ્ચ રસાન્ સ્નેહોપબૃંહિતાન્| લાવતિત્તિરિદક્ષાણાં વર્તકાનાં ચ કલ્પયેત્||૬૬|| સપિપ્પલીકં સયવં સકુલત્થં સનાગરમ્| દાડિમામલકોપેતં સ્નિગ્ધમાજં રસં પિબેત્||૬૭|| તેન ષડ્વિનિવર્તન્તે વિકારાઃ પીનસાદયઃ| મૂલકાનાં કુલત્થાનાં યૂષૈર્વા સૂપકલ્પિતૈઃ ||૬૮|| યવગોધૂમશાલ્યન્નૈર્યથાસાત્મ્યમુપાચરેત્| પિબેત્પ્રસાદં વારુણ્યા જલં વા પાઞ્ચમૂલિકમ્||૬૯|| ધાન્યનાગરસિદ્ધં વા તામલક્યાઽથવા શૃતમ્| પર્ણિનીભિશ્ચતસૃભિસ્તેન ચાન્નાનિ કલ્પયેત્||૭૦||

Adhikarana 20 (71-76) · Śloka 76

કૃશરોત્કારિકામાષકુલત્થયવપાયસૈઃ| સઙ્કરસ્વેદવિધિના કણ્ઠં પાર્શ્વમુરઃ શિરઃ||૭૧|| સ્વેદયેત્ પત્રભઙ્ગેણ શિરશ્ચ પરિષેચયેત્| બલાગુડૂચીમધુકશૃતૈર્વા વારિભિઃ સુખૈઃ||૭૨|| બસ્તમત્સ્યશિરોભિર્વા નાડીસ્વેદં પ્રયોજયેત્| કણ્ઠે શિરસિ પાર્શ્વે ચ પયોભિર્વા સવાતિકૈઃ||૭૩|| ઔદકાનૂપમાંસાનિ સલિલં પાઞ્ચમૂલિકમ્| સસ્નેહમારનાલં વા નાડીસ્વેદે પ્રયોજયેત્||૭૪|| જીવન્ત્યાઃ શતપુષ્પાયા બલાયા મધુકસ્ય ચ| વચાયા વેશવારસ્ય વિદાર્યા મૂલકસ્ય ચ||૭૫|| ઔદકાનૂપમાંસાનામુપનાહાઃ સુસંસ્કૃતાઃ| શસ્યન્તે સચતુઃસ્નેહાઃ શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્||૭૬||

Adhikarana 21 (77-81) · Śloka 81

શતપુષ્પા સમધુકં કુષ્ઠં તગરચન્દને| આલેપનં સ્યાત્ સઘૃતં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલનુત્||૭૭|| બલા રાસ્ના તિલાઃ સર્પિર્મધુકં નીલમુત્પલમ્| પલઙ્કષા દેવદારુ ચન્દનં કેશરં ઘૃતમ્||૭૮|| વીરા બલા વિદારી ચ કૃષ્ણગન્ધા પુનર્નવા| શતાવરી પયસ્યા ચ કત્તૃણં મધુકં ઘૃતમ્||૭૯|| ચત્વાર એતે શ્લોકાર્ધૈઃ પ્રદેહાઃ પરિકીર્તિતાઃ| શસ્તાઃ સંસૃષ્ટદોષાણાં શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલિનામ્||૮૦|| નાવનં ધૂમપાનાનિ સ્નેહાશ્ચૌત્તરભક્તિકાઃ| તૈલાન્યભ્યઙ્ગયોગીનિ બસ્તિકર્મ તથા પરમ્||૮૧||

Adhikarana 22 (82-86) · Śloka 86

શૃઙ્ગાલાબુજલૌકોભિઃ પ્રદુષ્ટં વ્યધનેન વા| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલેષુ રુધિરં તસ્ય નિર્હરેત્||૮૨|| પ્રદેહઃ સઘૃતશ્ચેષ્ટઃ પદ્મકોશીરચન્દનૈઃ| દૂર્વામધુકમઞ્જિષ્ઠાકેશરૈર્વા ઘૃતાપ્લુતૈઃ||૮૩|| પ્રપૌણ્ડરીકનિર્ગુણ્ડીપદ્મકેશરમુત્પલમ્ | કશેરુકાઃ પયસ્યા ચ સસર્પિષ્કં પ્રલેપનમ્||૮૪|| ચન્દનાદ્યેન તૈલેન શતધૌતેન સર્પિષા| અભ્યઙ્ગઃ, પયસા સેકઃ શસ્તશ્ચ મધુકામ્બુના||૮૫|| માહેન્દ્રેણ સુશીતેન ચન્દનાદિશૃતેન વા| પરિષેકઃ પ્રયોક્તવ્ય ઇતિ સંશમની ક્રિયા||૮૬||

Adhikarana 23 (87-88) · Śloka 88

દોષાધિકાનાં વમનં શસ્યતે સવિરેચનમ્| સ્નેહસ્વેદોપપન્નાનાં સસ્નેહં યન્ન કર્શનમ્||૮૭|| શોષી મુઞ્ચતિ ગાત્રાણિ પુરીષસ્રંસનાદપિ| અબલાપેક્ષિણીં માત્રાં કિં પુનર્યો વિરિચ્યતે||૮૮||

Adhikarana 24 (89-102) · Śloka 102

યોગાન્ સંશુદ્ધકોષ્ઠાનાં કાસે શ્વાસે સ્વરક્ષયે| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલેષુ સિદ્ધાનેતાન્પ્રયોજયેત્||૮૯|| બલાવિદારિગન્ધાદ્યૈર્વિદાર્યા મધુકેન વા| સિદ્ધં સલવણં સર્પિર્નસ્યં સ્યાત્સ્વર્યમુત્તમમ્||૯૦|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં પિપ્પલી બૃહતી બલા| ક્ષીરં સર્પિશ્ચ તત્સિદ્ધં સ્વર્યં સ્યાન્નાવનં પરમ્||૯૧|| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસનિબર્હણમ્| પ્રયુજ્યમાનં બહુશો ઘૃતં ચૌત્તરભક્તિકમ્||૯૨|| દશમૂલેન પયસા સિદ્ધં માંસરસેન ચ| બલાગર્ભં ઘૃતં સદ્યો રોગાનેતાન્ પ્રબાધતે||૯૩|| ભક્તસ્યોપરિ મધ્યે વા યથાગ્ન્યભ્યવચારિતમ્| રાસ્નાઘૃતં વા સક્ષીરં સક્ષીરં વા બલાઘૃતમ્||૯૪|| લેહાન્ કાસાપહાન્ સ્વર્યાઞ્ શ્વાસહિક્કાનિબર્હણાન્| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નાન્ સ્નેહાંશ્ચાતઃ પરં શૃણુ||૯૫|| ઘૃતં ખર્જૂરમૃદ્વીકાશર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્ | સપિપ્પલીકં વૈસ્વર્યકાસશ્વાસજ્વરાપહમ્||૯૬|| દશમૂલશૃતાત્ ક્ષીરાત્ સર્પિર્યદુદિયાન્નવમ્| સપિપ્પલીકં સક્ષૌદ્રં તત્ પરં સ્વરબોધનમ્||૯૭|| શિરઃપાર્શ્વાંસશૂલઘ્નં કાસશ્વાસજ્વરાપહમ્| પઞ્ચભિઃ પઞ્ચમૂલૈર્વા શૃતાદ્યદુદિયાદ્ઘૃતમ્||૯૮|| પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં રસે ક્ષીરચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સર્પિર્જયત્યેતદ્યક્ષ્મણઃ સપ્તકં બલમ્||૯૯|| ખર્જૂરં પિપ્પલી દ્રાક્ષા પથ્યા શૃઙ્ગી દુરાલભા| ત્રિફલા પિપ્પલી મુસ્તં શૃઙ્ગાટગુડશર્કરાઃ||૧૦૦|| વીરા શટી પુષ્કરાખ્યં સુરસઃ શર્કરા ગુડઃ| નાગરં ચિત્રકો લાજાઃ પિપ્પલ્યામલકં ગુડઃ||૧૦૧|| શ્લોકાર્ધૈર્વિહિતાનેતાંલ્લિહ્યાન્ના મધુસર્પિષા| કાસશ્વાસાપહાન્સ્વર્યાન્પાર્શ્વશૂલાપહાંસ્તથા||૧૦૨||

Adhikarana 25 (103-104) · Śloka 104

સિતોપલાં તુગાક્ષીરીં પિપ્પલીં બહુલાં ત્વચમ્| અન્ત્યાદૂર્ધ્વં દ્વિગુણિતં લેહયેન્મધુસર્પિષા||૧૦૩|| ચૂર્ણિતં પ્રાશયેદ્વા તચ્છ્વાસકાસકફાતુરમ્ | સુપ્તજિહ્વારોચકિનમલ્પાગ્નિં પાર્શ્વશૂલિનમ્||૧૦૪||

Adhikarana 26 (105) · Śloka 105

હસ્તપાદાઙ્ગદાહેષુ જ્વરે રક્તે તથોર્ધ્વગે| વાસાઘૃતં શતાવર્યા સિદ્ધં વા પરમં હિતમ્||૧૦૫||

Adhikarana 27 (106-110) · Śloka 110

દુરાલભાં શ્વદંષ્ટ્રાં ચ ચતસ્રઃ પર્ણિનીર્બલામ્| ભાગાન્પલોન્મિતાન્ કૃત્વા પલં પર્પટકસ્ય ચ||૧૦૬|| પચેદ્દશગુણે તોયે દશભાગાવશેષિતે| રસે સુપૂતે દ્રવ્યાણામેષાં કલ્કાન્ સમાવપેત્||૧૦૭|| શટ્યાઃ પુષ્કરમૂલસ્ય પિપ્પલીત્રાયમાણયોઃ| તામલક્યાઃ કિરાતાનાં તિક્તસ્ય કુટજસ્ય ચ||૧૦૮|| ફલાનાં સારિવાયાશ્ચ સુપિષ્ટાન્ કર્ષસમ્મિતાન્| તતસ્તેન ઘૃતપ્રસ્થં ક્ષીરદ્વિગુણિતં પચેત્||૧૦૯|| જ્વરં દાહં ભ્રમં કાસમંસપાર્શ્વશિરોરુજમ્| તૃષ્ણાં છર્દિમતીસારમેતત્ સર્પિર્વ્યપોહતિ||૧૧૦||

Adhikarana 28 (111-113) · Śloka 113

જીવન્તીં મધુકં દ્રાક્ષાં ફલાનિ કુટજસ્ય ચ| શટીં પુષ્કરમૂલં ચ વ્યાઘ્રીં ગોક્ષુરકં બલામ્||૧૧૧|| નીલોત્પલં તામલકીં ત્રાયમાણાં દુરાલભામ્| પિપ્પલીં ચ સમં પિષ્ટ્વા ઘૃતં વૈદ્યો વિપાચયેત્||૧૧૨|| એતદ્વ્યાધિસમૂહસ્ય રોગેશસ્ય સમુત્થિતમ્| રૂપમેકાદશવિધં સર્પિરગ્ર્યં વ્યપોહતિ||૧૧૩||

Adhikarana 29 (114-116) · Śloka 116

બલાં સ્થિરાં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં સનિદિગ્ધિકામ્| સાધયિત્વા રસે તસ્મિન્પયો ગવ્યં સનાગરમ્||૧૧૪|| દ્રાક્ષાખર્જૂરસર્પિર્ભિઃ પિપ્પલ્યા ચ શૃતં સહ| સક્ષૌદ્રં જ્વરકાસઘ્નં સ્વર્યં ચૈતત્ પ્રયોજયેત્||૧૧૫|| આજસ્ય પયસશ્ચૈવં પ્રયોગો જાઙ્ગલા રસાઃ| યૂષાર્થે ચણકા મુદ્ગા મકુષ્ઠાશ્ચોપકલ્પિતાઃ||૧૧૬||

Adhikarana 30 (117-133) · Śloka 134

જ્વરાણાં શમનીયો યઃ પૂર્વમુક્તઃ ક્રિયાવિધિઃ| યક્ષ્મિણાં જ્વરદાહેષુ સસર્પિષ્કઃ પ્રશસ્યતે||૧૧૭|| કફપ્રસેકે બલવાઞ્ શ્લૈષ્મિકશ્છર્દયેન્નરઃ| પયસા ફલયુક્તેન માધુકેન રસેન વા||૧૧૮|| સર્પિષ્મત્યા યવાગ્વા વા વમનીયોપસિદ્ધયા| વાન્તોઽન્નકાલે લઘ્વન્નમાદદીત સદીપનમ્||૧૧૯|| યવગોધૂમમાધ્વીકસિધ્વરિષ્ટસુરાસવાન્| જાઙ્ગલાનિ ચ શૂલ્યાનિ સેવમાનઃ કફં જયેત્||૧૨૦|| શ્લેષ્મણોઽતિપ્રસેકેન વાયુઃ શ્લેષ્માણમસ્યતિ| કફપ્રસેકં તં વિદ્વાન્ સ્નિગ્ધોષ્ણેનૈવ નિર્જયેત્||૧૨૧|| ક્રિયા કફપ્રસેકે યા વમ્યાં સૈવ પ્રશસ્યતે| હૃદ્યાનિ ચાન્નપાનાનિ વાતઘ્નાનિ લઘૂનિ ચ||૧૨૨|| પ્રાયેણોપહતાગ્નિત્વાત્ સપિચ્છમતિસાર્યતે| પ્રાપ્નોતિ ચાસ્યવૈરસ્યં ન ચાન્નમભિનન્દતિ||૧૨૩|| તસ્યાગ્નિદીપનાન્ યોગાનતીસારનિબર્હણાન્| વક્ત્રશુદ્ધિકરાન્ કુર્યાદરુચિપ્રતિબાધકાન્||૧૨૪|| સનાગરાનિન્દ્રયવાન્ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના| સિદ્ધાં યવાગૂં જીર્ણે ચ ચાઙ્ગેરીતક્રદાડિમૈઃ||૧૨૫|| પાઠા બિલ્વં યમાની ચ પાતવ્યં તક્રસંયુતમ્| દુરાલભા શૃઙ્ગવેરં પાઠા ચ સુરયા સહ||૧૨૬|| જમ્બ્વામ્રમધ્યં બિલ્વં ચ સકપિત્થં સનાગરમ્| પેયામણ્ડેન પાતવ્યમતીસારનિવૃત્તયે||૧૨૭|| એતાનેવ ચ યોગાંસ્ત્રીન્ પાઠાદીન્ કારયેત્ ખડાન્| સસૂપ્યધાન્યાન્સસ્નેહાન્ સામ્લાન્સઙ્ગ્રહણાન્ પરમ્||૧૨૮|| વેતસાર્જુનજમ્બૂનાં મૃણાલીકૃષ્ણગન્ધયોઃ| શ્રીપર્ણ્યા મદયન્ત્યાશ્ચ યૂથિકાયાશ્ચ પલ્લવાન્||૧૨૯|| માતુલુઙ્ગસ્ય ધાતક્યા દાડિમસ્ય ચ કારયેત્| સ્નેહામ્લલવણોપેતાન્ ખડાન્ સાઙ્ગ્રાહિકાન્ પરમ્||૧૩૦|| ચાઙ્ગેર્યાશ્ચુક્રિકાયાશ્ચ દુગ્ધિકાયાશ્ચ કારયેત્| ખડાન્દધિસરોપેતાન્ સસર્પિષ્કાન્સદાડિમાન્||૧૩૧|| માંસાનાં લઘુપાકાનાં રસાઃ સાઙ્ગ્રાહિકૈર્યુતાઃ| વ્યઞ્જનાર્થં પ્રશસ્યન્તે ભોજ્યાર્થં રક્તશાલયઃ||૧૩૨|| સ્થિરાદિપઞ્ચમૂલેન પાને શસ્તં શૃતં જલમ્| તક્રં સુરા સચુક્રીકા દાડિમસ્યાથવા રસઃ||૧૩૩|| ઇત્યુક્તં ભિન્નશકૃતાં દીપનં ગ્રાહિ ભેષજમ્|૧૩૪|

Adhikarana 31 (134-140) · Śloka 140

પરં મુખસ્ય વૈરસ્યનાશનં રોચનં શૃણુ ||૧૩૪|| દ્વૌ કાલૌ દન્તપવનં ભક્ષયેન્મુખધાવનમ્| તદ્વત્ પ્રક્ષાલયેદાસ્યં ધારયેત્ કવલગ્રહાન્||૧૩૫|| પિબેદ્ધૂમં તતો મૃષ્ટમદ્યાદ્દીપનપાચનમ્| ભેષજં પાનમન્નં ચ હિતમિષ્ટોપકલ્પિતમ્||૧૩૬|| ત્વઙ્મુસ્તમેલા ધાન્યાનિ મુસ્તમામલકં ત્વચમ્| દાર્વીત્વચો યવાની ચ તેજોહ્વા પિપ્પલી તથા||૧૩૭|| યવાની તિન્તિડીકં ચ પઞ્ચૈતે મુખધાવનાઃ| શ્લોકપાદેષ્વભિહિતા રોચના મુખશોધનાઃ||૧૩૮|| ગુટિકાં ધારયેદાસ્યે ચૂર્ણૈર્વા શોધયેન્મુખમ્| એષામાલોડિતાનાં વા ધારયેત્ કવલગ્રહાન્||૧૩૯|| સુરામાધ્વીકસીધૂનાં તૈલસ્ય મધુસર્પિષોઃ| કવલાન્ ધારયેદિષ્ટાન્ ક્ષીરસ્યેક્ષુરસસ્ય ચ||૧૪૦||

Adhikarana 32 (141-144) · Śloka 144

યવાનીં તિન્તિડીકં ચ નાગરં સામ્લવેતસમ્| દાડિમં બદરં ચામ્લં કાર્ષિકં ચોપકલ્પયેત્||૧૪૧|| ધાન્યસૌવર્ચલાજાજીવરાઙ્ગં ચાર્ધકાર્ષિકમ્| પિપ્પલીનાં શતં ચૈકં દ્વે શતે મરિચસ્ય ચ||૧૪૨|| શર્કરાયાશ્ચ ચત્વારિ પલાન્યેકત્ર ચૂર્ણયેત્| જિહ્વાવિશોધનં હૃદ્યં તચ્ચૂર્ણં ભક્તરોચનમ્||૧૪૩|| હૃત્પ્લીહપાર્શ્વશૂલઘ્નં વિબન્ધાનાહનાશનમ્| કાસશ્વાસહરં ગ્રાહિ ગ્રહણ્યર્શોવિકારનુત્||૧૪૪|| ઇતિ યવાનીષાડવમ્|

Adhikarana 33 (145-148) · Śloka 148

તાલીશપત્રં મરિચં નાગરં પિપ્પલી શુભા| યથોત્તરં ભાગવૃદ્ધ્યા ત્વગેલે ચાર્ધભાગિકે||૧૪૫|| પિપ્પલ્યષ્ટગુણા ચાત્ર પ્રદેયા સિતશર્કરા| કાસશ્વાસારુચિહરં તચ્ચૂર્ણં દીપનં પરમ્||૧૪૬|| હૃત્પાણ્ડુગ્રહણીદોષશોષપ્લીહજ્વરાપહમ્| વમ્યતીસારશૂલઘ્નં મૂઢવાતાનુલોમનમ્||૧૪૭|| કલ્પયેદ્ગુટિકાં ચૈતચ્ચૂર્ણં પક્ત્વા સિતોપલામ્| ગુટિકા હ્યગ્નિસંયોગાચ્ચૂર્ણાલ્લઘુતરાઃ સ્મૃતાઃ||૧૪૮|| ઇતિ તાલીશાદ્યં ચૂર્ણં ગુટિકાશ્ચ|

Adhikarana 34 (149-172) · Śloka 172

શુષ્યતાં ક્ષીણમાંસાનાં કલ્પિતાનિ વિધાનવિત્| દદ્યાન્માંસાદમાંસાનિ બૃંહણાનિ વિશેષતઃ||૧૪૯|| શોષિણે બાર્હિણં દદ્યાદ્બર્હિશબ્દેન ચાપરાન્| ગૃધ્રાનુલૂકાંશ્ચાષાંશ્ચ વિધિવત્ સૂપકલ્પિતાન્||૧૫૦|| કાકાંસ્તિત્તિરિશબ્દેન વર્મિશબ્દેન ચોરગાન્| ભૃષ્ટાન્ મત્સ્યાન્ત્રશબ્દેન દદ્યાદ્ગણ્ડૂપદાનપિ||૧૫૧|| લોપાકાન્ સ્થૂલનકુલાન્ બિડાલાંશ્ચોપકલ્પિતાન્| શૃગાલશાવાંશ્ચ ભિષક્ શશશબ્દેન દાપયેત્||૧૫૨|| સિંહાનૃક્ષાંસ્તરક્ષૂંશ્ચ વ્યાઘ્રાનેવંવિધાંસ્તથા| માંસાદાન્ મૃગશબ્દેન દદ્યાન્માંસાભિવૃદ્ધયે||૧૫૩|| ગજખડ્ગિતુરઙ્ગાણાં વેશવારીકૃતં ભિષક્| દદ્યાન્મહિષશબ્દેન માંસં માંસાભિવૃદ્ધયે||૧૫૪|| માંસેનોપચિતાઙ્ગાનાં માંસં માંસકરં પરમ્| તીક્ષ્ણોષ્ણલાઘવાચ્છસ્તં વિશેષાન્મૃગપક્ષિણામ્||૧૫૫|| માંસાનિ યાન્યનભ્યાસાદનિષ્ટાનિ પ્રયોજયેત્| તેષૂપધા, સુખં ભોક્તું તથા શક્યાનિ તાનિ હિ||૧૫૬|| જાનઞ્જુગુપ્સન્નૈવાદ્યાજ્જગ્ધં વા પુનરુલ્લિખેત્| તસ્માચ્છદ્મોપસિદ્ધાનિ માંસાન્યેતાનિ દાપયેત્||૧૫૭|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં હંસાનાં શૂકરોષ્ટ્રયોઃ| ખરગોમહિષાણાં ચ માંસં માંસકરં પરમ્||૧૫૮|| યોનિરષ્ટવિધા ચોક્તા માંસાનામન્નપાનિકે| તાં પરીક્ષ્ય ભિષગ્વિદ્વાન્ દદ્યાન્માંસાનિ શોષિણે||૧૫૯|| પ્રસહા ભૂશયાનૂપવારિજા વારિચારિણઃ| આહારાર્થં પ્રદાતવ્યા માત્રયા વાતશોષિણે||૧૬૦|| પ્રતુદા વિષ્કિરાશ્ચૈવ ધન્વજાશ્ચ મૃગદ્વિજાઃ| કફપિત્તપરીતાનાં પ્રયોજ્યાઃ શોષરોગિણામ્||૧૬૧|| વિધિવત્સૂપસિદ્ધાનિ મનોજ્ઞાનિ મૃદૂનિ ચ| રસવન્તિ સુગન્ધીનિ માંસાન્યેતાનિ ભક્ષયેત્||૧૬૨|| માંસમેવાશ્નતઃ શોષો માધ્વીકં પિબતોઽપિ ચ| નિયતાનલ્પચિત્તસ્ય ચિરં કાયે ન તિષ્ઠતિ||૧૬૩|| વારુણીમણ્ડનિત્યસ્ય બહિર્માર્જનસેવિનઃ| અવિધારિતવેગસ્ય યક્ષ્મા ન લભતેઽન્તરમ્||૧૬૪|| પ્રસન્નાં વારુણીં સીધુમરિષ્ટાનાસવાન્મધુ| યથાર્હમનુપાનાર્થં પિબેન્માંસાનિ ભક્ષયન્||૧૬૫|| મદ્યં તૈક્ષ્ણ્યૌષ્ણ્યવૈશદ્યસૂક્ષ્મત્વાત્ સ્રોતસાં મુખમ્| પ્રમથ્ય વિવૃણોત્યાશુ તન્મોક્ષાત્ સપ્ત ધાતવઃ||૧૬૬|| પુષ્યન્તિ ધાતુપોષાચ્ચ શીઘ્રં શોષઃ પ્રશામ્યતિ| માંસાદમાંસસ્વરસે સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રયોજયેત્||૧૬૭|| સક્ષૌદ્રં, પયસા સિદ્ધં સર્પિર્દશગુણેન વા| સિદ્ધં મધુરકૈર્દ્રવ્યૈર્દશમૂલકષાયકૈઃ||૧૬૮|| ક્ષીરમાંસરસોપેતૈર્ઘૃતં શોષહરં પરમ્| પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકનાગરૈઃ||૧૬૯|| સયાવશૂકૈઃ સક્ષીરૈઃ સ્રોતસાં શોધનં ઘૃતમ્| રાસ્નાબલાગોક્ષુરકસ્થિરાવર્ષાભુસાધિતમ્||૧૭૦|| જીવન્તીપિપ્પલીગર્ભં સક્ષીરં શોષનુદ્ઘૃતમ્| યવાગ્વા વા પિબેન્માત્રાં લિહ્યાદ્વા મધુના સહ||૧૭૧|| સિદ્ધાનાં સર્પિષામેષામદ્યાદન્નેન વા સહ| શુષ્યતામેષ નિર્દિષ્ટો વિધિરાભ્યવહારિકઃ||૧૭૨||

Adhikarana 35 (173-178) · Śloka 179

બહિઃસ્પર્શનમાશ્રિત્ય વક્ષ્યતેઽતઃ પરં વિધિઃ| સ્નેહક્ષીરામ્બુકોષ્ઠેષુ સ્વભ્યક્તમવગાહયેત્||૧૭૩|| સ્રોતોવિબન્ધમોક્ષાર્થં બલપુષ્ટ્યર્થમેવ ચ| ઉત્તીર્ણં મિશ્રકૈઃસ્નેહૈઃ પુનરાક્તૈઃ સુખૈઃ કરૈઃ||૧૭૪|| મૃદ્નીયાત્ સુખમાસીનં સુખં ચોત્સાદયેન્નરમ્| જીવન્તીં શતવીર્યાં ચ વિકસાં સપુનર્નવામ્||૧૭૫|| અશ્વગન્ધામપામાર્ગં તર્કારીં મધુકં બલામ્| વિદારીં સર્ષપં કુષ્ઠં તણ્ડુલાનતસીફલમ્||૧૭૬|| માષાંસ્તિલાંશ્ચ કિણ્વં ચ સર્વમેકત્ર ચૂર્ણયેત્| યવચૂર્ણત્રિગુણિતં દધ્ના યુક્તં સમાક્ષિકમ્||૧૭૭|| એતદુત્સાદનં કાર્યં પુષ્ટિવર્ણબલપ્રદમ્| ગૌરસર્ષપકલ્કેન કલ્કૈશ્ચાપિ સુગન્ધિભિઃ||૧૭૮|| સ્નાયાદૃતુસુખૈસ્તોયૈર્જીવનીયૌષધૈઃ શૃતૈઃ|૧૭૯|

Adhikarana 36 (179-189) · Śloka 189

ગન્ધૈઃ સમાલ્યૈર્વાસોભિર્ભૂષણૈશ્ચ વિભૂષિતઃ||૧૭૯|| સ્પૃશ્યાન્ સંસ્પૃશ્ય સમ્પૂજ્ય દેવતાઃ સભિષગ્દ્વિજાઃ| ઇષ્ટવર્ણરસસ્પર્શગન્ધવત્ પાનભોજનમ્||૧૮૦|| ઇષ્ટમિષ્ટૈરુપહિતં સુખમદ્યાત્ સુખપ્રદમ્| સમાતીતાનિ ધાન્યાનિ કલ્પનીયાનિ શુષ્યતામ્||૧૮૧|| લઘૂન્યહીનવીર્યાણિ સ્વાદૂનિ ગન્ધવન્તિ ચ| યાનિ પ્રહર્ષકારીણિ તાનિ પથ્યતમાનિ હિ||૧૮૨|| યચ્ચોપદેક્ષ્યતે પથ્યં ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે| યક્ષ્મિણસ્તત્ પ્રયોક્તવ્યં બલમાંસાભિવૃદ્ધયે||૧૮૩|| અભ્યઙ્ગોત્સાદનૈશ્ચૈવ વાસોભિરહતૈઃ પ્રિયૈઃ| યથર્તુવિહિતૈઃ સ્નાનૈરવગાહૈર્વિમાર્જનૈઃ||૧૮૪|| બસ્તિભિઃ ક્ષીરસર્પિર્ભિર્માંસૈર્માંસરસૌદનૈઃ| ઇષ્ટૈર્મદ્યૈર્મનોજ્ઞાનાં ગન્ધાનામુપસેવનૈઃ||૧૮૫|| સુહૃદાં રમણીયાનાં પ્રમદાનાં ચ દર્શનૈઃ| ગીતવાદિત્રશબ્દૈશ્ચ પ્રિયશ્રુતિભિરેવ ચ||૧૮૬|| હર્ષણાશ્વાસનૈર્નિત્યં ગુરૂણાં સમુપાસનૈઃ| બ્રહ્મચર્યેણ દાનેન તપસા દેવતાર્ચનૈઃ||૧૮૭|| સત્યેનાચારયોગેન મઙ્ગલ્યૈરપ્યહિંસયા| વૈદ્યવિપ્રાર્ચનાચ્ચૈવ રોગરાજો નિવર્તતે||૧૮૮|| યયા પ્રયુક્તયા ચેષ્ટ્યા રાજયક્ષ્મા પુરા જિતઃ| તાં વેદવિહિતામિષ્ટિમારોગ્યાર્થી પ્રયોજયેત્||૧૮૯||

Adhikarana 37 (190-191) · Śloka 191

તત્ર શ્લોકૌ- પ્રાગુત્પત્તિર્નિમિત્તાનિ પ્રાગ્રૂપં રૂપસઙ્ગ્રહઃ| સમાસાદ્ વ્યાસતશ્ચોક્તં ભેષજં રાજયક્ષ્મણઃ||૧૯૦|| નામહેતુરસાધ્યત્વં સાધ્યત્વં કૃચ્છ્રસાધ્યતા| ઇત્યુક્તઃ સઙ્ગ્રહઃ કૃત્સ્નો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે||૧૯૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 8

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||