10. raktapittacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો રક્તપિત્તચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

આદ્યુત્પત્તૌ જ્વરસન્તાપાદ્રક્તપિત્તોત્પત્તેર્જ્વરચિકિત્સિતમનુ રક્તપિત્તચિકિત્સિતમભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વિહરન્તં જિતાત્માનં પઞ્ચગઙ્ગે પુનર્વસુમ્| પ્રણમ્યોવાચ નિર્મોહમગ્નિવેશોઽગ્નિવર્ચસમ્||૩|| ભગવન્ રક્તપિત્તસ્ય હેતુરુક્તઃ સલક્ષણઃ| વક્તવ્યં યત્ પરં તસ્ય વક્તુમર્હસિ તદ્ગુરો||૪||

પઞ્ચગઙ્ગઃ દેશવિશેષઃ| વક્તવ્યં યત્ પરમિતિ ઉક્તરક્તપિત્તહેતુલક્ષણાતિરિક્તં ચિકિત્સિતમિત્યર્થઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ગુરુરુવાચ- મહાગદં મહાવેગમગ્નિવચ્છીઘ્રકારિ ચ| હેતુલક્ષણવિચ્છીઘ્રં રક્તપિત્તમુપાચરેત્||૫|| તસ્યોષ્ણં તીક્ષ્ણમમ્લં ચ કટૂનિ લવણાનિ ચ| ઘર્મશ્ચાન્નવિદાહશ્ચ હેતુઃ પૂર્વં નિદર્શિતઃ||૬||

નિદાને યદ્યપિ રક્તપિત્તસ્ય હેતુલક્ષણાનિ પ્રતિપાદિતાન્યેવ, તથાઽપીહ ચિકિત્સાપરિકરતયા પ્રકરણવશાદ્ધેતવઃ સઙ્ક્ષેપેણ લક્ષણાનિ ચ પ્રાયઃપ્રાદુર્ભાવીનિ પુનઃ કથ્યન્તે| ઘર્મ આતપઃ| અન્નવિદાહસ્તુ સ્વરૂપવિદાહિદ્રવ્યભક્ષણાદ્ભવતિ, તથા પિત્તેનાન્નવહસ્રોતસો દુષ્ટત્વાદવિદાહિભોજનેનાપિ ભવતિ| યદુક્તમન્યત્ર- “સ્રોતસ્યન્નવહે પિત્તં પક્તૌ વા યસ્ય તિષ્ઠતિ| વિદાહિ ભુક્તમન્યદ્વા તસ્યાપ્યન્નં વિદહ્યતે” (સુ.સૂ.અ.૪૬) ઇતિ||૫-૬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

તૈર્હેતુભિઃ સમુત્ક્લિષ્ટં પિત્તં રક્તં પ્રપદ્યતે| તદ્યોનિત્વાત્ પ્રપન્નં ચ વર્ધતે તત્ પ્રદૂષયત્||૭|| તસ્યોષ્મણા દ્રવો ધાતુર્ધાતોર્ધાતોઃ પ્રસિચ્યતે| સ્વિદ્યતસ્તેન સંવૃદ્ધિં ભૂયસ્તદધિગચ્છતિ||૮||

તૈર્હેતુભિરિત્યાદિના સમ્પ્રાપ્તિમાહ| રક્તં પ્રપદ્યતે રક્તં ગચ્છતીત્યર્થઃ| યદ્યપિ “પિત્તં સ્વેદો રસો લસીકા રુધિરમામાશયશ્ચ પિત્તસ્થાનાનિ, તત્રાપ્યામાશયો વિશેષેણ પિત્તસ્થાનમ્” (સૂ.અ.૨૦) ઇતિ વચનેન સ્વભાવાદેવ રક્તં યાતિ, તથાઽપિ રક્તપિત્તસમ્પ્રાપ્તૌ પ્રધાનસ્થાનાદામાશયરૂપાત્ પિત્તસ્યેહ રક્તગમનં જ્ઞેયં; રક્તગમનં ચ પિત્તસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમહિમ્ના ભવતિ| તદ્યોનિત્વાદિતિ તદ્યોનિત્વં હેતુઃ રક્તપ્રપન્નસ્ય પિત્તસ્ય વર્ધને જ્ઞેયં; તેન યસ્માદ્રક્તયોનિ પિત્તં તસ્માદ્રક્તં પ્રાપ્ય વર્ધત ઇત્યર્થઃ| ઉક્તં હિ- “અસૃજઃ પિત્તં” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| તદિતિ રક્તં પ્રદૂષયત્| દ્રવો ધાતુરિતિ દ્રવરૂપોંઽશઃ| ધાતોર્ધાતોરિતિ માંસાદેઃ| સ્વિદ્યતઃ પ્રસિચ્યતે અતિક્ષરતિ; તેન પિત્તોષ્મણા સ્વિદ્યમાનધાતુભ્યશ્ચ્યુતેન દ્રવરૂપેણ ધાતુના યુક્તં સપિત્તં ભૂયોઽતિતરાં વૃદ્ધિં ગચ્છતીતિ યોજના||૭-૮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

સંયોગાદ્દૂષણાત્તત્તુ સામાન્યાદ્ગન્ધવર્ણયોઃ| રક્તસ્ય પિત્તમાખ્યાતં રક્તપિત્તં મનીષિભિઃ||૯||

રક્તપિત્તસઞ્જ્ઞાનિમિત્તમાહ- સંયોગાદિત્યાદિ| રક્તસ્ય સંયોગાત્તથા રક્તસ્ય દૂષણાત્તથા રક્તસ્ય ગન્ધવર્ણયોઃ પિત્તે સામાન્યાત્ પિત્તં રક્તપિત્તમુચ્યતે ઇતિ વાક્યાર્થઃ||૯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

પ્લીહાનં ચ યકૃચ્ચૈવ તદધિષ્ઠાય વર્તતે| સ્રોતાંસિ રક્તવાહીનિ તન્મૂલાનિ હિ દેહિનામ્||૧૦||

રક્તપિત્તસ્ય સ્થાનમાહ- પ્લીહાનં ચેત્યાદિ| વર્તતે ઊર્ધ્વમધશ્ચ યાતિ; ‘વર્ધતે’ ઇતિ વા પાઠઃ| કસ્માદ્યકૃત્પ્લીહ્નોરેવ તદ્વર્તત ઇત્યાહ- સ્રોતાંસીત્યાદિ| યસ્માદ્રક્તસ્યાપિ યકૃત્પ્લીહાનાવેવ પ્રધાનં સ્થાનં, તેન રક્તસંયોગાદિનિષ્પન્નસ્ય રક્તપિત્તસ્ય તદેવ સ્થાનમિતિ ભાવઃ||૧૦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 13

સાન્દ્રં સપાણ્ડુ સસ્નેહં પિચ્છિલં ચ કફાન્વિતમ્| શ્યાવારુણં સફેનં ચ તનુ રૂક્ષં ચ વાતિકમ્||૧૧|| રક્તપિત્તં કષાયાભં કૃષ્ણં ગોમૂત્રસન્નિભમ્| મેચકાગારધૂમાભમઞ્જનાભં ચ પૈત્તિકમ્||૧૨|| સંસૃષ્ટલિઙ્ગં સંસર્ગાત્ત્રિલિઙ્ગં સાન્નિપાતિકમ્|૧૩|

તસ્ય દોષસમ્બન્ધવિશેષેણ લિઙ્ગાન્યાહ- સાન્દ્રમિત્યાદિ| કષાયવદાભા યસ્ય તત્ કષાયાભં, પાટલમિત્યર્થઃ| કૃષ્ણસ્ય વસ્ત્રાદેઃ સસારગન્ધકાદિભિર્મસૃણીકૃતસ્ય યો વર્ણઃ સ મેચકઃ| નનુ પિત્તમેવ રક્તપિત્તમિત્યુક્તં, તત્ કથં શ્લૈષ્મિકં ભવતિ? ઉચ્યતે- સામાન્યસમ્પ્રાપ્તૌ પિત્તમેવ રક્તપિત્તનિર્વર્તકં, યથા- સર્વગુલ્મેષુ વાયુઃ, યથા- સર્વજ્વરેષુ પિત્તમારમ્ભકં; તદેવ યદોલ્બણેન કફેન સ્વલક્ષણકારિણા યુક્તં રક્તપિત્તકરં ભવતિ, તદા સામાન્યસમ્પ્રાપ્તિસમ્પ્રાપ્તં પિત્તમુત્સૃજ્ય શ્લેષ્મણૈવ સાન્દ્રત્વાદિસ્વલક્ષણકારિણા વ્યપદિશ્યતે- શ્લૈષ્મિકં રક્તપિત્તમિતિ; યથા- શ્લૈષ્મિકે ગુલ્મે સામાન્યસમ્પ્રાપ્ત્યાગતવાતં પરિત્યજ્ય શ્લેષ્મણૈવ વ્યપદેશો ભવતિ, યથા વા કફજ્વરે સર્વજ્વરાનપાયિકારણમનાદૃત્ય વિશેષલક્ષણકારિણા શ્લેષ્મણૈવ વ્યપદેશો ભવતિ; એવં વાતિકેઽપિ રક્તપિત્તે વ્યાખ્યેયમ્| યત્તુ કફવાતવિરહિતેન કેવલેનૈવ પિત્તેન બલવતા જનિતં રક્તપિત્તં પૈત્તિકરક્તપિત્તલક્ષણં ભવતિ તત્ પૈત્તિકં રક્તપિત્તમિત્યુચ્યતે| લક્ષણેનૈવ દોષવ્યપદેશો ભવતિ; તેન યદ્યદ્દોષજનિતલક્ષણયુક્તં રક્તપિત્તં ભવતિ તત્તદ્દોષજમિતિ વ્યપદિશ્યતે| શ્લૈષ્મિકાદિરક્તપિત્તાપેક્ષયા પૈત્તિકે રક્તપિત્તેઽત્યુલ્બણં પિત્તં ભવતિ, યતસ્તત્રૈવ પિત્તં સ્વલક્ષણાનિ કરોતિ, નાન્યત્ર; એવં વ્યવસ્થિતે યદુચ્યતે- કેવલપૈત્તિકસ્ય રક્તપિત્તસ્ય માર્ગો નાસ્તિ, યતો વાતરક્તમધો યાતિ, કફારબ્ધમૂર્ધ્વમિતિ પ્રતિપાદિતં; તદપિ ન, યતઃ પૈત્તિકસ્યાપ્યૂર્ધ્વગમનમધોગમનં વા ભવત્યેવ; પરં પૈત્તિકં યદૂર્ધ્વં યાતિ તન્માર્ગમહિમ્ના કફસંયુક્તં ભવતિ, યચ્ચાધો યાતિ તદ્વાતસ્થાનસમ્બન્ધાદ્વાતાનુગતં ભવતિ| માર્ગસમ્બન્ધાનુગતશ્ચ દોષઃ સ્વલક્ષણકારકત્વાન્નાનુબન્ધઃ, તેનાસૌ પૈત્તિકે રક્તપિત્તેઽપિ ‘એકદોષાનુગં સાધ્યં’ ઇત્યાદિવચનેષુ ન ગૃહ્યતે| યતઃ સ્વતન્ત્રો વ્યક્તલિઙ્ગશ્ચ દોષોઽનુબન્ધ્યઃ; તદ્વિપરીતસ્તુ અનુબન્ધઃ; તેન યથોક્તલક્ષણકારિણા દોષેણાનુબન્ધ્યેન વાતિકત્વાદિવ્યપદેશો રક્તપિત્તેષુ, ન માર્ગસમ્બન્ધાનુગતેનાસ્વલક્ષણકારિણાઽનુબન્ધરૂપેણેતિ| અન્યે તુ “પ્રદેશાન્તરચિતેન પિત્તેન યદોત્તરકાલં રક્તપિત્તસ્ય સમ્બન્ધો ભવતિ તદૈવ પૈત્તિકં રક્તપિત્તં ભવતિ” ઇતિ બ્રુવતે||૧૧-૧૨||-

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

એકદોષાનુગં સાધ્યં દ્વિદોષં યાપ્યમુચ્યતે||૧૩|| યત્ત્રિદોષમસાધ્યં તન્મન્દાગ્નેરતિવેગવત્| વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્ય વૃદ્ધસ્યાનશ્નતશ્ચ યત્||૧૪||

સમ્પ્રતિ સાધ્યાસાધ્યવિભાગમાહ- એકેત્યાદિ| એકદોષાનુગમિતિ ઉક્તૈકદોષલક્ષણયુક્તમ્, એવં દ્વિદોષમપિ દોષદ્વયલક્ષણયુક્તમ્, એવં ત્રિદોષમપિ જ્ઞેયમ્| ન તુ માર્ગસમ્બન્ધાનુગતમપિ દોષં પ્રક્ષિપ્ય દ્વિદોષત્વં ત્રિદોષત્વં વા ગણનીયં, તથાહિ સતિ કેવલં રકપિત્તં ન સ્યાદેવ; તથા સમ્પ્રાપ્તિસમ્પ્રાપ્તં દોષં ગૃહીત્વા માર્ગસમ્બન્ધાનુગતેન વાયુના કફેન વા યોગાદ્દ્વિદોષજત્વમેવ સર્વદા સ્યાત્, ન ‘એકદોષાનુગં સાધ્યં’ ઇતિ યદુક્તં તત્ સ્યાત્; તસ્માદ્યથોક્તમેવ સાધુ| મન્દાગ્નેરતિવેગવદિતિ પૃથગેવાસાધ્યલક્ષણં, વ્યાધિભિઃ ક્ષીણદેહસ્યેત્યાદિ ચ પૃથગેવ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 9 (15-21) · Śloka 21

ગતિરૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ રક્તપિત્તસ્ય દર્શિતા| ઊર્ધ્વા સપ્તવિધદ્વારા દ્વિદ્વારા ત્વધરા ગતિઃ||૧૫|| સપ્ત ચ્છિદ્રાણિ શિરસિ દ્વે ચાધઃ, સાધ્યમૂર્ધ્વગમ્| યાપ્યં ત્વધોગં, માર્ગૌ તુ દ્વાવસાધ્યં પ્રપદ્યતે||૧૬|| યદા તુ સર્વચ્છિદ્રેભ્યો રોમકૂપેભ્ય એવ ચ| વર્તતે તામસઙ્ખ્યેયાં ગતિં તસ્યાહુરાન્તિકીમ્||૧૭|| યચ્ચોભયાભ્યાં માર્ગાભ્યામતિમાત્રં પ્રવર્તતે| તુલ્યં કુણપગન્ધેન રક્તં કૃષ્ણમતીવ ચ||૧૮|| સંસૃષ્ટં કફવાતાભ્યાં કણ્ઠે સજ્જતિ ચાપિ યત્| યચ્ચાપ્યુપદ્રવૈઃ સર્વૈર્યથોક્તૈઃ સમભિદ્રુતમ્||૧૯|| હારિદ્રનીલહરિતતામ્રૈર્વર્ણૈરુપદ્રુતમ્| ક્ષીણસ્ય કાસમાનસ્ય યચ્ચ તચ્ચ ન સિધ્યતિ||૨૦|| યદ્વિદોષાનુગં યદ્વા શાન્તં શાન્તં પ્રકુપ્યતિ| માર્ગાન્માર્ગં ચરેદ્યદ્વા યાપ્યં પિત્તમસૃક્ ચ તત્||૨૧||

ગતિકૃતં સાધ્યાદિભેદં દર્શયિતું ગતિભેદમેવાહ- ગતિરૂર્ધ્વમિત્યાદિ| ગતિપ્રકારાન્તરમપ્યસાધ્યસ્યાહ- યદા તુ સર્વચ્છિદ્રેભ્ય ઇત્યાદિ| યચ્ચોભયાભ્યામિત્યાદિના કૃષ્ણમતીવ ચેત્યન્તેનાસાધ્યતાલક્ષણમાહ| અત્ર માર્ગાભ્યામિત્યનેન ન યૌગપદ્યેન માર્ગપ્રવૃત્તિર્વ્યવસ્થિતા, કિન્તુ પ્રત્યેકં, માર્ગદ્વયપ્રવૃત્તસ્યાસાધ્યત્વેન પૂર્વમેવોક્તત્વાત્| કુણપગન્ધેનેતિ શવગન્ધેન| કણ્ઠે સજ્જતીતિ કણ્ઠાદ્બહિર્ન યાતિ| યથોક્તૈરિતિ નિદાનોક્તૈઃ; તત્ર હિ ઉપદ્રવાઃ ખલુ દૌર્બલ્યારોચકાદયઃ સ્વરભેદાન્તા ઉક્તાઃ| હારિદ્રવર્ણાદિભિર્યુક્તં ક્ષીણસ્ય કાસિનો ન સિધ્યતીતિ જ્ઞેયમ્| યદ્વિદોષાનુગમિત્યનેનાનુબન્ધરૂપદોષદ્વયયોગાદ્યાપ્યત્વમુચ્યતે; યત્તુ પૂર્વં દ્વિદોષજં યાપ્યમિત્યુક્તં તદનુબન્ધ્યદોષદ્વયજન્યાભિપ્રાયેણેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| માર્ગાન્માર્ગં ચરેદિતિ ઊર્ધ્વગં મુખં પરિત્યજ્ય નાસાં યાતીત્યાદિ જ્ઞેયમ્, ઊર્ધ્વગસ્ય ત્વધોગમનેઽધોગત્વાદેવ યાપ્યત્વં ભવતિ, અધોગં તુ માર્ગાન્તરમગચ્છદપિ સ્વત એવ યાપ્યં; તસ્માન્નોર્ધ્વાધોમાર્ગપરિવર્તોઽત્ર વિવક્ષિતઃ||૧૫-૨૧||

Adhikarana 10 (22) · Śloka 22

એકમાર્ગં બલવતો નાતિવેગં નવોત્થિતમ્| રક્તપિત્તં સુખે કાલે સાધ્યં સ્યાન્નિરુપદ્રવમ્||૨૨||

એકમાર્ગમિત્યાદિના સાધ્યલક્ષણમ્| એકમાર્ગમિતિ સામાન્યવચનેઽપ્યૂર્ધ્વમાર્ગમેવ લભ્યતે, અધોગસ્યૈકમાર્ગગસ્યાપિ યાપ્યત્વાત્| સુખે કાલે ઇતિ હેમન્તે શિશિરે ચ| અત્ર માર્ગેણ તથા દોષેણ તથા લક્ષણેન સાધ્યાસાધ્યયાપ્યભેદાઃ પૃથગુક્તાઃ| તત્ર ચ સાધ્યલક્ષણયાપ્યલક્ષણમેલકે યાપ્યત્વમેવ; યાપ્યાસાધ્યમેલકેઽસાધ્યત્વમેવ, યથા- એકદોષં યદધોગતં તદેકદોષત્વાત્ સાધ્યં કિન્ત્વધોગતત્વાદ્યાપ્યં; યત્ત્રિદોષમધોગતં તદધોગતત્વેન યાપ્યં, કિન્તુ ત્રિદોષત્વાદસાધ્યમેવેતિ જ્ઞેયમ્| યદુક્તં- “નાસાધ્યઃ સાધ્યતાં યાતિ સાધ્યો યાતિ ત્વસાધ્યતામ્” (નિ.અ.૮) ઇતિ; “સાધ્યા યાપ્યત્વમાયાન્તિ યાપ્યાશ્ચાસાધ્યતાં તથા” (નિ.અ.૮) ઇતિ ચ||૨૨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

સ્નિગ્ધોષ્ણમુષ્ણરૂક્ષં ચ રક્તપિત્તસ્ય કારણમ્| અધોગસ્યોત્તરં પ્રાયઃ, પૂર્વં સ્યાદૂર્ધ્વગસ્ય તુ||૨૩|| ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમધોગં મારુતાનુગમ્| દ્વિમાર્ગં કફવાતાભ્યામુભાભ્યામનુબધ્યતે||૨૪||

સ્નિગ્ધોષ્ણમિત્યાદિ નિદાનોક્તમપિ પ્રાયિકત્વાદ્વિશેષોપદર્શનાર્થં પુનરિહોચ્યતે| પ્રાયઃશબ્દેન કદાચિદ્રૂક્ષોષ્ણમપિ ઊર્ધ્વગસ્ય હેતુર્ભવતિ, તથા સ્નિગ્ધોષ્ણમપિ અધોગસ્યેતિ દર્શયતિ| એવં ચ નિદાનમાર્ગાનિયમે સતિ ‘માર્ગૌ દોષાનુબન્ધં ચ નિદાનં પ્રસમીક્ષ્ય ચ’ ઇત્યત્ર માર્ગાદિ પઞ્ચ (યચ્ચ) પઠિતં...| યદ્યપ્યધોગે રૂક્ષોષ્ણમેવ પરં હેતુસ્તથાઽપિ સ્નિગ્ધોષ્ણં કદાચિત્ કારણં ભવતિ, સ્નિગ્ધકૃતશ્ચ કફોઽપ્યધોગે ભવતિ; એવમૂર્ધ્વગેઽપિ ચિન્તનીયમ્| ઊર્ધ્વગં કફસંસૃષ્ટમિત્યાદાવપિ પ્રાયઃશબ્દસમ્બન્ધાદ્વ્યભિચારો જ્ઞેયઃ||૨૩-૨૪||

Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28

અક્ષીણબલમાંસસ્ય રક્તપિત્તં યદશ્નતઃ| તદ્દોષદુષ્ટમુત્ક્લિષ્ટં નાદૌ સ્તમ્ભનમર્હતિ||૨૫|| ગલગ્રહં પૂતિનસ્યં મૂર્ચ્છાયમરુચિં જ્વરમ્| ગુલ્મં પ્લીહાનમાનાહં કિલાસં કૃચ્છ્રમૂત્રતામ્||૨૬|| કુષ્ઠાન્યર્શાંસિ વીસર્પં વર્ણનાશં ભગન્દરમ્| બુદ્ધીન્દ્રિયોપરોધં ચ કુર્યાત્ સ્તમ્ભિતમાદિતઃ||૨૭|| તસ્માદુપેક્ષ્યં બલિનો બલદોષવિચારિણા | રક્તપિત્તં પ્રથમતઃ પ્રવૃદ્ધં સિદ્ધિમિચ્છતા||૨૮||

અશ્નત ઇત્યનેન સન્તર્પણોત્થિતં દર્શયતિ| ઉત્ક્લિષ્ટમિતિ પ્રવૃત્ત્યુન્મુખમ્, આમદોષાશ્રિતત્વાત્| બલદોષવિચારિણેતિ યદૈવ બલહ્રાસં સમ્પશ્યેદ્ધીનદોષત્વં વા તદૈવ સ્તમ્ભનં કાર્યમ્||૨૫-૨૮||

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30

પ્રાયેણ હિ સમુત્ક્લિષ્ટમામદોષાચ્છરીરિણામ્| વૃદ્ધિં પ્રયાતિ પિત્તાસૃક્તસ્માત્તલ્લઙ્ઘ્યમાદિતઃ||૨૯|| માર્ગૌ દોષાનુબન્ધં ચ નિદાનં પ્રસમીક્ષ્ય ચ| લઙ્ઘનં રક્તપિત્તાદૌ તર્પણં વા પ્રયોજયેત્||૩૦||

સમ્પ્રતિ કૃત્સ્નં લઙ્ઘનહેતુમાહ- માર્ગાવિત્યાદિ| તત્રોર્ધ્વમાર્ગઃ, સામં પિત્તં, કફો દોષઃ, સ્નિગ્ધોષ્ણં ચ નિદાનં લઙ્ઘનપ્રયોજકં; તદ્વ્યતિરિક્તં તુ માર્ગાદિ ભોજનરૂપતર્પણપ્રયોજકમ્| તર્પયતીતિ તર્પણમશનમ્| તેન યવાગૂસ્તર્પણં ચ ગ્રાહ્યમ્| યે તુ તર્પણશબ્દેન સક્તુતર્પણમેવ ગ્રાહયન્તિ તેષાં યવાગૂદાનપક્ષો ન સઙ્ગૃહીતઃ સ્યાત્||૨૯-૩૦||

Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35

હ્રીબેરચન્દનોશીરમુસ્તપર્પટકૈઃ શૃતમ્| કેવલં શૃતશીતં વા દદ્યાત્તોયં પિપાસવે||૩૧|| ઊર્ધ્વગે તર્પણં પૂર્વં પેયાં પૂર્વમધોગતે| કાલસાત્મ્યાનુબન્ધજ્ઞો દદ્યાત્ પ્રકૃતિકલ્પવિત્||૩૨|| જલં ખર્જૂરમૃદ્વીકામધૂકૈઃ સપરૂષકૈઃ| શૃતશીતં પ્રયોક્તવ્યં તર્પણાર્થે સશર્કરમ્||૩૩|| તર્પણં સઘૃતક્ષૌદ્રં લાજચૂર્ણૈઃ પ્રદાપયેત્| ઊર્ધ્વગં રક્તપિત્તં તત્ પીતં કાલે વ્યપોહતિ||૩૪|| મન્દાગ્નેરમ્લસાત્મ્યાય તત્ સામ્લમપિ કલ્પયેત્| દાડિમામલકૈર્વિદ્વાનમ્લાર્થં ચાનુદાપયેત્||૩૫||

કેવલમિતિ હ્રીબેરાદિરહિતં; જલમેવૈકં કેવલમૌષધદ્વેષિણે પુરુષાય દેયમ્| પૂર્વમિતિ પદેન પશ્ચાદ્બલહ્રાસકારકં નિષેધયતિ| કાલઃ હેમન્તાદિઃ, અનુબન્ધઃ દોષાનુબન્ધઃ| પ્રકૃતિઃ સ્વાભાવિકી દ્રવ્યાણાં ગુરુલાઘવાદિરૂપા, કલ્પનં કલ્પઃ સંસ્કાર ઇત્યર્થઃ| એતેન કાલં દોષાનુબન્ધં ચ જ્ઞાત્વા યસ્ય યત્સ્વભાવં દ્રવ્યં યુક્તં ભવતિ તેન તર્પણં યવાગૂર્વા કાર્યેત્યર્થઃ| ખર્જૂરાદિના જલં ષડઙ્ગવિધાનેનૈવ કર્તવ્યમ્| એતચ્ચ જલમત્ર મધુરમપ્યૂર્ધ્વગે કફસંસૃષ્ટેઽપિ રક્તપિત્તે યૌગિકં ભવતિ, રક્તપિત્તવ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાત્||૩૧-૩૫||

Adhikarana 15 (36-48) · Śloka 48

શાલિષષ્ટિકનીવારકોરદૂષપ્રશાન્તિકાઃ| શ્યામાકશ્ચ પ્રિયઙ્ગુશ્ચ ભોજનં રક્તપિત્તિનામ્||૩૬|| મુદ્ગા મસૂરાશ્ચણકાઃ સમકુષ્ઠાઢકીફલાઃ| પ્રશસ્તાઃ સૂપયૂષાર્થે કલ્પિતા રક્તપિત્તિનામ્||૩૭|| પટોલનિમ્બવેત્રાગ્રપ્લક્ષવેતસપલ્લવાઃ| કિરાતતિક્તકં શાકં ગણ્ડીરઃ સકઠિલ્લકઃ||૩૮|| કોવિદારસ્ય પુષ્પાણિ કાશ્મર્યસ્યાથ શાલ્મલેઃ| અન્નપાનવિધૌ શાકં યચ્ચાન્યદ્રક્તપિત્તનુત્||૩૯|| શાકાર્થં શાકસાત્મ્યાનાં તચ્છસ્તં રક્તપિત્તિનામ્| સ્વિન્નં વા સર્પિષા ભૃષ્ટં યૂષવદ્વા વિપાચિતમ્||૪૦|| પારાવતાન્ કપોતાંશ્ચ લાવાન્ રક્તાક્ષવર્તકાન્| શશાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્ હરિણાન્કાલપુચ્છકાન્||૪૧|| રક્તપિત્તે હિતાન્ વિદ્યાદ્રસાંસ્તેષાં પ્રયોજયેત્| ઈષદમ્લાનનમ્લાન્ વા ઘૃતભૃષ્ટાન્ સશર્કરાન્||૪૨|| કફાનુગે યૂષશાકં દદ્યાદ્વાતાનુગે રસમ્| રક્તપિત્તે યવાગૂનામતઃ કલ્પઃ પ્રવક્ષ્યતે||૪૩|| પદ્મોત્પલાનાં કિઞ્જલ્કઃ પૃશ્નિપર્ણી પ્રિયઙ્ગુકાઃ| જલે સાધ્યા રસે તસ્મિન્ પેયા સ્યાદ્રક્તપિત્તિનામ્||૪૪|| ચન્દનોશીરલોધ્રાણાં રસે તદ્વત્ સનાગરે| કિરાતતિક્તકોશીરમુસ્તાનાં તદ્વદેવ ચ||૪૫|| ધાતકીધન્વયાસામ્બુબિલ્વાનાં વા રસે શૃતા| મસૂરપૃશ્નિપર્ણ્યોર્વા સ્થિરામુદ્ગરસેઽથ વા||૪૬|| રસે હરેણુકાનાં વા સઘૃતે સબલારસે| સિદ્ધાઃ પારાવતાદીનાં રસે વા સ્યુઃ પૃથક્પૃથક્||૪૭|| ઇત્યુક્તા રક્તપિત્તઘ્ન્યઃ શીતાઃ સમધુશર્કરાઃ| યવાગ્વઃ કલ્પના ચૈષા કાર્યા માંસરસેષ્વપિ||૪૮||

શાલીત્યાદિનાઽન્નમાહ| પ્રશાન્તિકા જલમધ્યે પ્રાયો ભવતિ| પ્રિયઙ્ગુઃ કઙ્ગુઃ| કોરદૂષસ્ય રક્તપિત્તહેતુત્વં નિષ્પાવમાષસૂપાદિયુક્તસ્યૈવ સંયોગમહિમ્ના નિદાને પ્રોક્તમ્, અયં તુ કષાયમધુરલઘુત્વાત્ કોરદૂષઃ કેવલો રક્તપિત્તહર એવેતીહ પઠ્યતે| એવં ગણ્ડીરોઽપિ નિદાને સુરાસૌવીરકાદિયુક્ત એવ હેતુત્વેનોક્તઃ, સ તુ કેવલો હિત એવ; કિંવા સ્થલજજલજભેદેન ગણ્ડીરો દ્વિવિધઃ; તત્ર હરિતવર્ગપઠિતો યઃ સ નિદાનં ભવતિ, ઇતરસ્તુ જલજઃ શાકવર્ગે પઠિતો યઃ સ ઇહ કફાધિકે રક્તપિત્તે જ્ઞેયઃ| યૂષવદ્વા વિપાચિતમિતિ યૂષો યથા દાડિમાદ્યમ્લદ્રવ્યયુક્તો જલે વિપાચ્યતે તથાઽયમપીત્યર્થ; કિંવા યૂષયુક્તં યથા ભવતિ તથા વિપાચિતમિત્યર્થઃ| રક્તાક્ષઃ ચકોરકઃ| યૂષશ્ચ શાકં ચેતિ યૂષશાકમ્||૩૬-૪૮||

Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51

શશઃ સવાસ્તુકઃ શસ્તો વિબન્ધે રક્તપિત્તિનામ્| વાતોલ્બણે તિત્તિરિઃ સ્યાદુદુમ્બરરસે શૃતઃ||૪૯|| મયૂરઃ પ્લક્ષનિર્યૂહે ન્યગ્રોધસ્ય ચ કુક્કુટઃ| રસે બિલ્વોત્પલાદીનાં વર્તકક્રકરૌ હિતૌ||૫૦|| તૃષ્યતે તિક્તકૈઃ સિદ્ધં તૃષ્ણાઘ્નં વા ફલોદકમ્| સિદ્ધં વિદારિગન્ધાદ્યૈરથવા શૃતશીતલમ્||૫૧||

આવસ્થિકં ભોજનમાહ- શશ ઇત્યાદિ| અત્ર શશઃ કષાયત્વાદ્રક્તપિત્તહરો ભવત્યેવ, વિબન્ધહરેણ વાસ્તુકેન સંસ્કૃતત્વાદ્વિબન્ધહરોઽપિ ભવતિ| એવં તિત્તિરિમયૂરાદયો યદ્યપ્યુષ્ણત્વેન વાતહરાસ્તથાઽપિ રક્તપિત્તે ન હિતા ઉષ્ણત્વેન; તતશ્ચ તેષાં સાધને ઉદુમ્બરરસાદયો રક્તપિત્તહરા નિયુજ્યન્તે; તથા સતિ વાતં રક્તપિત્તં ચ ઘ્નન્તિ| પ્રતિનિયતસાધકદ્રવ્યોપન્યાસાત્ સંયોગમહિમ્નૈવ કાર્યકરા ભવન્તીતિ જ્ઞાયતે| ન શશઃ કષાયોઽપિ વિબન્ધં કરોતિ, વાસ્તુકસંસ્કારાત્; ન તિત્તિરિપ્રભૃતયો રક્તપિત્તં કોપયન્તિ, ઉદુમ્બરરસાદિસંસ્કારાત્; એવં વિપરીતફલસમ્ભવો નાસ્તિ, સંયોગશક્તેરચિન્ત્યત્વાત્| વાસ્તુકરસે એવ શશસ્ય સાધનપ્રયોગઃ, ઇતરસાહચર્યાત્| ઉક્તં હિ- “વિપચેત્તુ વાસ્તુકરસે શશં વિબન્ધે પુરીષસ્ય” ઇતિ| સિદ્ધં વિદારિગન્ધાદ્યૈરિતિ શાલિપર્ણ્યાદિપઞ્ચમૂલશૃતમુદકમ્||૪૯-૫૧||

Adhikarana 17 (52) · Śloka 52

જ્ઞાત્વા દોષાવનુબલૌ બલમાહારમેવ ચ| જલં પિપાસવે દદ્યાદ્વિસર્ગાદલ્પશોઽપિ વા||૫૨||

સમ્પ્રતિ પાનીયદાનવિષયપ્રકારમાહ- જ્ઞાત્વેત્યાદિ| દોષાવિતિ વાતકફૌ, પિત્તં તુ નાયકમેવ નાનુબલમ્| વિસર્ગાદિતિ વિરતેઃ, યાવદિચ્છમિત્યર્થઃ| પક્ષાન્તરમાહ- અલ્પશોઽપિ વા, સ્તોકં સ્તોકમિત્યર્થઃ| અત્ર યદિ બલવાનગ્નિઃ શરીરં ચ મહત્તદા વિસર્ગપર્યન્તં જલં દેયં; વિપર્યયે તુ પાનીયં નાતિપથ્યં, તેનાલ્પશો દેયમ્||૫૨||

Adhikarana 18 (53) · Śloka 54

નિદાનં રક્તપિત્તસ્ય યત્કિઞ્ચિત્ સમ્પ્રકાશિતમ્| જીવિતારોગ્યકામૈસ્તન્ન સેવ્યં રક્તપિત્તિભિઃ||૫૩|| ઇત્યન્નપાનં નિર્દિષ્ટં ક્રમશો રક્તપિત્તનુત્|૫૪|

રક્તપિત્તનિદાનવર્જનાર્થમાહ- નિદાનમિત્યાદિ||૫૩||-

Adhikarana 19 (54-61) · Śloka 61

વક્ષ્યતે બહુદોષાણાં કાર્યં બલવતાં ચ યત્||૫૪|| અક્ષીણબલમાંસસ્ય યસ્ય સન્તર્પણોત્થિતમ્| બહુદોષં બલવતો રક્તપિત્તં શરીરિણઃ||૫૫|| કાલે સંશોધનાર્હસ્ય તદ્ધરેન્નિરુપદ્રવમ્| વિરેચનેનોર્ધ્વભાગમધોગં વમનેન ચ||૫૬|| ત્રિવૃતામભયાં પ્રાજ્ઞઃ ફલાન્યારગ્વધસ્ય વા| ત્રાયમાણાં ગવાક્ષ્યા વા મૂલમામલકાનિ વા||૫૭|| વિરેચનં પ્રયુઞ્જીત પ્રભૂતમધુશર્કરમ્| રસઃ પ્રશસ્યતે તેષાં રક્તપિત્તે વિશેષતઃ||૫૮|| વમનં મદનોન્મિશ્રો મન્થઃ સક્ષૌદ્રશર્કરઃ| સશર્કરં વા સલિલમિક્ષૂણાં રસ એવ વા||૫૯|| વત્સકસ્ય ફલં મુસ્તં મદનં મધુકં મધુ| અધોવહે રક્તપિત્તે વમનં પરમુચ્યતે||૬૦|| ઊર્ધ્વગે શુદ્ધકોષ્ઠસ્ય તર્પણાદિઃ ક્રમો હિતઃ| અધોગતે યવાગ્વાદિર્ન ચેત્સ્યાન્મારુતો બલી||૬૧||

વક્ષ્યતે ઇત્યાદિના સંશોધનાનિ પ્રધાનભેષજત્વાદુચ્યન્તે| અક્ષીણબલમાંસસ્યેત્યનેન સહજા બલાહાનિરુચ્યતે, બલવત ઇત્યનેન કાલકૃતં બલમુચ્યતે| કાલે સંશોધનયોગ્યેઽનત્યુષ્ણશીતકાલે| નિરુપદ્રવમિતિ ક્રિયાવિશેષણં, કિંવા રક્તપિત્તવિશેષણમ્| વિરેચનેનોર્ધ્વભાગમિત્યાદિના અનુલોમહરણં રક્તપિત્તે નિષેધયતિ| ઉક્તં ચ- “પ્રતિમાર્ગં ચ હરણં રક્તપિત્તે વિધીયતે” (નિ.અ.૨) ઇતિ| રક્તપિત્તે વિશેષત ઇત્યનેન રક્તપિત્તાદન્યત્ર કલ્કાદયોઽપ્યેષાં ભવન્તિ| વમનમિતિ વમનકારકો યોગો વમનમુચ્યતે| મદનસ્ય દોષાદ્યપેક્ષયા કર્ષાદિકા માત્રા કલ્પે વક્ષ્યમાણા જ્ઞેયા| સશર્કરે સલિલે તથેક્ષુરસે મદનયોગાદેવ વમનકર્તૃત્વં જ્ઞેયમ્| અધોવહે ઇત્યત્રાપિ શુદ્ધકોષ્ઠસ્યેતિ યોજ્યમ્| ન ચેત્ સ્યાન્મારુતો બલીત્યનેન યદિ મારુતો બલી સ્યાત્તદા માંસૌદન એવ દેય ઇતિ જ્વરોક્તં વિધિં સૂચયતિ||૫૪-૬૧||

Adhikarana 20 (62-72) · Śloka 72

બલમાંસપરિક્ષીણં શોકભારાધ્વકર્શિતમ્| જ્વલનાદિત્યસન્તપ્તમન્યૈર્વા ક્ષીણમામયૈઃ||૬૨|| ગર્ભિણીં સ્થવિરં બાલં રૂક્ષાલ્પપ્રમિતાશિનમ્| અવમ્યમવિરેચ્યં વા યં પશ્યેદ્રક્તપિત્તિનમ્||૬૩|| શોષેણ સાનુબન્ધં વા તસ્ય સંશમની ક્રિયા| શસ્યતે રક્તપિત્તસ્ય પરં સાઽથ પ્રવક્ષ્યતે||૬૪|| અટરૂષકમૃદ્વીકાપથ્યાક્વાથઃ સશર્કરઃ| મધુમિશ્રઃ શ્વાસકાસરક્તપિત્તનિબર્હણઃ||૬૫|| અટરૂષકનિર્યૂહે પ્રિયઙ્ગું મૃત્તિકાઞ્જને| વિનીય લોધ્રં ક્ષૌદ્રં ચ રક્તપિત્તહરં પિબેત્||૬૬|| પદ્મકં પદ્મકિઞ્જલ્કં દૂર્વાં વાસ્તૂકમુત્પલમ્| નાગપુષ્પં ચ લોધ્રં ચ તેનૈવ વિધિના પિબેત્||૬૭|| પ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં મધુ ચાશ્વશકૃદ્રસે| યવાસભૃઙ્ગરજસોર્મૂલં વા ગોશકૃદ્રસે||૬૮|| વિનીય રક્તપિત્તઘ્નં પેયં સ્યાત્તણ્ડુલામ્બુના| યુક્તં વા મઘુસર્પિર્ભ્યાં લિહ્યાદ્ગોશ્વશકૃદ્રસમ્||૬૯|| ખદિરસ્ય પ્રિયઙ્ગૂણાં કોવિદારસ્ય શાલ્મલેઃ| પુષ્પચૂર્ણાનિ મધુના લિહ્યાન્ના રક્તપિત્તિકઃ||૭૦|| શૃઙ્ગાટકાનાં લાજાનાં મુસ્તખર્જૂરયોરપિ| લિહ્યાચ્ચૂર્ણાનિ મધુના પદ્માનાં કેશરસ્ય ચ||૭૧|| ધન્વજાનામસૃગ્લિહ્યાન્મધુના મૃગપક્ષિણામ્| સક્ષૌદ્રં ગ્રથિતે રક્તે લિહ્યાત્ પારાવતં શકૃત્||૭૨||

સંશમનવિષયમાહ- બલમાંસેત્યાદિ| શોષેણેતિ રાજયક્ષ્મણા| અટરૂષકમૃદ્વીકેત્યાદિ કામલાહરં કેચિદાહુઃ| અટરૂષકનિર્યૂહ ઇત્યાદૌ પ્રિયઙ્ગ્વાદીનાં મિલિતાનાં કલ્કઃ કર્ષઃ, ક્ષૌદ્રસ્ય ચ કર્ષો ગ્રાહ્યઃ, પરિભાષાબલાત્| ઉક્તં ચાગ્નિવેશેન- “કર્ષશ્ચૂર્ણસ્ય કલ્કસ્ય ગુડિકાનાં ચ સર્વશઃ| માત્રા ક્ષૌદ્રઘૃતાદીનાં ક્વાથસ્નેહેષુ ચૂર્ણવત્” ઇતિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- ચૂર્ણાદીનાં કર્ષમાનત્વં સ્વતન્ત્રપ્રયોગે ભવતિ| અત્ર ચાટરૂષક્વાથઃ ક્વાથપરિભાષયા કાર્યઃ, કલ્કશ્ચ કલ્કપરિભાષયા કાર્યઃ| પ્રિયઙ્ગ્વાદીનાં પ્રત્યેકં કર્ષમાનત્વે ભેષજભૂયસ્ત્વં ભવતિ, તેનાત્ર મિલિતૈઃ કર્ષમાનસ્ય કર્તવ્યતા યુક્તા| તેનૈવ વિધિનેતિ અટરૂષકનિર્યૂહક્ષૌદ્રયુતમ્| ખદિરસ્યેત્યાદૌ પુષ્પચૂર્ણાનીતિ બહુવચનત્વાદ્રક્તપિત્તનુદિતિ વિશેષણં પુરુષસ્ય જ્ઞેયમ્ | ધન્વજાનામિતિ જાઙ્ગલાનામ્||૬૨-૭૨||

Adhikarana 21 (73-77) · Śloka 77

ઉશીરકાલીયકલોધ્રપદ્મકપ્રિયઙ્ગુકાકટ્ફલશઙ્ખગૈરિકાઃ| પૃથક્ પૃથક્ ચન્દનતુલ્યભાગિકાઃ સશર્કરાસ્તણ્ડુલધાવનાપ્લુતાઃ||૭૩|| રક્તં સપિત્તં તમકં પિપાસાં દાહં ચ પીતાઃ શમયન્તિ સદ્યઃ| કિરાતતિક્તં ક્રમુકં સમુસ્તં પ્રપૌણ્ડરીકં કમલોત્પલે ચ||૭૪|| હ્રીબેરમૂલાનિ પટોલપત્રં દુરાલભા પર્પટકો મૃણાલમ્| ધનઞ્જયોદુમ્બરવેતસત્વઙ્ન્યગ્રોધશાલેયયવાસકત્વક્||૭૫|| તુગાલતાવેતસતણ્ડુલીયં સસારિવં મોચરસઃ સમઙ્ગા| પૃથક્ પૃથક્ ચન્દનયોજિતાનિ તેનૈવ કલ્પેન હિતાનિ તત્ર||૭૬|| નિશિ સ્થિતા વા સ્વરસીકૃતા વા કલ્કીકૃતા વા મૃદિતાઃ શૃતા વા| એતે સમસ્તા ગણશઃ પૃથગ્વા રક્તં સપિત્તં શમયન્તિ યોગાઃ||૭૭||

ઉશીરેત્યાદૌ પૃથક્ પૃથગિતિ વીપ્સાયાં, તેન પ્રત્યેકમુશીરાદીનાં ચન્દનસમાનાં પ્રયોગં દર્શયતિ; તથા ચાષ્ટૌ પ્રયોગા ભવન્તિ| સશર્કરા ઇતિ વચનેનાત્ર શર્કરા સમભાગૈવ દેયા; ઉક્તં હ્યગ્નિવેશે- “માષિકં હિઙ્ગુ, સિન્ધૂત્થલવણાદ્યાસ્તુ શાણિકાઃ| સિતોપલાગુડક્ષારાઃ સમા, એષા પ્રકલ્પના” ઇતિ| યત્ર શર્કરાયાઃ પ્રક્ષેપ્યત્વં તત્ર પ્રક્ષેપન્યાયેનૈવ શર્કરા દેયા| કિરાતાદિકેઽપિ પૃથક્ પૃથક્ ચન્દનયોજિતાનીત્યનેન સમચન્દનત્વં પ્રત્યેકં દ્રવ્યપ્રયોગાણામ્| તેનૈવ કલ્પેનેત્યનેન સશર્કરત્વં તણ્ડુલધાવનાપ્લુતત્વં ચોચ્યતે| ક્રમુકં પટ્ટિકાલોધ્રમ્| ધનઞ્જયઃ અર્જુનઃ| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| સમઙ્ગા વરાહક્રાન્તા, ‘લજ્જાલુઃ’ ઇતિ લોકે| નિશિસ્થિતા ઇત્યાદિના કિરાતતિક્તાદીનાં કલ્પનામાહ| નિશિસ્થિતા વેત્યનેન શીતકષાય ઉચ્યતે| મૃદિતા ઇતિ ફાણ્ટીકૃતાઃ; કલ્કગ્રહણેન ચૂર્ણસ્યાપિ ગ્રહણં ક્રિયતે, યતઃ સુશ્રુતે ષડેવ કલ્પાઃ પાઠભેદાત્ પાઠ્યન્તે- “ક્ષીરં રસઃ કલ્કમથો કષાયઃ શૃતશ્ચ શીતશ્ચ તથૈવ ફાણ્ટઃ| કલ્પાઃ ષડેતે ખલુ ભેષજાનાં યથોત્તરં તે લઘવઃ પ્રદિષ્ટાઃ” (સુ.સૂ.અ.૪૪) ઇતિ| અન્યે તુ ચૂર્ણમપિ ફાણ્ટશબ્દેન ગૃહ્યતે ઇતિ બ્રુવતે| યદા તત્ર ફાણ્ટગ્રહણાદેવ સ પાઠઃ સુશ્રુતે પ્રમાણં, તદા ચૂર્ણશબ્દેન ચ કલ્પાન્તરમેવોચ્યતે (?)| ઇહ તુ ફાણ્ટસ્ય શ્રુતત્વાત્ કૃષ્ણાત્રેયાદિપઠિત એવ ફાણ્ટો ગ્રાહ્યઃ| યદુક્તં- “ક્ષુણ્ણસ્ય સલિલે તપ્તે મૃદિતસ્યોદ્ધૃતસ્ય ચ| યો રસો ગૃહ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ સ ફાણ્ટઃ સમ્પ્રકીર્તિતઃ” ઇતિ| તેનેહ નિર્દ્રવઃ કલ્ક એવ ચૂર્ણશબ્દેનોચ્યતે| સમ્પ્રતિ વ્યસ્તસમસ્તપ્રયોગમેષામાહ- એતે ઇત્યાદિ| ગણશ ઇતિ ઉશીરાદિગણશઃ, કિરાતતિક્તાદિગણશઃ, તુગાદિગણશશ્ચેતિ| અત્ર ચ પ્રત્યેકપ્રત્યોગે સમચન્દનત્વં શ્રુતં, યદા ગણશઃ પ્રયોગો ભવતિ તદાઽપિ ચન્દનસ્ય સમો ભાગો દેય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ વૃદ્ધાઃ||૭૩-૭૭||

Adhikarana 22 (78) · Śloka 78

મુદ્ગાઃ સલાજાઃ સયવાઃ સકૃષ્ણાઃ સોશીરમુસ્તાઃ સહ ચન્દનેન| બલાજલે પર્યુષિતાઃ કષાયા રક્તં સપિત્તં શમયન્ત્યુદીર્ણમ્||૭૮||

બલાજલ ઇતિ બલાસાધિતશીતજલે| પર્યુષિતાઃ કષાયા ઇતિ શીતકષાયાઃ||૭૮||

Adhikarana 23 (79-81) · Śloka 81

વૈદૂર્યમુક્તામણિગૈરિકાણાં મૃચ્છઙ્ખહેમામલકોદકાનામ્| મધૂદકસ્યેક્ષુરસસ્ય ચૈવ પાનાચ્છમં ગચ્છતિ રક્તપિત્તમ્||૭૯|| ઉશીરપદ્મોત્પલચન્દનાનાં પક્વસ્ય લોષ્ટસ્ય ચ યઃ પ્રસાદઃ| સશર્કરઃ ક્ષૌદ્રયુતઃ સુશીતો રક્તાતિયોગપ્રશમાય દેયઃ||૮૦|| પ્રિયઙ્ગુકાચન્દનલોધ્રસારિવામધૂકમુસ્તાભયધાતકીજલમ્| સમૃત્પ્રસાદં સહ યષ્ટિકામ્બુના સશર્કરં રક્તનિબર્હણં પરમ્||૮૧||

વૈદૂર્યાદિભિઃ સહ સ્થિતં જલં વૈદૂર્યાદિજલં જ્ઞેયમ્| ઉશીરેત્યાદૌ શીતકષાયે પ્રસાદ ઇતિ પ્રસન્નં જલં ગ્રાહ્યમ્| પ્રિયઙ્ગ્વાદૌ અભયમ્ ઉશીરમ્| સમૃત્પ્રસાદમિત્યત્ર મૃત્પ્રસાદોઽપ્યનન્તરં પ્રક્ષેપ્યઃ; એવં યષ્ટિકાપ્રયોગેઽપિ||૭૯-૮૧||

Adhikarana 24 (72-84) · Śloka 84

કષાયયોગૈર્વિવિધૈર્યથોક્તૈર્દીપ્તેઽનલે શ્લેષ્મણિ નિર્જિતે ચ| યદ્રક્તપિત્તં પ્રશમં ન યાતિ તત્રાનિલઃ સ્યાદનુ તત્ર કાર્યમ્||૮૨|| છાગં પયઃ સ્યાત્ પરમં પ્રયોગે ગવ્યં શૃતં પઞ્ચગુણે જલે વા| સશર્કરં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તં વિદારિગન્ધાદિગણૈઃ શૃતં વા||૮૩|| દ્રાક્ષાશૃતં નાગરકૈઃ શૃતં વા બલાશૃતં ગોક્ષુરકૈઃ શૃતં વા| સજીવકં સર્ષભકં સસર્પિઃ પયઃ પ્રયોજ્યં સિતયા શૃતં વા||૮૪||

તત્રાનિલઃ સ્યાદિતિ તત્ર બલવાન્ વાતઃ સ્યાત્| પ્રયોગ ઇતિ અભ્યાસે| સજીવકમિત્યાદૌ સજીવકં સર્ષભકં ચ શૃતં યત્ પયસ્તત્ સસર્પિસ્તથા સિતયા ચ યુક્તં પ્રયોજ્યં પેયમિતિ જ્ઞેયમ્||૭૨-૮૪||

Adhikarana 25 (85) · Śloka 85

શતાવરીગોક્ષુરકૈઃ શૃતં વા શૃતં પયો વાઽપ્યથ પર્ણિનીભિઃ| રક્તં નિહન્ત્યાશુ વિશેષતસ્તુ યન્મૂત્રમાર્ગાત્ સરુજં પ્રયાતિ||૮૫||

પર્ણિનીભિરિતિ પર્ણિન્યઃ પર્ણિનીચતુષ્ટયમ્||૮૫||

Adhikarana 26 (83-87) · Śloka 87

વિશેષતો વિટ્પથસમ્પ્રવૃત્તે પયો મતં મોચરસેન સિદ્ધમ્| વટાવરોહૈર્વટશુઙ્ગકૈર્વા હ્રીબેરનીલોત્પલનાગરૈર્વા||૮૬|| કષાયયોગાન્ પયસા પુરા વા પીત્વાઽનુ ચાદ્યાત્ પયસૈવ શાલીન્| કષાયયોગૈરથવા વિપક્વમેતૈઃ પિબેત્ સર્પિરતિસ્રવે ચ||૮૭||

વટશુઙ્ગા અવિકસિતનવવટપલ્લવાઃ| કષાયયોગાનિતિ અટરૂષકાદીન્ કલ્કીકૃતાન્ પયસા પીત્વેત્યર્થઃ| એતૈરિતિ વક્ષ્યમાણૈઃ; કિંવા એતૈરેવ કષાયયોગૈર્યથાયોગ્યતયા સર્પિઃ સાધનીયમ્| અતિસ્રવે ઇતિ અતિમાત્રરક્તપિત્તસ્રુતૌ||૮૩-૮૭||

Adhikarana 27 (88) · Śloka 88

વાસાં સશાખાં સપલાશમૂલાં કૃત્વા કષાયં કુસુમાનિ ચાસ્યાઃ| પ્રદાય કલ્કં વિપચેદ્ઘૃતં તત્ સક્ષૌદ્રમાશ્વેવ નિહન્તિ રક્તમ્||૮૮|| ઇતિ વાસાઘૃતમ્|

આર્દ્રાયા એવ વાસાયા વિધાનાનુકથનાન્ન દ્વૈગુણ્યમ્| વાસાકુસુમકલ્કે ચ કેચિત્ પુષ્પકલ્કસ્યાતીવ બાહુલ્યં ભવતીતિ કૃત્વા પ્રસ્થે ઘૃતે ચતુષ્પલં પુષ્પકલ્કં વદન્તિ| સક્ષૌદ્રમિતિ વચનેન ઘૃતાત્ પાદિકત્વં તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાજ્જ્ઞેયમ્; ઉક્તં હિ- “સ્નેહપાદઃ સ્મૃતઃ કલ્કઃ કલ્કવન્મધુશર્કરે” ઇતિ| અગ્નિવેશેઽપ્યુક્તં- “માત્રા ક્ષૌદ્રઘૃતાનાં ચ સ્નેહક્વાથેષુ પૂર્વવત્” ઇતિ| પૂર્વવદિતિ પાદિકા||૮૮||

Adhikarana 28 (89-90) · Śloka 90

પલાશવૃન્તસ્વરસેન સિદ્ધં તસ્યૈવ કલ્કેન મધુદ્રવેણ| લિહ્યાદ્ઘૃતં વત્સકકલ્કસિદ્ધં તદ્વત્ સમઙ્ગોત્પલલોધ્રસિદ્ધમ્||૮૯|| સ્યાત્ત્રાયમાણાવિધિરેષ એવ સોદુમ્બરે ચૈવ પટોલપત્રે| સર્પીંષિ પિત્તજ્વરનાશનાનિ સર્વાણિ શસ્તાનિ ચ રક્તપિત્તે||૯૦||

મધુદ્રવેણેતિ પાદિકેન મધુના દ્રવીકૃતમ્| ત્રાયમાણાયા એવં સર્પિઃ પૂર્વવત્ પક્તવ્યમ્; ઉદુમ્બરપટોલપત્રાભ્યાં ચાપરમ્| પિત્તજ્વરનાશનાનીત્યનેન સકલચિકિત્સિતવાચ્યાનિ પિત્તજ્વરહરાણિ જ્ઞેયાનિ, જ્વરચિકિત્સિતે તુ ઘૃતાનિ જીર્ણજ્વરહન્તૃતયોક્તાનિ ન પિત્તજ્વરહન્તૃતયા; અન્યે તુ યાન્યેવ જીર્ણજ્વરહરાણિ ઘૃતાનિ તાન્યેવ પિત્તજ્વરહરાણિ ભવન્તિ, તેષાં તુ “રૂક્ષં તેજ” (ચિ.અ.૩) ઇત્યાદિના જ્વરવિષયતયા સમાનત્વેન નિર્દિષ્ટં પિત્તવિષયત્વમ્| પ્રદેશાન્તરેઽપિ “જલે દશગુણે સાધ્યં ત્રાયમાણાચતુઃપલમ્” ઇત્યાદિ યાવત્ “પિત્તરક્તભવં ગુલ્મં વિસર્પં પૈત્તિકં જ્વરમ્” (ચિ.અ.૫) ઇતિ, તથા “ત્રાયન્તિકા” ઇત્યાદિ યાવત્ “વાતરક્તે ક્ષતક્ષીણે વિસર્પે પૈત્તિકે જ્વરે” (ચિ.અ.૨૯) ઇત્યાદીનિ સકલચિકિત્સિતે પઠિતાનિ પિત્તજ્વરહરઘૃતાનિ કર્તવ્યાનિ||૮૯-૯૦||

Adhikarana 29 (91-92) · Śloka 92

અભ્યઙ્ગયોગાઃ પરિષેચનાનિ સેકાવગાહાઃ શયનાનિ વેશ્મ| શીતો વિધિર્બસ્તિવિધાનમગ્ર્યં પિત્તજ્વરે યત્ પ્રશમાય દિષ્ટમ્||૯૧|| તદ્રક્તપિત્તે નિખિલેન કાર્યં કાલં ચ માત્રાં ચ પુરા સમીક્ષ્ય| સર્પિર્ગુડા યે ચ હિતાઃ ક્ષતેભ્યસ્તે રક્તપિત્તં શમયન્તિ સદ્યઃ||૯૨||

અભ્યઙ્ગયોગા ઇત્યાદિના સર્વે યે દાહજ્વરહરા ઉક્તાઃ પિત્તજ્વરપ્રશમનકત્વેન તાનતિદિશતિ||૯૧-૯૨||

Adhikarana 30 (93-94) · Śloka 94

કફાનુબન્ધે રુધિરે સપિત્તે કણ્ઠાગતે સ્યાદ્ગ્રથિતે પ્રયોગઃ| યુક્તસ્ય યુક્ત્યા મધુસર્પિષોશ્ચ ક્ષારસ્ય ચૈવોત્પલનાલજસ્ય||૯૩|| મૃણાલપદ્મોત્પલકેશરાણાં તથા પલાશસ્ય તથા પ્રિયઙ્ગોઃ| તથા મધૂકસ્ય તથાઽસનસ્ય ક્ષારાઃ પ્રયોજ્યા વિધિનૈવ તેન||૯૪||

રુધિરે સપિત્તે ઇતિ રક્તપિત્તે| યુક્ત્યા યુક્તસ્યેતિ માત્રયા યુક્તસ્ય ક્ષારસ્ય પ્રયોગઃ; યુક્તિશબ્દોઽત્ર માત્રાવચનઃ| યદ્યપિ ક્ષારસ્તીક્ષ્ણ ઉક્તસ્તથાઽપિ કણ્ઠસ્થકફવિલયનાર્થમુત્પલનાલાદિકૃતગુણાનુવિધાનાત્ ક્ષારો દીયત એવ રક્તપિત્તે; રક્તપિત્તહરત્વપ્રભાવાદુત્પલનાલદિક્ષારો ભવત્યેવ રક્તપિત્તહરઃ, યેન તીક્ષ્ણાનિ દ્રવ્યાણિ પરિત્યજ્યોત્પલનાલાદીન્યેવ ક્ષારાર્થમાહ| નનુ, ઉત્પલાદીનામગ્નિદાહાચ્છીતત્વમપયાત્યેવ, ઉક્તં ચ વાર્તિકે ક્ષીરસ્વામિદત્તેન- “શીતં જહતિ ભૂયિષ્ઠં દગ્ધં સપદિ સોમતામ્” ઇતિ ચેદ્દૃષ્ટો હિ ભસ્મન્યપિ ગુણોદય ઇતિ||૯૩-૯૪||

Adhikarana 31 (95-96) · Śloka 96

શતાવરીદાડિમતિન્તિડીકં કાકોલિમેદે મધુકં વિદારીમ્| પિષ્ટ્વા ચ મૂલં ફલપૂરકસ્ય ઘૃતં પચેત્ ક્ષીરચતુર્ગુણં જ્ઞઃ||૯૫|| કાસજ્વરાનાહવિબન્ધશૂલં તદ્રક્તપિત્તં ચ ઘૃતં નિહન્યાત્| યત્ પઞ્ચમૂલૈરથ પઞ્ચભિર્વા સિદ્ધં ઘૃતં તચ્ચ તદર્થકારિ||૯૬|| ઇતિ શતાવર્યાદિઘૃતમ્|

ફલપૂરકો બીજપૂરકઃ| પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાનિ રસાયનોક્તાનિ| તદર્થકારીતિ અનન્તરોક્તશતાવર્યાદિઘૃતાનુકારિ||૯૫-૯૬||

Adhikarana 32 (97-101) · Śloka 101

કષાયયોગા ય ઇહોપદિષ્ટાસ્તે ચાવપીડે ભિષજા પ્રયોજ્યાઃ| ઘ્રાણાત્ પ્રવૃત્તં રુધિરં સપિત્તં યદા ભવેન્નિઃસૃતદુષ્ટદોષમ્||૯૭|| રક્તે પ્રદુષ્ટે હ્યવપીડબન્ધે દુષ્ટપ્રતિશ્યાયશિરોવિકારાઃ| રક્તં સપૂયં કુણપશ્ચ ગન્ધઃ સ્યાદ્ ઘ્રાણનાશઃ કૃમયશ્ચ દુષ્ટાઃ||૯૮|| નીલોત્પલં ગૈરિકશઙ્ખયુક્તં સચન્દનં સ્યાત્તુ સિતાજલેન| નસ્યં તથાઽઽમ્રાસ્થિરસઃ સમઙ્ગા સધાતકીમોચરસઃ સલોધ્રઃ||૯૯|| દ્રાક્ષારસસ્યેક્ષુરસસ્ય નસ્યં ક્ષીરસ્ય દૂર્વાસ્વરસસ્ય ચૈવ| યવાસમૂલાનિ પલાણ્ડુમૂલં નસ્યં તથા દાડિમપુષ્પતોયમ્||૧૦૦|| પ્રિયાલતૈલં મધુકં પયશ્ચ સિદ્ધં ઘૃતં માહિષમાજિકં વા| આમ્રાસ્થિપૂર્વૈઃ પયસા ચ નસ્યં સસારિવૈઃ સ્યાત્ કમલોત્પલૈશ્ચ||૧૦૧||

ઘ્રાણપ્રવૃત્તરક્તપિત્તચિકિત્સિતમાહ- કષાયયોગા ઇત્યાદિ| કષાયયોગા ઇતિ ઉશીરકાલીયકેત્યાદિના યે કષાયયોગા ઉક્તાસ્તે ઘ્રાણપ્રવૃત્તે રક્તપિત્તે પ્રદેયાઃ| અવપીડશ્ચ દ્રવ્યમાપોથિતં કૃત્વા પીડયિત્વા રસો દીયતે યઃ સ ઉચ્યતે; અયં ચ નિઃસૃતે રક્તદોષે સતિ દેયઃ; વિપર્યયે દોષમાહ- રક્ત ઇત્યાદિ| સિતાજલેનેતિ શર્કરાજલેન| નીલોત્પલાદીનિ કલ્કીકૃત્ય અવપીડો દેયઃ| પ્રિયાલતૈલમિત્યાદૌ મધુકકલ્કેન પયસા દ્રવેણ સાધ્યં પ્રિયાલતૈલં ઘૃતં માહિષમાજં વા| આમ્રાસ્થિપૂર્વૈરિતિ ‘નસ્યં તથાઽઽમ્રાસ્થિરસઃ સમઙ્ગા’ ઇત્યાદિયોગોક્તૈઃ| સારિવાકમલોત્પલાનિ ચ કલ્કઃ, પયો દ્રવ ઇતિ જ્ઞેયમ્||૯૭-૧૦૧||

Adhikarana 33 (102-109) · Śloka 109

ભદ્રશ્રિયં લોહિતચન્દનં ચ પ્રપૌણ્ડરીકં કમલોત્પલે ચ| ઉશીરવાનીરજલં મૃણાલં સહસ્રવીર્યા મધુકં પયસ્યા||૧૦૨|| શાલીક્ષુમૂલાનિ યવાસગુન્દ્રામૂલં નલાનાં કુશકાશયોશ્ચ| કુચન્દનં શૈવલમપ્યનન્તા કાલાનુસાર્યા તૃણમૂલમૃદ્ધિઃ||૧૦૩|| મૂલાનિ પુષ્પાણિ ચ વારિજાનાં પ્રલેપનં પુષ્કરિણીમૃદશ્ચ| ઉદુમ્બરાશ્વત્થમધૂકલોધ્રાઃ કષાયવૃક્ષાઃ શિશિરાશ્ચ સર્વે||૧૦૪|| પ્રદેહકલ્પે પરિષેચને ચ તથાઽવગાહે ઘૃતતૈલસિદ્ધૌ| રક્તસ્ય પિત્તસ્ય ચ શાન્તિમિચ્છન્ ભદ્રશ્રિયાદીનિ ભિષક્ પ્રયુઞ્જ્યાત્||૧૦૫|| ધારાગૃહં ભૂમિગૃહં સુશીતં વનં ચ રમ્યં જલવાતશીતમ્| વૈદૂર્યમુક્તામણિભાજનાનાં સ્પર્શાશ્ચ દાહે શિશિરામ્બુશીતાઃ||૧૦૬|| પત્રાણિ પુષ્પાણિ ચ વારિજાનાં ક્ષૌમં ચ શીતં કદલીદલાનિ| પ્રચ્છાદનાર્થં શયનાસનાનાં પદ્મોત્પલાનાં ચ દલાઃ પ્રશસ્તાઃ||૧૦૭|| પ્રિયઙ્ગુકાચન્દનરૂષિતાનાં સ્પર્શાઃ પ્રિયાણાં ચ વરાઙ્ગનાનામ્| દાહે પ્રશસ્તાઃ સજલાઃ સુશીતાઃ પદ્મોત્પલાનાં ચ કલાપવાતાઃ||૧૦૮|| સરિદ્ધ્રદાનાં હિમવદ્દરીણાં ચન્દ્રોદયાનાં કમલાકરાણામ્| મનોઽનુકૂલાઃ શિશિરાશ્ચ સર્વાઃ કથાઃ સરક્તં શમયન્તિ પિત્તમ્||૧૦૯||

ભદ્રશ્રિયાદીનિ પ્રલેપાર્થમાહ| વાનીરમ્ ઉશીરભેદ એવ સુગન્ધિમૂલમ્| કાલાનુસાર્યા શીતલમ્| શિશિરાશ્ચ સર્વે ઇત્યન્તેન લેપવિધાનમ્| પદ્મોત્પલાનાં ચ કલાપવાતા ઇતિ પદ્મોત્પલસમૂહકૃતવાતા ઇત્યર્થઃ||૧૦૨-૧૦૯||

Adhikarana 34 (110-111) · Śloka 111

તત્ર શ્લોકૌ- હેતું વૃદ્ધિં સઞ્જ્ઞાં સ્થાનં લિઙ્ગં પૃથક્ પ્રદુષ્ટસ્ય| માર્ગૌ સાધ્યમસાધ્યં યાપ્યં કાર્યક્રમં ચૈવ||૧૧૦|| પાનાન્નમિષ્ટમેવ ચ વર્જ્યં સંશોધનં ચ શમનં ચ| ગુરુરુક્તવાન્યથાવચ્ચિકિત્સિતે રક્તપિત્તસ્ય||૧૧૧||

હેતુમિત્યાદિનાઽધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહો વ્યક્ત એવ||૧૧૦-૧૧૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સિતસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને રક્તપિત્તચિકિત્સિતં નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ||૪||