10. raktapittacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹ ಭಗವಾನಾತ್ರೇಯಃ||೨||

ಆದ್ಯುತ್ಪತ್ತೌ ಜ್ವರಸನ್ತಾಪಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಪತ್ತೇರ್ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮನು ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧೀಯತೇ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ವಿಹರನ್ತಂ ಜಿತಾತ್ಮಾನಂ ಪಞ್ಚಗಙ್ಗೇ ಪುನರ್ವಸುಮ್| ಪ್ರಣಮ್ಯೋವಾಚ ನಿರ್ಮೋಹಮಗ್ನಿವೇಶೋಽಗ್ನಿವರ್ಚಸಮ್||೩|| ಭಗವನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹೇತುರುಕ್ತಃ ಸಲಕ್ಷಣಃ| ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯತ್ ಪರಂ ತಸ್ಯ ವಕ್ತುಮರ್ಹಸಿ ತದ್ಗುರೋ||೪||

ಪಞ್ಚಗಙ್ಗಃ ದೇಶವಿಶೇಷಃ| ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯತ್ ಪರಮಿತಿ ಉಕ್ತರಕ್ತಪಿತ್ತಹೇತುಲಕ್ಷಣಾತಿರಿಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6

ಗುರುರುವಾಚ- ಮಹಾಗದಂ ಮಹಾವೇಗಮಗ್ನಿವಚ್ಛೀಘ್ರಕಾರಿ ಚ| ಹೇತುಲಕ್ಷಣವಿಚ್ಛೀಘ್ರಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುಪಾಚರೇತ್||೫|| ತಸ್ಯೋಷ್ಣಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಮ್ಲಂ ಚ ಕಟೂನಿ ಲವಣಾನಿ ಚ| ಘರ್ಮಶ್ಚಾನ್ನವಿದಾಹಶ್ಚ ಹೇತುಃ ಪೂರ್ವಂ ನಿದರ್ಶಿತಃ||೬||

ನಿದಾನೇ ಯದ್ಯಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಹೇತುಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಾನ್ಯೇವ, ತಥಾಽಪೀಹ ಚಿಕಿತ್ಸಾಪರಿಕರತಯಾ ಪ್ರಕರಣವಶಾದ್ಧೇತವಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಚ ಪ್ರಾಯಃಪ್ರಾದುರ್ಭಾವೀನಿ ಪುನಃ ಕಥ್ಯನ್ತೇ| ಘರ್ಮ ಆತಪಃ| ಅನ್ನವಿದಾಹಸ್ತು ಸ್ವರೂಪವಿದಾಹಿದ್ರವ್ಯಭಕ್ಷಣಾದ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಪಿತ್ತೇನಾನ್ನವಹಸ್ರೋತಸೋ ದುಷ್ಟತ್ವಾದವಿದಾಹಿಭೋಜನೇನಾಪಿ ಭವತಿ| ಯದುಕ್ತಮನ್ಯತ್ರ- “ಸ್ರೋತಸ್ಯನ್ನವಹೇ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತೌ ವಾ ಯಸ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ| ವಿದಾಹಿ ಭುಕ್ತಮನ್ಯದ್ವಾ ತಸ್ಯಾಪ್ಯನ್ನಂ ವಿದಹ್ಯತೇ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೬) ಇತಿ||೫-೬||

Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8

ತೈರ್ಹೇತುಭಿಃ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ| ತದ್ಯೋನಿತ್ವಾತ್ ಪ್ರಪನ್ನಂ ಚ ವರ್ಧತೇ ತತ್ ಪ್ರದೂಷಯತ್||೭|| ತಸ್ಯೋಷ್ಮಣಾ ದ್ರವೋ ಧಾತುರ್ಧಾತೋರ್ಧಾತೋಃ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ| ಸ್ವಿದ್ಯತಸ್ತೇನ ಸಂವೃದ್ಧಿಂ ಭೂಯಸ್ತದಧಿಗಚ್ಛತಿ||೮||

ತೈರ್ಹೇತುಭಿರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ| ರಕ್ತಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ ರಕ್ತಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ “ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವೇದೋ ರಸೋ ಲಸೀಕಾ ರುಧಿರಮಾಮಾಶಯಶ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಾನಿ, ತತ್ರಾಪ್ಯಾಮಾಶಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಿತ್ತಸ್ಥಾನಮ್” (ಸೂ.ಅ.೨೦) ಇತಿ ವಚನೇನ ಸ್ವಭಾವಾದೇವ ರಕ್ತಂ ಯಾತಿ, ತಥಾಽಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪ್ರಧಾನಸ್ಥಾನಾದಾಮಾಶಯರೂಪಾತ್ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇಹ ರಕ್ತಗಮನಂ ಜ್ಞೇಯಂ; ರಕ್ತಗಮನಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಹಿಮ್ನಾ ಭವತಿ| ತದ್ಯೋನಿತ್ವಾದಿತಿ ತದ್ಯೋನಿತ್ವಂ ಹೇತುಃ ರಕ್ತಪ್ರಪನ್ನಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಧನೇ ಜ್ಞೇಯಂ; ತೇನ ಯಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಯೋನಿ ಪಿತ್ತಂ ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವರ್ಧತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಅಸೃಜಃ ಪಿತ್ತಂ” (ಚಿ.ಅ.೧೫) ಇತಿ| ತದಿತಿ ರಕ್ತಂ ಪ್ರದೂಷಯತ್| ದ್ರವೋ ಧಾತುರಿತಿ ದ್ರವರೂಪೋಂಽಶಃ| ಧಾತೋರ್ಧಾತೋರಿತಿ ಮಾಂಸಾದೇಃ| ಸ್ವಿದ್ಯತಃ ಪ್ರಸಿಚ್ಯತೇ ಅತಿಕ್ಷರತಿ; ತೇನ ಪಿತ್ತೋಷ್ಮಣಾ ಸ್ವಿದ್ಯಮಾನಧಾತುಭ್ಯಶ್ಚ್ಯುತೇನ ದ್ರವರೂಪೇಣ ಧಾತುನಾ ಯುಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಭೂಯೋಽತಿತರಾಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯೋಜನಾ||೭-೮||

Adhikarana 5 (9) · Śloka 9

ಸಂಯೋಗಾದ್ದೂಷಣಾತ್ತತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಮಾಖ್ಯಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಮನೀಷಿಭಿಃ||೯||

ರಕ್ತಪಿತ್ತಸಞ್ಜ್ಞಾನಿಮಿತ್ತಮಾಹ- ಸಂಯೋಗಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಸಂಯೋಗಾತ್ತಥಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ದೂಷಣಾತ್ತಥಾ ರಕ್ತಸ್ಯ ಗನ್ಧವರ್ಣಯೋಃ ಪಿತ್ತೇ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮುಚ್ಯತೇ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ||೯||

Adhikarana 6 (10) · Śloka 10

ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಚ ಯಕೃಚ್ಚೈವ ತದಧಿಷ್ಠಾಯ ವರ್ತತೇ| ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ರಕ್ತವಾಹೀನಿ ತನ್ಮೂಲಾನಿ ಹಿ ದೇಹಿನಾಮ್||೧೦||

ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮಾಹ- ಪ್ಲೀಹಾನಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತತೇ ಊರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚ ಯಾತಿ; ‘ವರ್ಧತೇ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಕಸ್ಮಾದ್ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹ್ನೋರೇವ ತದ್ವರ್ತತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸ್ರೋತಾಂಸೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನಾವೇವ ಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಥಾನಂ, ತೇನ ರಕ್ತಸಂಯೋಗಾದಿನಿಷ್ಪನ್ನಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ತದೇವ ಸ್ಥಾನಮಿತಿ ಭಾವಃ||೧೦||

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 13

ಸಾನ್ದ್ರಂ ಸಪಾಣ್ಡು ಸಸ್ನೇಹಂ ಪಿಚ್ಛಿಲಂ ಚ ಕಫಾನ್ವಿತಮ್| ಶ್ಯಾವಾರುಣಂ ಸಫೇನಂ ಚ ತನು ರೂಕ್ಷಂ ಚ ವಾತಿಕಮ್||೧೧|| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕಷಾಯಾಭಂ ಕೃಷ್ಣಂ ಗೋಮೂತ್ರಸನ್ನಿಭಮ್| ಮೇಚಕಾಗಾರಧೂಮಾಭಮಞ್ಜನಾಭಂ ಚ ಪೈತ್ತಿಕಮ್||೧೨|| ಸಂಸೃಷ್ಟಲಿಙ್ಗಂ ಸಂಸರ್ಗಾತ್ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್|೧೩|

ತಸ್ಯ ದೋಷಸಮ್ಬನ್ಧವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ- ಸಾನ್ದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯವದಾಭಾ ಯಸ್ಯ ತತ್ ಕಷಾಯಾಭಂ, ಪಾಟಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೃಷ್ಣಸ್ಯ ವಸ್ತ್ರಾದೇಃ ಸಸಾರಗನ್ಧಕಾದಿಭಿರ್ಮಸೃಣೀಕೃತಸ್ಯ ಯೋ ವರ್ಣಃ ಸ ಮೇಚಕಃ| ನನು ಪಿತ್ತಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ, ತತ್ ಕಥಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಭವತಿ? ಉಚ್ಯತೇ- ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪಿತ್ತಮೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿರ್ವರ್ತಕಂ, ಯಥಾ- ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ವಾಯುಃ, ಯಥಾ- ಸರ್ವಜ್ವರೇಷು ಪಿತ್ತಮಾರಮ್ಭಕಂ; ತದೇವ ಯದೋಲ್ಬಣೇನ ಕಫೇನ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ಯುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಕರಂ ಭವತಿ, ತದಾ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಪಿತ್ತಮುತ್ಸೃಜ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೈವ ಸಾನ್ದ್ರತ್ವಾದಿಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ- ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತಿ; ಯಥಾ- ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ಗುಲ್ಮೇ ಸಾಮಾನ್ಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯಾಗತವಾತಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೈವ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ ವಾ ಕಫಜ್ವರೇ ಸರ್ವಜ್ವರಾನಪಾಯಿಕಾರಣಮನಾದೃತ್ಯ ವಿಶೇಷಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣೈವ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ; ಏವಂ ವಾತಿಕೇಽಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಯತ್ತು ಕಫವಾತವಿರಹಿತೇನ ಕೇವಲೇನೈವ ಪಿತ್ತೇನ ಬಲವತಾ ಜನಿತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪೈತ್ತಿಕರಕ್ತಪಿತ್ತಲಕ್ಷಣಂ ಭವತಿ ತತ್ ಪೈತ್ತಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಲಕ್ಷಣೇನೈವ ದೋಷವ್ಯಪದೇಶೋ ಭವತಿ; ತೇನ ಯದ್ಯದ್ದೋಷಜನಿತಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಭವತಿ ತತ್ತದ್ದೋಷಜಮಿತಿ ವ್ಯಪದಿಶ್ಯತೇ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಾದಿರಕ್ತಪಿತ್ತಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪೈತ್ತಿಕೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽತ್ಯುಲ್ಬಣಂ ಪಿತ್ತಂ ಭವತಿ, ಯತಸ್ತತ್ರೈವ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಾನಿ ಕರೋತಿ, ನಾನ್ಯತ್ರ; ಏವಂ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೇ ಯದುಚ್ಯತೇ- ಕೇವಲಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಮಾರ್ಗೋ ನಾಸ್ತಿ, ಯತೋ ವಾತರಕ್ತಮಧೋ ಯಾತಿ, ಕಫಾರಬ್ಧಮೂರ್ಧ್ವಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಂ; ತದಪಿ ನ, ಯತಃ ಪೈತ್ತಿಕಸ್ಯಾಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗಮನಮಧೋಗಮನಂ ವಾ ಭವತ್ಯೇವ; ಪರಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಯದೂರ್ಧ್ವಂ ಯಾತಿ ತನ್ಮಾರ್ಗಮಹಿಮ್ನಾ ಕಫಸಂಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ, ಯಚ್ಚಾಧೋ ಯಾತಿ ತದ್ವಾತಸ್ಥಾನಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವಾತಾನುಗತಂ ಭವತಿ| ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತಶ್ಚ ದೋಷಃ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಕತ್ವಾನ್ನಾನುಬನ್ಧಃ, ತೇನಾಸೌ ಪೈತ್ತಿಕೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಪಿ ‘ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ’ ಇತ್ಯಾದಿವಚನೇಷು ನ ಗೃಹ್ಯತೇ| ಯತಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಕ್ತಲಿಙ್ಗಶ್ಚ ದೋಷೋಽನುಬನ್ಧ್ಯಃ; ತದ್ವಿಪರೀತಸ್ತು ಅನುಬನ್ಧಃ; ತೇನ ಯಥೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾ ದೋಷೇಣಾನುಬನ್ಧ್ಯೇನ ವಾತಿಕತ್ವಾದಿವ್ಯಪದೇಶೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಷು, ನ ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತೇನಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಕಾರಿಣಾಽನುಬನ್ಧರೂಪೇಣೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು “ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರಚಿತೇನ ಪಿತ್ತೇನ ಯದೋತ್ತರಕಾಲಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಭವತಿ ತದೈವ ಪೈತ್ತಿಕಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಭವತಿ” ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ||೧೧-೧೨||-

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ ದ್ವಿದೋಷಂ ಯಾಪ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೧೩|| ಯತ್ತ್ರಿದೋಷಮಸಾಧ್ಯಂ ತನ್ಮನ್ದಾಗ್ನೇರತಿವೇಗವತ್| ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯ ವೃದ್ಧಸ್ಯಾನಶ್ನತಶ್ಚ ಯತ್||೧೪||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯವಿಭಾಗಮಾಹ- ಏಕೇತ್ಯಾದಿ| ಏಕದೋಷಾನುಗಮಿತಿ ಉಕ್ತೈಕದೋಷಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್, ಏವಂ ದ್ವಿದೋಷಮಪಿ ದೋಷದ್ವಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತಮ್, ಏವಂ ತ್ರಿದೋಷಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ನ ತು ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತಮಪಿ ದೋಷಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದ್ವಿದೋಷತ್ವಂ ತ್ರಿದೋಷತ್ವಂ ವಾ ಗಣನೀಯಂ, ತಥಾಹಿ ಸತಿ ಕೇವಲಂ ರಕಪಿತ್ತಂ ನ ಸ್ಯಾದೇವ; ತಥಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಂ ದೋಷಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಮಾರ್ಗಸಮ್ಬನ್ಧಾನುಗತೇನ ವಾಯುನಾ ಕಫೇನ ವಾ ಯೋಗಾದ್ದ್ವಿದೋಷಜತ್ವಮೇವ ಸರ್ವದಾ ಸ್ಯಾತ್, ನ ‘ಏಕದೋಷಾನುಗಂ ಸಾಧ್ಯಂ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತತ್ ಸ್ಯಾತ್; ತಸ್ಮಾದ್ಯಥೋಕ್ತಮೇವ ಸಾಧು| ಮನ್ದಾಗ್ನೇರತಿವೇಗವದಿತಿ ಪೃಥಗೇವಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಂ, ವ್ಯಾಧಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಣದೇಹಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ ಚ ಪೃಥಗೇವ||೧೩-೧೪||

Adhikarana 9 (15-21) · Śloka 21

ಗತಿರೂರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚೈವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ದರ್ಶಿತಾ| ಊರ್ಧ್ವಾ ಸಪ್ತವಿಧದ್ವಾರಾ ದ್ವಿದ್ವಾರಾ ತ್ವಧರಾ ಗತಿಃ||೧೫|| ಸಪ್ತ ಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ಶಿರಸಿ ದ್ವೇ ಚಾಧಃ, ಸಾಧ್ಯಮೂರ್ಧ್ವಗಮ್| ಯಾಪ್ಯಂ ತ್ವಧೋಗಂ, ಮಾರ್ಗೌ ತು ದ್ವಾವಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ||೧೬|| ಯದಾ ತು ಸರ್ವಚ್ಛಿದ್ರೇಭ್ಯೋ ರೋಮಕೂಪೇಭ್ಯ ಏವ ಚ| ವರ್ತತೇ ತಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯಾಂ ಗತಿಂ ತಸ್ಯಾಹುರಾನ್ತಿಕೀಮ್||೧೭|| ಯಚ್ಚೋಭಯಾಭ್ಯಾಂ ಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಮತಿಮಾತ್ರಂ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ತುಲ್ಯಂ ಕುಣಪಗನ್ಧೇನ ರಕ್ತಂ ಕೃಷ್ಣಮತೀವ ಚ||೧೮|| ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಕಣ್ಠೇ ಸಜ್ಜತಿ ಚಾಪಿ ಯತ್| ಯಚ್ಚಾಪ್ಯುಪದ್ರವೈಃ ಸರ್ವೈರ್ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಸಮಭಿದ್ರುತಮ್||೧೯|| ಹಾರಿದ್ರನೀಲಹರಿತತಾಮ್ರೈರ್ವರ್ಣೈರುಪದ್ರುತಮ್| ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕಾಸಮಾನಸ್ಯ ಯಚ್ಚ ತಚ್ಚ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ||೨೦|| ಯದ್ವಿದೋಷಾನುಗಂ ಯದ್ವಾ ಶಾನ್ತಂ ಶಾನ್ತಂ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| ಮಾರ್ಗಾನ್ಮಾರ್ಗಂ ಚರೇದ್ಯದ್ವಾ ಯಾಪ್ಯಂ ಪಿತ್ತಮಸೃಕ್ ಚ ತತ್||೨೧||

ಗತಿಕೃತಂ ಸಾಧ್ಯಾದಿಭೇದಂ ದರ್ಶಯಿತುಂ ಗತಿಭೇದಮೇವಾಹ- ಗತಿರೂರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗತಿಪ್ರಕಾರಾನ್ತರಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಸ್ಯಾಹ- ಯದಾ ತು ಸರ್ವಚ್ಛಿದ್ರೇಭ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಚ್ಚೋಭಯಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕೃಷ್ಣಮತೀವ ಚೇತ್ಯನ್ತೇನಾಸಾಧ್ಯತಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ| ಅತ್ರ ಮಾರ್ಗಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯನೇನ ನ ಯೌಗಪದ್ಯೇನ ಮಾರ್ಗಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ, ಕಿನ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ, ಮಾರ್ಗದ್ವಯಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯಾಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಮೇವೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕುಣಪಗನ್ಧೇನೇತಿ ಶವಗನ್ಧೇನ| ಕಣ್ಠೇ ಸಜ್ಜತೀತಿ ಕಣ್ಠಾದ್ಬಹಿರ್ನ ಯಾತಿ| ಯಥೋಕ್ತೈರಿತಿ ನಿದಾನೋಕ್ತೈಃ; ತತ್ರ ಹಿ ಉಪದ್ರವಾಃ ಖಲು ದೌರ್ಬಲ್ಯಾರೋಚಕಾದಯಃ ಸ್ವರಭೇದಾನ್ತಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಕಾಸಿನೋ ನ ಸಿಧ್ಯತೀತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದ್ವಿದೋಷಾನುಗಮಿತ್ಯನೇನಾನುಬನ್ಧರೂಪದೋಷದ್ವಯಯೋಗಾದ್ಯಾಪ್ಯತ್ವಮುಚ್ಯತೇ; ಯತ್ತು ಪೂರ್ವಂ ದ್ವಿದೋಷಜಂ ಯಾಪ್ಯಮಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತದನುಬನ್ಧ್ಯದೋಷದ್ವಯಜನ್ಯಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣೇತಿ ನ ಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಮಾರ್ಗಾನ್ಮಾರ್ಗಂ ಚರೇದಿತಿ ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಮುಖಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ನಾಸಾಂ ಯಾತೀತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞೇಯಮ್, ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ತ್ವಧೋಗಮನೇಽಧೋಗತ್ವಾದೇವ ಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ಭವತಿ, ಅಧೋಗಂ ತು ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಮಗಚ್ಛದಪಿ ಸ್ವತ ಏವ ಯಾಪ್ಯಂ; ತಸ್ಮಾನ್ನೋರ್ಧ್ವಾಧೋಮಾರ್ಗಪರಿವರ್ತೋಽತ್ರ ವಿವಕ್ಷಿತಃ||೧೫-೨೧||

Adhikarana 10 (22) · Śloka 22

ಏಕಮಾರ್ಗಂ ಬಲವತೋ ನಾತಿವೇಗಂ ನವೋತ್ಥಿತಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಸಾಧ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ನಿರುಪದ್ರವಮ್||೨೨||

ಏಕಮಾರ್ಗಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್| ಏಕಮಾರ್ಗಮಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೇಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಮೇವ ಲಭ್ಯತೇ, ಅಧೋಗಸ್ಯೈಕಮಾರ್ಗಗಸ್ಯಾಪಿ ಯಾಪ್ಯತ್ವಾತ್| ಸುಖೇ ಕಾಲೇ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ಚ| ಅತ್ರ ಮಾರ್ಗೇಣ ತಥಾ ದೋಷೇಣ ತಥಾ ಲಕ್ಷಣೇನ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಭೇದಾಃ ಪೃಥಗುಕ್ತಾಃ| ತತ್ರ ಚ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಯಾಪ್ಯಲಕ್ಷಣಮೇಲಕೇ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮೇವ; ಯಾಪ್ಯಾಸಾಧ್ಯಮೇಲಕೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮೇವ, ಯಥಾ- ಏಕದೋಷಂ ಯದಧೋಗತಂ ತದೇಕದೋಷತ್ವಾತ್ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಿನ್ತ್ವಧೋಗತತ್ವಾದ್ಯಾಪ್ಯಂ; ಯತ್ತ್ರಿದೋಷಮಧೋಗತಂ ತದಧೋಗತತ್ವೇನ ಯಾಪ್ಯಂ, ಕಿನ್ತು ತ್ರಿದೋಷತ್ವಾದಸಾಧ್ಯಮೇವೇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಯದುಕ್ತಂ- “ನಾಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾತಿ ಸಾಧ್ಯೋ ಯಾತಿ ತ್ವಸಾಧ್ಯತಾಮ್” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ; “ಸಾಧ್ಯಾ ಯಾಪ್ಯತ್ವಮಾಯಾನ್ತಿ ಯಾಪ್ಯಾಶ್ಚಾಸಾಧ್ಯತಾಂ ತಥಾ” (ನಿ.ಅ.೮) ಇತಿ ಚ||೨೨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮುಷ್ಣರೂಕ್ಷಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್| ಅಧೋಗಸ್ಯೋತ್ತರಂ ಪ್ರಾಯಃ, ಪೂರ್ವಂ ಸ್ಯಾದೂರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ತು||೨೩|| ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಧೋಗಂ ಮಾರುತಾನುಗಮ್| ದ್ವಿಮಾರ್ಗಂ ಕಫವಾತಾಭ್ಯಾಮುಭಾಭ್ಯಾಮನುಬಧ್ಯತೇ||೨೪||

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ ನಿದಾನೋಕ್ತಮಪಿ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾದ್ವಿಶೇಷೋಪದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪುನರಿಹೋಚ್ಯತೇ| ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದೇನ ಕದಾಚಿದ್ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮಪಿ ಊರ್ಧ್ವಗಸ್ಯ ಹೇತುರ್ಭವತಿ, ತಥಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮಪಿ ಅಧೋಗಸ್ಯೇತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಏವಂ ಚ ನಿದಾನಮಾರ್ಗಾನಿಯಮೇ ಸತಿ ‘ಮಾರ್ಗೌ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಂ ಚ ನಿದಾನಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಮಾರ್ಗಾದಿ ಪಞ್ಚ (ಯಚ್ಚ) ಪಠಿತಂ...| ಯದ್ಯಪ್ಯಧೋಗೇ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮೇವ ಪರಂ ಹೇತುಸ್ತಥಾಽಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಕದಾಚಿತ್ ಕಾರಣಂ ಭವತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧಕೃತಶ್ಚ ಕಫೋಽಪ್ಯಧೋಗೇ ಭವತಿ; ಏವಮೂರ್ಧ್ವಗೇಽಪಿ ಚಿನ್ತನೀಯಮ್| ಊರ್ಧ್ವಗಂ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಮಿತ್ಯಾದಾವಪಿ ಪ್ರಾಯಃಶಬ್ದಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ವ್ಯಭಿಚಾರೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೨೩-೨೪||

Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28

ಅಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಯದಶ್ನತಃ| ತದ್ದೋಷದುಷ್ಟಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ನಾದೌ ಸ್ತಮ್ಭನಮರ್ಹತಿ||೨೫|| ಗಲಗ್ರಹಂ ಪೂತಿನಸ್ಯಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಯಮರುಚಿಂ ಜ್ವರಮ್| ಗುಲ್ಮಂ ಪ್ಲೀಹಾನಮಾನಾಹಂ ಕಿಲಾಸಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಮೂತ್ರತಾಮ್||೨೬|| ಕುಷ್ಠಾನ್ಯರ್ಶಾಂಸಿ ವೀಸರ್ಪಂ ವರ್ಣನಾಶಂ ಭಗನ್ದರಮ್| ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯೋಪರೋಧಂ ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ ಸ್ತಮ್ಭಿತಮಾದಿತಃ||೨೭|| ತಸ್ಮಾದುಪೇಕ್ಷ್ಯಂ ಬಲಿನೋ ಬಲದೋಷವಿಚಾರಿಣಾ | ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಥಮತಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ||೨೮||

ಅಶ್ನತ ಇತ್ಯನೇನ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥಿತಂ ದರ್ಶಯತಿ| ಉತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಿತಿ ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯುನ್ಮುಖಮ್, ಆಮದೋಷಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್| ಬಲದೋಷವಿಚಾರಿಣೇತಿ ಯದೈವ ಬಲಹ್ರಾಸಂ ಸಮ್ಪಶ್ಯೇದ್ಧೀನದೋಷತ್ವಂ ವಾ ತದೈವ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೨೫-೨೮||

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30

ಪ್ರಾಯೇಣ ಹಿ ಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಮಾಮದೋಷಾಚ್ಛರೀರಿಣಾಮ್| ವೃದ್ಧಿಂ ಪ್ರಯಾತಿ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ತಸ್ಮಾತ್ತಲ್ಲಙ್ಘ್ಯಮಾದಿತಃ||೨೯|| ಮಾರ್ಗೌ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಂ ಚ ನಿದಾನಂ ಪ್ರಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಚ| ಲಙ್ಘನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದೌ ತರ್ಪಣಂ ವಾ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್||೩೦||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ಲಙ್ಘನಹೇತುಮಾಹ- ಮಾರ್ಗಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೋರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಃ, ಸಾಮಂ ಪಿತ್ತಂ, ಕಫೋ ದೋಷಃ, ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಂ ಚ ನಿದಾನಂ ಲಙ್ಘನಪ್ರಯೋಜಕಂ; ತದ್ವ್ಯತಿರಿಕ್ತಂ ತು ಮಾರ್ಗಾದಿ ಭೋಜನರೂಪತರ್ಪಣಪ್ರಯೋಜಕಮ್| ತರ್ಪಯತೀತಿ ತರ್ಪಣಮಶನಮ್| ತೇನ ಯವಾಗೂಸ್ತರ್ಪಣಂ ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಯೇ ತು ತರ್ಪಣಶಬ್ದೇನ ಸಕ್ತುತರ್ಪಣಮೇವ ಗ್ರಾಹಯನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ಯವಾಗೂದಾನಪಕ್ಷೋ ನ ಸಙ್ಗೃಹೀತಃ ಸ್ಯಾತ್||೨೯-೩೦||

Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35

ಹ್ರೀಬೇರಚನ್ದನೋಶೀರಮುಸ್ತಪರ್ಪಟಕೈಃ ಶೃತಮ್| ಕೇವಲಂ ಶೃತಶೀತಂ ವಾ ದದ್ಯಾತ್ತೋಯಂ ಪಿಪಾಸವೇ||೩೧|| ಊರ್ಧ್ವಗೇ ತರ್ಪಣಂ ಪೂರ್ವಂ ಪೇಯಾಂ ಪೂರ್ವಮಧೋಗತೇ| ಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾನುಬನ್ಧಜ್ಞೋ ದದ್ಯಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಕಲ್ಪವಿತ್||೩೨|| ಜಲಂ ಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾಮಧೂಕೈಃ ಸಪರೂಷಕೈಃ| ಶೃತಶೀತಂ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಂ ತರ್ಪಣಾರ್ಥೇ ಸಶರ್ಕರಮ್||೩೩|| ತರ್ಪಣಂ ಸಘೃತಕ್ಷೌದ್ರಂ ಲಾಜಚೂರ್ಣೈಃ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್| ಊರ್ಧ್ವಗಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ತತ್ ಪೀತಂ ಕಾಲೇ ವ್ಯಪೋಹತಿ||೩೪|| ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಮ್ಲಸಾತ್ಮ್ಯಾಯ ತತ್ ಸಾಮ್ಲಮಪಿ ಕಲ್ಪಯೇತ್| ದಾಡಿಮಾಮಲಕೈರ್ವಿದ್ವಾನಮ್ಲಾರ್ಥಂ ಚಾನುದಾಪಯೇತ್||೩೫||

ಕೇವಲಮಿತಿ ಹ್ರೀಬೇರಾದಿರಹಿತಂ; ಜಲಮೇವೈಕಂ ಕೇವಲಮೌಷಧದ್ವೇಷಿಣೇ ಪುರುಷಾಯ ದೇಯಮ್| ಪೂರ್ವಮಿತಿ ಪದೇನ ಪಶ್ಚಾದ್ಬಲಹ್ರಾಸಕಾರಕಂ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಕಾಲಃ ಹೇಮನ್ತಾದಿಃ, ಅನುಬನ್ಧಃ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಗುರುಲಾಘವಾದಿರೂಪಾ, ಕಲ್ಪನಂ ಕಲ್ಪಃ ಸಂಸ್ಕಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಕಾಲಂ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಂ ಚ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಯಸ್ಯ ಯತ್ಸ್ವಭಾವಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ ತೇನ ತರ್ಪಣಂ ಯವಾಗೂರ್ವಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಖರ್ಜೂರಾದಿನಾ ಜಲಂ ಷಡಙ್ಗವಿಧಾನೇನೈವ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಜಲಮತ್ರ ಮಧುರಮಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗೇ ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟೇಽಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಯೌಗಿಕಂ ಭವತಿ, ರಕ್ತಪಿತ್ತವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್||೩೧-೩೫||

Adhikarana 15 (36-48) · Śloka 48

ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕನೀವಾರಕೋರದೂಷಪ್ರಶಾನ್ತಿಕಾಃ| ಶ್ಯಾಮಾಕಶ್ಚ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಶ್ಚ ಭೋಜನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್||೩೬|| ಮುದ್ಗಾ ಮಸೂರಾಶ್ಚಣಕಾಃ ಸಮಕುಷ್ಠಾಢಕೀಫಲಾಃ| ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ ಸೂಪಯೂಷಾರ್ಥೇ ಕಲ್ಪಿತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್||೩೭|| ಪಟೋಲನಿಮ್ಬವೇತ್ರಾಗ್ರಪ್ಲಕ್ಷವೇತಸಪಲ್ಲವಾಃ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಂ ಶಾಕಂ ಗಣ್ಡೀರಃ ಸಕಠಿಲ್ಲಕಃ||೩೮|| ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಕಾಶ್ಮರ್ಯಸ್ಯಾಥ ಶಾಲ್ಮಲೇಃ| ಅನ್ನಪಾನವಿಧೌ ಶಾಕಂ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತನುತ್||೩೯|| ಶಾಕಾರ್ಥಂ ಶಾಕಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ತಚ್ಛಸ್ತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್| ಸ್ವಿನ್ನಂ ವಾ ಸರ್ಪಿಷಾ ಭೃಷ್ಟಂ ಯೂಷವದ್ವಾ ವಿಪಾಚಿತಮ್||೪೦|| ಪಾರಾವತಾನ್ ಕಪೋತಾಂಶ್ಚ ಲಾವಾನ್ ರಕ್ತಾಕ್ಷವರ್ತಕಾನ್| ಶಶಾನ್ ಕಪಿಞ್ಜಲಾನೇಣಾನ್ ಹರಿಣಾನ್ಕಾಲಪುಚ್ಛಕಾನ್||೪೧|| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಹಿತಾನ್ ವಿದ್ಯಾದ್ರಸಾಂಸ್ತೇಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಈಷದಮ್ಲಾನನಮ್ಲಾನ್ ವಾ ಘೃತಭೃಷ್ಟಾನ್ ಸಶರ್ಕರಾನ್||೪೨|| ಕಫಾನುಗೇ ಯೂಷಶಾಕಂ ದದ್ಯಾದ್ವಾತಾನುಗೇ ರಸಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಯವಾಗೂನಾಮತಃ ಕಲ್ಪಃ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೪೩|| ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನಾಂ ಕಿಞ್ಜಲ್ಕಃ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಃ| ಜಲೇ ಸಾಧ್ಯಾ ರಸೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಪೇಯಾ ಸ್ಯಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್||೪೪|| ಚನ್ದನೋಶೀರಲೋಧ್ರಾಣಾಂ ರಸೇ ತದ್ವತ್ ಸನಾಗರೇ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕೋಶೀರಮುಸ್ತಾನಾಂ ತದ್ವದೇವ ಚ||೪೫|| ಧಾತಕೀಧನ್ವಯಾಸಾಮ್ಬುಬಿಲ್ವಾನಾಂ ವಾ ರಸೇ ಶೃತಾ| ಮಸೂರಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯೋರ್ವಾ ಸ್ಥಿರಾಮುದ್ಗರಸೇಽಥ ವಾ||೪೬|| ರಸೇ ಹರೇಣುಕಾನಾಂ ವಾ ಸಘೃತೇ ಸಬಲಾರಸೇ| ಸಿದ್ಧಾಃ ಪಾರಾವತಾದೀನಾಂ ರಸೇ ವಾ ಸ್ಯುಃ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್||೪೭|| ಇತ್ಯುಕ್ತಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನ್ಯಃ ಶೀತಾಃ ಸಮಧುಶರ್ಕರಾಃ| ಯವಾಗ್ವಃ ಕಲ್ಪನಾ ಚೈಷಾ ಕಾರ್ಯಾ ಮಾಂಸರಸೇಷ್ವಪಿ||೪೮||

ಶಾಲೀತ್ಯಾದಿನಾಽನ್ನಮಾಹ| ಪ್ರಶಾನ್ತಿಕಾ ಜಲಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಾಯೋ ಭವತಿ| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ ಕಙ್ಗುಃ| ಕೋರದೂಷಸ್ಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹೇತುತ್ವಂ ನಿಷ್ಪಾವಮಾಷಸೂಪಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯೈವ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ನಿದಾನೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮ್, ಅಯಂ ತು ಕಷಾಯಮಧುರಲಘುತ್ವಾತ್ ಕೋರದೂಷಃ ಕೇವಲೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರ ಏವೇತೀಹ ಪಠ್ಯತೇ| ಏವಂ ಗಣ್ಡೀರೋಽಪಿ ನಿದಾನೇ ಸುರಾಸೌವೀರಕಾದಿಯುಕ್ತ ಏವ ಹೇತುತ್ವೇನೋಕ್ತಃ, ಸ ತು ಕೇವಲೋ ಹಿತ ಏವ; ಕಿಂವಾ ಸ್ಥಲಜಜಲಜಭೇದೇನ ಗಣ್ಡೀರೋ ದ್ವಿವಿಧಃ; ತತ್ರ ಹರಿತವರ್ಗಪಠಿತೋ ಯಃ ಸ ನಿದಾನಂ ಭವತಿ, ಇತರಸ್ತು ಜಲಜಃ ಶಾಕವರ್ಗೇ ಪಠಿತೋ ಯಃ ಸ ಇಹ ಕಫಾಧಿಕೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯೂಷವದ್ವಾ ವಿಪಾಚಿತಮಿತಿ ಯೂಷೋ ಯಥಾ ದಾಡಿಮಾದ್ಯಮ್ಲದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತೋ ಜಲೇ ವಿಪಾಚ್ಯತೇ ತಥಾಽಯಮಪೀತ್ಯರ್ಥ; ಕಿಂವಾ ಯೂಷಯುಕ್ತಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ವಿಪಾಚಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ತಾಕ್ಷಃ ಚಕೋರಕಃ| ಯೂಷಶ್ಚ ಶಾಕಂ ಚೇತಿ ಯೂಷಶಾಕಮ್||೩೬-೪೮||

Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51

ಶಶಃ ಸವಾಸ್ತುಕಃ ಶಸ್ತೋ ವಿಬನ್ಧೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಾಮ್| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ತಿತ್ತಿರಿಃ ಸ್ಯಾದುದುಮ್ಬರರಸೇ ಶೃತಃ||೪೯|| ಮಯೂರಃ ಪ್ಲಕ್ಷನಿರ್ಯೂಹೇ ನ್ಯಗ್ರೋಧಸ್ಯ ಚ ಕುಕ್ಕುಟಃ| ರಸೇ ಬಿಲ್ವೋತ್ಪಲಾದೀನಾಂ ವರ್ತಕಕ್ರಕರೌ ಹಿತೌ||೫೦|| ತೃಷ್ಯತೇ ತಿಕ್ತಕೈಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೃಷ್ಣಾಘ್ನಂ ವಾ ಫಲೋದಕಮ್| ಸಿದ್ಧಂ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದ್ಯೈರಥವಾ ಶೃತಶೀತಲಮ್||೫೧||

ಆವಸ್ಥಿಕಂ ಭೋಜನಮಾಹ- ಶಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಶಶಃ ಕಷಾಯತ್ವಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರೋ ಭವತ್ಯೇವ, ವಿಬನ್ಧಹರೇಣ ವಾಸ್ತುಕೇನ ಸಂಸ್ಕೃತತ್ವಾದ್ವಿಬನ್ಧಹರೋಽಪಿ ಭವತಿ| ಏವಂ ತಿತ್ತಿರಿಮಯೂರಾದಯೋ ಯದ್ಯಪ್ಯುಷ್ಣತ್ವೇನ ವಾತಹರಾಸ್ತಥಾಽಪಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ನ ಹಿತಾ ಉಷ್ಣತ್ವೇನ; ತತಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ಸಾಧನೇ ಉದುಮ್ಬರರಸಾದಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಾ ನಿಯುಜ್ಯನ್ತೇ; ತಥಾ ಸತಿ ವಾತಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ಘ್ನನ್ತಿ| ಪ್ರತಿನಿಯತಸಾಧಕದ್ರವ್ಯೋಪನ್ಯಾಸಾತ್ ಸಂಯೋಗಮಹಿಮ್ನೈವ ಕಾರ್ಯಕರಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಜ್ಞಾಯತೇ| ನ ಶಶಃ ಕಷಾಯೋಽಪಿ ವಿಬನ್ಧಂ ಕರೋತಿ, ವಾಸ್ತುಕಸಂಸ್ಕಾರಾತ್; ನ ತಿತ್ತಿರಿಪ್ರಭೃತಯೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಕೋಪಯನ್ತಿ, ಉದುಮ್ಬರರಸಾದಿಸಂಸ್ಕಾರಾತ್; ಏವಂ ವಿಪರೀತಫಲಸಮ್ಭವೋ ನಾಸ್ತಿ, ಸಂಯೋಗಶಕ್ತೇರಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾತ್| ವಾಸ್ತುಕರಸೇ ಏವ ಶಶಸ್ಯ ಸಾಧನಪ್ರಯೋಗಃ, ಇತರಸಾಹಚರ್ಯಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ವಿಪಚೇತ್ತು ವಾಸ್ತುಕರಸೇ ಶಶಂ ವಿಬನ್ಧೇ ಪುರೀಷಸ್ಯ” ಇತಿ| ಸಿದ್ಧಂ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದ್ಯೈರಿತಿ ಶಾಲಿಪರ್ಣ್ಯಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಶೃತಮುದಕಮ್||೪೯-೫೧||

Adhikarana 17 (52) · Śloka 52

ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಾವನುಬಲೌ ಬಲಮಾಹಾರಮೇವ ಚ| ಜಲಂ ಪಿಪಾಸವೇ ದದ್ಯಾದ್ವಿಸರ್ಗಾದಲ್ಪಶೋಽಪಿ ವಾ||೫೨||

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಪಾನೀಯದಾನವಿಷಯಪ್ರಕಾರಮಾಹ- ಜ್ಞಾತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾವಿತಿ ವಾತಕಫೌ, ಪಿತ್ತಂ ತು ನಾಯಕಮೇವ ನಾನುಬಲಮ್| ವಿಸರ್ಗಾದಿತಿ ವಿರತೇಃ, ಯಾವದಿಚ್ಛಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಅಲ್ಪಶೋಽಪಿ ವಾ, ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಯದಿ ಬಲವಾನಗ್ನಿಃ ಶರೀರಂ ಚ ಮಹತ್ತದಾ ವಿಸರ್ಗಪರ್ಯನ್ತಂ ಜಲಂ ದೇಯಂ; ವಿಪರ್ಯಯೇ ತು ಪಾನೀಯಂ ನಾತಿಪಥ್ಯಂ, ತೇನಾಲ್ಪಶೋ ದೇಯಮ್||೫೨||

Adhikarana 18 (53) · Śloka 54

ನಿದಾನಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸಮ್ಪ್ರಕಾಶಿತಮ್| ಜೀವಿತಾರೋಗ್ಯಕಾಮೈಸ್ತನ್ನ ಸೇವ್ಯಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿಭಿಃ||೫೩|| ಇತ್ಯನ್ನಪಾನಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಕ್ರಮಶೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತನುತ್|೫೪|

ರಕ್ತಪಿತ್ತನಿದಾನವರ್ಜನಾರ್ಥಮಾಹ- ನಿದಾನಮಿತ್ಯಾದಿ||೫೩||-

Adhikarana 19 (54-61) · Śloka 61

ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಬಹುದೋಷಾಣಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ಬಲವತಾಂ ಚ ಯತ್||೫೪|| ಅಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಸ್ಯ ಯಸ್ಯ ಸನ್ತರ್ಪಣೋತ್ಥಿತಮ್| ಬಹುದೋಷಂ ಬಲವತೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಶರೀರಿಣಃ||೫೫|| ಕಾಲೇ ಸಂಶೋಧನಾರ್ಹಸ್ಯ ತದ್ಧರೇನ್ನಿರುಪದ್ರವಮ್| ವಿರೇಚನೇನೋರ್ಧ್ವಭಾಗಮಧೋಗಂ ವಮನೇನ ಚ||೫೬|| ತ್ರಿವೃತಾಮಭಯಾಂ ಪ್ರಾಜ್ಞಃ ಫಲಾನ್ಯಾರಗ್ವಧಸ್ಯ ವಾ| ತ್ರಾಯಮಾಣಾಂ ಗವಾಕ್ಷ್ಯಾ ವಾ ಮೂಲಮಾಮಲಕಾನಿ ವಾ||೫೭|| ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಪ್ರಭೂತಮಧುಶರ್ಕರಮ್| ರಸಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ತೇಷಾಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷತಃ||೫೮|| ವಮನಂ ಮದನೋನ್ಮಿಶ್ರೋ ಮನ್ಥಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಃ| ಸಶರ್ಕರಂ ವಾ ಸಲಿಲಮಿಕ್ಷೂಣಾಂ ರಸ ಏವ ವಾ||೫೯|| ವತ್ಸಕಸ್ಯ ಫಲಂ ಮುಸ್ತಂ ಮದನಂ ಮಧುಕಂ ಮಧು| ಅಧೋವಹೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಮನಂ ಪರಮುಚ್ಯತೇ||೬೦|| ಊರ್ಧ್ವಗೇ ಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ತರ್ಪಣಾದಿಃ ಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ| ಅಧೋಗತೇ ಯವಾಗ್ವಾದಿರ್ನ ಚೇತ್ಸ್ಯಾನ್ಮಾರುತೋ ಬಲೀ||೬೧||

ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸಂಶೋಧನಾನಿ ಪ್ರಧಾನಭೇಷಜತ್ವಾದುಚ್ಯನ್ತೇ| ಅಕ್ಷೀಣಬಲಮಾಂಸಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸಹಜಾ ಬಲಾಹಾನಿರುಚ್ಯತೇ, ಬಲವತ ಇತ್ಯನೇನ ಕಾಲಕೃತಂ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ| ಕಾಲೇ ಸಂಶೋಧನಯೋಗ್ಯೇಽನತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಕಾಲೇ| ನಿರುಪದ್ರವಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಂ, ಕಿಂವಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಶೇಷಣಮ್| ವಿರೇಚನೇನೋರ್ಧ್ವಭಾಗಮಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅನುಲೋಮಹರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ನಿಷೇಧಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಪ್ರತಿಮಾರ್ಗಂ ಚ ಹರಣಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಧೀಯತೇ” (ನಿ.ಅ.೨) ಇತಿ| ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ವಿಶೇಷತ ಇತ್ಯನೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದನ್ಯತ್ರ ಕಲ್ಕಾದಯೋಽಪ್ಯೇಷಾಂ ಭವನ್ತಿ| ವಮನಮಿತಿ ವಮನಕಾರಕೋ ಯೋಗೋ ವಮನಮುಚ್ಯತೇ| ಮದನಸ್ಯ ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಕರ್ಷಾದಿಕಾ ಮಾತ್ರಾ ಕಲ್ಪೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಸಶರ್ಕರೇ ಸಲಿಲೇ ತಥೇಕ್ಷುರಸೇ ಮದನಯೋಗಾದೇವ ವಮನಕರ್ತೃತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅಧೋವಹೇ ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಶುದ್ಧಕೋಷ್ಠಸ್ಯೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ನ ಚೇತ್ ಸ್ಯಾನ್ಮಾರುತೋ ಬಲೀತ್ಯನೇನ ಯದಿ ಮಾರುತೋ ಬಲೀ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ಮಾಂಸೌದನ ಏವ ದೇಯ ಇತಿ ಜ್ವರೋಕ್ತಂ ವಿಧಿಂ ಸೂಚಯತಿ||೫೪-೬೧||

Adhikarana 20 (62-72) · Śloka 72

ಬಲಮಾಂಸಪರಿಕ್ಷೀಣಂ ಶೋಕಭಾರಾಧ್ವಕರ್ಶಿತಮ್| ಜ್ವಲನಾದಿತ್ಯಸನ್ತಪ್ತಮನ್ಯೈರ್ವಾ ಕ್ಷೀಣಮಾಮಯೈಃ||೬೨|| ಗರ್ಭಿಣೀಂ ಸ್ಥವಿರಂ ಬಾಲಂ ರೂಕ್ಷಾಲ್ಪಪ್ರಮಿತಾಶಿನಮ್| ಅವಮ್ಯಮವಿರೇಚ್ಯಂ ವಾ ಯಂ ಪಶ್ಯೇದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಿನಮ್||೬೩|| ಶೋಷೇಣ ಸಾನುಬನ್ಧಂ ವಾ ತಸ್ಯ ಸಂಶಮನೀ ಕ್ರಿಯಾ| ಶಸ್ಯತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ ಪರಂ ಸಾಽಥ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ||೬೪|| ಅಟರೂಷಕಮೃದ್ವೀಕಾಪಥ್ಯಾಕ್ವಾಥಃ ಸಶರ್ಕರಃ| ಮಧುಮಿಶ್ರಃ ಶ್ವಾಸಕಾಸರಕ್ತಪಿತ್ತನಿಬರ್ಹಣಃ||೬೫|| ಅಟರೂಷಕನಿರ್ಯೂಹೇ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಂ ಮೃತ್ತಿಕಾಞ್ಜನೇ| ವಿನೀಯ ಲೋಧ್ರಂ ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಂ ಪಿಬೇತ್||೬೬|| ಪದ್ಮಕಂ ಪದ್ಮಕಿಞ್ಜಲ್ಕಂ ದೂರ್ವಾಂ ವಾಸ್ತೂಕಮುತ್ಪಲಮ್| ನಾಗಪುಷ್ಪಂ ಚ ಲೋಧ್ರಂ ಚ ತೇನೈವ ವಿಧಿನಾ ಪಿಬೇತ್||೬೭|| ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಮಧುಕಂ ಮಧು ಚಾಶ್ವಶಕೃದ್ರಸೇ| ಯವಾಸಭೃಙ್ಗರಜಸೋರ್ಮೂಲಂ ವಾ ಗೋಶಕೃದ್ರಸೇ||೬೮|| ವಿನೀಯ ರಕ್ತಪಿತ್ತಘ್ನಂ ಪೇಯಂ ಸ್ಯಾತ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ| ಯುಕ್ತಂ ವಾ ಮಘುಸರ್ಪಿರ್ಭ್ಯಾಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಗೋಶ್ವಶಕೃದ್ರಸಮ್||೬೯|| ಖದಿರಸ್ಯ ಪ್ರಿಯಙ್ಗೂಣಾಂ ಕೋವಿದಾರಸ್ಯ ಶಾಲ್ಮಲೇಃ| ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾನ್ನಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಿಕಃ||೭೦|| ಶೃಙ್ಗಾಟಕಾನಾಂ ಲಾಜಾನಾಂ ಮುಸ್ತಖರ್ಜೂರಯೋರಪಿ| ಲಿಹ್ಯಾಚ್ಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಧುನಾ ಪದ್ಮಾನಾಂ ಕೇಶರಸ್ಯ ಚ||೭೧|| ಧನ್ವಜಾನಾಮಸೃಗ್ಲಿಹ್ಯಾನ್ಮಧುನಾ ಮೃಗಪಕ್ಷಿಣಾಮ್| ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಗ್ರಥಿತೇ ರಕ್ತೇ ಲಿಹ್ಯಾತ್ ಪಾರಾವತಂ ಶಕೃತ್||೭೨||

ಸಂಶಮನವಿಷಯಮಾಹ- ಬಲಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಶೋಷೇಣೇತಿ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಣಾ| ಅಟರೂಷಕಮೃದ್ವೀಕೇತ್ಯಾದಿ ಕಾಮಲಾಹರಂ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಅಟರೂಷಕನಿರ್ಯೂಹ ಇತ್ಯಾದೌ ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೀನಾಂ ಮಿಲಿತಾನಾಂ ಕಲ್ಕಃ ಕರ್ಷಃ, ಕ್ಷೌದ್ರಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಷೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ, ಪರಿಭಾಷಾಬಲಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚಾಗ್ನಿವೇಶೇನ- “ಕರ್ಷಶ್ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಗುಡಿಕಾನಾಂ ಚ ಸರ್ವಶಃ| ಮಾತ್ರಾ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಾದೀನಾಂ ಕ್ವಾಥಸ್ನೇಹೇಷು ಚೂರ್ಣವತ್” ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಬ್ರುವತೇ- ಚೂರ್ಣಾದೀನಾಂ ಕರ್ಷಮಾನತ್ವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗೇ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚಾಟರೂಷಕ್ವಾಥಃ ಕ್ವಾಥಪರಿಭಾಷಯಾ ಕಾರ್ಯಃ, ಕಲ್ಕಶ್ಚ ಕಲ್ಕಪರಿಭಾಷಯಾ ಕಾರ್ಯಃ| ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕರ್ಷಮಾನತ್ವೇ ಭೇಷಜಭೂಯಸ್ತ್ವಂ ಭವತಿ, ತೇನಾತ್ರ ಮಿಲಿತೈಃ ಕರ್ಷಮಾನಸ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯತಾ ಯುಕ್ತಾ| ತೇನೈವ ವಿಧಿನೇತಿ ಅಟರೂಷಕನಿರ್ಯೂಹಕ್ಷೌದ್ರಯುತಮ್| ಖದಿರಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ಪುಷ್ಪಚೂರ್ಣಾನೀತಿ ಬಹುವಚನತ್ವಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತನುದಿತಿ ವಿಶೇಷಣಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ಜ್ಞೇಯಮ್ | ಧನ್ವಜಾನಾಮಿತಿ ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಮ್||೬೨-೭೨||

Adhikarana 21 (73-77) · Śloka 77

ಉಶೀರಕಾಲೀಯಕಲೋಧ್ರಪದ್ಮಕಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಕಟ್ಫಲಶಙ್ಖಗೈರಿಕಾಃ| ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಚನ್ದನತುಲ್ಯಭಾಗಿಕಾಃ ಸಶರ್ಕರಾಸ್ತಣ್ಡುಲಧಾವನಾಪ್ಲುತಾಃ||೭೩|| ರಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಂ ತಮಕಂ ಪಿಪಾಸಾಂ ದಾಹಂ ಚ ಪೀತಾಃ ಶಮಯನ್ತಿ ಸದ್ಯಃ| ಕಿರಾತತಿಕ್ತಂ ಕ್ರಮುಕಂ ಸಮುಸ್ತಂ ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಕಮಲೋತ್ಪಲೇ ಚ||೭೪|| ಹ್ರೀಬೇರಮೂಲಾನಿ ಪಟೋಲಪತ್ರಂ ದುರಾಲಭಾ ಪರ್ಪಟಕೋ ಮೃಣಾಲಮ್| ಧನಞ್ಜಯೋದುಮ್ಬರವೇತಸತ್ವಙ್ನ್ಯಗ್ರೋಧಶಾಲೇಯಯವಾಸಕತ್ವಕ್||೭೫|| ತುಗಾಲತಾವೇತಸತಣ್ಡುಲೀಯಂ ಸಸಾರಿವಂ ಮೋಚರಸಃ ಸಮಙ್ಗಾ| ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಚನ್ದನಯೋಜಿತಾನಿ ತೇನೈವ ಕಲ್ಪೇನ ಹಿತಾನಿ ತತ್ರ||೭೬|| ನಿಶಿ ಸ್ಥಿತಾ ವಾ ಸ್ವರಸೀಕೃತಾ ವಾ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾ ವಾ ಮೃದಿತಾಃ ಶೃತಾ ವಾ| ಏತೇ ಸಮಸ್ತಾ ಗಣಶಃ ಪೃಥಗ್ವಾ ರಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಶಮಯನ್ತಿ ಯೋಗಾಃ||೭೭||

ಉಶೀರೇತ್ಯಾದೌ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗಿತಿ ವೀಪ್ಸಾಯಾಂ, ತೇನ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮುಶೀರಾದೀನಾಂ ಚನ್ದನಸಮಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಂ ದರ್ಶಯತಿ; ತಥಾ ಚಾಷ್ಟೌ ಪ್ರಯೋಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಸಶರ್ಕರಾ ಇತಿ ವಚನೇನಾತ್ರ ಶರ್ಕರಾ ಸಮಭಾಗೈವ ದೇಯಾ; ಉಕ್ತಂ ಹ್ಯಗ್ನಿವೇಶೇ- “ಮಾಷಿಕಂ ಹಿಙ್ಗು, ಸಿನ್ಧೂತ್ಥಲವಣಾದ್ಯಾಸ್ತು ಶಾಣಿಕಾಃ| ಸಿತೋಪಲಾಗುಡಕ್ಷಾರಾಃ ಸಮಾ, ಏಷಾ ಪ್ರಕಲ್ಪನಾ” ಇತಿ| ಯತ್ರ ಶರ್ಕರಾಯಾಃ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯತ್ವಂ ತತ್ರ ಪ್ರಕ್ಷೇಪನ್ಯಾಯೇನೈವ ಶರ್ಕರಾ ದೇಯಾ| ಕಿರಾತಾದಿಕೇಽಪಿ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಚನ್ದನಯೋಜಿತಾನೀತ್ಯನೇನ ಸಮಚನ್ದನತ್ವಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಯೋಗಾಣಾಮ್| ತೇನೈವ ಕಲ್ಪೇನೇತ್ಯನೇನ ಸಶರ್ಕರತ್ವಂ ತಣ್ಡುಲಧಾವನಾಪ್ಲುತತ್ವಂ ಚೋಚ್ಯತೇ| ಕ್ರಮುಕಂ ಪಟ್ಟಿಕಾಲೋಧ್ರಮ್| ಧನಞ್ಜಯಃ ಅರ್ಜುನಃ| ಲತಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಃ| ಸಮಙ್ಗಾ ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತಾ, ‘ಲಜ್ಜಾಲುಃ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ನಿಶಿಸ್ಥಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಕಿರಾತತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಾಮಾಹ| ನಿಶಿಸ್ಥಿತಾ ವೇತ್ಯನೇನ ಶೀತಕಷಾಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಮೃದಿತಾ ಇತಿ ಫಾಣ್ಟೀಕೃತಾಃ; ಕಲ್ಕಗ್ರಹಣೇನ ಚೂರ್ಣಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ಯತಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಷಡೇವ ಕಲ್ಪಾಃ ಪಾಠಭೇದಾತ್ ಪಾಠ್ಯನ್ತೇ- “ಕ್ಷೀರಂ ರಸಃ ಕಲ್ಕಮಥೋ ಕಷಾಯಃ ಶೃತಶ್ಚ ಶೀತಶ್ಚ ತಥೈವ ಫಾಣ್ಟಃ| ಕಲ್ಪಾಃ ಷಡೇತೇ ಖಲು ಭೇಷಜಾನಾಂ ಯಥೋತ್ತರಂ ತೇ ಲಘವಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಾಃ” (ಸು.ಸೂ.ಅ.೪೪) ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚೂರ್ಣಮಪಿ ಫಾಣ್ಟಶಬ್ದೇನ ಗೃಹ್ಯತೇ ಇತಿ ಬ್ರುವತೇ| ಯದಾ ತತ್ರ ಫಾಣ್ಟಗ್ರಹಣಾದೇವ ಸ ಪಾಠಃ ಸುಶ್ರುತೇ ಪ್ರಮಾಣಂ, ತದಾ ಚೂರ್ಣಶಬ್ದೇನ ಚ ಕಲ್ಪಾನ್ತರಮೇವೋಚ್ಯತೇ (?)| ಇಹ ತು ಫಾಣ್ಟಸ್ಯ ಶ್ರುತತ್ವಾತ್ ಕೃಷ್ಣಾತ್ರೇಯಾದಿಪಠಿತ ಏವ ಫಾಣ್ಟೋ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ಯದುಕ್ತಂ- “ಕ್ಷುಣ್ಣಸ್ಯ ಸಲಿಲೇ ತಪ್ತೇ ಮೃದಿತಸ್ಯೋದ್ಧೃತಸ್ಯ ಚ| ಯೋ ರಸೋ ಗೃಹ್ಯತೇ ತಜ್ಜ್ಞೈಃ ಸ ಫಾಣ್ಟಃ ಸಮ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ” ಇತಿ| ತೇನೇಹ ನಿರ್ದ್ರವಃ ಕಲ್ಕ ಏವ ಚೂರ್ಣಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ವ್ಯಸ್ತಸಮಸ್ತಪ್ರಯೋಗಮೇಷಾಮಾಹ- ಏತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗಣಶ ಇತಿ ಉಶೀರಾದಿಗಣಶಃ, ಕಿರಾತತಿಕ್ತಾದಿಗಣಶಃ, ತುಗಾದಿಗಣಶಶ್ಚೇತಿ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಪ್ರತ್ಯೋಗೇ ಸಮಚನ್ದನತ್ವಂ ಶ್ರುತಂ, ಯದಾ ಗಣಶಃ ಪ್ರಯೋಗೋ ಭವತಿ ತದಾಽಪಿ ಚನ್ದನಸ್ಯ ಸಮೋ ಭಾಗೋ ದೇಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ವೃದ್ಧಾಃ||೭೩-೭೭||

Adhikarana 22 (78) · Śloka 78

ಮುದ್ಗಾಃ ಸಲಾಜಾಃ ಸಯವಾಃ ಸಕೃಷ್ಣಾಃ ಸೋಶೀರಮುಸ್ತಾಃ ಸಹ ಚನ್ದನೇನ| ಬಲಾಜಲೇ ಪರ್ಯುಷಿತಾಃ ಕಷಾಯಾ ರಕ್ತಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಶಮಯನ್ತ್ಯುದೀರ್ಣಮ್||೭೮||

ಬಲಾಜಲ ಇತಿ ಬಲಾಸಾಧಿತಶೀತಜಲೇ| ಪರ್ಯುಷಿತಾಃ ಕಷಾಯಾ ಇತಿ ಶೀತಕಷಾಯಾಃ||೭೮||

Adhikarana 23 (79-81) · Śloka 81

ವೈದೂರ್ಯಮುಕ್ತಾಮಣಿಗೈರಿಕಾಣಾಂ ಮೃಚ್ಛಙ್ಖಹೇಮಾಮಲಕೋದಕಾನಾಮ್| ಮಧೂದಕಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ಚೈವ ಪಾನಾಚ್ಛಮಂ ಗಚ್ಛತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಮ್||೭೯|| ಉಶೀರಪದ್ಮೋತ್ಪಲಚನ್ದನಾನಾಂ ಪಕ್ವಸ್ಯ ಲೋಷ್ಟಸ್ಯ ಚ ಯಃ ಪ್ರಸಾದಃ| ಸಶರ್ಕರಃ ಕ್ಷೌದ್ರಯುತಃ ಸುಶೀತೋ ರಕ್ತಾತಿಯೋಗಪ್ರಶಮಾಯ ದೇಯಃ||೮೦|| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಚನ್ದನಲೋಧ್ರಸಾರಿವಾಮಧೂಕಮುಸ್ತಾಭಯಧಾತಕೀಜಲಮ್| ಸಮೃತ್ಪ್ರಸಾದಂ ಸಹ ಯಷ್ಟಿಕಾಮ್ಬುನಾ ಸಶರ್ಕರಂ ರಕ್ತನಿಬರ್ಹಣಂ ಪರಮ್||೮೧||

ವೈದೂರ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಹ ಸ್ಥಿತಂ ಜಲಂ ವೈದೂರ್ಯಾದಿಜಲಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಉಶೀರೇತ್ಯಾದೌ ಶೀತಕಷಾಯೇ ಪ್ರಸಾದ ಇತಿ ಪ್ರಸನ್ನಂ ಜಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೌ ಅಭಯಮ್ ಉಶೀರಮ್| ಸಮೃತ್ಪ್ರಸಾದಮಿತ್ಯತ್ರ ಮೃತ್ಪ್ರಸಾದೋಽಪ್ಯನನ್ತರಂ ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯಃ; ಏವಂ ಯಷ್ಟಿಕಾಪ್ರಯೋಗೇಽಪಿ||೭೯-೮೧||

Adhikarana 24 (72-84) · Śloka 84

ಕಷಾಯಯೋಗೈರ್ವಿವಿಧೈರ್ಯಥೋಕ್ತೈರ್ದೀಪ್ತೇಽನಲೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ನಿರ್ಜಿತೇ ಚ| ಯದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಪ್ರಶಮಂ ನ ಯಾತಿ ತತ್ರಾನಿಲಃ ಸ್ಯಾದನು ತತ್ರ ಕಾರ್ಯಮ್||೮೨|| ಛಾಗಂ ಪಯಃ ಸ್ಯಾತ್ ಪರಮಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಗವ್ಯಂ ಶೃತಂ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ಜಲೇ ವಾ| ಸಶರ್ಕರಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಸಮ್ಪ್ರಯುಕ್ತಂ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಗಣೈಃ ಶೃತಂ ವಾ||೮೩|| ದ್ರಾಕ್ಷಾಶೃತಂ ನಾಗರಕೈಃ ಶೃತಂ ವಾ ಬಲಾಶೃತಂ ಗೋಕ್ಷುರಕೈಃ ಶೃತಂ ವಾ| ಸಜೀವಕಂ ಸರ್ಷಭಕಂ ಸಸರ್ಪಿಃ ಪಯಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಸಿತಯಾ ಶೃತಂ ವಾ||೮೪||

ತತ್ರಾನಿಲಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ತತ್ರ ಬಲವಾನ್ ವಾತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಪ್ರಯೋಗ ಇತಿ ಅಭ್ಯಾಸೇ| ಸಜೀವಕಮಿತ್ಯಾದೌ ಸಜೀವಕಂ ಸರ್ಷಭಕಂ ಚ ಶೃತಂ ಯತ್ ಪಯಸ್ತತ್ ಸಸರ್ಪಿಸ್ತಥಾ ಸಿತಯಾ ಚ ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಂ ಪೇಯಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೭೨-೮೪||

Adhikarana 25 (85) · Śloka 85

ಶತಾವರೀಗೋಕ್ಷುರಕೈಃ ಶೃತಂ ವಾ ಶೃತಂ ಪಯೋ ವಾಽಪ್ಯಥ ಪರ್ಣಿನೀಭಿಃ| ರಕ್ತಂ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ವಿಶೇಷತಸ್ತು ಯನ್ಮೂತ್ರಮಾರ್ಗಾತ್ ಸರುಜಂ ಪ್ರಯಾತಿ||೮೫||

ಪರ್ಣಿನೀಭಿರಿತಿ ಪರ್ಣಿನ್ಯಃ ಪರ್ಣಿನೀಚತುಷ್ಟಯಮ್||೮೫||

Adhikarana 26 (83-87) · Śloka 87

ವಿಶೇಷತೋ ವಿಟ್ಪಥಸಮ್ಪ್ರವೃತ್ತೇ ಪಯೋ ಮತಂ ಮೋಚರಸೇನ ಸಿದ್ಧಮ್| ವಟಾವರೋಹೈರ್ವಟಶುಙ್ಗಕೈರ್ವಾ ಹ್ರೀಬೇರನೀಲೋತ್ಪಲನಾಗರೈರ್ವಾ||೮೬|| ಕಷಾಯಯೋಗಾನ್ ಪಯಸಾ ಪುರಾ ವಾ ಪೀತ್ವಾಽನು ಚಾದ್ಯಾತ್ ಪಯಸೈವ ಶಾಲೀನ್| ಕಷಾಯಯೋಗೈರಥವಾ ವಿಪಕ್ವಮೇತೈಃ ಪಿಬೇತ್ ಸರ್ಪಿರತಿಸ್ರವೇ ಚ||೮೭||

ವಟಶುಙ್ಗಾ ಅವಿಕಸಿತನವವಟಪಲ್ಲವಾಃ| ಕಷಾಯಯೋಗಾನಿತಿ ಅಟರೂಷಕಾದೀನ್ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾನ್ ಪಯಸಾ ಪೀತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೈರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೈಃ; ಕಿಂವಾ ಏತೈರೇವ ಕಷಾಯಯೋಗೈರ್ಯಥಾಯೋಗ್ಯತಯಾ ಸರ್ಪಿಃ ಸಾಧನೀಯಮ್| ಅತಿಸ್ರವೇ ಇತಿ ಅತಿಮಾತ್ರರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ರುತೌ||೮೩-೮೭||

Adhikarana 27 (88) · Śloka 88

ವಾಸಾಂ ಸಶಾಖಾಂ ಸಪಲಾಶಮೂಲಾಂ ಕೃತ್ವಾ ಕಷಾಯಂ ಕುಸುಮಾನಿ ಚಾಸ್ಯಾಃ| ಪ್ರದಾಯ ಕಲ್ಕಂ ವಿಪಚೇದ್ಘೃತಂ ತತ್ ಸಕ್ಷೌದ್ರಮಾಶ್ವೇವ ನಿಹನ್ತಿ ರಕ್ತಮ್||೮೮|| ಇತಿ ವಾಸಾಘೃತಮ್|

ಆರ್ದ್ರಾಯಾ ಏವ ವಾಸಾಯಾ ವಿಧಾನಾನುಕಥನಾನ್ನ ದ್ವೈಗುಣ್ಯಮ್| ವಾಸಾಕುಸುಮಕಲ್ಕೇ ಚ ಕೇಚಿತ್ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಸ್ಯಾತೀವ ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಸ್ಥೇ ಘೃತೇ ಚತುಷ್ಪಲಂ ಪುಷ್ಪಕಲ್ಕಂ ವದನ್ತಿ| ಸಕ್ಷೌದ್ರಮಿತಿ ವಚನೇನ ಘೃತಾತ್ ಪಾದಿಕತ್ವಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಪ್ರತ್ಯಯಾಜ್ಜ್ಞೇಯಮ್; ಉಕ್ತಂ ಹಿ- “ಸ್ನೇಹಪಾದಃ ಸ್ಮೃತಃ ಕಲ್ಕಃ ಕಲ್ಕವನ್ಮಧುಶರ್ಕರೇ” ಇತಿ| ಅಗ್ನಿವೇಶೇಽಪ್ಯುಕ್ತಂ- “ಮಾತ್ರಾ ಕ್ಷೌದ್ರಘೃತಾನಾಂ ಚ ಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥೇಷು ಪೂರ್ವವತ್” ಇತಿ| ಪೂರ್ವವದಿತಿ ಪಾದಿಕಾ||೮೮||

Adhikarana 28 (89-90) · Śloka 90

ಪಲಾಶವೃನ್ತಸ್ವರಸೇನ ಸಿದ್ಧಂ ತಸ್ಯೈವ ಕಲ್ಕೇನ ಮಧುದ್ರವೇಣ| ಲಿಹ್ಯಾದ್ಘೃತಂ ವತ್ಸಕಕಲ್ಕಸಿದ್ಧಂ ತದ್ವತ್ ಸಮಙ್ಗೋತ್ಪಲಲೋಧ್ರಸಿದ್ಧಮ್||೮೯|| ಸ್ಯಾತ್ತ್ರಾಯಮಾಣಾವಿಧಿರೇಷ ಏವ ಸೋದುಮ್ಬರೇ ಚೈವ ಪಟೋಲಪತ್ರೇ| ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರನಾಶನಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಶಸ್ತಾನಿ ಚ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ||೯೦||

ಮಧುದ್ರವೇಣೇತಿ ಪಾದಿಕೇನ ಮಧುನಾ ದ್ರವೀಕೃತಮ್| ತ್ರಾಯಮಾಣಾಯಾ ಏವಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪೂರ್ವವತ್ ಪಕ್ತವ್ಯಮ್; ಉದುಮ್ಬರಪಟೋಲಪತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಚಾಪರಮ್| ಪಿತ್ತಜ್ವರನಾಶನಾನೀತ್ಯನೇನ ಸಕಲಚಿಕಿತ್ಸಿತವಾಚ್ಯಾನಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹರಾಣಿ ಜ್ಞೇಯಾನಿ, ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ತು ಘೃತಾನಿ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಹನ್ತೃತಯೋಕ್ತಾನಿ ನ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹನ್ತೃತಯಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಯಾನ್ಯೇವ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಹರಾಣಿ ಘೃತಾನಿ ತಾನ್ಯೇವ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹರಾಣಿ ಭವನ್ತಿ, ತೇಷಾಂ ತು “ರೂಕ್ಷಂ ತೇಜ” (ಚಿ.ಅ.೩) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ವರವಿಷಯತಯಾ ಸಮಾನತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಪಿತ್ತವಿಷಯತ್ವಮ್| ಪ್ರದೇಶಾನ್ತರೇಽಪಿ “ಜಲೇ ದಶಗುಣೇ ಸಾಧ್ಯಂ ತ್ರಾಯಮಾಣಾಚತುಃಪಲಮ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ “ಪಿತ್ತರಕ್ತಭವಂ ಗುಲ್ಮಂ ವಿಸರ್ಪಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ಜ್ವರಮ್” (ಚಿ.ಅ.೫) ಇತಿ, ತಥಾ “ತ್ರಾಯನ್ತಿಕಾ” ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ “ವಾತರಕ್ತೇ ಕ್ಷತಕ್ಷೀಣೇ ವಿಸರ್ಪೇ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಜ್ವರೇ” (ಚಿ.ಅ.೨೯) ಇತ್ಯಾದೀನಿ ಸಕಲಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಪಠಿತಾನಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಹರಘೃತಾನಿ ಕರ್ತವ್ಯಾನಿ||೮೯-೯೦||

Adhikarana 29 (91-92) · Śloka 92

ಅಭ್ಯಙ್ಗಯೋಗಾಃ ಪರಿಷೇಚನಾನಿ ಸೇಕಾವಗಾಹಾಃ ಶಯನಾನಿ ವೇಶ್ಮ| ಶೀತೋ ವಿಧಿರ್ಬಸ್ತಿವಿಧಾನಮಗ್ರ್ಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರೇ ಯತ್ ಪ್ರಶಮಾಯ ದಿಷ್ಟಮ್||೯೧|| ತದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ನಿಖಿಲೇನ ಕಾರ್ಯಂ ಕಾಲಂ ಚ ಮಾತ್ರಾಂ ಚ ಪುರಾ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಸರ್ಪಿರ್ಗುಡಾ ಯೇ ಚ ಹಿತಾಃ ಕ್ಷತೇಭ್ಯಸ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಶಮಯನ್ತಿ ಸದ್ಯಃ||೯೨||

ಅಭ್ಯಙ್ಗಯೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವೇ ಯೇ ದಾಹಜ್ವರಹರಾ ಉಕ್ತಾಃ ಪಿತ್ತಜ್ವರಪ್ರಶಮನಕತ್ವೇನ ತಾನತಿದಿಶತಿ||೯೧-೯೨||

Adhikarana 30 (93-94) · Śloka 94

ಕಫಾನುಬನ್ಧೇ ರುಧಿರೇ ಸಪಿತ್ತೇ ಕಣ್ಠಾಗತೇ ಸ್ಯಾದ್ಗ್ರಥಿತೇ ಪ್ರಯೋಗಃ| ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೋಶ್ಚ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಚೈವೋತ್ಪಲನಾಲಜಸ್ಯ||೯೩|| ಮೃಣಾಲಪದ್ಮೋತ್ಪಲಕೇಶರಾಣಾಂ ತಥಾ ಪಲಾಶಸ್ಯ ತಥಾ ಪ್ರಿಯಙ್ಗೋಃ| ತಥಾ ಮಧೂಕಸ್ಯ ತಥಾಽಸನಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಾಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ವಿಧಿನೈವ ತೇನ||೯೪||

ರುಧಿರೇ ಸಪಿತ್ತೇ ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ| ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಯುಕ್ತಸ್ಯೇತಿ ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಸ್ಯ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ; ಯುಕ್ತಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಮಾತ್ರಾವಚನಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಕ್ಷಾರಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣ ಉಕ್ತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಕಣ್ಠಸ್ಥಕಫವಿಲಯನಾರ್ಥಮುತ್ಪಲನಾಲಾದಿಕೃತಗುಣಾನುವಿಧಾನಾತ್ ಕ್ಷಾರೋ ದೀಯತ ಏವ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ; ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರತ್ವಪ್ರಭಾವಾದುತ್ಪಲನಾಲದಿಕ್ಷಾರೋ ಭವತ್ಯೇವ ರಕ್ತಪಿತ್ತಹರಃ, ಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯೋತ್ಪಲನಾಲಾದೀನ್ಯೇವ ಕ್ಷಾರಾರ್ಥಮಾಹ| ನನು, ಉತ್ಪಲಾದೀನಾಮಗ್ನಿದಾಹಾಚ್ಛೀತತ್ವಮಪಯಾತ್ಯೇವ, ಉಕ್ತಂ ಚ ವಾರ್ತಿಕೇ ಕ್ಷೀರಸ್ವಾಮಿದತ್ತೇನ- “ಶೀತಂ ಜಹತಿ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ದಗ್ಧಂ ಸಪದಿ ಸೋಮತಾಮ್” ಇತಿ ಚೇದ್ದೃಷ್ಟೋ ಹಿ ಭಸ್ಮನ್ಯಪಿ ಗುಣೋದಯ ಇತಿ||೯೩-೯೪||

Adhikarana 31 (95-96) · Śloka 96

ಶತಾವರೀದಾಡಿಮತಿನ್ತಿಡೀಕಂ ಕಾಕೋಲಿಮೇದೇ ಮಧುಕಂ ವಿದಾರೀಮ್| ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಚ ಮೂಲಂ ಫಲಪೂರಕಸ್ಯ ಘೃತಂ ಪಚೇತ್ ಕ್ಷೀರಚತುರ್ಗುಣಂ ಜ್ಞಃ||೯೫|| ಕಾಸಜ್ವರಾನಾಹವಿಬನ್ಧಶೂಲಂ ತದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಚ ಘೃತಂ ನಿಹನ್ಯಾತ್| ಯತ್ ಪಞ್ಚಮೂಲೈರಥ ಪಞ್ಚಭಿರ್ವಾ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ತಚ್ಚ ತದರ್ಥಕಾರಿ||೯೬|| ಇತಿ ಶತಾವರ್ಯಾದಿಘೃತಮ್|

ಫಲಪೂರಕೋ ಬೀಜಪೂರಕಃ| ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಮೂಲಾನಿ ರಸಾಯನೋಕ್ತಾನಿ| ತದರ್ಥಕಾರೀತಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಶತಾವರ್ಯಾದಿಘೃತಾನುಕಾರಿ||೯೫-೯೬||

Adhikarana 32 (97-101) · Śloka 101

ಕಷಾಯಯೋಗಾ ಯ ಇಹೋಪದಿಷ್ಟಾಸ್ತೇ ಚಾವಪೀಡೇ ಭಿಷಜಾ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ| ಘ್ರಾಣಾತ್ ಪ್ರವೃತ್ತಂ ರುಧಿರಂ ಸಪಿತ್ತಂ ಯದಾ ಭವೇನ್ನಿಃಸೃತದುಷ್ಟದೋಷಮ್||೯೭|| ರಕ್ತೇ ಪ್ರದುಷ್ಟೇ ಹ್ಯವಪೀಡಬನ್ಧೇ ದುಷ್ಟಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶಿರೋವಿಕಾರಾಃ| ರಕ್ತಂ ಸಪೂಯಂ ಕುಣಪಶ್ಚ ಗನ್ಧಃ ಸ್ಯಾದ್ ಘ್ರಾಣನಾಶಃ ಕೃಮಯಶ್ಚ ದುಷ್ಟಾಃ||೯೮|| ನೀಲೋತ್ಪಲಂ ಗೈರಿಕಶಙ್ಖಯುಕ್ತಂ ಸಚನ್ದನಂ ಸ್ಯಾತ್ತು ಸಿತಾಜಲೇನ| ನಸ್ಯಂ ತಥಾಽಽಮ್ರಾಸ್ಥಿರಸಃ ಸಮಙ್ಗಾ ಸಧಾತಕೀಮೋಚರಸಃ ಸಲೋಧ್ರಃ||೯೯|| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಸ್ಯೇಕ್ಷುರಸಸ್ಯ ನಸ್ಯಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದೂರ್ವಾಸ್ವರಸಸ್ಯ ಚೈವ| ಯವಾಸಮೂಲಾನಿ ಪಲಾಣ್ಡುಮೂಲಂ ನಸ್ಯಂ ತಥಾ ದಾಡಿಮಪುಷ್ಪತೋಯಮ್||೧೦೦|| ಪ್ರಿಯಾಲತೈಲಂ ಮಧುಕಂ ಪಯಶ್ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಮಾಹಿಷಮಾಜಿಕಂ ವಾ| ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿಪೂರ್ವೈಃ ಪಯಸಾ ಚ ನಸ್ಯಂ ಸಸಾರಿವೈಃ ಸ್ಯಾತ್ ಕಮಲೋತ್ಪಲೈಶ್ಚ||೧೦೧||

ಘ್ರಾಣಪ್ರವೃತ್ತರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕಷಾಯಯೋಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಯೋಗಾ ಇತಿ ಉಶೀರಕಾಲೀಯಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ಯೇ ಕಷಾಯಯೋಗಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಘ್ರಾಣಪ್ರವೃತ್ತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ಪ್ರದೇಯಾಃ| ಅವಪೀಡಶ್ಚ ದ್ರವ್ಯಮಾಪೋಥಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪೀಡಯಿತ್ವಾ ರಸೋ ದೀಯತೇ ಯಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ; ಅಯಂ ಚ ನಿಃಸೃತೇ ರಕ್ತದೋಷೇ ಸತಿ ದೇಯಃ; ವಿಪರ್ಯಯೇ ದೋಷಮಾಹ- ರಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಿತಾಜಲೇನೇತಿ ಶರ್ಕರಾಜಲೇನ| ನೀಲೋತ್ಪಲಾದೀನಿ ಕಲ್ಕೀಕೃತ್ಯ ಅವಪೀಡೋ ದೇಯಃ| ಪ್ರಿಯಾಲತೈಲಮಿತ್ಯಾದೌ ಮಧುಕಕಲ್ಕೇನ ಪಯಸಾ ದ್ರವೇಣ ಸಾಧ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಾಲತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಾಹಿಷಮಾಜಂ ವಾ| ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿಪೂರ್ವೈರಿತಿ ‘ನಸ್ಯಂ ತಥಾಽಽಮ್ರಾಸ್ಥಿರಸಃ ಸಮಙ್ಗಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಯೋಗೋಕ್ತೈಃ| ಸಾರಿವಾಕಮಲೋತ್ಪಲಾನಿ ಚ ಕಲ್ಕಃ, ಪಯೋ ದ್ರವ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೯೭-೧೦೧||

Adhikarana 33 (102-109) · Śloka 109

ಭದ್ರಶ್ರಿಯಂ ಲೋಹಿತಚನ್ದನಂ ಚ ಪ್ರಪೌಣ್ಡರೀಕಂ ಕಮಲೋತ್ಪಲೇ ಚ| ಉಶೀರವಾನೀರಜಲಂ ಮೃಣಾಲಂ ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾ ಮಧುಕಂ ಪಯಸ್ಯಾ||೧೦೨|| ಶಾಲೀಕ್ಷುಮೂಲಾನಿ ಯವಾಸಗುನ್ದ್ರಾಮೂಲಂ ನಲಾನಾಂ ಕುಶಕಾಶಯೋಶ್ಚ| ಕುಚನ್ದನಂ ಶೈವಲಮಪ್ಯನನ್ತಾ ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಾ ತೃಣಮೂಲಮೃದ್ಧಿಃ||೧೦೩|| ಮೂಲಾನಿ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಚ ವಾರಿಜಾನಾಂ ಪ್ರಲೇಪನಂ ಪುಷ್ಕರಿಣೀಮೃದಶ್ಚ| ಉದುಮ್ಬರಾಶ್ವತ್ಥಮಧೂಕಲೋಧ್ರಾಃ ಕಷಾಯವೃಕ್ಷಾಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ||೧೦೪|| ಪ್ರದೇಹಕಲ್ಪೇ ಪರಿಷೇಚನೇ ಚ ತಥಾಽವಗಾಹೇ ಘೃತತೈಲಸಿದ್ಧೌ| ರಕ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚ ಶಾನ್ತಿಮಿಚ್ಛನ್ ಭದ್ರಶ್ರಿಯಾದೀನಿ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್||೧೦೫|| ಧಾರಾಗೃಹಂ ಭೂಮಿಗೃಹಂ ಸುಶೀತಂ ವನಂ ಚ ರಮ್ಯಂ ಜಲವಾತಶೀತಮ್| ವೈದೂರ್ಯಮುಕ್ತಾಮಣಿಭಾಜನಾನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಶ್ಚ ದಾಹೇ ಶಿಶಿರಾಮ್ಬುಶೀತಾಃ||೧೦೬|| ಪತ್ರಾಣಿ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಚ ವಾರಿಜಾನಾಂ ಕ್ಷೌಮಂ ಚ ಶೀತಂ ಕದಲೀದಲಾನಿ| ಪ್ರಚ್ಛಾದನಾರ್ಥಂ ಶಯನಾಸನಾನಾಂ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನಾಂ ಚ ದಲಾಃ ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ||೧೦೭|| ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಕಾಚನ್ದನರೂಷಿತಾನಾಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಃ ಪ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ವರಾಙ್ಗನಾನಾಮ್| ದಾಹೇ ಪ್ರಶಸ್ತಾಃ ಸಜಲಾಃ ಸುಶೀತಾಃ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನಾಂ ಚ ಕಲಾಪವಾತಾಃ||೧೦೮|| ಸರಿದ್ಧ್ರದಾನಾಂ ಹಿಮವದ್ದರೀಣಾಂ ಚನ್ದ್ರೋದಯಾನಾಂ ಕಮಲಾಕರಾಣಾಮ್| ಮನೋಽನುಕೂಲಾಃ ಶಿಶಿರಾಶ್ಚ ಸರ್ವಾಃ ಕಥಾಃ ಸರಕ್ತಂ ಶಮಯನ್ತಿ ಪಿತ್ತಮ್||೧೦೯||

ಭದ್ರಶ್ರಿಯಾದೀನಿ ಪ್ರಲೇಪಾರ್ಥಮಾಹ| ವಾನೀರಮ್ ಉಶೀರಭೇದ ಏವ ಸುಗನ್ಧಿಮೂಲಮ್| ಕಾಲಾನುಸಾರ್ಯಾ ಶೀತಲಮ್| ಶಿಶಿರಾಶ್ಚ ಸರ್ವೇ ಇತ್ಯನ್ತೇನ ಲೇಪವಿಧಾನಮ್| ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಾನಾಂ ಚ ಕಲಾಪವಾತಾ ಇತಿ ಪದ್ಮೋತ್ಪಲಸಮೂಹಕೃತವಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦೨-೧೦೯||

Adhikarana 34 (110-111) · Śloka 111

ತತ್ರ ಶ್ಲೋಕೌ- ಹೇತುಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಸಞ್ಜ್ಞಾಂ ಸ್ಥಾನಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರದುಷ್ಟಸ್ಯ| ಮಾರ್ಗೌ ಸಾಧ್ಯಮಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಂ ಚೈವ||೧೧೦|| ಪಾನಾನ್ನಮಿಷ್ಟಮೇವ ಚ ವರ್ಜ್ಯಂ ಸಂಶೋಧನಂ ಚ ಶಮನಂ ಚ| ಗುರುರುಕ್ತವಾನ್ಯಥಾವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಸ್ಯ||೧೧೧||

ಹೇತುಮಿತ್ಯಾದಿನಾಽಧ್ಯಾಯಾರ್ಥಸಙ್ಗ್ರಹೋ ವ್ಯಕ್ತ ಏವ||೧೧೦-೧೧೧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 4

ಇತ್ಯಗ್ನಿವೇಶಕೃತೇ ತನ್ತ್ರೇ ಚರಕಪ್ರತಿಸಂಸ್ಕೃತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಚಕ್ರಪಾಣಿದತ್ತಕೃತಾಯಾಯುರ್ವೇದದೀಪಿಕಾಯಾಂ ಚರಕತಾತ್ಪರ್ಯಟೀಕಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸ್ಥಾನೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನಾಮ ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪||