Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ രക്തപിത്തചികിത്സിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ആദ്യുത്പത്തൌ ജ്വരസന്താപാദ്രക്തപിത്തോത്പത്തേര്ജ്വരചികിത്സിതമനു രക്തപിത്തചികിത്സിതമഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
വിഹരന്തം ജിതാത്മാനം പഞ്ചഗങ്ഗേ പുനര്വസുമ്| പ്രണമ്യോവാച നിര്മോഹമഗ്നിവേശോऽഗ്നിവര്ചസമ്||൩|| ഭഗവന് രക്തപിത്തസ്യ ഹേതുരുക്തഃ സലക്ഷണഃ| വക്തവ്യം യത് പരം തസ്യ വക്തുമര്ഹസി തദ്ഗുരോ||൪||
विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्| प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३|| भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः| वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो||४||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചഗങ്ഗഃ ദേശവിശേഷഃ| വക്തവ്യം യത് പരമിതി ഉക്തരക്തപിത്തഹേതുലക്ഷണാതിരിക്തം ചികിത്സിതമിത്യര്ഥഃ||൩-൪||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
ഗുരുരുവാച- മഹാഗദം മഹാവേഗമഗ്നിവച്ഛീഘ്രകാരി ച| ഹേതുലക്ഷണവിച്ഛീഘ്രം രക്തപിത്തമുപാചരേത്||൫|| തസ്യോഷ്ണം തീക്ഷ്ണമമ്ലം ച കടൂനി ലവണാനി ച| ഘര്മശ്ചാന്നവിദാഹശ്ച ഹേതുഃ പൂര്വം നിദര്ശിതഃ||൬||
गुरुरुवाच- महागदं महावेगमग्निवच्छीघ्रकारि च| हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्||५|| तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च| घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः||६||
🔊 Audio coming soon
നിദാനേ യദ്യപി രക്തപിത്തസ്യ ഹേതുലക്ഷണാനി പ്രതിപാദിതാന്യേവ, തഥാऽപീഹ ചികിത്സാപരികരതയാ പ്രകരണവശാദ്ധേതവഃ സങ്ക്ഷേപേണ ലക്ഷണാനി ച പ്രായഃപ്രാദുര്ഭാവീനി പുനഃ കഥ്യന്തേ| ഘര്മ ആതപഃ| അന്നവിദാഹസ്തു സ്വരൂപവിദാഹിദ്രവ്യഭക്ഷണാദ്ഭവതി, തഥാ പിത്തേനാന്നവഹസ്രോതസോ ദുഷ്ടത്വാദവിദാഹിഭോജനേനാപി ഭവതി| യദുക്തമന്യത്ര- “സ്രോതസ്യന്നവഹേ പിത്തം പക്തൌ വാ യസ്യ തിഷ്ഠതി| വിദാഹി ഭുക്തമന്യദ്വാ തസ്യാപ്യന്നം വിദഹ്യതേ” (സു.സൂ.അ.൪൬) ഇതി||൫-൬||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
തൈര്ഹേതുഭിഃ സമുത്ക്ലിഷ്ടം പിത്തം രക്തം പ്രപദ്യതേ| തദ്യോനിത്വാത് പ്രപന്നം ച വര്ധതേ തത് പ്രദൂഷയത്||൭|| തസ്യോഷ്മണാ ദ്രവോ ധാതുര്ധാതോര്ധാതോഃ പ്രസിച്യതേ| സ്വിദ്യതസ്തേന സംവൃദ്ധിം ഭൂയസ്തദധിഗച്ഛതി||൮||
तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते| तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत्||७|| तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते| स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति||८||
🔊 Audio coming soon
തൈര്ഹേതുഭിരിത്യാദിനാ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ| രക്തം പ്രപദ്യതേ രക്തം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| യദ്യപി “പിത്തം സ്വേദോ രസോ ലസീകാ രുധിരമാമാശയശ്ച പിത്തസ്ഥാനാനി, തത്രാപ്യാമാശയോ വിശേഷേണ പിത്തസ്ഥാനമ്” (സൂ.അ.൨൦) ഇതി വചനേന സ്വഭാവാദേവ രക്തം യാതി, തഥാऽപി രക്തപിത്തസമ്പ്രാപ്തൌ പ്രധാനസ്ഥാനാദാമാശയരൂപാത് പിത്തസ്യേഹ രക്തഗമനം ജ്ഞേയം; രക്തഗമനം ച പിത്തസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമഹിമ്നാ ഭവതി| തദ്യോനിത്വാദിതി തദ്യോനിത്വം ഹേതുഃ രക്തപ്രപന്നസ്യ പിത്തസ്യ വര്ധനേ ജ്ഞേയം; തേന യസ്മാദ്രക്തയോനി പിത്തം തസ്മാദ്രക്തം പ്രാപ്യ വര്ധത ഇത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ഹി- “അസൃജഃ പിത്തം” (ചി.അ.൧൫) ഇതി| തദിതി രക്തം പ്രദൂഷയത്| ദ്രവോ ധാതുരിതി ദ്രവരൂപോംऽശഃ| ധാതോര്ധാതോരിതി മാംസാദേഃ| സ്വിദ്യതഃ പ്രസിച്യതേ അതിക്ഷരതി; തേന പിത്തോഷ്മണാ സ്വിദ്യമാനധാതുഭ്യശ്ച്യുതേന ദ്രവരൂപേണ ധാതുനാ യുക്തം സപിത്തം ഭൂയോऽതിതരാം വൃദ്ധിം ഗച്ഛതീതി യോജനാ||൭-൮||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
സംയോഗാദ്ദൂഷണാത്തത്തു സാമാന്യാദ്ഗന്ധവര്ണയോഃ| രക്തസ്യ പിത്തമാഖ്യാതം രക്തപിത്തം മനീഷിഭിഃ||൯||
संयोगाद्दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः| रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः||९||
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തസഞ്ജ്ഞാനിമിത്തമാഹ- സംയോഗാദിത്യാദി| രക്തസ്യ സംയോഗാത്തഥാ രക്തസ്യ ദൂഷണാത്തഥാ രക്തസ്യ ഗന്ധവര്ണയോഃ പിത്തേ സാമാന്യാത് പിത്തം രക്തപിത്തമുച്യതേ ഇതി വാക്യാര്ഥഃ||൯||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
പ്ലീഹാനം ച യകൃച്ചൈവ തദധിഷ്ഠായ വര്തതേ| സ്രോതാംസി രക്തവാഹീനി തന്മൂലാനി ഹി ദേഹിനാമ്||൧൦||
प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते| स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्||१०||
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തസ്യ സ്ഥാനമാഹ- പ്ലീഹാനം ചേത്യാദി| വര്തതേ ഊര്ധ്വമധശ്ച യാതി; ‘വര്ധതേ’ ഇതി വാ പാഠഃ| കസ്മാദ്യകൃത്പ്ലീഹ്നോരേവ തദ്വര്തത ഇത്യാഹ- സ്രോതാംസീത്യാദി| യസ്മാദ്രക്തസ്യാപി യകൃത്പ്ലീഹാനാവേവ പ്രധാനം സ്ഥാനം, തേന രക്തസംയോഗാദിനിഷ്പന്നസ്യ രക്തപിത്തസ്യ തദേവ സ്ഥാനമിതി ഭാവഃ||൧൦||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 13
സാന്ദ്രം സപാണ്ഡു സസ്നേഹം പിച്ഛിലം ച കഫാന്വിതമ്| ശ്യാവാരുണം സഫേനം ച തനു രൂക്ഷം ച വാതികമ്||൧൧|| രക്തപിത്തം കഷായാഭം കൃഷ്ണം ഗോമൂത്രസന്നിഭമ്| മേചകാഗാരധൂമാഭമഞ്ജനാഭം ച പൈത്തികമ്||൧൨|| സംസൃഷ്ടലിങ്ഗം സംസര്ഗാത്ത്രിലിങ്ഗം സാന്നിപാതികമ്|൧൩|
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम्| श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्||११|| रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम्| मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्||१२|| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्|१३|
🔊 Audio coming soon
തസ്യ ദോഷസമ്ബന്ധവിശേഷേണ ലിങ്ഗാന്യാഹ- സാന്ദ്രമിത്യാദി| കഷായവദാഭാ യസ്യ തത് കഷായാഭം, പാടലമിത്യര്ഥഃ| കൃഷ്ണസ്യ വസ്ത്രാദേഃ സസാരഗന്ധകാദിഭിര്മസൃണീകൃതസ്യ യോ വര്ണഃ സ മേചകഃ| നനു പിത്തമേവ രക്തപിത്തമിത്യുക്തം, തത് കഥം ശ്ലൈഷ്മികം ഭവതി? ഉച്യതേ- സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തൌ പിത്തമേവ രക്തപിത്തനിര്വര്തകം, യഥാ- സര്വഗുല്മേഷു വായുഃ, യഥാ- സര്വജ്വരേഷു പിത്തമാരമ്ഭകം; തദേവ യദോല്ബണേന കഫേന സ്വലക്ഷണകാരിണാ യുക്തം രക്തപിത്തകരം ഭവതി, തദാ സാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിസമ്പ്രാപ്തം പിത്തമുത്സൃജ്യ ശ്ലേഷ്മണൈവ സാന്ദ്രത്വാദിസ്വലക്ഷണകാരിണാ വ്യപദിശ്യതേ- ശ്ലൈഷ്മികം രക്തപിത്തമിതി; യഥാ- ശ്ലൈഷ്മികേ ഗുല്മേ സാമാന്യസമ്പ്രാപ്ത്യാഗതവാതം പരിത്യജ്യ ശ്ലേഷ്മണൈവ വ്യപദേശോ ഭവതി, യഥാ വാ കഫജ്വരേ സര്വജ്വരാനപായികാരണമനാദൃത്യ വിശേഷലക്ഷണകാരിണാ ശ്ലേഷ്മണൈവ വ്യപദേശോ ഭവതി; ഏവം വാതികേऽപി രക്തപിത്തേ വ്യാഖ്യേയമ്| യത്തു കഫവാതവിരഹിതേന കേവലേനൈവ പിത്തേന ബലവതാ ജനിതം രക്തപിത്തം പൈത്തികരക്തപിത്തലക്ഷണം ഭവതി തത് പൈത്തികം രക്തപിത്തമിത്യുച്യതേ| ലക്ഷണേനൈവ ദോഷവ്യപദേശോ ഭവതി; തേന യദ്യദ്ദോഷജനിതലക്ഷണയുക്തം രക്തപിത്തം ഭവതി തത്തദ്ദോഷജമിതി വ്യപദിശ്യതേ| ശ്ലൈഷ്മികാദിരക്തപിത്താപേക്ഷയാ പൈത്തികേ രക്തപിത്തേऽത്യുല്ബണം പിത്തം ഭവതി, യതസ്തത്രൈവ പിത്തം സ്വലക്ഷണാനി കരോതി, നാന്യത്ര; ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ യദുച്യതേ- കേവലപൈത്തികസ്യ രക്തപിത്തസ്യ മാര്ഗോ നാസ്തി, യതോ വാതരക്തമധോ യാതി, കഫാരബ്ധമൂര്ധ്വമിതി പ്രതിപാദിതം; തദപി ന, യതഃ പൈത്തികസ്യാപ്യൂര്ധ്വഗമനമധോഗമനം വാ ഭവത്യേവ; പരം പൈത്തികം യദൂര്ധ്വം യാതി തന്മാര്ഗമഹിമ്നാ കഫസംയുക്തം ഭവതി, യച്ചാധോ യാതി തദ്വാതസ്ഥാനസമ്ബന്ധാദ്വാതാനുഗതം ഭവതി| മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതശ്ച ദോഷഃ സ്വലക്ഷണകാരകത്വാന്നാനുബന്ധഃ, തേനാസൌ പൈത്തികേ രക്തപിത്തേऽപി ‘ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം’ ഇത്യാദിവചനേഷു ന ഗൃഹ്യതേ| യതഃ സ്വതന്ത്രോ വ്യക്തലിങ്ഗശ്ച ദോഷോऽനുബന്ധ്യഃ; തദ്വിപരീതസ്തു അനുബന്ധഃ; തേന യഥോക്തലക്ഷണകാരിണാ ദോഷേണാനുബന്ധ്യേന വാതികത്വാദിവ്യപദേശോ രക്തപിത്തേഷു, ന മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതേനാസ്വലക്ഷണകാരിണാऽനുബന്ധരൂപേണേതി| അന്യേ തു “പ്രദേശാന്തരചിതേന പിത്തേന യദോത്തരകാലം രക്തപിത്തസ്യ സമ്ബന്ധോ ഭവതി തദൈവ പൈത്തികം രക്തപിത്തം ഭവതി” ഇതി ബ്രുവതേ||൧൧-൧൨||-
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം ദ്വിദോഷം യാപ്യമുച്യതേ||൧൩|| യത്ത്രിദോഷമസാധ്യം തന്മന്ദാഗ്നേരതിവേഗവത്| വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യ വൃദ്ധസ്യാനശ്നതശ്ച യത്||൧൪||
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते||१३|| यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेरतिवेगवत्| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्||१४||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി സാധ്യാസാധ്യവിഭാഗമാഹ- ഏകേത്യാദി| ഏകദോഷാനുഗമിതി ഉക്തൈകദോഷലക്ഷണയുക്തമ്, ഏവം ദ്വിദോഷമപി ദോഷദ്വയലക്ഷണയുക്തമ്, ഏവം ത്രിദോഷമപി ജ്ഞേയമ്| ന തു മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതമപി ദോഷം പ്രക്ഷിപ്യ ദ്വിദോഷത്വം ത്രിദോഷത്വം വാ ഗണനീയം, തഥാഹി സതി കേവലം രകപിത്തം ന സ്യാദേവ; തഥാ സമ്പ്രാപ്തിസമ്പ്രാപ്തം ദോഷം ഗൃഹീത്വാ മാര്ഗസമ്ബന്ധാനുഗതേന വായുനാ കഫേന വാ യോഗാദ്ദ്വിദോഷജത്വമേവ സര്വദാ സ്യാത്, ന ‘ഏകദോഷാനുഗം സാധ്യം’ ഇതി യദുക്തം തത് സ്യാത്; തസ്മാദ്യഥോക്തമേവ സാധു| മന്ദാഗ്നേരതിവേഗവദിതി പൃഥഗേവാസാധ്യലക്ഷണം, വ്യാധിഭിഃ ക്ഷീണദേഹസ്യേത്യാദി ച പൃഥഗേവ||൧൩-൧൪||
Adhikarana 9 (15-21) · Śloka 21
ഗതിരൂര്ധ്വമധശ്ചൈവ രക്തപിത്തസ്യ ദര്ശിതാ| ഊര്ധ്വാ സപ്തവിധദ്വാരാ ദ്വിദ്വാരാ ത്വധരാ ഗതിഃ||൧൫|| സപ്ത ച്ഛിദ്രാണി ശിരസി ദ്വേ ചാധഃ, സാധ്യമൂര്ധ്വഗമ്| യാപ്യം ത്വധോഗം, മാര്ഗൌ തു ദ്വാവസാധ്യം പ്രപദ്യതേ||൧൬|| യദാ തു സര്വച്ഛിദ്രേഭ്യോ രോമകൂപേഭ്യ ഏവ ച| വര്തതേ താമസങ്ഖ്യേയാം ഗതിം തസ്യാഹുരാന്തികീമ്||൧൭|| യച്ചോഭയാഭ്യാം മാര്ഗാഭ്യാമതിമാത്രം പ്രവര്തതേ| തുല്യം കുണപഗന്ധേന രക്തം കൃഷ്ണമതീവ ച||൧൮|| സംസൃഷ്ടം കഫവാതാഭ്യാം കണ്ഠേ സജ്ജതി ചാപി യത്| യച്ചാപ്യുപദ്രവൈഃ സര്വൈര്യഥോക്തൈഃ സമഭിദ്രുതമ്||൧൯|| ഹാരിദ്രനീലഹരിതതാമ്രൈര്വര്ണൈരുപദ്രുതമ്| ക്ഷീണസ്യ കാസമാനസ്യ യച്ച തച്ച ന സിധ്യതി||൨൦|| യദ്വിദോഷാനുഗം യദ്വാ ശാന്തം ശാന്തം പ്രകുപ്യതി| മാര്ഗാന്മാര്ഗം ചരേദ്യദ്വാ യാപ്യം പിത്തമസൃക് ച തത്||൨൧||
गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता| ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः||१५|| सप्त च्छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः, साध्यमूर्ध्वगम्| याप्यं त्वधोगं, मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते||१६|| यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च| वर्तते तामसङ्ख्येयां गतिं तस्याहुरान्तिकीम्||१७|| यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते| तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च||१८|| संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सज्जति चापि यत्| यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्||१९|| हारिद्रनीलहरितताम्रैर्वर्णैरुपद्रुतम्| क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति||२०|| यद्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति| मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक् च तत्||२१||
🔊 Audio coming soon
ഗതികൃതം സാധ്യാദിഭേദം ദര്ശയിതും ഗതിഭേദമേവാഹ- ഗതിരൂര്ധ്വമിത്യാദി| ഗതിപ്രകാരാന്തരമപ്യസാധ്യസ്യാഹ- യദാ തു സര്വച്ഛിദ്രേഭ്യ ഇത്യാദി| യച്ചോഭയാഭ്യാമിത്യാദിനാ കൃഷ്ണമതീവ ചേത്യന്തേനാസാധ്യതാലക്ഷണമാഹ| അത്ര മാര്ഗാഭ്യാമിത്യനേന ന യൌഗപദ്യേന മാര്ഗപ്രവൃത്തിര്വ്യവസ്ഥിതാ, കിന്തു പ്രത്യേകം, മാര്ഗദ്വയപ്രവൃത്തസ്യാസാധ്യത്വേന പൂര്വമേവോക്തത്വാത്| കുണപഗന്ധേനേതി ശവഗന്ധേന| കണ്ഠേ സജ്ജതീതി കണ്ഠാദ്ബഹിര്ന യാതി| യഥോക്തൈരിതി നിദാനോക്തൈഃ; തത്ര ഹി ഉപദ്രവാഃ ഖലു ദൌര്ബല്യാരോചകാദയഃ സ്വരഭേദാന്താ ഉക്താഃ| ഹാരിദ്രവര്ണാദിഭിര്യുക്തം ക്ഷീണസ്യ കാസിനോ ന സിധ്യതീതി ജ്ഞേയമ്| യദ്വിദോഷാനുഗമിത്യനേനാനുബന്ധരൂപദോഷദ്വയയോഗാദ്യാപ്യത്വമുച്യതേ; യത്തു പൂര്വം ദ്വിദോഷജം യാപ്യമിത്യുക്തം തദനുബന്ധ്യദോഷദ്വയജന്യാഭിപ്രായേണേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| മാര്ഗാന്മാര്ഗം ചരേദിതി ഊര്ധ്വഗം മുഖം പരിത്യജ്യ നാസാം യാതീത്യാദി ജ്ഞേയമ്, ഊര്ധ്വഗസ്യ ത്വധോഗമനേऽധോഗത്വാദേവ യാപ്യത്വം ഭവതി, അധോഗം തു മാര്ഗാന്തരമഗച്ഛദപി സ്വത ഏവ യാപ്യം; തസ്മാന്നോര്ധ്വാധോമാര്ഗപരിവര്തോऽത്ര വിവക്ഷിതഃ||൧൫-൨൧||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ഏകമാര്ഗം ബലവതോ നാതിവേഗം നവോത്ഥിതമ്| രക്തപിത്തം സുഖേ കാലേ സാധ്യം സ്യാന്നിരുപദ്രവമ്||൨൨||
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम्| रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ഏകമാര്ഗമിത്യാദിനാ സാധ്യലക്ഷണമ്| ഏകമാര്ഗമിതി സാമാന്യവചനേऽപ്യൂര്ധ്വമാര്ഗമേവ ലഭ്യതേ, അധോഗസ്യൈകമാര്ഗഗസ്യാപി യാപ്യത്വാത്| സുഖേ കാലേ ഇതി ഹേമന്തേ ശിശിരേ ച| അത്ര മാര്ഗേണ തഥാ ദോഷേണ തഥാ ലക്ഷണേന സാധ്യാസാധ്യയാപ്യഭേദാഃ പൃഥഗുക്താഃ| തത്ര ച സാധ്യലക്ഷണയാപ്യലക്ഷണമേലകേ യാപ്യത്വമേവ; യാപ്യാസാധ്യമേലകേऽസാധ്യത്വമേവ, യഥാ- ഏകദോഷം യദധോഗതം തദേകദോഷത്വാത് സാധ്യം കിന്ത്വധോഗതത്വാദ്യാപ്യം; യത്ത്രിദോഷമധോഗതം തദധോഗതത്വേന യാപ്യം, കിന്തു ത്രിദോഷത്വാദസാധ്യമേവേതി ജ്ഞേയമ്| യദുക്തം- “നാസാധ്യഃ സാധ്യതാം യാതി സാധ്യോ യാതി ത്വസാധ്യതാമ്” (നി.അ.൮) ഇതി; “സാധ്യാ യാപ്യത്വമായാന്തി യാപ്യാശ്ചാസാധ്യതാം തഥാ” (നി.അ.൮) ഇതി ച||൨൨||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
സ്നിഗ്ധോഷ്ണമുഷ്ണരൂക്ഷം ച രക്തപിത്തസ്യ കാരണമ്| അധോഗസ്യോത്തരം പ്രായഃ, പൂര്വം സ്യാദൂര്ധ്വഗസ്യ തു||൨൩|| ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമധോഗം മാരുതാനുഗമ്| ദ്വിമാര്ഗം കഫവാതാഭ്യാമുഭാഭ്യാമനുബധ്യതേ||൨൪||
स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम्| अधोगस्योत्तरं प्रायः, पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु||२३|| ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम्| द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
സ്നിഗ്ധോഷ്ണമിത്യാദി നിദാനോക്തമപി പ്രായികത്വാദ്വിശേഷോപദര്ശനാര്ഥം പുനരിഹോച്യതേ| പ്രായഃശബ്ദേന കദാചിദ്രൂക്ഷോഷ്ണമപി ഊര്ധ്വഗസ്യ ഹേതുര്ഭവതി, തഥാ സ്നിഗ്ധോഷ്ണമപി അധോഗസ്യേതി ദര്ശയതി| ഏവം ച നിദാനമാര്ഗാനിയമേ സതി ‘മാര്ഗൌ ദോഷാനുബന്ധം ച നിദാനം പ്രസമീക്ഷ്യ ച’ ഇത്യത്ര മാര്ഗാദി പഞ്ച (യച്ച) പഠിതം...| യദ്യപ്യധോഗേ രൂക്ഷോഷ്ണമേവ പരം ഹേതുസ്തഥാऽപി സ്നിഗ്ധോഷ്ണം കദാചിത് കാരണം ഭവതി, സ്നിഗ്ധകൃതശ്ച കഫോऽപ്യധോഗേ ഭവതി; ഏവമൂര്ധ്വഗേऽപി ചിന്തനീയമ്| ഊര്ധ്വഗം കഫസംസൃഷ്ടമിത്യാദാവപി പ്രായഃശബ്ദസമ്ബന്ധാദ്വ്യഭിചാരോ ജ്ഞേയഃ||൨൩-൨൪||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
അക്ഷീണബലമാംസസ്യ രക്തപിത്തം യദശ്നതഃ| തദ്ദോഷദുഷ്ടമുത്ക്ലിഷ്ടം നാദൌ സ്തമ്ഭനമര്ഹതി||൨൫|| ഗലഗ്രഹം പൂതിനസ്യം മൂര്ച്ഛായമരുചിം ജ്വരമ്| ഗുല്മം പ്ലീഹാനമാനാഹം കിലാസം കൃച്ഛ്രമൂത്രതാമ്||൨൬|| കുഷ്ഠാന്യര്ശാംസി വീസര്പം വര്ണനാശം ഭഗന്ദരമ്| ബുദ്ധീന്ദ്രിയോപരോധം ച കുര്യാത് സ്തമ്ഭിതമാദിതഃ||൨൭|| തസ്മാദുപേക്ഷ്യം ബലിനോ ബലദോഷവിചാരിണാ | രക്തപിത്തം പ്രഥമതഃ പ്രവൃദ്ധം സിദ്ധിമിച്ഛതാ||൨൮||
अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः| तद्दोषदुष्टमुत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति||२५|| गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम्| गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम्||२६|| कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम्| बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितमादितः||२७|| तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा | रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता||२८||
🔊 Audio coming soon
അശ്നത ഇത്യനേന സന്തര്പണോത്ഥിതം ദര്ശയതി| ഉത്ക്ലിഷ്ടമിതി പ്രവൃത്ത്യുന്മുഖമ്, ആമദോഷാശ്രിതത്വാത്| ബലദോഷവിചാരിണേതി യദൈവ ബലഹ്രാസം സമ്പശ്യേദ്ധീനദോഷത്വം വാ തദൈവ സ്തമ്ഭനം കാര്യമ്||൨൫-൨൮||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
പ്രായേണ ഹി സമുത്ക്ലിഷ്ടമാമദോഷാച്ഛരീരിണാമ്| വൃദ്ധിം പ്രയാതി പിത്താസൃക്തസ്മാത്തല്ലങ്ഘ്യമാദിതഃ||൨൯|| മാര്ഗൌ ദോഷാനുബന്ധം ച നിദാനം പ്രസമീക്ഷ്യ ച| ലങ്ഘനം രക്തപിത്താദൌ തര്പണം വാ പ്രയോജയേത്||൩൦||
प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम्| वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक्तस्मात्तल्लङ्घ्यमादितः||२९|| मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च| लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി കൃത്സ്നം ലങ്ഘനഹേതുമാഹ- മാര്ഗാവിത്യാദി| തത്രോര്ധ്വമാര്ഗഃ, സാമം പിത്തം, കഫോ ദോഷഃ, സ്നിഗ്ധോഷ്ണം ച നിദാനം ലങ്ഘനപ്രയോജകം; തദ്വ്യതിരിക്തം തു മാര്ഗാദി ഭോജനരൂപതര്പണപ്രയോജകമ്| തര്പയതീതി തര്പണമശനമ്| തേന യവാഗൂസ്തര്പണം ച ഗ്രാഹ്യമ്| യേ തു തര്പണശബ്ദേന സക്തുതര്പണമേവ ഗ്രാഹയന്തി തേഷാം യവാഗൂദാനപക്ഷോ ന സങ്ഗൃഹീതഃ സ്യാത്||൨൯-൩൦||
Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35
ഹ്രീബേരചന്ദനോശീരമുസ്തപര്പടകൈഃ ശൃതമ്| കേവലം ശൃതശീതം വാ ദദ്യാത്തോയം പിപാസവേ||൩൧|| ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം പൂര്വം പേയാം പൂര്വമധോഗതേ| കാലസാത്മ്യാനുബന്ധജ്ഞോ ദദ്യാത് പ്രകൃതികല്പവിത്||൩൨|| ജലം ഖര്ജൂരമൃദ്വീകാമധൂകൈഃ സപരൂഷകൈഃ| ശൃതശീതം പ്രയോക്തവ്യം തര്പണാര്ഥേ സശര്കരമ്||൩൩|| തര്പണം സഘൃതക്ഷൌദ്രം ലാജചൂര്ണൈഃ പ്രദാപയേത്| ഊര്ധ്വഗം രക്തപിത്തം തത് പീതം കാലേ വ്യപോഹതി||൩൪|| മന്ദാഗ്നേരമ്ലസാത്മ്യായ തത് സാമ്ലമപി കല്പയേത്| ദാഡിമാമലകൈര്വിദ്വാനമ്ലാര്ഥം ചാനുദാപയേത്||൩൫||
ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम्| केवलं शृतशीतं वा दद्यात्तोयं पिपासवे||३१|| ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते| कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित्||३२|| जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः| शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम्||३३|| तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति||३४|| मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत्| दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थं चानुदापयेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
കേവലമിതി ഹ്രീബേരാദിരഹിതം; ജലമേവൈകം കേവലമൌഷധദ്വേഷിണേ പുരുഷായ ദേയമ്| പൂര്വമിതി പദേന പശ്ചാദ്ബലഹ്രാസകാരകം നിഷേധയതി| കാലഃ ഹേമന്താദിഃ, അനുബന്ധഃ ദോഷാനുബന്ധഃ| പ്രകൃതിഃ സ്വാഭാവികീ ദ്രവ്യാണാം ഗുരുലാഘവാദിരൂപാ, കല്പനം കല്പഃ സംസ്കാര ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന കാലം ദോഷാനുബന്ധം ച ജ്ഞാത്വാ യസ്യ യത്സ്വഭാവം ദ്രവ്യം യുക്തം ഭവതി തേന തര്പണം യവാഗൂര്വാ കാര്യേത്യര്ഥഃ| ഖര്ജൂരാദിനാ ജലം ഷഡങ്ഗവിധാനേനൈവ കര്തവ്യമ്| ഏതച്ച ജലമത്ര മധുരമപ്യൂര്ധ്വഗേ കഫസംസൃഷ്ടേऽപി രക്തപിത്തേ യൌഗികം ഭവതി, രക്തപിത്തവ്യാധിപ്രത്യനീകത്വാത്||൩൧-൩൫||
Adhikarana 15 (36-48) · Śloka 48
ശാലിഷഷ്ടികനീവാരകോരദൂഷപ്രശാന്തികാഃ| ശ്യാമാകശ്ച പ്രിയങ്ഗുശ്ച ഭോജനം രക്തപിത്തിനാമ്||൩൬|| മുദ്ഗാ മസൂരാശ്ചണകാഃ സമകുഷ്ഠാഢകീഫലാഃ| പ്രശസ്താഃ സൂപയൂഷാര്ഥേ കല്പിതാ രക്തപിത്തിനാമ്||൩൭|| പടോലനിമ്ബവേത്രാഗ്രപ്ലക്ഷവേതസപല്ലവാഃ| കിരാതതിക്തകം ശാകം ഗണ്ഡീരഃ സകഠില്ലകഃ||൩൮|| കോവിദാരസ്യ പുഷ്പാണി കാശ്മര്യസ്യാഥ ശാല്മലേഃ| അന്നപാനവിധൌ ശാകം യച്ചാന്യദ്രക്തപിത്തനുത്||൩൯|| ശാകാര്ഥം ശാകസാത്മ്യാനാം തച്ഛസ്തം രക്തപിത്തിനാമ്| സ്വിന്നം വാ സര്പിഷാ ഭൃഷ്ടം യൂഷവദ്വാ വിപാചിതമ്||൪൦|| പാരാവതാന് കപോതാംശ്ച ലാവാന് രക്താക്ഷവര്തകാന്| ശശാന് കപിഞ്ജലാനേണാന് ഹരിണാന്കാലപുച്ഛകാന്||൪൧|| രക്തപിത്തേ ഹിതാന് വിദ്യാദ്രസാംസ്തേഷാം പ്രയോജയേത്| ഈഷദമ്ലാനനമ്ലാന് വാ ഘൃതഭൃഷ്ടാന് സശര്കരാന്||൪൨|| കഫാനുഗേ യൂഷശാകം ദദ്യാദ്വാതാനുഗേ രസമ്| രക്തപിത്തേ യവാഗൂനാമതഃ കല്പഃ പ്രവക്ഷ്യതേ||൪൩|| പദ്മോത്പലാനാം കിഞ്ജല്കഃ പൃശ്നിപര്ണീ പ്രിയങ്ഗുകാഃ| ജലേ സാധ്യാ രസേ തസ്മിന് പേയാ സ്യാദ്രക്തപിത്തിനാമ്||൪൪|| ചന്ദനോശീരലോധ്രാണാം രസേ തദ്വത് സനാഗരേ| കിരാതതിക്തകോശീരമുസ്താനാം തദ്വദേവ ച||൪൫|| ധാതകീധന്വയാസാമ്ബുബില്വാനാം വാ രസേ ശൃതാ| മസൂരപൃശ്നിപര്ണ്യോര്വാ സ്ഥിരാമുദ്ഗരസേऽഥ വാ||൪൬|| രസേ ഹരേണുകാനാം വാ സഘൃതേ സബലാരസേ| സിദ്ധാഃ പാരാവതാദീനാം രസേ വാ സ്യുഃ പൃഥക്പൃഥക്||൪൭|| ഇത്യുക്താ രക്തപിത്തഘ്ന്യഃ ശീതാഃ സമധുശര്കരാഃ| യവാഗ്വഃ കല്പനാ ചൈഷാ കാര്യാ മാംസരസേഷ്വപി||൪൮||
शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः| श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्||३६|| मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः| प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्||३७|| पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः| किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः||३८|| कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः| अन्नपानविधौ शाकं यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत्||३९|| शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम्| स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम्||४०|| पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान्| शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान्||४१|| रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||४२|| कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम्| रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते||४३|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः| जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम्||४४|| चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् सनागरे| किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च||४५|| धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता| मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसेऽथ वा||४६|| रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे| सिद्धाः पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक्||४७|| इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः| यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि||४८||
🔊 Audio coming soon
ശാലീത്യാദിനാऽന്നമാഹ| പ്രശാന്തികാ ജലമധ്യേ പ്രായോ ഭവതി| പ്രിയങ്ഗുഃ കങ്ഗുഃ| കോരദൂഷസ്യ രക്തപിത്തഹേതുത്വം നിഷ്പാവമാഷസൂപാദിയുക്തസ്യൈവ സംയോഗമഹിമ്നാ നിദാനേ പ്രോക്തമ്, അയം തു കഷായമധുരലഘുത്വാത് കോരദൂഷഃ കേവലോ രക്തപിത്തഹര ഏവേതീഹ പഠ്യതേ| ഏവം ഗണ്ഡീരോऽപി നിദാനേ സുരാസൌവീരകാദിയുക്ത ഏവ ഹേതുത്വേനോക്തഃ, സ തു കേവലോ ഹിത ഏവ; കിംവാ സ്ഥലജജലജഭേദേന ഗണ്ഡീരോ ദ്വിവിധഃ; തത്ര ഹരിതവര്ഗപഠിതോ യഃ സ നിദാനം ഭവതി, ഇതരസ്തു ജലജഃ ശാകവര്ഗേ പഠിതോ യഃ സ ഇഹ കഫാധികേ രക്തപിത്തേ ജ്ഞേയഃ| യൂഷവദ്വാ വിപാചിതമിതി യൂഷോ യഥാ ദാഡിമാദ്യമ്ലദ്രവ്യയുക്തോ ജലേ വിപാച്യതേ തഥാऽയമപീത്യര്ഥ; കിംവാ യൂഷയുക്തം യഥാ ഭവതി തഥാ വിപാചിതമിത്യര്ഥഃ| രക്താക്ഷഃ ചകോരകഃ| യൂഷശ്ച ശാകം ചേതി യൂഷശാകമ്||൩൬-൪൮||
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
ശശഃ സവാസ്തുകഃ ശസ്തോ വിബന്ധേ രക്തപിത്തിനാമ്| വാതോല്ബണേ തിത്തിരിഃ സ്യാദുദുമ്ബരരസേ ശൃതഃ||൪൯|| മയൂരഃ പ്ലക്ഷനിര്യൂഹേ ന്യഗ്രോധസ്യ ച കുക്കുടഃ| രസേ ബില്വോത്പലാദീനാം വര്തകക്രകരൌ ഹിതൌ||൫൦|| തൃഷ്യതേ തിക്തകൈഃ സിദ്ധം തൃഷ്ണാഘ്നം വാ ഫലോദകമ്| സിദ്ധം വിദാരിഗന്ധാദ്യൈരഥവാ ശൃതശീതലമ്||൫൧||
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम्| वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः||४९|| मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| रसे बिल्वोत्पलादीनां वर्तकक्रकरौ हितौ||५०|| तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम्| सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवा शृतशीतलम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ആവസ്ഥികം ഭോജനമാഹ- ശശ ഇത്യാദി| അത്ര ശശഃ കഷായത്വാദ്രക്തപിത്തഹരോ ഭവത്യേവ, വിബന്ധഹരേണ വാസ്തുകേന സംസ്കൃതത്വാദ്വിബന്ധഹരോऽപി ഭവതി| ഏവം തിത്തിരിമയൂരാദയോ യദ്യപ്യുഷ്ണത്വേന വാതഹരാസ്തഥാऽപി രക്തപിത്തേ ന ഹിതാ ഉഷ്ണത്വേന; തതശ്ച തേഷാം സാധനേ ഉദുമ്ബരരസാദയോ രക്തപിത്തഹരാ നിയുജ്യന്തേ; തഥാ സതി വാതം രക്തപിത്തം ച ഘ്നന്തി| പ്രതിനിയതസാധകദ്രവ്യോപന്യാസാത് സംയോഗമഹിമ്നൈവ കാര്യകരാ ഭവന്തീതി ജ്ഞായതേ| ന ശശഃ കഷായോऽപി വിബന്ധം കരോതി, വാസ്തുകസംസ്കാരാത്; ന തിത്തിരിപ്രഭൃതയോ രക്തപിത്തം കോപയന്തി, ഉദുമ്ബരരസാദിസംസ്കാരാത്; ഏവം വിപരീതഫലസമ്ഭവോ നാസ്തി, സംയോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാത്| വാസ്തുകരസേ ഏവ ശശസ്യ സാധനപ്രയോഗഃ, ഇതരസാഹചര്യാത്| ഉക്തം ഹി- “വിപചേത്തു വാസ്തുകരസേ ശശം വിബന്ധേ പുരീഷസ്യ” ഇതി| സിദ്ധം വിദാരിഗന്ധാദ്യൈരിതി ശാലിപര്ണ്യാദിപഞ്ചമൂലശൃതമുദകമ്||൪൯-൫൧||
Adhikarana 17 (52) · Śloka 52
ജ്ഞാത്വാ ദോഷാവനുബലൌ ബലമാഹാരമേവ ച| ജലം പിപാസവേ ദദ്യാദ്വിസര്ഗാദല്പശോऽപി വാ||൫൨||
ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च| जलं पिपासवे दद्याद्विसर्गादल्पशोऽपि वा||५२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി പാനീയദാനവിഷയപ്രകാരമാഹ- ജ്ഞാത്വേത്യാദി| ദോഷാവിതി വാതകഫൌ, പിത്തം തു നായകമേവ നാനുബലമ്| വിസര്ഗാദിതി വിരതേഃ, യാവദിച്ഛമിത്യര്ഥഃ| പക്ഷാന്തരമാഹ- അല്പശോऽപി വാ, സ്തോകം സ്തോകമിത്യര്ഥഃ| അത്ര യദി ബലവാനഗ്നിഃ ശരീരം ച മഹത്തദാ വിസര്ഗപര്യന്തം ജലം ദേയം; വിപര്യയേ തു പാനീയം നാതിപഥ്യം, തേനാല്പശോ ദേയമ്||൫൨||
Adhikarana 18 (53) · Śloka 54
നിദാനം രക്തപിത്തസ്യ യത്കിഞ്ചിത് സമ്പ്രകാശിതമ്| ജീവിതാരോഗ്യകാമൈസ്തന്ന സേവ്യം രക്തപിത്തിഭിഃ||൫൩|| ഇത്യന്നപാനം നിര്ദിഷ്ടം ക്രമശോ രക്തപിത്തനുത്|൫൪|
निदानं रक्तपित्तस्य यत्किञ्चित् सम्प्रकाशितम्| जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः||५३|| इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत्|५४|
🔊 Audio coming soon
രക്തപിത്തനിദാനവര്ജനാര്ഥമാഹ- നിദാനമിത്യാദി||൫൩||-
Adhikarana 19 (54-61) · Śloka 61
വക്ഷ്യതേ ബഹുദോഷാണാം കാര്യം ബലവതാം ച യത്||൫൪|| അക്ഷീണബലമാംസസ്യ യസ്യ സന്തര്പണോത്ഥിതമ്| ബഹുദോഷം ബലവതോ രക്തപിത്തം ശരീരിണഃ||൫൫|| കാലേ സംശോധനാര്ഹസ്യ തദ്ധരേന്നിരുപദ്രവമ്| വിരേചനേനോര്ധ്വഭാഗമധോഗം വമനേന ച||൫൬|| ത്രിവൃതാമഭയാം പ്രാജ്ഞഃ ഫലാന്യാരഗ്വധസ്യ വാ| ത്രായമാണാം ഗവാക്ഷ്യാ വാ മൂലമാമലകാനി വാ||൫൭|| വിരേചനം പ്രയുഞ്ജീത പ്രഭൂതമധുശര്കരമ്| രസഃ പ്രശസ്യതേ തേഷാം രക്തപിത്തേ വിശേഷതഃ||൫൮|| വമനം മദനോന്മിശ്രോ മന്ഥഃ സക്ഷൌദ്രശര്കരഃ| സശര്കരം വാ സലിലമിക്ഷൂണാം രസ ഏവ വാ||൫൯|| വത്സകസ്യ ഫലം മുസ്തം മദനം മധുകം മധു| അധോവഹേ രക്തപിത്തേ വമനം പരമുച്യതേ||൬൦|| ഊര്ധ്വഗേ ശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യ തര്പണാദിഃ ക്രമോ ഹിതഃ| അധോഗതേ യവാഗ്വാദിര്ന ചേത്സ്യാന്മാരുതോ ബലീ||൬൧||
वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत्||५४|| अक्षीणबलमांसस्य यस्य सन्तर्पणोत्थितम्| बहुदोषं बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः||५५|| काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम्| विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च||५६|| त्रिवृतामभयां प्राज्ञः फलान्यारग्वधस्य वा| त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा||५७|| विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम्| रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः||५८|| वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः| सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा||५९|| वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु| अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते||६०|| ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः| अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतो बली||६१||
🔊 Audio coming soon
വക്ഷ്യതേ ഇത്യാദിനാ സംശോധനാനി പ്രധാനഭേഷജത്വാദുച്യന്തേ| അക്ഷീണബലമാംസസ്യേത്യനേന സഹജാ ബലാഹാനിരുച്യതേ, ബലവത ഇത്യനേന കാലകൃതം ബലമുച്യതേ| കാലേ സംശോധനയോഗ്യേऽനത്യുഷ്ണശീതകാലേ| നിരുപദ്രവമിതി ക്രിയാവിശേഷണം, കിംവാ രക്തപിത്തവിശേഷണമ്| വിരേചനേനോര്ധ്വഭാഗമിത്യാദിനാ അനുലോമഹരണം രക്തപിത്തേ നിഷേധയതി| ഉക്തം ച- “പ്രതിമാര്ഗം ച ഹരണം രക്തപിത്തേ വിധീയതേ” (നി.അ.൨) ഇതി| രക്തപിത്തേ വിശേഷത ഇത്യനേന രക്തപിത്താദന്യത്ര കല്കാദയോऽപ്യേഷാം ഭവന്തി| വമനമിതി വമനകാരകോ യോഗോ വമനമുച്യതേ| മദനസ്യ ദോഷാദ്യപേക്ഷയാ കര്ഷാദികാ മാത്രാ കല്പേ വക്ഷ്യമാണാ ജ്ഞേയാ| സശര്കരേ സലിലേ തഥേക്ഷുരസേ മദനയോഗാദേവ വമനകര്തൃത്വം ജ്ഞേയമ്| അധോവഹേ ഇത്യത്രാപി ശുദ്ധകോഷ്ഠസ്യേതി യോജ്യമ്| ന ചേത് സ്യാന്മാരുതോ ബലീത്യനേന യദി മാരുതോ ബലീ സ്യാത്തദാ മാംസൌദന ഏവ ദേയ ഇതി ജ്വരോക്തം വിധിം സൂചയതി||൫൪-൬൧||
Adhikarana 20 (62-72) · Śloka 72
ബലമാംസപരിക്ഷീണം ശോകഭാരാധ്വകര്ശിതമ്| ജ്വലനാദിത്യസന്തപ്തമന്യൈര്വാ ക്ഷീണമാമയൈഃ||൬൨|| ഗര്ഭിണീം സ്ഥവിരം ബാലം രൂക്ഷാല്പപ്രമിതാശിനമ്| അവമ്യമവിരേച്യം വാ യം പശ്യേദ്രക്തപിത്തിനമ്||൬൩|| ശോഷേണ സാനുബന്ധം വാ തസ്യ സംശമനീ ക്രിയാ| ശസ്യതേ രക്തപിത്തസ്യ പരം സാऽഥ പ്രവക്ഷ്യതേ||൬൪|| അടരൂഷകമൃദ്വീകാപഥ്യാക്വാഥഃ സശര്കരഃ| മധുമിശ്രഃ ശ്വാസകാസരക്തപിത്തനിബര്ഹണഃ||൬൫|| അടരൂഷകനിര്യൂഹേ പ്രിയങ്ഗും മൃത്തികാഞ്ജനേ| വിനീയ ലോധ്രം ക്ഷൌദ്രം ച രക്തപിത്തഹരം പിബേത്||൬൬|| പദ്മകം പദ്മകിഞ്ജല്കം ദൂര്വാം വാസ്തൂകമുത്പലമ്| നാഗപുഷ്പം ച ലോധ്രം ച തേനൈവ വിധിനാ പിബേത്||൬൭|| പ്രപൌണ്ഡരീകം മധുകം മധു ചാശ്വശകൃദ്രസേ| യവാസഭൃങ്ഗരജസോര്മൂലം വാ ഗോശകൃദ്രസേ||൬൮|| വിനീയ രക്തപിത്തഘ്നം പേയം സ്യാത്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ| യുക്തം വാ മഘുസര്പിര്ഭ്യാം ലിഹ്യാദ്ഗോശ്വശകൃദ്രസമ്||൬൯|| ഖദിരസ്യ പ്രിയങ്ഗൂണാം കോവിദാരസ്യ ശാല്മലേഃ| പുഷ്പചൂര്ണാനി മധുനാ ലിഹ്യാന്നാ രക്തപിത്തികഃ||൭൦|| ശൃങ്ഗാടകാനാം ലാജാനാം മുസ്തഖര്ജൂരയോരപി| ലിഹ്യാച്ചൂര്ണാനി മധുനാ പദ്മാനാം കേശരസ്യ ച||൭൧|| ധന്വജാനാമസൃഗ്ലിഹ്യാന്മധുനാ മൃഗപക്ഷിണാമ്| സക്ഷൌദ്രം ഗ്രഥിതേ രക്തേ ലിഹ്യാത് പാരാവതം ശകൃത്||൭൨||
बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम्| ज्वलनादित्यसन्तप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः||६२|| गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम्| अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम्||६३|| शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी क्रिया| शस्यते रक्तपित्तस्य परं साऽथ प्रवक्ष्यते||६४|| अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः| मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः||६५|| अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने| विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत्||६६|| पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||६७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे| यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे||६८|| विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना| युक्तं वा मघुसर्पिर्भ्यां लिह्याद्गोश्वशकृद्रसम्||६९|| खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः| पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः||७०|| शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि| लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च||७१|| धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम्| सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्||७२||
🔊 Audio coming soon
സംശമനവിഷയമാഹ- ബലമാംസേത്യാദി| ശോഷേണേതി രാജയക്ഷ്മണാ| അടരൂഷകമൃദ്വീകേത്യാദി കാമലാഹരം കേചിദാഹുഃ| അടരൂഷകനിര്യൂഹ ഇത്യാദൌ പ്രിയങ്ഗ്വാദീനാം മിലിതാനാം കല്കഃ കര്ഷഃ, ക്ഷൌദ്രസ്യ ച കര്ഷോ ഗ്രാഹ്യഃ, പരിഭാഷാബലാത്| ഉക്തം ചാഗ്നിവേശേന- “കര്ഷശ്ചൂര്ണസ്യ കല്കസ്യ ഗുഡികാനാം ച സര്വശഃ| മാത്രാ ക്ഷൌദ്രഘൃതാദീനാം ക്വാഥസ്നേഹേഷു ചൂര്ണവത്” ഇതി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- ചൂര്ണാദീനാം കര്ഷമാനത്വം സ്വതന്ത്രപ്രയോഗേ ഭവതി| അത്ര ചാടരൂഷക്വാഥഃ ക്വാഥപരിഭാഷയാ കാര്യഃ, കല്കശ്ച കല്കപരിഭാഷയാ കാര്യഃ| പ്രിയങ്ഗ്വാദീനാം പ്രത്യേകം കര്ഷമാനത്വേ ഭേഷജഭൂയസ്ത്വം ഭവതി, തേനാത്ര മിലിതൈഃ കര്ഷമാനസ്യ കര്തവ്യതാ യുക്താ| തേനൈവ വിധിനേതി അടരൂഷകനിര്യൂഹക്ഷൌദ്രയുതമ്| ഖദിരസ്യേത്യാദൌ പുഷ്പചൂര്ണാനീതി ബഹുവചനത്വാദ്രക്തപിത്തനുദിതി വിശേഷണം പുരുഷസ്യ ജ്ഞേയമ് | ധന്വജാനാമിതി ജാങ്ഗലാനാമ്||൬൨-൭൨||
Adhikarana 21 (73-77) · Śloka 77
ഉശീരകാലീയകലോധ്രപദ്മകപ്രിയങ്ഗുകാകട്ഫലശങ്ഖഗൈരികാഃ| പൃഥക് പൃഥക് ചന്ദനതുല്യഭാഗികാഃ സശര്കരാസ്തണ്ഡുലധാവനാപ്ലുതാഃ||൭൩|| രക്തം സപിത്തം തമകം പിപാസാം ദാഹം ച പീതാഃ ശമയന്തി സദ്യഃ| കിരാതതിക്തം ക്രമുകം സമുസ്തം പ്രപൌണ്ഡരീകം കമലോത്പലേ ച||൭൪|| ഹ്രീബേരമൂലാനി പടോലപത്രം ദുരാലഭാ പര്പടകോ മൃണാലമ്| ധനഞ്ജയോദുമ്ബരവേതസത്വങ്ന്യഗ്രോധശാലേയയവാസകത്വക്||൭൫|| തുഗാലതാവേതസതണ്ഡുലീയം സസാരിവം മോചരസഃ സമങ്ഗാ| പൃഥക് പൃഥക് ചന്ദനയോജിതാനി തേനൈവ കല്പേന ഹിതാനി തത്ര||൭൬|| നിശി സ്ഥിതാ വാ സ്വരസീകൃതാ വാ കല്കീകൃതാ വാ മൃദിതാഃ ശൃതാ വാ| ഏതേ സമസ്താ ഗണശഃ പൃഥഗ്വാ രക്തം സപിത്തം ശമയന്തി യോഗാഃ||൭൭||
उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः| पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाः सशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः||७३|| रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः| किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च||७४|| ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम्| धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक्||७५|| तुगालतावेतसतण्डुलीयं ससारिवं मोचरसः समङ्गा| पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र||७६|| निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा| एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः||७७||
🔊 Audio coming soon
ഉശീരേത്യാദൌ പൃഥക് പൃഥഗിതി വീപ്സായാം, തേന പ്രത്യേകമുശീരാദീനാം ചന്ദനസമാനാം പ്രയോഗം ദര്ശയതി; തഥാ ചാഷ്ടൌ പ്രയോഗാ ഭവന്തി| സശര്കരാ ഇതി വചനേനാത്ര ശര്കരാ സമഭാഗൈവ ദേയാ; ഉക്തം ഹ്യഗ്നിവേശേ- “മാഷികം ഹിങ്ഗു, സിന്ധൂത്ഥലവണാദ്യാസ്തു ശാണികാഃ| സിതോപലാഗുഡക്ഷാരാഃ സമാ, ഏഷാ പ്രകല്പനാ” ഇതി| യത്ര ശര്കരായാഃ പ്രക്ഷേപ്യത്വം തത്ര പ്രക്ഷേപന്യായേനൈവ ശര്കരാ ദേയാ| കിരാതാദികേऽപി പൃഥക് പൃഥക് ചന്ദനയോജിതാനീത്യനേന സമചന്ദനത്വം പ്രത്യേകം ദ്രവ്യപ്രയോഗാണാമ്| തേനൈവ കല്പേനേത്യനേന സശര്കരത്വം തണ്ഡുലധാവനാപ്ലുതത്വം ചോച്യതേ| ക്രമുകം പട്ടികാലോധ്രമ്| ധനഞ്ജയഃ അര്ജുനഃ| ലതാ പ്രിയങ്ഗുഃ| സമങ്ഗാ വരാഹക്രാന്താ, ‘ലജ്ജാലുഃ’ ഇതി ലോകേ| നിശിസ്ഥിതാ ഇത്യാദിനാ കിരാതതിക്താദീനാം കല്പനാമാഹ| നിശിസ്ഥിതാ വേത്യനേന ശീതകഷായ ഉച്യതേ| മൃദിതാ ഇതി ഫാണ്ടീകൃതാഃ; കല്കഗ്രഹണേന ചൂര്ണസ്യാപി ഗ്രഹണം ക്രിയതേ, യതഃ സുശ്രുതേ ഷഡേവ കല്പാഃ പാഠഭേദാത് പാഠ്യന്തേ- “ക്ഷീരം രസഃ കല്കമഥോ കഷായഃ ശൃതശ്ച ശീതശ്ച തഥൈവ ഫാണ്ടഃ| കല്പാഃ ഷഡേതേ ഖലു ഭേഷജാനാം യഥോത്തരം തേ ലഘവഃ പ്രദിഷ്ടാഃ” (സു.സൂ.അ.൪൪) ഇതി| അന്യേ തു ചൂര്ണമപി ഫാണ്ടശബ്ദേന ഗൃഹ്യതേ ഇതി ബ്രുവതേ| യദാ തത്ര ഫാണ്ടഗ്രഹണാദേവ സ പാഠഃ സുശ്രുതേ പ്രമാണം, തദാ ചൂര്ണശബ്ദേന ച കല്പാന്തരമേവോച്യതേ (?)| ഇഹ തു ഫാണ്ടസ്യ ശ്രുതത്വാത് കൃഷ്ണാത്രേയാദിപഠിത ഏവ ഫാണ്ടോ ഗ്രാഹ്യഃ| യദുക്തം- “ക്ഷുണ്ണസ്യ സലിലേ തപ്തേ മൃദിതസ്യോദ്ധൃതസ്യ ച| യോ രസോ ഗൃഹ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ സ ഫാണ്ടഃ സമ്പ്രകീര്തിതഃ” ഇതി| തേനേഹ നിര്ദ്രവഃ കല്ക ഏവ ചൂര്ണശബ്ദേനോച്യതേ| സമ്പ്രതി വ്യസ്തസമസ്തപ്രയോഗമേഷാമാഹ- ഏതേ ഇത്യാദി| ഗണശ ഇതി ഉശീരാദിഗണശഃ, കിരാതതിക്താദിഗണശഃ, തുഗാദിഗണശശ്ചേതി| അത്ര ച പ്രത്യേകപ്രത്യോഗേ സമചന്ദനത്വം ശ്രുതം, യദാ ഗണശഃ പ്രയോഗോ ഭവതി തദാऽപി ചന്ദനസ്യ സമോ ഭാഗോ ദേയ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി വൃദ്ധാഃ||൭൩-൭൭||
Adhikarana 22 (78) · Śloka 78
മുദ്ഗാഃ സലാജാഃ സയവാഃ സകൃഷ്ണാഃ സോശീരമുസ്താഃ സഹ ചന്ദനേന| ബലാജലേ പര്യുഷിതാഃ കഷായാ രക്തം സപിത്തം ശമയന്ത്യുദീര്ണമ്||൭൮||
मुद्गाः सलाजाः सयवाः सकृष्णाः सोशीरमुस्ताः सह चन्दनेन| बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम्||७८||
🔊 Audio coming soon
ബലാജല ഇതി ബലാസാധിതശീതജലേ| പര്യുഷിതാഃ കഷായാ ഇതി ശീതകഷായാഃ||൭൮||
Adhikarana 23 (79-81) · Śloka 81
വൈദൂര്യമുക്താമണിഗൈരികാണാം മൃച്ഛങ്ഖഹേമാമലകോദകാനാമ്| മധൂദകസ്യേക്ഷുരസസ്യ ചൈവ പാനാച്ഛമം ഗച്ഛതി രക്തപിത്തമ്||൭൯|| ഉശീരപദ്മോത്പലചന്ദനാനാം പക്വസ്യ ലോഷ്ടസ്യ ച യഃ പ്രസാദഃ| സശര്കരഃ ക്ഷൌദ്രയുതഃ സുശീതോ രക്താതിയോഗപ്രശമായ ദേയഃ||൮൦|| പ്രിയങ്ഗുകാചന്ദനലോധ്രസാരിവാമധൂകമുസ്താഭയധാതകീജലമ്| സമൃത്പ്രസാദം സഹ യഷ്ടികാമ്ബുനാ സശര്കരം രക്തനിബര്ഹണം പരമ്||൮൧||
वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम्| मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्||७९|| उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः| सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः||८०|| प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम्| समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम्||८१||
🔊 Audio coming soon
വൈദൂര്യാദിഭിഃ സഹ സ്ഥിതം ജലം വൈദൂര്യാദിജലം ജ്ഞേയമ്| ഉശീരേത്യാദൌ ശീതകഷായേ പ്രസാദ ഇതി പ്രസന്നം ജലം ഗ്രാഹ്യമ്| പ്രിയങ്ഗ്വാദൌ അഭയമ് ഉശീരമ്| സമൃത്പ്രസാദമിത്യത്ര മൃത്പ്രസാദോऽപ്യനന്തരം പ്രക്ഷേപ്യഃ; ഏവം യഷ്ടികാപ്രയോഗേऽപി||൭൯-൮൧||
Adhikarana 24 (72-84) · Śloka 84
കഷായയോഗൈര്വിവിധൈര്യഥോക്തൈര്ദീപ്തേऽനലേ ശ്ലേഷ്മണി നിര്ജിതേ ച| യദ്രക്തപിത്തം പ്രശമം ന യാതി തത്രാനിലഃ സ്യാദനു തത്ര കാര്യമ്||൮൨|| ഛാഗം പയഃ സ്യാത് പരമം പ്രയോഗേ ഗവ്യം ശൃതം പഞ്ചഗുണേ ജലേ വാ| സശര്കരം മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്തം വിദാരിഗന്ധാദിഗണൈഃ ശൃതം വാ||൮൩|| ദ്രാക്ഷാശൃതം നാഗരകൈഃ ശൃതം വാ ബലാശൃതം ഗോക്ഷുരകൈഃ ശൃതം വാ| സജീവകം സര്ഷഭകം സസര്പിഃ പയഃ പ്രയോജ്യം സിതയാ ശൃതം വാ||൮൪||
कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्तेऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च| यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु तत्र कार्यम्||८२|| छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा| सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा||८३|| द्राक्षाशृतं नागरकैः शृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा| सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा||८४||
🔊 Audio coming soon
തത്രാനിലഃ സ്യാദിതി തത്ര ബലവാന് വാതഃ സ്യാത്| പ്രയോഗ ഇതി അഭ്യാസേ| സജീവകമിത്യാദൌ സജീവകം സര്ഷഭകം ച ശൃതം യത് പയസ്തത് സസര്പിസ്തഥാ സിതയാ ച യുക്തം പ്രയോജ്യം പേയമിതി ജ്ഞേയമ്||൭൨-൮൪||
Adhikarana 25 (85) · Śloka 85
ശതാവരീഗോക്ഷുരകൈഃ ശൃതം വാ ശൃതം പയോ വാऽപ്യഥ പര്ണിനീഭിഃ| രക്തം നിഹന്ത്യാശു വിശേഷതസ്തു യന്മൂത്രമാര്ഗാത് സരുജം പ്രയാതി||൮൫||
शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाऽप्यथ पर्णिनीभिः| रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं प्रयाति||८५||
🔊 Audio coming soon
പര്ണിനീഭിരിതി പര്ണിന്യഃ പര്ണിനീചതുഷ്ടയമ്||൮൫||
Adhikarana 26 (83-87) · Śloka 87
വിശേഷതോ വിട്പഥസമ്പ്രവൃത്തേ പയോ മതം മോചരസേന സിദ്ധമ്| വടാവരോഹൈര്വടശുങ്ഗകൈര്വാ ഹ്രീബേരനീലോത്പലനാഗരൈര്വാ||൮൬|| കഷായയോഗാന് പയസാ പുരാ വാ പീത്വാऽനു ചാദ്യാത് പയസൈവ ശാലീന്| കഷായയോഗൈരഥവാ വിപക്വമേതൈഃ പിബേത് സര്പിരതിസ്രവേ ച||൮൭||
विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम्| वटावरोहैर्वटशुङ्गकैर्वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा||८६|| कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वाऽनु चाद्यात् पयसैव शालीन्| कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च||८७||
🔊 Audio coming soon
വടശുങ്ഗാ അവികസിതനവവടപല്ലവാഃ| കഷായയോഗാനിതി അടരൂഷകാദീന് കല്കീകൃതാന് പയസാ പീത്വേത്യര്ഥഃ| ഏതൈരിതി വക്ഷ്യമാണൈഃ; കിംവാ ഏതൈരേവ കഷായയോഗൈര്യഥായോഗ്യതയാ സര്പിഃ സാധനീയമ്| അതിസ്രവേ ഇതി അതിമാത്രരക്തപിത്തസ്രുതൌ||൮൩-൮൭||
Adhikarana 27 (88) · Śloka 88
വാസാം സശാഖാം സപലാശമൂലാം കൃത്വാ കഷായം കുസുമാനി ചാസ്യാഃ| പ്രദായ കല്കം വിപചേദ്ഘൃതം തത് സക്ഷൌദ്രമാശ്വേവ നിഹന്തി രക്തമ്||൮൮|| ഇതി വാസാഘൃതമ്|
वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः| प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम्||८८|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
ആര്ദ്രായാ ഏവ വാസായാ വിധാനാനുകഥനാന്ന ദ്വൈഗുണ്യമ്| വാസാകുസുമകല്കേ ച കേചിത് പുഷ്പകല്കസ്യാതീവ ബാഹുല്യം ഭവതീതി കൃത്വാ പ്രസ്ഥേ ഘൃതേ ചതുഷ്പലം പുഷ്പകല്കം വദന്തി| സക്ഷൌദ്രമിതി വചനേന ഘൃതാത് പാദികത്വം തന്ത്രാന്തരപ്രത്യയാജ്ജ്ഞേയമ്; ഉക്തം ഹി- “സ്നേഹപാദഃ സ്മൃതഃ കല്കഃ കല്കവന്മധുശര്കരേ” ഇതി| അഗ്നിവേശേऽപ്യുക്തം- “മാത്രാ ക്ഷൌദ്രഘൃതാനാം ച സ്നേഹക്വാഥേഷു പൂര്വവത്” ഇതി| പൂര്വവദിതി പാദികാ||൮൮||
Adhikarana 28 (89-90) · Śloka 90
പലാശവൃന്തസ്വരസേന സിദ്ധം തസ്യൈവ കല്കേന മധുദ്രവേണ| ലിഹ്യാദ്ഘൃതം വത്സകകല്കസിദ്ധം തദ്വത് സമങ്ഗോത്പലലോധ്രസിദ്ധമ്||൮൯|| സ്യാത്ത്രായമാണാവിധിരേഷ ഏവ സോദുമ്ബരേ ചൈവ പടോലപത്രേ| സര്പീംഷി പിത്തജ്വരനാശനാനി സര്വാണി ശസ്താനി ച രക്തപിത്തേ||൯൦||
पलाशवृन्तस्वरसेन सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण| लिह्याद्घृतं वत्सककल्कसिद्धं तद्वत् समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम्||८९|| स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव पटोलपत्रे| सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते||९०||
🔊 Audio coming soon
മധുദ്രവേണേതി പാദികേന മധുനാ ദ്രവീകൃതമ്| ത്രായമാണായാ ഏവം സര്പിഃ പൂര്വവത് പക്തവ്യമ്; ഉദുമ്ബരപടോലപത്രാഭ്യാം ചാപരമ്| പിത്തജ്വരനാശനാനീത്യനേന സകലചികിത്സിതവാച്യാനി പിത്തജ്വരഹരാണി ജ്ഞേയാനി, ജ്വരചികിത്സിതേ തു ഘൃതാനി ജീര്ണജ്വരഹന്തൃതയോക്താനി ന പിത്തജ്വരഹന്തൃതയാ; അന്യേ തു യാന്യേവ ജീര്ണജ്വരഹരാണി ഘൃതാനി താന്യേവ പിത്തജ്വരഹരാണി ഭവന്തി, തേഷാം തു “രൂക്ഷം തേജ” (ചി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ ജ്വരവിഷയതയാ സമാനത്വേന നിര്ദിഷ്ടം പിത്തവിഷയത്വമ്| പ്രദേശാന്തരേऽപി “ജലേ ദശഗുണേ സാധ്യം ത്രായമാണാചതുഃപലമ്” ഇത്യാദി യാവത് “പിത്തരക്തഭവം ഗുല്മം വിസര്പം പൈത്തികം ജ്വരമ്” (ചി.അ.൫) ഇതി, തഥാ “ത്രായന്തികാ” ഇത്യാദി യാവത് “വാതരക്തേ ക്ഷതക്ഷീണേ വിസര്പേ പൈത്തികേ ജ്വരേ” (ചി.അ.൨൯) ഇത്യാദീനി സകലചികിത്സിതേ പഠിതാനി പിത്തജ്വരഹരഘൃതാനി കര്തവ്യാനി||൮൯-൯൦||
Adhikarana 29 (91-92) · Śloka 92
അഭ്യങ്ഗയോഗാഃ പരിഷേചനാനി സേകാവഗാഹാഃ ശയനാനി വേശ്മ| ശീതോ വിധിര്ബസ്തിവിധാനമഗ്ര്യം പിത്തജ്വരേ യത് പ്രശമായ ദിഷ്ടമ്||൯൧|| തദ്രക്തപിത്തേ നിഖിലേന കാര്യം കാലം ച മാത്രാം ച പുരാ സമീക്ഷ്യ| സര്പിര്ഗുഡാ യേ ച ഹിതാഃ ക്ഷതേഭ്യസ്തേ രക്തപിത്തം ശമയന്തി സദ്യഃ||൯൨||
अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म| शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्||९१|| तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य| सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः||९२||
🔊 Audio coming soon
അഭ്യങ്ഗയോഗാ ഇത്യാദിനാ സര്വേ യേ ദാഹജ്വരഹരാ ഉക്താഃ പിത്തജ്വരപ്രശമനകത്വേന താനതിദിശതി||൯൧-൯൨||
Adhikarana 30 (93-94) · Śloka 94
കഫാനുബന്ധേ രുധിരേ സപിത്തേ കണ്ഠാഗതേ സ്യാദ്ഗ്രഥിതേ പ്രയോഗഃ| യുക്തസ്യ യുക്ത്യാ മധുസര്പിഷോശ്ച ക്ഷാരസ്യ ചൈവോത്പലനാലജസ്യ||൯൩|| മൃണാലപദ്മോത്പലകേശരാണാം തഥാ പലാശസ്യ തഥാ പ്രിയങ്ഗോഃ| തഥാ മധൂകസ്യ തഥാऽസനസ്യ ക്ഷാരാഃ പ്രയോജ്യാ വിധിനൈവ തേന||൯൪||
कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः| युक्तस्य युक्त्या मधुसर्पिषोश्च क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य||९३|| मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः| तथा मधूकस्य तथाऽसनस्य क्षाराः प्रयोज्या विधिनैव तेन||९४||
🔊 Audio coming soon
രുധിരേ സപിത്തേ ഇതി രക്തപിത്തേ| യുക്ത്യാ യുക്തസ്യേതി മാത്രയാ യുക്തസ്യ ക്ഷാരസ്യ പ്രയോഗഃ; യുക്തിശബ്ദോऽത്ര മാത്രാവചനഃ| യദ്യപി ക്ഷാരസ്തീക്ഷ്ണ ഉക്തസ്തഥാऽപി കണ്ഠസ്ഥകഫവിലയനാര്ഥമുത്പലനാലാദികൃതഗുണാനുവിധാനാത് ക്ഷാരോ ദീയത ഏവ രക്തപിത്തേ; രക്തപിത്തഹരത്വപ്രഭാവാദുത്പലനാലദിക്ഷാരോ ഭവത്യേവ രക്തപിത്തഹരഃ, യേന തീക്ഷ്ണാനി ദ്രവ്യാണി പരിത്യജ്യോത്പലനാലാദീന്യേവ ക്ഷാരാര്ഥമാഹ| നനു, ഉത്പലാദീനാമഗ്നിദാഹാച്ഛീതത്വമപയാത്യേവ, ഉക്തം ച വാര്തികേ ക്ഷീരസ്വാമിദത്തേന- “ശീതം ജഹതി ഭൂയിഷ്ഠം ദഗ്ധം സപദി സോമതാമ്” ഇതി ചേദ്ദൃഷ്ടോ ഹി ഭസ്മന്യപി ഗുണോദയ ഇതി||൯൩-൯൪||
Adhikarana 31 (95-96) · Śloka 96
ശതാവരീദാഡിമതിന്തിഡീകം കാകോലിമേദേ മധുകം വിദാരീമ്| പിഷ്ട്വാ ച മൂലം ഫലപൂരകസ്യ ഘൃതം പചേത് ക്ഷീരചതുര്ഗുണം ജ്ഞഃ||൯൫|| കാസജ്വരാനാഹവിബന്ധശൂലം തദ്രക്തപിത്തം ച ഘൃതം നിഹന്യാത്| യത് പഞ്ചമൂലൈരഥ പഞ്ചഭിര്വാ സിദ്ധം ഘൃതം തച്ച തദര്ഥകാരി||൯൬|| ഇതി ശതാവര്യാദിഘൃതമ്|
शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम्| पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः||९५|| कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात्| यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च तदर्थकारि||९६|| इति शतावर्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
ഫലപൂരകോ ബീജപൂരകഃ| പഞ്ച പഞ്ചമൂലാനി രസായനോക്താനി| തദര്ഥകാരീതി അനന്തരോക്തശതാവര്യാദിഘൃതാനുകാരി||൯൫-൯൬||
Adhikarana 32 (97-101) · Śloka 101
കഷായയോഗാ യ ഇഹോപദിഷ്ടാസ്തേ ചാവപീഡേ ഭിഷജാ പ്രയോജ്യാഃ| ഘ്രാണാത് പ്രവൃത്തം രുധിരം സപിത്തം യദാ ഭവേന്നിഃസൃതദുഷ്ടദോഷമ്||൯൭|| രക്തേ പ്രദുഷ്ടേ ഹ്യവപീഡബന്ധേ ദുഷ്ടപ്രതിശ്യായശിരോവികാരാഃ| രക്തം സപൂയം കുണപശ്ച ഗന്ധഃ സ്യാദ് ഘ്രാണനാശഃ കൃമയശ്ച ദുഷ്ടാഃ||൯൮|| നീലോത്പലം ഗൈരികശങ്ഖയുക്തം സചന്ദനം സ്യാത്തു സിതാജലേന| നസ്യം തഥാऽऽമ്രാസ്ഥിരസഃ സമങ്ഗാ സധാതകീമോചരസഃ സലോധ്രഃ||൯൯|| ദ്രാക്ഷാരസസ്യേക്ഷുരസസ്യ നസ്യം ക്ഷീരസ്യ ദൂര്വാസ്വരസസ്യ ചൈവ| യവാസമൂലാനി പലാണ്ഡുമൂലം നസ്യം തഥാ ദാഡിമപുഷ്പതോയമ്||൧൦൦|| പ്രിയാലതൈലം മധുകം പയശ്ച സിദ്ധം ഘൃതം മാഹിഷമാജികം വാ| ആമ്രാസ്ഥിപൂര്വൈഃ പയസാ ച നസ്യം സസാരിവൈഃ സ്യാത് കമലോത്പലൈശ്ച||൧൦൧||
कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः| घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपित्तं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम्||९७|| रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः| रक्तं सपूयं कुणपश्च गन्धः स्याद् घ्राणनाशः कृमयश्च दुष्टाः||९८|| नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु सिताजलेन| नस्यं तथाऽऽम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः||९९|| द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव| यवासमूलानि पलाण्डुमूलं नस्यं तथा दाडिमपुष्पतोयम्||१००|| प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषमाजिकं वा| आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं ससारिवैः स्यात् कमलोत्पलैश्च||१०१||
🔊 Audio coming soon
ഘ്രാണപ്രവൃത്തരക്തപിത്തചികിത്സിതമാഹ- കഷായയോഗാ ഇത്യാദി| കഷായയോഗാ ഇതി ഉശീരകാലീയകേത്യാദിനാ യേ കഷായയോഗാ ഉക്താസ്തേ ഘ്രാണപ്രവൃത്തേ രക്തപിത്തേ പ്രദേയാഃ| അവപീഡശ്ച ദ്രവ്യമാപോഥിതം കൃത്വാ പീഡയിത്വാ രസോ ദീയതേ യഃ സ ഉച്യതേ; അയം ച നിഃസൃതേ രക്തദോഷേ സതി ദേയഃ; വിപര്യയേ ദോഷമാഹ- രക്ത ഇത്യാദി| സിതാജലേനേതി ശര്കരാജലേന| നീലോത്പലാദീനി കല്കീകൃത്യ അവപീഡോ ദേയഃ| പ്രിയാലതൈലമിത്യാദൌ മധുകകല്കേന പയസാ ദ്രവേണ സാധ്യം പ്രിയാലതൈലം ഘൃതം മാഹിഷമാജം വാ| ആമ്രാസ്ഥിപൂര്വൈരിതി ‘നസ്യം തഥാऽऽമ്രാസ്ഥിരസഃ സമങ്ഗാ’ ഇത്യാദിയോഗോക്തൈഃ| സാരിവാകമലോത്പലാനി ച കല്കഃ, പയോ ദ്രവ ഇതി ജ്ഞേയമ്||൯൭-൧൦൧||
Adhikarana 33 (102-109) · Śloka 109
ഭദ്രശ്രിയം ലോഹിതചന്ദനം ച പ്രപൌണ്ഡരീകം കമലോത്പലേ ച| ഉശീരവാനീരജലം മൃണാലം സഹസ്രവീര്യാ മധുകം പയസ്യാ||൧൦൨|| ശാലീക്ഷുമൂലാനി യവാസഗുന്ദ്രാമൂലം നലാനാം കുശകാശയോശ്ച| കുചന്ദനം ശൈവലമപ്യനന്താ കാലാനുസാര്യാ തൃണമൂലമൃദ്ധിഃ||൧൦൩|| മൂലാനി പുഷ്പാണി ച വാരിജാനാം പ്രലേപനം പുഷ്കരിണീമൃദശ്ച| ഉദുമ്ബരാശ്വത്ഥമധൂകലോധ്രാഃ കഷായവൃക്ഷാഃ ശിശിരാശ്ച സര്വേ||൧൦൪|| പ്രദേഹകല്പേ പരിഷേചനേ ച തഥാऽവഗാഹേ ഘൃതതൈലസിദ്ധൌ| രക്തസ്യ പിത്തസ്യ ച ശാന്തിമിച്ഛന് ഭദ്രശ്രിയാദീനി ഭിഷക് പ്രയുഞ്ജ്യാത്||൧൦൫|| ധാരാഗൃഹം ഭൂമിഗൃഹം സുശീതം വനം ച രമ്യം ജലവാതശീതമ്| വൈദൂര്യമുക്താമണിഭാജനാനാം സ്പര്ശാശ്ച ദാഹേ ശിശിരാമ്ബുശീതാഃ||൧൦൬|| പത്രാണി പുഷ്പാണി ച വാരിജാനാം ക്ഷൌമം ച ശീതം കദലീദലാനി| പ്രച്ഛാദനാര്ഥം ശയനാസനാനാം പദ്മോത്പലാനാം ച ദലാഃ പ്രശസ്താഃ||൧൦൭|| പ്രിയങ്ഗുകാചന്ദനരൂഷിതാനാം സ്പര്ശാഃ പ്രിയാണാം ച വരാങ്ഗനാനാമ്| ദാഹേ പ്രശസ്താഃ സജലാഃ സുശീതാഃ പദ്മോത്പലാനാം ച കലാപവാതാഃ||൧൦൮|| സരിദ്ധ്രദാനാം ഹിമവദ്ദരീണാം ചന്ദ്രോദയാനാം കമലാകരാണാമ്| മനോऽനുകൂലാഃ ശിശിരാശ്ച സര്വാഃ കഥാഃ സരക്തം ശമയന്തി പിത്തമ്||൧൦൯||
भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च| उशीरवानीरजलं मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या||१०२|| शालीक्षुमूलानि यवासगुन्द्रामूलं नलानां कुशकाशयोश्च| कुचन्दनं शैवलमप्यनन्ता कालानुसार्या तृणमूलमृद्धिः||१०३|| मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणीमृदश्च| उदुम्बराश्वत्थमधूकलोध्राः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे||१०४|| प्रदेहकल्पे परिषेचने च तथाऽवगाहे घृततैलसिद्धौ| रक्तस्य पित्तस्य च शान्तिमिच्छन् भद्रश्रियादीनि भिषक् प्रयुञ्ज्यात्||१०५|| धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वनं च रम्यं जलवातशीतम्| वैदूर्यमुक्तामणिभाजनानां स्पर्शाश्च दाहे शिशिराम्बुशीताः||१०६|| पत्राणि पुष्पाणि च वारिजानां क्षौमं च शीतं कदलीदलानि| प्रच्छादनार्थं शयनासनानां पद्मोत्पलानां च दलाः प्रशस्ताः||१०७|| प्रियङ्गुकाचन्दनरूषितानां स्पर्शाः प्रियाणां च वराङ्गनानाम्| दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पद्मोत्पलानां च कलापवाताः||१०८|| सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम्| मनोऽनुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरक्तं शमयन्ति पित्तम्||१०९||
🔊 Audio coming soon
ഭദ്രശ്രിയാദീനി പ്രലേപാര്ഥമാഹ| വാനീരമ് ഉശീരഭേദ ഏവ സുഗന്ധിമൂലമ്| കാലാനുസാര്യാ ശീതലമ്| ശിശിരാശ്ച സര്വേ ഇത്യന്തേന ലേപവിധാനമ്| പദ്മോത്പലാനാം ച കലാപവാതാ ഇതി പദ്മോത്പലസമൂഹകൃതവാതാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൦൨-൧൦൯||
Adhikarana 34 (110-111) · Śloka 111
തത്ര ശ്ലോകൌ- ഹേതും വൃദ്ധിം സഞ്ജ്ഞാം സ്ഥാനം ലിങ്ഗം പൃഥക് പ്രദുഷ്ടസ്യ| മാര്ഗൌ സാധ്യമസാധ്യം യാപ്യം കാര്യക്രമം ചൈവ||൧൧൦|| പാനാന്നമിഷ്ടമേവ ച വര്ജ്യം സംശോധനം ച ശമനം ച| ഗുരുരുക്തവാന്യഥാവച്ചികിത്സിതേ രക്തപിത്തസ്യ||൧൧൧||
तत्र श्लोकौ- हेतुं वृद्धिं सञ्ज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य| मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव||११०|| पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च| गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य||१११||
🔊 Audio coming soon
ഹേതുമിത്യാദിനാऽധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹോ വ്യക്ത ഏവ||൧൧൦-൧൧൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സിതസ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തകൃതായായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ രക്തപിത്തചികിത്സിതം നാമ ചതുര്ഥോऽധ്യായഃ||൪||