Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో రక్తపిత్తచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो रक्तपित्तचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ఆద్యుత్పత్తౌ జ్వరసంతాపాద్రక్తపిత్తోత్పత్తేర్జ్వరచికిత్సితమను రక్తపిత్తచికిత్సితమభిధీయతే||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
విహరంతం జితాత్మానం పంచగంగే పునర్వసుం| ప్రణమ్యోవాచ నిర్మోహమగ్నివేశోఽగ్నివర్చసం||3|| భగవన్ రక్తపిత్తస్య హేతురుక్తః సలక్షణః| వక్తవ్యం యత్ పరం తస్య వక్తుమర్హసి తద్గురో||4||
विहरन्तं जितात्मानं पञ्चगङ्गे पुनर्वसुम्| प्रणम्योवाच निर्मोहमग्निवेशोऽग्निवर्चसम्||३|| भगवन् रक्तपित्तस्य हेतुरुक्तः सलक्षणः| वक्तव्यं यत् परं तस्य वक्तुमर्हसि तद्गुरो||४||
🔊 Audio coming soon
పంచగంగః దేశవిశేషః| వక్తవ్యం యత్ పరమితి ఉక్తరక్తపిత్తహేతులక్షణాతిరిక్తం చికిత్సితమిత్యర్థః||3-4||
Adhikarana 3 (5-6) · Śloka 6
గురురువాచ- మహాగదం మహావేగమగ్నివచ్ఛీఘ్రకారి చ| హేతులక్షణవిచ్ఛీఘ్రం రక్తపిత్తముపాచరేత్||5|| తస్యోష్ణం తీక్ష్ణమమ్లం చ కటూని లవణాని చ| ఘర్మశ్చాన్నవిదాహశ్చ హేతుః పూర్వం నిదర్శితః||6||
गुरुरुवाच- महागदं महावेगमग्निवच्छीघ्रकारि च| हेतुलक्षणविच्छीघ्रं रक्तपित्तमुपाचरेत्||५|| तस्योष्णं तीक्ष्णमम्लं च कटूनि लवणानि च| घर्मश्चान्नविदाहश्च हेतुः पूर्वं निदर्शितः||६||
🔊 Audio coming soon
నిదానే యద్యపి రక్తపిత్తస్య హేతులక్షణాని ప్రతిపాదితాన్యేవ, తథాఽపీహ చికిత్సాపరికరతయా ప్రకరణవశాద్ధేతవః సంక్షేపేణ లక్షణాని చ ప్రాయఃప్రాదుర్భావీని పునః కథ్యంతే| ఘర్మ ఆతపః| అన్నవిదాహస్తు స్వరూపవిదాహిద్రవ్యభక్షణాద్భవతి, తథా పిత్తేనాన్నవహస్రోతసో దుష్టత్వాదవిదాహిభోజనేనాపి భవతి| యదుక్తమన్యత్ర- “స్రోతస్యన్నవహే పిత్తం పక్తౌ వా యస్య తిష్ఠతి| విదాహి భుక్తమన్యద్వా తస్యాప్యన్నం విదహ్యతే” (సు.సూ.అ.46) ఇతి||5-6||
Adhikarana 4 (7-8) · Śloka 8
తైర్హేతుభిః సముత్క్లిష్టం పిత్తం రక్తం ప్రపద్యతే| తద్యోనిత్వాత్ ప్రపన్నం చ వర్ధతే తత్ ప్రదూషయత్||7|| తస్యోష్మణా ద్రవో ధాతుర్ధాతోర్ధాతోః ప్రసిచ్యతే| స్విద్యతస్తేన సంవృద్ధిం భూయస్తదధిగచ్ఛతి||8||
तैर्हेतुभिः समुत्क्लिष्टं पित्तं रक्तं प्रपद्यते| तद्योनित्वात् प्रपन्नं च वर्धते तत् प्रदूषयत्||७|| तस्योष्मणा द्रवो धातुर्धातोर्धातोः प्रसिच्यते| स्विद्यतस्तेन संवृद्धिं भूयस्तदधिगच्छति||८||
🔊 Audio coming soon
తైర్హేతుభిరిత్యాదినా సంప్రాప్తిమాహ| రక్తం ప్రపద్యతే రక్తం గచ్ఛతీత్యర్థః| యద్యపి “పిత్తం స్వేదో రసో లసీకా రుధిరమామాశయశ్చ పిత్తస్థానాని, తత్రాప్యామాశయో విశేషేణ పిత్తస్థానం” (సూ.అ.20) ఇతి వచనేన స్వభావాదేవ రక్తం యాతి, తథాఽపి రక్తపిత్తసంప్రాప్తౌ ప్రధానస్థానాదామాశయరూపాత్ పిత్తస్యేహ రక్తగమనం జ్ఞేయం; రక్తగమనం చ పిత్తస్య సంప్రాప్తిమహిమ్నా భవతి| తద్యోనిత్వాదితి తద్యోనిత్వం హేతుః రక్తప్రపన్నస్య పిత్తస్య వర్ధనే జ్ఞేయం; తేన యస్మాద్రక్తయోని పిత్తం తస్మాద్రక్తం ప్రాప్య వర్ధత ఇత్యర్థః| ఉక్తం హి- “అసృజః పిత్తం” (చి.అ.15) ఇతి| తదితి రక్తం ప్రదూషయత్| ద్రవో ధాతురితి ద్రవరూపోంఽశః| ధాతోర్ధాతోరితి మాంసాదేః| స్విద్యతః ప్రసిచ్యతే అతిక్షరతి; తేన పిత్తోష్మణా స్విద్యమానధాతుభ్యశ్చ్యుతేన ద్రవరూపేణ ధాతునా యుక్తం సపిత్తం భూయోఽతితరాం వృద్ధిం గచ్ఛతీతి యోజనా||7-8||
Adhikarana 5 (9) · Śloka 9
సంయోగాద్దూషణాత్తత్తు సామాన్యాద్గంధవర్ణయోః| రక్తస్య పిత్తమాఖ్యాతం రక్తపిత్తం మనీషిభిః||9||
संयोगाद्दूषणात्तत्तु सामान्याद्गन्धवर्णयोः| रक्तस्य पित्तमाख्यातं रक्तपित्तं मनीषिभिः||९||
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తసంజ్ఞానిమిత్తమాహ- సంయోగాదిత్యాది| రక్తస్య సంయోగాత్తథా రక్తస్య దూషణాత్తథా రక్తస్య గంధవర్ణయోః పిత్తే సామాన్యాత్ పిత్తం రక్తపిత్తముచ్యతే ఇతి వాక్యార్థః||9||
Adhikarana 6 (10) · Śloka 10
ప్లీహానం చ యకృచ్చైవ తదధిష్ఠాయ వర్తతే| స్రోతాంసి రక్తవాహీని తన్మూలాని హి దేహినాం||10||
प्लीहानं च यकृच्चैव तदधिष्ठाय वर्तते| स्रोतांसि रक्तवाहीनि तन्मूलानि हि देहिनाम्||१०||
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తస్య స్థానమాహ- ప్లీహానం చేత్యాది| వర్తతే ఊర్ధ్వమధశ్చ యాతి; ‘వర్ధతే’ ఇతి వా పాఠః| కస్మాద్యకృత్ప్లీహ్నోరేవ తద్వర్తత ఇత్యాహ- స్రోతాంసీత్యాది| యస్మాద్రక్తస్యాపి యకృత్ప్లీహానావేవ ప్రధానం స్థానం, తేన రక్తసంయోగాదినిష్పన్నస్య రక్తపిత్తస్య తదేవ స్థానమితి భావః||10||
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 13
సాంద్రం సపాండు సస్నేహం పిచ్ఛిలం చ కఫాన్వితం| శ్యావారుణం సఫేనం చ తను రూక్షం చ వాతికం||11|| రక్తపిత్తం కషాయాభం కృష్ణం గోమూత్రసన్నిభం| మేచకాగారధూమాభమంజనాభం చ పైత్తికం||12|| సంసృష్టలింగం సంసర్గాత్త్రిలింగం సాన్నిపాతికం|13|
सान्द्रं सपाण्डु सस्नेहं पिच्छिलं च कफान्वितम्| श्यावारुणं सफेनं च तनु रूक्षं च वातिकम्||११|| रक्तपित्तं कषायाभं कृष्णं गोमूत्रसन्निभम्| मेचकागारधूमाभमञ्जनाभं च पैत्तिकम्||१२|| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्|१३|
🔊 Audio coming soon
తస్య దోషసంబంధవిశేషేణ లింగాన్యాహ- సాంద్రమిత్యాది| కషాయవదాభా యస్య తత్ కషాయాభం, పాటలమిత్యర్థః| కృష్ణస్య వస్త్రాదేః ససారగంధకాదిభిర్మసృణీకృతస్య యో వర్ణః స మేచకః| నను పిత్తమేవ రక్తపిత్తమిత్యుక్తం, తత్ కథం శ్లైష్మికం భవతి? ఉచ్యతే- సామాన్యసంప్రాప్తౌ పిత్తమేవ రక్తపిత్తనిర్వర్తకం, యథా- సర్వగుల్మేషు వాయుః, యథా- సర్వజ్వరేషు పిత్తమారంభకం; తదేవ యదోల్బణేన కఫేన స్వలక్షణకారిణా యుక్తం రక్తపిత్తకరం భవతి, తదా సామాన్యసంప్రాప్తిసంప్రాప్తం పిత్తముత్సృజ్య శ్లేష్మణైవ సాంద్రత్వాదిస్వలక్షణకారిణా వ్యపదిశ్యతే- శ్లైష్మికం రక్తపిత్తమితి; యథా- శ్లైష్మికే గుల్మే సామాన్యసంప్రాప్త్యాగతవాతం పరిత్యజ్య శ్లేష్మణైవ వ్యపదేశో భవతి, యథా వా కఫజ్వరే సర్వజ్వరానపాయికారణమనాదృత్య విశేషలక్షణకారిణా శ్లేష్మణైవ వ్యపదేశో భవతి; ఏవం వాతికేఽపి రక్తపిత్తే వ్యాఖ్యేయం| యత్తు కఫవాతవిరహితేన కేవలేనైవ పిత్తేన బలవతా జనితం రక్తపిత్తం పైత్తికరక్తపిత్తలక్షణం భవతి తత్ పైత్తికం రక్తపిత్తమిత్యుచ్యతే| లక్షణేనైవ దోషవ్యపదేశో భవతి; తేన యద్యద్దోషజనితలక్షణయుక్తం రక్తపిత్తం భవతి తత్తద్దోషజమితి వ్యపదిశ్యతే| శ్లైష్మికాదిరక్తపిత్తాపేక్షయా పైత్తికే రక్తపిత్తేఽత్యుల్బణం పిత్తం భవతి, యతస్తత్రైవ పిత్తం స్వలక్షణాని కరోతి, నాన్యత్ర; ఏవం వ్యవస్థితే యదుచ్యతే- కేవలపైత్తికస్య రక్తపిత్తస్య మార్గో నాస్తి, యతో వాతరక్తమధో యాతి, కఫారబ్ధమూర్ధ్వమితి ప్రతిపాదితం; తదపి న, యతః పైత్తికస్యాప్యూర్ధ్వగమనమధోగమనం వా భవత్యేవ; పరం పైత్తికం యదూర్ధ్వం యాతి తన్మార్గమహిమ్నా కఫసంయుక్తం భవతి, యచ్చాధో యాతి తద్వాతస్థానసంబంధాద్వాతానుగతం భవతి| మార్గసంబంధానుగతశ్చ దోషః స్వలక్షణకారకత్వాన్నానుబంధః, తేనాసౌ పైత్తికే రక్తపిత్తేఽపి ‘ఏకదోషానుగం సాధ్యం’ ఇత్యాదివచనేషు న గృహ్యతే| యతః స్వతంత్రో వ్యక్తలింగశ్చ దోషోఽనుబంధ్యః; తద్విపరీతస్తు అనుబంధః; తేన యథోక్తలక్షణకారిణా దోషేణానుబంధ్యేన వాతికత్వాదివ్యపదేశో రక్తపిత్తేషు, న మార్గసంబంధానుగతేనాస్వలక్షణకారిణాఽనుబంధరూపేణేతి| అన్యే తు “ప్రదేశాంతరచితేన పిత్తేన యదోత్తరకాలం రక్తపిత్తస్య సంబంధో భవతి తదైవ పైత్తికం రక్తపిత్తం భవతి” ఇతి బ్రువతే||11-12||-
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
ఏకదోషానుగం సాధ్యం ద్విదోషం యాప్యముచ్యతే||13|| యత్త్రిదోషమసాధ్యం తన్మందాగ్నేరతివేగవత్| వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్య వృద్ధస్యానశ్నతశ్చ యత్||14||
एकदोषानुगं साध्यं द्विदोषं याप्यमुच्यते||१३|| यत्त्रिदोषमसाध्यं तन्मन्दाग्नेरतिवेगवत्| व्याधिभिः क्षीणदेहस्य वृद्धस्यानश्नतश्च यत्||१४||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి సాధ్యాసాధ్యవిభాగమాహ- ఏకేత్యాది| ఏకదోషానుగమితి ఉక్తైకదోషలక్షణయుక్తం, ఏవం ద్విదోషమపి దోషద్వయలక్షణయుక్తం, ఏవం త్రిదోషమపి జ్ఞేయం| న తు మార్గసంబంధానుగతమపి దోషం ప్రక్షిప్య ద్విదోషత్వం త్రిదోషత్వం వా గణనీయం, తథాహి సతి కేవలం రకపిత్తం న స్యాదేవ; తథా సంప్రాప్తిసంప్రాప్తం దోషం గృహీత్వా మార్గసంబంధానుగతేన వాయునా కఫేన వా యోగాద్ద్విదోషజత్వమేవ సర్వదా స్యాత్, న ‘ఏకదోషానుగం సాధ్యం’ ఇతి యదుక్తం తత్ స్యాత్; తస్మాద్యథోక్తమేవ సాధు| మందాగ్నేరతివేగవదితి పృథగేవాసాధ్యలక్షణం, వ్యాధిభిః క్షీణదేహస్యేత్యాది చ పృథగేవ||13-14||
Adhikarana 9 (15-21) · Śloka 21
గతిరూర్ధ్వమధశ్చైవ రక్తపిత్తస్య దర్శితా| ఊర్ధ్వా సప్తవిధద్వారా ద్విద్వారా త్వధరా గతిః||15|| సప్త చ్ఛిద్రాణి శిరసి ద్వే చాధః, సాధ్యమూర్ధ్వగం| యాప్యం త్వధోగం, మార్గౌ తు ద్వావసాధ్యం ప్రపద్యతే||16|| యదా తు సర్వచ్ఛిద్రేభ్యో రోమకూపేభ్య ఏవ చ| వర్తతే తామసంఖ్యేయాం గతిం తస్యాహురాంతికీం||17|| యచ్చోభయాభ్యాం మార్గాభ్యామతిమాత్రం ప్రవర్తతే| తుల్యం కుణపగంధేన రక్తం కృష్ణమతీవ చ||18|| సంసృష్టం కఫవాతాభ్యాం కంఠే సజ్జతి చాపి యత్| యచ్చాప్యుపద్రవైః సర్వైర్యథోక్తైః సమభిద్రుతం||19|| హారిద్రనీలహరితతామ్రైర్వర్ణైరుపద్రుతం| క్షీణస్య కాసమానస్య యచ్చ తచ్చ న సిధ్యతి||20|| యద్విదోషానుగం యద్వా శాంతం శాంతం ప్రకుప్యతి| మార్గాన్మార్గం చరేద్యద్వా యాప్యం పిత్తమసృక్ చ తత్||21||
गतिरूर्ध्वमधश्चैव रक्तपित्तस्य दर्शिता| ऊर्ध्वा सप्तविधद्वारा द्विद्वारा त्वधरा गतिः||१५|| सप्त च्छिद्राणि शिरसि द्वे चाधः, साध्यमूर्ध्वगम्| याप्यं त्वधोगं, मार्गौ तु द्वावसाध्यं प्रपद्यते||१६|| यदा तु सर्वच्छिद्रेभ्यो रोमकूपेभ्य एव च| वर्तते तामसङ्ख्येयां गतिं तस्याहुरान्तिकीम्||१७|| यच्चोभयाभ्यां मार्गाभ्यामतिमात्रं प्रवर्तते| तुल्यं कुणपगन्धेन रक्तं कृष्णमतीव च||१८|| संसृष्टं कफवाताभ्यां कण्ठे सज्जति चापि यत्| यच्चाप्युपद्रवैः सर्वैर्यथोक्तैः समभिद्रुतम्||१९|| हारिद्रनीलहरितताम्रैर्वर्णैरुपद्रुतम्| क्षीणस्य कासमानस्य यच्च तच्च न सिध्यति||२०|| यद्विदोषानुगं यद्वा शान्तं शान्तं प्रकुप्यति| मार्गान्मार्गं चरेद्यद्वा याप्यं पित्तमसृक् च तत्||२१||
🔊 Audio coming soon
గతికృతం సాధ్యాదిభేదం దర్శయితుం గతిభేదమేవాహ- గతిరూర్ధ్వమిత్యాది| గతిప్రకారాంతరమప్యసాధ్యస్యాహ- యదా తు సర్వచ్ఛిద్రేభ్య ఇత్యాది| యచ్చోభయాభ్యామిత్యాదినా కృష్ణమతీవ చేత్యంతేనాసాధ్యతాలక్షణమాహ| అత్ర మార్గాభ్యామిత్యనేన న యౌగపద్యేన మార్గప్రవృత్తిర్వ్యవస్థితా, కింతు ప్రత్యేకం, మార్గద్వయప్రవృత్తస్యాసాధ్యత్వేన పూర్వమేవోక్తత్వాత్| కుణపగంధేనేతి శవగంధేన| కంఠే సజ్జతీతి కంఠాద్బహిర్న యాతి| యథోక్తైరితి నిదానోక్తైః; తత్ర హి ఉపద్రవాః ఖలు దౌర్బల్యారోచకాదయః స్వరభేదాంతా ఉక్తాః| హారిద్రవర్ణాదిభిర్యుక్తం క్షీణస్య కాసినో న సిధ్యతీతి జ్ఞేయం| యద్విదోషానుగమిత్యనేనానుబంధరూపదోషద్వయయోగాద్యాప్యత్వముచ్యతే; యత్తు పూర్వం ద్విదోషజం యాప్యమిత్యుక్తం తదనుబంధ్యదోషద్వయజన్యాభిప్రాయేణేతి న పౌనరుక్త్యం| మార్గాన్మార్గం చరేదితి ఊర్ధ్వగం ముఖం పరిత్యజ్య నాసాం యాతీత్యాది జ్ఞేయం, ఊర్ధ్వగస్య త్వధోగమనేఽధోగత్వాదేవ యాప్యత్వం భవతి, అధోగం తు మార్గాంతరమగచ్ఛదపి స్వత ఏవ యాప్యం; తస్మాన్నోర్ధ్వాధోమార్గపరివర్తోఽత్ర వివక్షితః||15-21||
Adhikarana 10 (22) · Śloka 22
ఏకమార్గం బలవతో నాతివేగం నవోత్థితం| రక్తపిత్తం సుఖే కాలే సాధ్యం స్యాన్నిరుపద్రవం||22||
एकमार्गं बलवतो नातिवेगं नवोत्थितम्| रक्तपित्तं सुखे काले साध्यं स्यान्निरुपद्रवम्||२२||
🔊 Audio coming soon
ఏకమార్గమిత్యాదినా సాధ్యలక్షణం| ఏకమార్గమితి సామాన్యవచనేఽప్యూర్ధ్వమార్గమేవ లభ్యతే, అధోగస్యైకమార్గగస్యాపి యాప్యత్వాత్| సుఖే కాలే ఇతి హేమంతే శిశిరే చ| అత్ర మార్గేణ తథా దోషేణ తథా లక్షణేన సాధ్యాసాధ్యయాప్యభేదాః పృథగుక్తాః| తత్ర చ సాధ్యలక్షణయాప్యలక్షణమేలకే యాప్యత్వమేవ; యాప్యాసాధ్యమేలకేఽసాధ్యత్వమేవ, యథా- ఏకదోషం యదధోగతం తదేకదోషత్వాత్ సాధ్యం కింత్వధోగతత్వాద్యాప్యం; యత్త్రిదోషమధోగతం తదధోగతత్వేన యాప్యం, కింతు త్రిదోషత్వాదసాధ్యమేవేతి జ్ఞేయం| యదుక్తం- “నాసాధ్యః సాధ్యతాం యాతి సాధ్యో యాతి త్వసాధ్యతాం” (ని.అ.8) ఇతి; “సాధ్యా యాప్యత్వమాయాంతి యాప్యాశ్చాసాధ్యతాం తథా” (ని.అ.8) ఇతి చ||22||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
స్నిగ్ధోష్ణముష్ణరూక్షం చ రక్తపిత్తస్య కారణం| అధోగస్యోత్తరం ప్రాయః, పూర్వం స్యాదూర్ధ్వగస్య తు||23|| ఊర్ధ్వగం కఫసంసృష్టమధోగం మారుతానుగం| ద్విమార్గం కఫవాతాభ్యాముభాభ్యామనుబధ్యతే||24||
स्निग्धोष्णमुष्णरूक्षं च रक्तपित्तस्य कारणम्| अधोगस्योत्तरं प्रायः, पूर्वं स्यादूर्ध्वगस्य तु||२३|| ऊर्ध्वगं कफसंसृष्टमधोगं मारुतानुगम्| द्विमार्गं कफवाताभ्यामुभाभ्यामनुबध्यते||२४||
🔊 Audio coming soon
స్నిగ్ధోష్ణమిత్యాది నిదానోక్తమపి ప్రాయికత్వాద్విశేషోపదర్శనార్థం పునరిహోచ్యతే| ప్రాయఃశబ్దేన కదాచిద్రూక్షోష్ణమపి ఊర్ధ్వగస్య హేతుర్భవతి, తథా స్నిగ్ధోష్ణమపి అధోగస్యేతి దర్శయతి| ఏవం చ నిదానమార్గానియమే సతి ‘మార్గౌ దోషానుబంధం చ నిదానం ప్రసమీక్ష్య చ’ ఇత్యత్ర మార్గాది పంచ (యచ్చ) పఠితం...| యద్యప్యధోగే రూక్షోష్ణమేవ పరం హేతుస్తథాఽపి స్నిగ్ధోష్ణం కదాచిత్ కారణం భవతి, స్నిగ్ధకృతశ్చ కఫోఽప్యధోగే భవతి; ఏవమూర్ధ్వగేఽపి చింతనీయం| ఊర్ధ్వగం కఫసంసృష్టమిత్యాదావపి ప్రాయఃశబ్దసంబంధాద్వ్యభిచారో జ్ఞేయః||23-24||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
అక్షీణబలమాంసస్య రక్తపిత్తం యదశ్నతః| తద్దోషదుష్టముత్క్లిష్టం నాదౌ స్తంభనమర్హతి||25|| గలగ్రహం పూతినస్యం మూర్చ్ఛాయమరుచిం జ్వరం| గుల్మం ప్లీహానమానాహం కిలాసం కృచ్ఛ్రమూత్రతాం||26|| కుష్ఠాన్యర్శాంసి వీసర్పం వర్ణనాశం భగందరం| బుద్ధీంద్రియోపరోధం చ కుర్యాత్ స్తంభితమాదితః||27|| తస్మాదుపేక్ష్యం బలినో బలదోషవిచారిణా | రక్తపిత్తం ప్రథమతః ప్రవృద్ధం సిద్ధిమిచ్ఛతా||28||
अक्षीणबलमांसस्य रक्तपित्तं यदश्नतः| तद्दोषदुष्टमुत्क्लिष्टं नादौ स्तम्भनमर्हति||२५|| गलग्रहं पूतिनस्यं मूर्च्छायमरुचिं ज्वरम्| गुल्मं प्लीहानमानाहं किलासं कृच्छ्रमूत्रताम्||२६|| कुष्ठान्यर्शांसि वीसर्पं वर्णनाशं भगन्दरम्| बुद्धीन्द्रियोपरोधं च कुर्यात् स्तम्भितमादितः||२७|| तस्मादुपेक्ष्यं बलिनो बलदोषविचारिणा | रक्तपित्तं प्रथमतः प्रवृद्धं सिद्धिमिच्छता||२८||
🔊 Audio coming soon
అశ్నత ఇత్యనేన సంతర్పణోత్థితం దర్శయతి| ఉత్క్లిష్టమితి ప్రవృత్త్యున్ముఖం, ఆమదోషాశ్రితత్వాత్| బలదోషవిచారిణేతి యదైవ బలహ్రాసం సంపశ్యేద్ధీనదోషత్వం వా తదైవ స్తంభనం కార్యం||25-28||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
ప్రాయేణ హి సముత్క్లిష్టమామదోషాచ్ఛరీరిణాం| వృద్ధిం ప్రయాతి పిత్తాసృక్తస్మాత్తల్లంఘ్యమాదితః||29|| మార్గౌ దోషానుబంధం చ నిదానం ప్రసమీక్ష్య చ| లంఘనం రక్తపిత్తాదౌ తర్పణం వా ప్రయోజయేత్||30||
प्रायेण हि समुत्क्लिष्टमामदोषाच्छरीरिणाम्| वृद्धिं प्रयाति पित्तासृक्तस्मात्तल्लङ्घ्यमादितः||२९|| मार्गौ दोषानुबन्धं च निदानं प्रसमीक्ष्य च| लङ्घनं रक्तपित्तादौ तर्पणं वा प्रयोजयेत्||३०||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి కృత్స్నం లంఘనహేతుమాహ- మార్గావిత్యాది| తత్రోర్ధ్వమార్గః, సామం పిత్తం, కఫో దోషః, స్నిగ్ధోష్ణం చ నిదానం లంఘనప్రయోజకం; తద్వ్యతిరిక్తం తు మార్గాది భోజనరూపతర్పణప్రయోజకం| తర్పయతీతి తర్పణమశనం| తేన యవాగూస్తర్పణం చ గ్రాహ్యం| యే తు తర్పణశబ్దేన సక్తుతర్పణమేవ గ్రాహయంతి తేషాం యవాగూదానపక్షో న సంగృహీతః స్యాత్||29-30||
Adhikarana 14 (31-35) · Śloka 35
హ్రీబేరచందనోశీరముస్తపర్పటకైః శృతం| కేవలం శృతశీతం వా దద్యాత్తోయం పిపాసవే||31|| ఊర్ధ్వగే తర్పణం పూర్వం పేయాం పూర్వమధోగతే| కాలసాత్మ్యానుబంధజ్ఞో దద్యాత్ ప్రకృతికల్పవిత్||32|| జలం ఖర్జూరమృద్వీకామధూకైః సపరూషకైః| శృతశీతం ప్రయోక్తవ్యం తర్పణార్థే సశర్కరం||33|| తర్పణం సఘృతక్షౌద్రం లాజచూర్ణైః ప్రదాపయేత్| ఊర్ధ్వగం రక్తపిత్తం తత్ పీతం కాలే వ్యపోహతి||34|| మందాగ్నేరమ్లసాత్మ్యాయ తత్ సామ్లమపి కల్పయేత్| దాడిమామలకైర్విద్వానమ్లార్థం చానుదాపయేత్||35||
ह्रीबेरचन्दनोशीरमुस्तपर्पटकैः शृतम्| केवलं शृतशीतं वा दद्यात्तोयं पिपासवे||३१|| ऊर्ध्वगे तर्पणं पूर्वं पेयां पूर्वमधोगते| कालसात्म्यानुबन्धज्ञो दद्यात् प्रकृतिकल्पवित्||३२|| जलं खर्जूरमृद्वीकामधूकैः सपरूषकैः| शृतशीतं प्रयोक्तव्यं तर्पणार्थे सशर्करम्||३३|| तर्पणं सघृतक्षौद्रं लाजचूर्णैः प्रदापयेत्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तं तत् पीतं काले व्यपोहति||३४|| मन्दाग्नेरम्लसात्म्याय तत् साम्लमपि कल्पयेत्| दाडिमामलकैर्विद्वानम्लार्थं चानुदापयेत्||३५||
🔊 Audio coming soon
కేవలమితి హ్రీబేరాదిరహితం; జలమేవైకం కేవలమౌషధద్వేషిణే పురుషాయ దేయం| పూర్వమితి పదేన పశ్చాద్బలహ్రాసకారకం నిషేధయతి| కాలః హేమంతాదిః, అనుబంధః దోషానుబంధః| ప్రకృతిః స్వాభావికీ ద్రవ్యాణాం గురులాఘవాదిరూపా, కల్పనం కల్పః సంస్కార ఇత్యర్థః| ఏతేన కాలం దోషానుబంధం చ జ్ఞాత్వా యస్య యత్స్వభావం ద్రవ్యం యుక్తం భవతి తేన తర్పణం యవాగూర్వా కార్యేత్యర్థః| ఖర్జూరాదినా జలం షడంగవిధానేనైవ కర్తవ్యం| ఏతచ్చ జలమత్ర మధురమప్యూర్ధ్వగే కఫసంసృష్టేఽపి రక్తపిత్తే యౌగికం భవతి, రక్తపిత్తవ్యాధిప్రత్యనీకత్వాత్||31-35||
Adhikarana 15 (36-48) · Śloka 48
శాలిషష్టికనీవారకోరదూషప్రశాంతికాః| శ్యామాకశ్చ ప్రియంగుశ్చ భోజనం రక్తపిత్తినాం||36|| ముద్గా మసూరాశ్చణకాః సమకుష్ఠాఢకీఫలాః| ప్రశస్తాః సూపయూషార్థే కల్పితా రక్తపిత్తినాం||37|| పటోలనింబవేత్రాగ్రప్లక్షవేతసపల్లవాః| కిరాతతిక్తకం శాకం గండీరః సకఠిల్లకః||38|| కోవిదారస్య పుష్పాణి కాశ్మర్యస్యాథ శాల్మలేః| అన్నపానవిధౌ శాకం యచ్చాన్యద్రక్తపిత్తనుత్||39|| శాకార్థం శాకసాత్మ్యానాం తచ్ఛస్తం రక్తపిత్తినాం| స్విన్నం వా సర్పిషా భృష్టం యూషవద్వా విపాచితం||40|| పారావతాన్ కపోతాంశ్చ లావాన్ రక్తాక్షవర్తకాన్| శశాన్ కపింజలానేణాన్ హరిణాంకాలపుచ్ఛకాన్||41|| రక్తపిత్తే హితాన్ విద్యాద్రసాంస్తేషాం ప్రయోజయేత్| ఈషదమ్లాననమ్లాన్ వా ఘృతభృష్టాన్ సశర్కరాన్||42|| కఫానుగే యూషశాకం దద్యాద్వాతానుగే రసం| రక్తపిత్తే యవాగూనామతః కల్పః ప్రవక్ష్యతే||43|| పద్మోత్పలానాం కింజల్కః పృశ్నిపర్ణీ ప్రియంగుకాః| జలే సాధ్యా రసే తస్మిన్ పేయా స్యాద్రక్తపిత్తినాం||44|| చందనోశీరలోధ్రాణాం రసే తద్వత్ సనాగరే| కిరాతతిక్తకోశీరముస్తానాం తద్వదేవ చ||45|| ధాతకీధన్వయాసాంబుబిల్వానాం వా రసే శృతా| మసూరపృశ్నిపర్ణ్యోర్వా స్థిరాముద్గరసేఽథ వా||46|| రసే హరేణుకానాం వా సఘృతే సబలారసే| సిద్ధాః పారావతాదీనాం రసే వా స్యుః పృథక్పృథక్||47|| ఇత్యుక్తా రక్తపిత్తఘ్న్యః శీతాః సమధుశర్కరాః| యవాగ్వః కల్పనా చైషా కార్యా మాంసరసేష్వపి||48||
शालिषष्टिकनीवारकोरदूषप्रशान्तिकाः| श्यामाकश्च प्रियङ्गुश्च भोजनं रक्तपित्तिनाम्||३६|| मुद्गा मसूराश्चणकाः समकुष्ठाढकीफलाः| प्रशस्ताः सूपयूषार्थे कल्पिता रक्तपित्तिनाम्||३७|| पटोलनिम्बवेत्राग्रप्लक्षवेतसपल्लवाः| किराततिक्तकं शाकं गण्डीरः सकठिल्लकः||३८|| कोविदारस्य पुष्पाणि काश्मर्यस्याथ शाल्मलेः| अन्नपानविधौ शाकं यच्चान्यद्रक्तपित्तनुत्||३९|| शाकार्थं शाकसात्म्यानां तच्छस्तं रक्तपित्तिनाम्| स्विन्नं वा सर्पिषा भृष्टं यूषवद्वा विपाचितम्||४०|| पारावतान् कपोतांश्च लावान् रक्ताक्षवर्तकान्| शशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान्कालपुच्छकान्||४१|| रक्तपित्ते हितान् विद्याद्रसांस्तेषां प्रयोजयेत्| ईषदम्लाननम्लान् वा घृतभृष्टान् सशर्करान्||४२|| कफानुगे यूषशाकं दद्याद्वातानुगे रसम्| रक्तपित्ते यवागूनामतः कल्पः प्रवक्ष्यते||४३|| पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः पृश्निपर्णी प्रियङ्गुकाः| जले साध्या रसे तस्मिन् पेया स्याद्रक्तपित्तिनाम्||४४|| चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तद्वत् सनागरे| किराततिक्तकोशीरमुस्तानां तद्वदेव च||४५|| धातकीधन्वयासाम्बुबिल्वानां वा रसे शृता| मसूरपृश्निपर्ण्योर्वा स्थिरामुद्गरसेऽथ वा||४६|| रसे हरेणुकानां वा सघृते सबलारसे| सिद्धाः पारावतादीनां रसे वा स्युः पृथक्पृथक्||४७|| इत्युक्ता रक्तपित्तघ्न्यः शीताः समधुशर्कराः| यवाग्वः कल्पना चैषा कार्या मांसरसेष्वपि||४८||
🔊 Audio coming soon
శాలీత్యాదినాఽన్నమాహ| ప్రశాంతికా జలమధ్యే ప్రాయో భవతి| ప్రియంగుః కంగుః| కోరదూషస్య రక్తపిత్తహేతుత్వం నిష్పావమాషసూపాదియుక్తస్యైవ సంయోగమహిమ్నా నిదానే ప్రోక్తం, అయం తు కషాయమధురలఘుత్వాత్ కోరదూషః కేవలో రక్తపిత్తహర ఏవేతీహ పఠ్యతే| ఏవం గండీరోఽపి నిదానే సురాసౌవీరకాదియుక్త ఏవ హేతుత్వేనోక్తః, స తు కేవలో హిత ఏవ; కింవా స్థలజజలజభేదేన గండీరో ద్వివిధః; తత్ర హరితవర్గపఠితో యః స నిదానం భవతి, ఇతరస్తు జలజః శాకవర్గే పఠితో యః స ఇహ కఫాధికే రక్తపిత్తే జ్ఞేయః| యూషవద్వా విపాచితమితి యూషో యథా దాడిమాద్యమ్లద్రవ్యయుక్తో జలే విపాచ్యతే తథాఽయమపీత్యర్థ; కింవా యూషయుక్తం యథా భవతి తథా విపాచితమిత్యర్థః| రక్తాక్షః చకోరకః| యూషశ్చ శాకం చేతి యూషశాకం||36-48||
Adhikarana 16 (49-51) · Śloka 51
శశః సవాస్తుకః శస్తో విబంధే రక్తపిత్తినాం| వాతోల్బణే తిత్తిరిః స్యాదుదుంబరరసే శృతః||49|| మయూరః ప్లక్షనిర్యూహే న్యగ్రోధస్య చ కుక్కుటః| రసే బిల్వోత్పలాదీనాం వర్తకక్రకరౌ హితౌ||50|| తృష్యతే తిక్తకైః సిద్ధం తృష్ణాఘ్నం వా ఫలోదకం| సిద్ధం విదారిగంధాద్యైరథవా శృతశీతలం||51||
शशः सवास्तुकः शस्तो विबन्धे रक्तपित्तिनाम्| वातोल्बणे तित्तिरिः स्यादुदुम्बररसे शृतः||४९|| मयूरः प्लक्षनिर्यूहे न्यग्रोधस्य च कुक्कुटः| रसे बिल्वोत्पलादीनां वर्तकक्रकरौ हितौ||५०|| तृष्यते तिक्तकैः सिद्धं तृष्णाघ्नं वा फलोदकम्| सिद्धं विदारिगन्धाद्यैरथवा शृतशीतलम्||५१||
🔊 Audio coming soon
ఆవస్థికం భోజనమాహ- శశ ఇత్యాది| అత్ర శశః కషాయత్వాద్రక్తపిత్తహరో భవత్యేవ, విబంధహరేణ వాస్తుకేన సంస్కృతత్వాద్విబంధహరోఽపి భవతి| ఏవం తిత్తిరిమయూరాదయో యద్యప్యుష్ణత్వేన వాతహరాస్తథాఽపి రక్తపిత్తే న హితా ఉష్ణత్వేన; తతశ్చ తేషాం సాధనే ఉదుంబరరసాదయో రక్తపిత్తహరా నియుజ్యంతే; తథా సతి వాతం రక్తపిత్తం చ ఘ్నంతి| ప్రతినియతసాధకద్రవ్యోపన్యాసాత్ సంయోగమహిమ్నైవ కార్యకరా భవంతీతి జ్ఞాయతే| న శశః కషాయోఽపి విబంధం కరోతి, వాస్తుకసంస్కారాత్; న తిత్తిరిప్రభృతయో రక్తపిత్తం కోపయంతి, ఉదుంబరరసాదిసంస్కారాత్; ఏవం విపరీతఫలసంభవో నాస్తి, సంయోగశక్తేరచింత్యత్వాత్| వాస్తుకరసే ఏవ శశస్య సాధనప్రయోగః, ఇతరసాహచర్యాత్| ఉక్తం హి- “విపచేత్తు వాస్తుకరసే శశం విబంధే పురీషస్య” ఇతి| సిద్ధం విదారిగంధాద్యైరితి శాలిపర్ణ్యాదిపంచమూలశృతముదకం||49-51||
Adhikarana 17 (52) · Śloka 52
జ్ఞాత్వా దోషావనుబలౌ బలమాహారమేవ చ| జలం పిపాసవే దద్యాద్విసర్గాదల్పశోఽపి వా||52||
ज्ञात्वा दोषावनुबलौ बलमाहारमेव च| जलं पिपासवे दद्याद्विसर्गादल्पशोऽपि वा||५२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి పానీయదానవిషయప్రకారమాహ- జ్ఞాత్వేత్యాది| దోషావితి వాతకఫౌ, పిత్తం తు నాయకమేవ నానుబలం| విసర్గాదితి విరతేః, యావదిచ్ఛమిత్యర్థః| పక్షాంతరమాహ- అల్పశోఽపి వా, స్తోకం స్తోకమిత్యర్థః| అత్ర యది బలవానగ్నిః శరీరం చ మహత్తదా విసర్గపర్యంతం జలం దేయం; విపర్యయే తు పానీయం నాతిపథ్యం, తేనాల్పశో దేయం||52||
Adhikarana 18 (53) · Śloka 54
నిదానం రక్తపిత్తస్య యత్కించిత్ సంప్రకాశితం| జీవితారోగ్యకామైస్తన్న సేవ్యం రక్తపిత్తిభిః||53|| ఇత్యన్నపానం నిర్దిష్టం క్రమశో రక్తపిత్తనుత్|54|
निदानं रक्तपित्तस्य यत्किञ्चित् सम्प्रकाशितम्| जीवितारोग्यकामैस्तन्न सेव्यं रक्तपित्तिभिः||५३|| इत्यन्नपानं निर्दिष्टं क्रमशो रक्तपित्तनुत्|५४|
🔊 Audio coming soon
రక్తపిత్తనిదానవర్జనార్థమాహ- నిదానమిత్యాది||53||-
Adhikarana 19 (54-61) · Śloka 61
వక్ష్యతే బహుదోషాణాం కార్యం బలవతాం చ యత్||54|| అక్షీణబలమాంసస్య యస్య సంతర్పణోత్థితం| బహుదోషం బలవతో రక్తపిత్తం శరీరిణః||55|| కాలే సంశోధనార్హస్య తద్ధరేన్నిరుపద్రవం| విరేచనేనోర్ధ్వభాగమధోగం వమనేన చ||56|| త్రివృతామభయాం ప్రాజ్ఞః ఫలాన్యారగ్వధస్య వా| త్రాయమాణాం గవాక్ష్యా వా మూలమామలకాని వా||57|| విరేచనం ప్రయుంజీత ప్రభూతమధుశర్కరం| రసః ప్రశస్యతే తేషాం రక్తపిత్తే విశేషతః||58|| వమనం మదనోన్మిశ్రో మంథః సక్షౌద్రశర్కరః| సశర్కరం వా సలిలమిక్షూణాం రస ఏవ వా||59|| వత్సకస్య ఫలం ముస్తం మదనం మధుకం మధు| అధోవహే రక్తపిత్తే వమనం పరముచ్యతే||60|| ఊర్ధ్వగే శుద్ధకోష్ఠస్య తర్పణాదిః క్రమో హితః| అధోగతే యవాగ్వాదిర్న చేత్స్యాన్మారుతో బలీ||61||
वक्ष्यते बहुदोषाणां कार्यं बलवतां च यत्||५४|| अक्षीणबलमांसस्य यस्य सन्तर्पणोत्थितम्| बहुदोषं बलवतो रक्तपित्तं शरीरिणः||५५|| काले संशोधनार्हस्य तद्धरेन्निरुपद्रवम्| विरेचनेनोर्ध्वभागमधोगं वमनेन च||५६|| त्रिवृतामभयां प्राज्ञः फलान्यारग्वधस्य वा| त्रायमाणां गवाक्ष्या वा मूलमामलकानि वा||५७|| विरेचनं प्रयुञ्जीत प्रभूतमधुशर्करम्| रसः प्रशस्यते तेषां रक्तपित्ते विशेषतः||५८|| वमनं मदनोन्मिश्रो मन्थः सक्षौद्रशर्करः| सशर्करं वा सलिलमिक्षूणां रस एव वा||५९|| वत्सकस्य फलं मुस्तं मदनं मधुकं मधु| अधोवहे रक्तपित्ते वमनं परमुच्यते||६०|| ऊर्ध्वगे शुद्धकोष्ठस्य तर्पणादिः क्रमो हितः| अधोगते यवाग्वादिर्न चेत्स्यान्मारुतो बली||६१||
🔊 Audio coming soon
వక్ష్యతే ఇత్యాదినా సంశోధనాని ప్రధానభేషజత్వాదుచ్యంతే| అక్షీణబలమాంసస్యేత్యనేన సహజా బలాహానిరుచ్యతే, బలవత ఇత్యనేన కాలకృతం బలముచ్యతే| కాలే సంశోధనయోగ్యేఽనత్యుష్ణశీతకాలే| నిరుపద్రవమితి క్రియావిశేషణం, కింవా రక్తపిత్తవిశేషణం| విరేచనేనోర్ధ్వభాగమిత్యాదినా అనులోమహరణం రక్తపిత్తే నిషేధయతి| ఉక్తం చ- “ప్రతిమార్గం చ హరణం రక్తపిత్తే విధీయతే” (ని.అ.2) ఇతి| రక్తపిత్తే విశేషత ఇత్యనేన రక్తపిత్తాదన్యత్ర కల్కాదయోఽప్యేషాం భవంతి| వమనమితి వమనకారకో యోగో వమనముచ్యతే| మదనస్య దోషాద్యపేక్షయా కర్షాదికా మాత్రా కల్పే వక్ష్యమాణా జ్ఞేయా| సశర్కరే సలిలే తథేక్షురసే మదనయోగాదేవ వమనకర్తృత్వం జ్ఞేయం| అధోవహే ఇత్యత్రాపి శుద్ధకోష్ఠస్యేతి యోజ్యం| న చేత్ స్యాన్మారుతో బలీత్యనేన యది మారుతో బలీ స్యాత్తదా మాంసౌదన ఏవ దేయ ఇతి జ్వరోక్తం విధిం సూచయతి||54-61||
Adhikarana 20 (62-72) · Śloka 72
బలమాంసపరిక్షీణం శోకభారాధ్వకర్శితం| జ్వలనాదిత్యసంతప్తమన్యైర్వా క్షీణమామయైః||62|| గర్భిణీం స్థవిరం బాలం రూక్షాల్పప్రమితాశినం| అవమ్యమవిరేచ్యం వా యం పశ్యేద్రక్తపిత్తినం||63|| శోషేణ సానుబంధం వా తస్య సంశమనీ క్రియా| శస్యతే రక్తపిత్తస్య పరం సాఽథ ప్రవక్ష్యతే||64|| అటరూషకమృద్వీకాపథ్యాక్వాథః సశర్కరః| మధుమిశ్రః శ్వాసకాసరక్తపిత్తనిబర్హణః||65|| అటరూషకనిర్యూహే ప్రియంగుం మృత్తికాంజనే| వినీయ లోధ్రం క్షౌద్రం చ రక్తపిత్తహరం పిబేత్||66|| పద్మకం పద్మకింజల్కం దూర్వాం వాస్తూకముత్పలం| నాగపుష్పం చ లోధ్రం చ తేనైవ విధినా పిబేత్||67|| ప్రపౌండరీకం మధుకం మధు చాశ్వశకృద్రసే| యవాసభృంగరజసోర్మూలం వా గోశకృద్రసే||68|| వినీయ రక్తపిత్తఘ్నం పేయం స్యాత్తండులాంబునా| యుక్తం వా మఘుసర్పిర్భ్యాం లిహ్యాద్గోశ్వశకృద్రసం||69|| ఖదిరస్య ప్రియంగూణాం కోవిదారస్య శాల్మలేః| పుష్పచూర్ణాని మధునా లిహ్యాన్నా రక్తపిత్తికః||70|| శృంగాటకానాం లాజానాం ముస్తఖర్జూరయోరపి| లిహ్యాచ్చూర్ణాని మధునా పద్మానాం కేశరస్య చ||71|| ధన్వజానామసృగ్లిహ్యాన్మధునా మృగపక్షిణాం| సక్షౌద్రం గ్రథితే రక్తే లిహ్యాత్ పారావతం శకృత్||72||
बलमांसपरिक्षीणं शोकभाराध्वकर्शितम्| ज्वलनादित्यसन्तप्तमन्यैर्वा क्षीणमामयैः||६२|| गर्भिणीं स्थविरं बालं रूक्षाल्पप्रमिताशिनम्| अवम्यमविरेच्यं वा यं पश्येद्रक्तपित्तिनम्||६३|| शोषेण सानुबन्धं वा तस्य संशमनी क्रिया| शस्यते रक्तपित्तस्य परं साऽथ प्रवक्ष्यते||६४|| अटरूषकमृद्वीकापथ्याक्वाथः सशर्करः| मधुमिश्रः श्वासकासरक्तपित्तनिबर्हणः||६५|| अटरूषकनिर्यूहे प्रियङ्गुं मृत्तिकाञ्जने| विनीय लोध्रं क्षौद्रं च रक्तपित्तहरं पिबेत्||६६|| पद्मकं पद्मकिञ्जल्कं दूर्वां वास्तूकमुत्पलम्| नागपुष्पं च लोध्रं च तेनैव विधिना पिबेत्||६७|| प्रपौण्डरीकं मधुकं मधु चाश्वशकृद्रसे| यवासभृङ्गरजसोर्मूलं वा गोशकृद्रसे||६८|| विनीय रक्तपित्तघ्नं पेयं स्यात्तण्डुलाम्बुना| युक्तं वा मघुसर्पिर्भ्यां लिह्याद्गोश्वशकृद्रसम्||६९|| खदिरस्य प्रियङ्गूणां कोविदारस्य शाल्मलेः| पुष्पचूर्णानि मधुना लिह्यान्ना रक्तपित्तिकः||७०|| शृङ्गाटकानां लाजानां मुस्तखर्जूरयोरपि| लिह्याच्चूर्णानि मधुना पद्मानां केशरस्य च||७१|| धन्वजानामसृग्लिह्यान्मधुना मृगपक्षिणाम्| सक्षौद्रं ग्रथिते रक्ते लिह्यात् पारावतं शकृत्||७२||
🔊 Audio coming soon
సంశమనవిషయమాహ- బలమాంసేత్యాది| శోషేణేతి రాజయక్ష్మణా| అటరూషకమృద్వీకేత్యాది కామలాహరం కేచిదాహుః| అటరూషకనిర్యూహ ఇత్యాదౌ ప్రియంగ్వాదీనాం మిలితానాం కల్కః కర్షః, క్షౌద్రస్య చ కర్షో గ్రాహ్యః, పరిభాషాబలాత్| ఉక్తం చాగ్నివేశేన- “కర్షశ్చూర్ణస్య కల్కస్య గుడికానాం చ సర్వశః| మాత్రా క్షౌద్రఘృతాదీనాం క్వాథస్నేహేషు చూర్ణవత్” ఇతి| అన్యే తు బ్రువతే- చూర్ణాదీనాం కర్షమానత్వం స్వతంత్రప్రయోగే భవతి| అత్ర చాటరూషక్వాథః క్వాథపరిభాషయా కార్యః, కల్కశ్చ కల్కపరిభాషయా కార్యః| ప్రియంగ్వాదీనాం ప్రత్యేకం కర్షమానత్వే భేషజభూయస్త్వం భవతి, తేనాత్ర మిలితైః కర్షమానస్య కర్తవ్యతా యుక్తా| తేనైవ విధినేతి అటరూషకనిర్యూహక్షౌద్రయుతం| ఖదిరస్యేత్యాదౌ పుష్పచూర్ణానీతి బహువచనత్వాద్రక్తపిత్తనుదితి విశేషణం పురుషస్య జ్ఞేయం | ధన్వజానామితి జాంగలానాం||62-72||
Adhikarana 21 (73-77) · Śloka 77
ఉశీరకాలీయకలోధ్రపద్మకప్రియంగుకాకట్ఫలశంఖగైరికాః| పృథక్ పృథక్ చందనతుల్యభాగికాః సశర్కరాస్తండులధావనాప్లుతాః||73|| రక్తం సపిత్తం తమకం పిపాసాం దాహం చ పీతాః శమయంతి సద్యః| కిరాతతిక్తం క్రముకం సముస్తం ప్రపౌండరీకం కమలోత్పలే చ||74|| హ్రీబేరమూలాని పటోలపత్రం దురాలభా పర్పటకో మృణాలం| ధనంజయోదుంబరవేతసత్వఙ్న్యగ్రోధశాలేయయవాసకత్వక్||75|| తుగాలతావేతసతండులీయం ససారివం మోచరసః సమంగా| పృథక్ పృథక్ చందనయోజితాని తేనైవ కల్పేన హితాని తత్ర||76|| నిశి స్థితా వా స్వరసీకృతా వా కల్కీకృతా వా మృదితాః శృతా వా| ఏతే సమస్తా గణశః పృథగ్వా రక్తం సపిత్తం శమయంతి యోగాః||77||
उशीरकालीयकलोध्रपद्मकप्रियङ्गुकाकट्फलशङ्खगैरिकाः| पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिकाः सशर्करास्तण्डुलधावनाप्लुताः||७३|| रक्तं सपित्तं तमकं पिपासां दाहं च पीताः शमयन्ति सद्यः| किराततिक्तं क्रमुकं समुस्तं प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च||७४|| ह्रीबेरमूलानि पटोलपत्रं दुरालभा पर्पटको मृणालम्| धनञ्जयोदुम्बरवेतसत्वङ्न्यग्रोधशालेययवासकत्वक्||७५|| तुगालतावेतसतण्डुलीयं ससारिवं मोचरसः समङ्गा| पृथक् पृथक् चन्दनयोजितानि तेनैव कल्पेन हितानि तत्र||७६|| निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता वा मृदिताः शृता वा| एते समस्ता गणशः पृथग्वा रक्तं सपित्तं शमयन्ति योगाः||७७||
🔊 Audio coming soon
ఉశీరేత్యాదౌ పృథక్ పృథగితి వీప్సాయాం, తేన ప్రత్యేకముశీరాదీనాం చందనసమానాం ప్రయోగం దర్శయతి; తథా చాష్టౌ ప్రయోగా భవంతి| సశర్కరా ఇతి వచనేనాత్ర శర్కరా సమభాగైవ దేయా; ఉక్తం హ్యగ్నివేశే- “మాషికం హింగు, సింధూత్థలవణాద్యాస్తు శాణికాః| సితోపలాగుడక్షారాః సమా, ఏషా ప్రకల్పనా” ఇతి| యత్ర శర్కరాయాః ప్రక్షేప్యత్వం తత్ర ప్రక్షేపన్యాయేనైవ శర్కరా దేయా| కిరాతాదికేఽపి పృథక్ పృథక్ చందనయోజితానీత్యనేన సమచందనత్వం ప్రత్యేకం ద్రవ్యప్రయోగాణాం| తేనైవ కల్పేనేత్యనేన సశర్కరత్వం తండులధావనాప్లుతత్వం చోచ్యతే| క్రముకం పట్టికాలోధ్రం| ధనంజయః అర్జునః| లతా ప్రియంగుః| సమంగా వరాహక్రాంతా, ‘లజ్జాలుః’ ఇతి లోకే| నిశిస్థితా ఇత్యాదినా కిరాతతిక్తాదీనాం కల్పనామాహ| నిశిస్థితా వేత్యనేన శీతకషాయ ఉచ్యతే| మృదితా ఇతి ఫాంటీకృతాః; కల్కగ్రహణేన చూర్ణస్యాపి గ్రహణం క్రియతే, యతః సుశ్రుతే షడేవ కల్పాః పాఠభేదాత్ పాఠ్యంతే- “క్షీరం రసః కల్కమథో కషాయః శృతశ్చ శీతశ్చ తథైవ ఫాంటః| కల్పాః షడేతే ఖలు భేషజానాం యథోత్తరం తే లఘవః ప్రదిష్టాః” (సు.సూ.అ.44) ఇతి| అన్యే తు చూర్ణమపి ఫాంటశబ్దేన గృహ్యతే ఇతి బ్రువతే| యదా తత్ర ఫాంటగ్రహణాదేవ స పాఠః సుశ్రుతే ప్రమాణం, తదా చూర్ణశబ్దేన చ కల్పాంతరమేవోచ్యతే (?)| ఇహ తు ఫాంటస్య శ్రుతత్వాత్ కృష్ణాత్రేయాదిపఠిత ఏవ ఫాంటో గ్రాహ్యః| యదుక్తం- “క్షుణ్ణస్య సలిలే తప్తే మృదితస్యోద్ధృతస్య చ| యో రసో గృహ్యతే తజ్జ్ఞైః స ఫాంటః సంప్రకీర్తితః” ఇతి| తేనేహ నిర్ద్రవః కల్క ఏవ చూర్ణశబ్దేనోచ్యతే| సంప్రతి వ్యస్తసమస్తప్రయోగమేషామాహ- ఏతే ఇత్యాది| గణశ ఇతి ఉశీరాదిగణశః, కిరాతతిక్తాదిగణశః, తుగాదిగణశశ్చేతి| అత్ర చ ప్రత్యేకప్రత్యోగే సమచందనత్వం శ్రుతం, యదా గణశః ప్రయోగో భవతి తదాఽపి చందనస్య సమో భాగో దేయ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి వృద్ధాః||73-77||
Adhikarana 22 (78) · Śloka 78
ముద్గాః సలాజాః సయవాః సకృష్ణాః సోశీరముస్తాః సహ చందనేన| బలాజలే పర్యుషితాః కషాయా రక్తం సపిత్తం శమయంత్యుదీర్ణం||78||
मुद्गाः सलाजाः सयवाः सकृष्णाः सोशीरमुस्ताः सह चन्दनेन| बलाजले पर्युषिताः कषाया रक्तं सपित्तं शमयन्त्युदीर्णम्||७८||
🔊 Audio coming soon
బలాజల ఇతి బలాసాధితశీతజలే| పర్యుషితాః కషాయా ఇతి శీతకషాయాః||78||
Adhikarana 23 (79-81) · Śloka 81
వైదూర్యముక్తామణిగైరికాణాం మృచ్ఛంఖహేమామలకోదకానాం| మధూదకస్యేక్షురసస్య చైవ పానాచ్ఛమం గచ్ఛతి రక్తపిత్తం||79|| ఉశీరపద్మోత్పలచందనానాం పక్వస్య లోష్టస్య చ యః ప్రసాదః| సశర్కరః క్షౌద్రయుతః సుశీతో రక్తాతియోగప్రశమాయ దేయః||80|| ప్రియంగుకాచందనలోధ్రసారివామధూకముస్తాభయధాతకీజలం| సమృత్ప్రసాదం సహ యష్టికాంబునా సశర్కరం రక్తనిబర్హణం పరం||81||
वैदूर्यमुक्तामणिगैरिकाणां मृच्छङ्खहेमामलकोदकानाम्| मधूदकस्येक्षुरसस्य चैव पानाच्छमं गच्छति रक्तपित्तम्||७९|| उशीरपद्मोत्पलचन्दनानां पक्वस्य लोष्टस्य च यः प्रसादः| सशर्करः क्षौद्रयुतः सुशीतो रक्तातियोगप्रशमाय देयः||८०|| प्रियङ्गुकाचन्दनलोध्रसारिवामधूकमुस्ताभयधातकीजलम्| समृत्प्रसादं सह यष्टिकाम्बुना सशर्करं रक्तनिबर्हणं परम्||८१||
🔊 Audio coming soon
వైదూర్యాదిభిః సహ స్థితం జలం వైదూర్యాదిజలం జ్ఞేయం| ఉశీరేత్యాదౌ శీతకషాయే ప్రసాద ఇతి ప్రసన్నం జలం గ్రాహ్యం| ప్రియంగ్వాదౌ అభయం ఉశీరం| సమృత్ప్రసాదమిత్యత్ర మృత్ప్రసాదోఽప్యనంతరం ప్రక్షేప్యః; ఏవం యష్టికాప్రయోగేఽపి||79-81||
Adhikarana 24 (72-84) · Śloka 84
కషాయయోగైర్వివిధైర్యథోక్తైర్దీప్తేఽనలే శ్లేష్మణి నిర్జితే చ| యద్రక్తపిత్తం ప్రశమం న యాతి తత్రానిలః స్యాదను తత్ర కార్యం||82|| ఛాగం పయః స్యాత్ పరమం ప్రయోగే గవ్యం శృతం పంచగుణే జలే వా| సశర్కరం మాక్షికసంప్రయుక్తం విదారిగంధాదిగణైః శృతం వా||83|| ద్రాక్షాశృతం నాగరకైః శృతం వా బలాశృతం గోక్షురకైః శృతం వా| సజీవకం సర్షభకం ససర్పిః పయః ప్రయోజ్యం సితయా శృతం వా||84||
कषाययोगैर्विविधैर्यथोक्तैर्दीप्तेऽनले श्लेष्मणि निर्जिते च| यद्रक्तपित्तं प्रशमं न याति तत्रानिलः स्यादनु तत्र कार्यम्||८२|| छागं पयः स्यात् परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा| सशर्करं माक्षिकसम्प्रयुक्तं विदारिगन्धादिगणैः शृतं वा||८३|| द्राक्षाशृतं नागरकैः शृतं वा बलाशृतं गोक्षुरकैः शृतं वा| सजीवकं सर्षभकं ससर्पिः पयः प्रयोज्यं सितया शृतं वा||८४||
🔊 Audio coming soon
తత్రానిలః స్యాదితి తత్ర బలవాన్ వాతః స్యాత్| ప్రయోగ ఇతి అభ్యాసే| సజీవకమిత్యాదౌ సజీవకం సర్షభకం చ శృతం యత్ పయస్తత్ ససర్పిస్తథా సితయా చ యుక్తం ప్రయోజ్యం పేయమితి జ్ఞేయం||72-84||
Adhikarana 25 (85) · Śloka 85
శతావరీగోక్షురకైః శృతం వా శృతం పయో వాఽప్యథ పర్ణినీభిః| రక్తం నిహంత్యాశు విశేషతస్తు యన్మూత్రమార్గాత్ సరుజం ప్రయాతి||85||
शतावरीगोक्षुरकैः शृतं वा शृतं पयो वाऽप्यथ पर्णिनीभिः| रक्तं निहन्त्याशु विशेषतस्तु यन्मूत्रमार्गात् सरुजं प्रयाति||८५||
🔊 Audio coming soon
పర్ణినీభిరితి పర్ణిన్యః పర్ణినీచతుష్టయం||85||
Adhikarana 26 (83-87) · Śloka 87
విశేషతో విట్పథసంప్రవృత్తే పయో మతం మోచరసేన సిద్ధం| వటావరోహైర్వటశుంగకైర్వా హ్రీబేరనీలోత్పలనాగరైర్వా||86|| కషాయయోగాన్ పయసా పురా వా పీత్వాఽను చాద్యాత్ పయసైవ శాలీన్| కషాయయోగైరథవా విపక్వమేతైః పిబేత్ సర్పిరతిస్రవే చ||87||
विशेषतो विट्पथसम्प्रवृत्ते पयो मतं मोचरसेन सिद्धम्| वटावरोहैर्वटशुङ्गकैर्वा ह्रीबेरनीलोत्पलनागरैर्वा||८६|| कषाययोगान् पयसा पुरा वा पीत्वाऽनु चाद्यात् पयसैव शालीन्| कषाययोगैरथवा विपक्वमेतैः पिबेत् सर्पिरतिस्रवे च||८७||
🔊 Audio coming soon
వటశుంగా అవికసితనవవటపల్లవాః| కషాయయోగానితి అటరూషకాదీన్ కల్కీకృతాన్ పయసా పీత్వేత్యర్థః| ఏతైరితి వక్ష్యమాణైః; కింవా ఏతైరేవ కషాయయోగైర్యథాయోగ్యతయా సర్పిః సాధనీయం| అతిస్రవే ఇతి అతిమాత్రరక్తపిత్తస్రుతౌ||83-87||
Adhikarana 27 (88) · Śloka 88
వాసాం సశాఖాం సపలాశమూలాం కృత్వా కషాయం కుసుమాని చాస్యాః| ప్రదాయ కల్కం విపచేద్ఘృతం తత్ సక్షౌద్రమాశ్వేవ నిహంతి రక్తం||88|| ఇతి వాసాఘృతం|
वासां सशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कषायं कुसुमानि चास्याः| प्रदाय कल्कं विपचेद्घृतं तत् सक्षौद्रमाश्वेव निहन्ति रक्तम्||८८|| इति वासाघृतम्|
🔊 Audio coming soon
ఆర్ద్రాయా ఏవ వాసాయా విధానానుకథనాన్న ద్వైగుణ్యం| వాసాకుసుమకల్కే చ కేచిత్ పుష్పకల్కస్యాతీవ బాహుల్యం భవతీతి కృత్వా ప్రస్థే ఘృతే చతుష్పలం పుష్పకల్కం వదంతి| సక్షౌద్రమితి వచనేన ఘృతాత్ పాదికత్వం తంత్రాంతరప్రత్యయాజ్జ్ఞేయం; ఉక్తం హి- “స్నేహపాదః స్మృతః కల్కః కల్కవన్మధుశర్కరే” ఇతి| అగ్నివేశేఽప్యుక్తం- “మాత్రా క్షౌద్రఘృతానాం చ స్నేహక్వాథేషు పూర్వవత్” ఇతి| పూర్వవదితి పాదికా||88||
Adhikarana 28 (89-90) · Śloka 90
పలాశవృంతస్వరసేన సిద్ధం తస్యైవ కల్కేన మధుద్రవేణ| లిహ్యాద్ఘృతం వత్సకకల్కసిద్ధం తద్వత్ సమంగోత్పలలోధ్రసిద్ధం||89|| స్యాత్త్రాయమాణావిధిరేష ఏవ సోదుంబరే చైవ పటోలపత్రే| సర్పీంషి పిత్తజ్వరనాశనాని సర్వాణి శస్తాని చ రక్తపిత్తే||90||
पलाशवृन्तस्वरसेन सिद्धं तस्यैव कल्केन मधुद्रवेण| लिह्याद्घृतं वत्सककल्कसिद्धं तद्वत् समङ्गोत्पललोध्रसिद्धम्||८९|| स्यात्त्रायमाणाविधिरेष एव सोदुम्बरे चैव पटोलपत्रे| सर्पींषि पित्तज्वरनाशनानि सर्वाणि शस्तानि च रक्तपित्ते||९०||
🔊 Audio coming soon
మధుద్రవేణేతి పాదికేన మధునా ద్రవీకృతం| త్రాయమాణాయా ఏవం సర్పిః పూర్వవత్ పక్తవ్యం; ఉదుంబరపటోలపత్రాభ్యాం చాపరం| పిత్తజ్వరనాశనానీత్యనేన సకలచికిత్సితవాచ్యాని పిత్తజ్వరహరాణి జ్ఞేయాని, జ్వరచికిత్సితే తు ఘృతాని జీర్ణజ్వరహంతృతయోక్తాని న పిత్తజ్వరహంతృతయా; అన్యే తు యాన్యేవ జీర్ణజ్వరహరాణి ఘృతాని తాన్యేవ పిత్తజ్వరహరాణి భవంతి, తేషాం తు “రూక్షం తేజ” (చి.అ.3) ఇత్యాదినా జ్వరవిషయతయా సమానత్వేన నిర్దిష్టం పిత్తవిషయత్వం| ప్రదేశాంతరేఽపి “జలే దశగుణే సాధ్యం త్రాయమాణాచతుఃపలం” ఇత్యాది యావత్ “పిత్తరక్తభవం గుల్మం విసర్పం పైత్తికం జ్వరం” (చి.అ.5) ఇతి, తథా “త్రాయంతికా” ఇత్యాది యావత్ “వాతరక్తే క్షతక్షీణే విసర్పే పైత్తికే జ్వరే” (చి.అ.29) ఇత్యాదీని సకలచికిత్సితే పఠితాని పిత్తజ్వరహరఘృతాని కర్తవ్యాని||89-90||
Adhikarana 29 (91-92) · Śloka 92
అభ్యంగయోగాః పరిషేచనాని సేకావగాహాః శయనాని వేశ్మ| శీతో విధిర్బస్తివిధానమగ్ర్యం పిత్తజ్వరే యత్ ప్రశమాయ దిష్టం||91|| తద్రక్తపిత్తే నిఖిలేన కార్యం కాలం చ మాత్రాం చ పురా సమీక్ష్య| సర్పిర్గుడా యే చ హితాః క్షతేభ్యస్తే రక్తపిత్తం శమయంతి సద్యః||92||
अभ्यङ्गयोगाः परिषेचनानि सेकावगाहाः शयनानि वेश्म| शीतो विधिर्बस्तिविधानमग्र्यं पित्तज्वरे यत् प्रशमाय दिष्टम्||९१|| तद्रक्तपित्ते निखिलेन कार्यं कालं च मात्रां च पुरा समीक्ष्य| सर्पिर्गुडा ये च हिताः क्षतेभ्यस्ते रक्तपित्तं शमयन्ति सद्यः||९२||
🔊 Audio coming soon
అభ్యంగయోగా ఇత్యాదినా సర్వే యే దాహజ్వరహరా ఉక్తాః పిత్తజ్వరప్రశమనకత్వేన తానతిదిశతి||91-92||
Adhikarana 30 (93-94) · Śloka 94
కఫానుబంధే రుధిరే సపిత్తే కంఠాగతే స్యాద్గ్రథితే ప్రయోగః| యుక్తస్య యుక్త్యా మధుసర్పిషోశ్చ క్షారస్య చైవోత్పలనాలజస్య||93|| మృణాలపద్మోత్పలకేశరాణాం తథా పలాశస్య తథా ప్రియంగోః| తథా మధూకస్య తథాఽసనస్య క్షారాః ప్రయోజ్యా విధినైవ తేన||94||
कफानुबन्धे रुधिरे सपित्ते कण्ठागते स्याद्ग्रथिते प्रयोगः| युक्तस्य युक्त्या मधुसर्पिषोश्च क्षारस्य चैवोत्पलनालजस्य||९३|| मृणालपद्मोत्पलकेशराणां तथा पलाशस्य तथा प्रियङ्गोः| तथा मधूकस्य तथाऽसनस्य क्षाराः प्रयोज्या विधिनैव तेन||९४||
🔊 Audio coming soon
రుధిరే సపిత్తే ఇతి రక్తపిత్తే| యుక్త్యా యుక్తస్యేతి మాత్రయా యుక్తస్య క్షారస్య ప్రయోగః; యుక్తిశబ్దోఽత్ర మాత్రావచనః| యద్యపి క్షారస్తీక్ష్ణ ఉక్తస్తథాఽపి కంఠస్థకఫవిలయనార్థముత్పలనాలాదికృతగుణానువిధానాత్ క్షారో దీయత ఏవ రక్తపిత్తే; రక్తపిత్తహరత్వప్రభావాదుత్పలనాలదిక్షారో భవత్యేవ రక్తపిత్తహరః, యేన తీక్ష్ణాని ద్రవ్యాణి పరిత్యజ్యోత్పలనాలాదీన్యేవ క్షారార్థమాహ| నను, ఉత్పలాదీనామగ్నిదాహాచ్ఛీతత్వమపయాత్యేవ, ఉక్తం చ వార్తికే క్షీరస్వామిదత్తేన- “శీతం జహతి భూయిష్ఠం దగ్ధం సపది సోమతాం” ఇతి చేద్దృష్టో హి భస్మన్యపి గుణోదయ ఇతి||93-94||
Adhikarana 31 (95-96) · Śloka 96
శతావరీదాడిమతింతిడీకం కాకోలిమేదే మధుకం విదారీం| పిష్ట్వా చ మూలం ఫలపూరకస్య ఘృతం పచేత్ క్షీరచతుర్గుణం జ్ఞః||95|| కాసజ్వరానాహవిబంధశూలం తద్రక్తపిత్తం చ ఘృతం నిహన్యాత్| యత్ పంచమూలైరథ పంచభిర్వా సిద్ధం ఘృతం తచ్చ తదర్థకారి||96|| ఇతి శతావర్యాదిఘృతం|
शतावरीदाडिमतिन्तिडीकं काकोलिमेदे मधुकं विदारीम्| पिष्ट्वा च मूलं फलपूरकस्य घृतं पचेत् क्षीरचतुर्गुणं ज्ञः||९५|| कासज्वरानाहविबन्धशूलं तद्रक्तपित्तं च घृतं निहन्यात्| यत् पञ्चमूलैरथ पञ्चभिर्वा सिद्धं घृतं तच्च तदर्थकारि||९६|| इति शतावर्यादिघृतम्|
🔊 Audio coming soon
ఫలపూరకో బీజపూరకః| పంచ పంచమూలాని రసాయనోక్తాని| తదర్థకారీతి అనంతరోక్తశతావర్యాదిఘృతానుకారి||95-96||
Adhikarana 32 (97-101) · Śloka 101
కషాయయోగా య ఇహోపదిష్టాస్తే చావపీడే భిషజా ప్రయోజ్యాః| ఘ్రాణాత్ ప్రవృత్తం రుధిరం సపిత్తం యదా భవేన్నిఃసృతదుష్టదోషం||97|| రక్తే ప్రదుష్టే హ్యవపీడబంధే దుష్టప్రతిశ్యాయశిరోవికారాః| రక్తం సపూయం కుణపశ్చ గంధః స్యాద్ ఘ్రాణనాశః కృమయశ్చ దుష్టాః||98|| నీలోత్పలం గైరికశంఖయుక్తం సచందనం స్యాత్తు సితాజలేన| నస్యం తథాఽఽమ్రాస్థిరసః సమంగా సధాతకీమోచరసః సలోధ్రః||99|| ద్రాక్షారసస్యేక్షురసస్య నస్యం క్షీరస్య దూర్వాస్వరసస్య చైవ| యవాసమూలాని పలాండుమూలం నస్యం తథా దాడిమపుష్పతోయం||100|| ప్రియాలతైలం మధుకం పయశ్చ సిద్ధం ఘృతం మాహిషమాజికం వా| ఆమ్రాస్థిపూర్వైః పయసా చ నస్యం ససారివైః స్యాత్ కమలోత్పలైశ్చ||101||
कषाययोगा य इहोपदिष्टास्ते चावपीडे भिषजा प्रयोज्याः| घ्राणात् प्रवृत्तं रुधिरं सपित्तं यदा भवेन्निःसृतदुष्टदोषम्||९७|| रक्ते प्रदुष्टे ह्यवपीडबन्धे दुष्टप्रतिश्यायशिरोविकाराः| रक्तं सपूयं कुणपश्च गन्धः स्याद् घ्राणनाशः कृमयश्च दुष्टाः||९८|| नीलोत्पलं गैरिकशङ्खयुक्तं सचन्दनं स्यात्तु सिताजलेन| नस्यं तथाऽऽम्रास्थिरसः समङ्गा सधातकीमोचरसः सलोध्रः||९९|| द्राक्षारसस्येक्षुरसस्य नस्यं क्षीरस्य दूर्वास्वरसस्य चैव| यवासमूलानि पलाण्डुमूलं नस्यं तथा दाडिमपुष्पतोयम्||१००|| प्रियालतैलं मधुकं पयश्च सिद्धं घृतं माहिषमाजिकं वा| आम्रास्थिपूर्वैः पयसा च नस्यं ससारिवैः स्यात् कमलोत्पलैश्च||१०१||
🔊 Audio coming soon
ఘ్రాణప్రవృత్తరక్తపిత్తచికిత్సితమాహ- కషాయయోగా ఇత్యాది| కషాయయోగా ఇతి ఉశీరకాలీయకేత్యాదినా యే కషాయయోగా ఉక్తాస్తే ఘ్రాణప్రవృత్తే రక్తపిత్తే ప్రదేయాః| అవపీడశ్చ ద్రవ్యమాపోథితం కృత్వా పీడయిత్వా రసో దీయతే యః స ఉచ్యతే; అయం చ నిఃసృతే రక్తదోషే సతి దేయః; విపర్యయే దోషమాహ- రక్త ఇత్యాది| సితాజలేనేతి శర్కరాజలేన| నీలోత్పలాదీని కల్కీకృత్య అవపీడో దేయః| ప్రియాలతైలమిత్యాదౌ మధుకకల్కేన పయసా ద్రవేణ సాధ్యం ప్రియాలతైలం ఘృతం మాహిషమాజం వా| ఆమ్రాస్థిపూర్వైరితి ‘నస్యం తథాఽఽమ్రాస్థిరసః సమంగా’ ఇత్యాదియోగోక్తైః| సారివాకమలోత్పలాని చ కల్కః, పయో ద్రవ ఇతి జ్ఞేయం||97-101||
Adhikarana 33 (102-109) · Śloka 109
భద్రశ్రియం లోహితచందనం చ ప్రపౌండరీకం కమలోత్పలే చ| ఉశీరవానీరజలం మృణాలం సహస్రవీర్యా మధుకం పయస్యా||102|| శాలీక్షుమూలాని యవాసగుంద్రామూలం నలానాం కుశకాశయోశ్చ| కుచందనం శైవలమప్యనంతా కాలానుసార్యా తృణమూలమృద్ధిః||103|| మూలాని పుష్పాణి చ వారిజానాం ప్రలేపనం పుష్కరిణీమృదశ్చ| ఉదుంబరాశ్వత్థమధూకలోధ్రాః కషాయవృక్షాః శిశిరాశ్చ సర్వే||104|| ప్రదేహకల్పే పరిషేచనే చ తథాఽవగాహే ఘృతతైలసిద్ధౌ| రక్తస్య పిత్తస్య చ శాంతిమిచ్ఛన్ భద్రశ్రియాదీని భిషక్ ప్రయుంజ్యాత్||105|| ధారాగృహం భూమిగృహం సుశీతం వనం చ రమ్యం జలవాతశీతం| వైదూర్యముక్తామణిభాజనానాం స్పర్శాశ్చ దాహే శిశిరాంబుశీతాః||106|| పత్రాణి పుష్పాణి చ వారిజానాం క్షౌమం చ శీతం కదలీదలాని| ప్రచ్ఛాదనార్థం శయనాసనానాం పద్మోత్పలానాం చ దలాః ప్రశస్తాః||107|| ప్రియంగుకాచందనరూషితానాం స్పర్శాః ప్రియాణాం చ వరాంగనానాం| దాహే ప్రశస్తాః సజలాః సుశీతాః పద్మోత్పలానాం చ కలాపవాతాః||108|| సరిద్ధ్రదానాం హిమవద్దరీణాం చంద్రోదయానాం కమలాకరాణాం| మనోఽనుకూలాః శిశిరాశ్చ సర్వాః కథాః సరక్తం శమయంతి పిత్తం||109||
भद्रश्रियं लोहितचन्दनं च प्रपौण्डरीकं कमलोत्पले च| उशीरवानीरजलं मृणालं सहस्रवीर्या मधुकं पयस्या||१०२|| शालीक्षुमूलानि यवासगुन्द्रामूलं नलानां कुशकाशयोश्च| कुचन्दनं शैवलमप्यनन्ता कालानुसार्या तृणमूलमृद्धिः||१०३|| मूलानि पुष्पाणि च वारिजानां प्रलेपनं पुष्करिणीमृदश्च| उदुम्बराश्वत्थमधूकलोध्राः कषायवृक्षाः शिशिराश्च सर्वे||१०४|| प्रदेहकल्पे परिषेचने च तथाऽवगाहे घृततैलसिद्धौ| रक्तस्य पित्तस्य च शान्तिमिच्छन् भद्रश्रियादीनि भिषक् प्रयुञ्ज्यात्||१०५|| धारागृहं भूमिगृहं सुशीतं वनं च रम्यं जलवातशीतम्| वैदूर्यमुक्तामणिभाजनानां स्पर्शाश्च दाहे शिशिराम्बुशीताः||१०६|| पत्राणि पुष्पाणि च वारिजानां क्षौमं च शीतं कदलीदलानि| प्रच्छादनार्थं शयनासनानां पद्मोत्पलानां च दलाः प्रशस्ताः||१०७|| प्रियङ्गुकाचन्दनरूषितानां स्पर्शाः प्रियाणां च वराङ्गनानाम्| दाहे प्रशस्ताः सजलाः सुशीताः पद्मोत्पलानां च कलापवाताः||१०८|| सरिद्ध्रदानां हिमवद्दरीणां चन्द्रोदयानां कमलाकराणाम्| मनोऽनुकूलाः शिशिराश्च सर्वाः कथाः सरक्तं शमयन्ति पित्तम्||१०९||
🔊 Audio coming soon
భద్రశ్రియాదీని ప్రలేపార్థమాహ| వానీరం ఉశీరభేద ఏవ సుగంధిమూలం| కాలానుసార్యా శీతలం| శిశిరాశ్చ సర్వే ఇత్యంతేన లేపవిధానం| పద్మోత్పలానాం చ కలాపవాతా ఇతి పద్మోత్పలసమూహకృతవాతా ఇత్యర్థః||102-109||
Adhikarana 34 (110-111) · Śloka 111
తత్ర శ్లోకౌ- హేతుం వృద్ధిం సంజ్ఞాం స్థానం లింగం పృథక్ ప్రదుష్టస్య| మార్గౌ సాధ్యమసాధ్యం యాప్యం కార్యక్రమం చైవ||110|| పానాన్నమిష్టమేవ చ వర్జ్యం సంశోధనం చ శమనం చ| గురురుక్తవాన్యథావచ్చికిత్సితే రక్తపిత్తస్య||111||
तत्र श्लोकौ- हेतुं वृद्धिं सञ्ज्ञां स्थानं लिङ्गं पृथक् प्रदुष्टस्य| मार्गौ साध्यमसाध्यं याप्यं कार्यक्रमं चैव||११०|| पानान्नमिष्टमेव च वर्ज्यं संशोधनं च शमनं च| गुरुरुक्तवान्यथावच्चिकित्सिते रक्तपित्तस्य||१११||
🔊 Audio coming soon
హేతుమిత్యాదినాఽధ్యాయార్థసంగ్రహో వ్యక్త ఏవ||110-111||
Adhikarana puShpikA · Śloka 4
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సితస్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सितस्थाने रक्तपित्तचिकित्सितं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తకృతాయాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం చికిత్సాస్థానే రక్తపిత్తచికిత్సితం నామ చతుర్థోఽధ్యాయః||4||