1. rasāyanādhyāyaḥ - abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽભયામલકીયં રસાયનપાદં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

પૂર્વસ્થાનોક્તલક્ષણાભાવેનાવધારિતાયુષ્મદ્ભાવેન ચિકિત્સા ધર્માર્થયશસ્કરી કર્તવ્યેત્યનન્તરં ચિકિત્સાભિધાયકં સ્થાનમુચ્યતે| રસાયનવાજીકરણસાધનમપિ યથા ચિકિત્સોચ્યતે, તથાઽનન્તરમેવ વક્ષ્યતિ| તત્રાપિ જ્વરાદિચિકિત્સાયાઃ પ્રાગ્રસાયનવાજીકરણયોર્મહાફલત્વેનાદાવભિધાનમ્| તયોરપિ ચ રસાયનમેવ વર્ષસહસ્રાયુષ્ટ્વાદિકારણતયા મહાફલમિતિ તદભિધીયતે, તત્રાપિ ચાભયામલકીયશ્ચિકિત્સાસ્થાનાર્થસૂત્રાભિધાયકતયાઽગ્રેઽભિધીયતે||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

ચિકિત્સિતં વ્યાધિહરં પથ્યં સાધનમૌષધમ્| પ્રાયશ્ચિત્તં પ્રશમનં પ્રકૃતિસ્થાપનં હિતમ્||૩|| વિદ્યાદ્ભેષજનામાનિ, ...|૪|

તત્રાદૌ વ્યવહારાર્થં સ્થાનાભિધેયસ્ય ભેષજસ્ય પર્યાયાનાહ- ચિકિત્સિતમિત્યાદિ| કરોતિ ચૈવમાદૌ પ્રધાનાભિધેયપર્યાયાભિધાનં, યથા- નિદાને હેતુરૂપાદિપર્યાયકથનમ્| એતચ્ચ પર્યાયાભિધાનં પ્રાધાન્યેન ચતુષ્પાદસ્યૈવ ભેષજસ્ય, યદુક્તં- “ચતુષ્પાદં ષોડશકલં ભેષજમિતિ ભિષજો ભાષન્તે” (સૂ.અ.૧૦) ઇતિ| એવમ્ભૂતભેષજાઙ્ગરૂપતયા તુ સ્થાવરજઙ્ગમદ્રવ્યરૂપસ્ય ભેષજસ્ય ભેષજત્વમેવાન્તરવ્યવહારકૃતં જ્ઞેયમ્| પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ ભેષજસઞ્જ્ઞા પ્રાયશ્ચિત્તવદ્ભેષજસ્યાધર્મકાર્યવ્યાધિહરત્વેન||૩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

... ભેષજં દ્વિવિધં ચ તત્| સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં કિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદાર્તસ્ય રોગનુત્||૪||

દ્વૈવિધ્યં વિવૃણોતિ- સ્વસ્થસ્યેત્યાદિ| કિઞ્ચિદિતિ ન સર્વમ્| સ્વસ્થત્વેન વ્યવહ્રિયમાણસ્ય પુંસો જરાદિસ્વાભાવિકવ્યાધિહરત્વેન તથાઽપ્રહર્ષવ્યયાયક્ષયિત્વાનુપચિતશુક્રત્વાદ્યપ્રશસ્તશારીરભાવહરત્વેન ઊર્જઃ પ્રશસ્તં ભાવમાદધાતીતિ સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરમ્| આર્તસ્ય રોગનુદિતિ વિશેષણેન જ્વરાદિનાઽઽર્તસ્ય જ્વરાદિહરમ્| રોગનુદિતિ વચનેનૈવાર્તવિશેષતાયાં લબ્ધાયાં યત્ ‘આર્તસ્ય’ ઇતિ કરોતિ, તેન સહજજરાદિકૃતાં પીડામનુદ્વેજિકાં પરિત્યજ્ય જ્વરાદિનાઽસ્વાભાવિકેન રોગેણ પીડિતસ્યેતિ દર્શયતિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અભેષજં ચ દ્વિવિધં બાધનં સાનુબાધનમ્|૫|

ભેષજપ્રસઙ્ગાદભેષજદ્વૈવિધ્યમાહ- અભેષજમિત્યાદિ| બાધનમિહ તદાત્વમાત્રબાધકં, યથા- સ્વલ્પમપથ્યમ્| સાનુબાધનં ચ દીર્ઘકાલાવસ્થાયિકુષ્ઠાદિવિકારકારિ||-

Adhikarana 5 (5-6) · Śloka 6

સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં યત્તુ તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનમ્||૫|| પ્રાયઃ, પ્રાયેણ રોગાણાં દ્વિતીયં પ્રશમે મતમ્| પ્રાયઃશબ્દો વિશેષાર્થો હ્યુભયં હ્યુભયાર્થકૃત્||૬||

દ્વિવિધં ભેષજમુક્તં વિભજતે- સ્વસ્થસ્યેત્યાદિ| તદ્વૃષ્યં તદ્રસાયનં પ્રાય ઇતિ ચ્છેદઃ| યદ્વૃષ્યં પ્રાયો ભવતિ, તથા રસાયનં યત્ પ્રાયો ભવતિ, આર્તસ્ય રોગહરં યદ્બાહુલ્યેન, તત્ સ્વસ્થોર્જસ્કરમુચ્યતે; યત્તુ દ્વિતીયમાર્તરોગહરં, તત્ પ્રાયેણ જ્વરાદિશમનં રસાયનં વાજીકરણં ચ ભવતિ; યથા- ક્ષતક્ષીણોક્તં સર્પિર્ગુડાદિ રસાયનં વૃષ્યં ચ ભવતિ, તથા પાણ્ડુરોગોક્તો યોગરાજો રસાયનત્વેનોક્તઃ, તથા કાસાધિકારેઽગસ્ત્યહરીતકી રસાયનત્વેનોક્તેત્યાદ્યનુસરણીયમ્| રસાયનોક્તાનાં ચ જ્વરાદિહરત્વમત્ર સુવ્યક્તમેવ રસાયનગ્રન્થેષુ| અન્યે તુ બ્રુવતે- યદ્વ્યાધિમાત્રહરં ન તદ્રસાયનં, કિન્તુ શરીરસંયોગદાર્ઢ્યાદ્દીર્ઘાયુઃકર્તૃત્વસાધારણધર્મયોગાદુપચરિતવ્યાધિહરં રસાયનમિહોચ્યત ઇતિ| નનુ યદિ સ્વસ્થોર્જસ્કરમપિ વ્યાધિહરં, વ્યાધિહરં ચ સ્વસ્થોર્જસ્કરં તત્ કિં કિઞ્ચિદિતિ પદેન ભેષજકર્મવ્યવસ્થાદર્શકેન ક્રિયતે? બ્રૂમઃ- બાહુલ્યેન સ્વસ્થોર્જસ્કરત્વં વ્યાધિહરત્વં ચ વ્યવસ્થાપ્યતે, ન ચેહ સર્વાર્તરોગહરસ્ય સ્વસ્થોર્જસ્કરત્વમિતિ પ્રતિજ્ઞાયતે, યેન પાઠાસપ્તપર્ણાદીનામપિ રસાયનત્વં સાધનીયશક્તિત્વાદાર્ત્તરોગહરત્વેન યદુચ્યતે તદપિ રસાયનં વાજીકરણં ચ ભવતીતિ લવમાત્રોપદર્શનં ક્રિયતે, તત્ સ્વસ્થાર્તયોરુભયાર્થકર્તૃત્વમ્| પ્રાયઃશબ્દતાત્પર્યં વિવૃણોતિ- પ્રાય ઇત્યાદિ| વિશેષાર્થ ઇતિ બાહુલ્યાર્થ ઇત્યર્થઃ||૫-૬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

દીર્ઘમાયુઃ સ્મૃતિં મેધામારોગ્યં તરુણં વયઃ| પ્રભાવર્ણસ્વરૌદાર્યં દેહેન્દ્રિયબલં પરમ્||૭|| વાક્સિદ્ધિં પ્રણતિં કાન્તિં લભતે ના રસાયનાત્| લાભોપાયો હિ શસ્તાનાં રસાદીનાં રસાયનમ્||૮||

રસાયનકાર્યમાહ- દીર્ઘમિત્યાદિ| પ્રભાદીનાં ત્રયાણામૌદાર્યં યોજનીયમ્| વાક્સિદ્ધિઃ યદુચ્યતે તદવશ્યં ભવતીત્યર્થઃ| પ્રણતિઃ લોકવન્દ્યતા| કથમેતદ્રસાયનેન ક્રિયત ઇત્યાહ- લાભેત્યાદિ| રસાદિગ્રહણેન સ્મૃત્યાદયોઽપિ ગૃહ્યન્તે||૭-૮||

Adhikarana 7 (9-12) · Śloka 12

અપત્યસન્તાનકરં યત્ સદ્યઃ સમ્પ્રહર્ષણમ્| વાજીવાતિબલો યેન યાત્યપ્રતિહતઃ સ્ત્રિયઃ||૯|| ભવત્યતિપ્રિયઃ સ્ત્રીણાં યેન યેનોપચીયતે| જીર્યતોઽપ્યક્ષયં શુક્રં ફલવદ્યેન દૃશ્યતે||૧૦|| પ્રભૂતશાખઃ શાખીવ યેન ચૈત્યો યથા મહાન્| ભવત્યર્ચ્યો બહુમતઃ પ્રજાનાં સુબહુપ્રજઃ||૧૧|| સન્તાનમૂલં યેનેહ પ્રેત્ય ચાનન્ત્યમશ્નુતે| યશઃ શ્રિયં બલં પુષ્ટિં વાજીકરણમેવ તત્||૧૨||

વાજીકરણકાર્યમાહ- અપત્યેત્યાદિ| અપત્યસન્તાનઃ અપત્યપરમ્પરા, તેન પુત્રપૌત્રકરમિત્યર્થઃ; વાજીકરણજનિતાચ્છુક્રાજ્જાતઃ પુત્રઃ પુત્રજનનસમર્થો ભવતીત્યર્થઃ| અતિપ્રિયત્વં ચેહોપચિતશુક્રતયા નિરન્તરવ્યવાયકર્તૃત્વાત્; યદુક્તં- “વિરૂપમપિ યોદ્ધારં ભૃત્યમિચ્છન્તિ પાર્થિવાઃ| વ્યવાયવ્યાયતં મૂર્ખં ધૃષ્ટં પતિમિવ સ્ત્રિયઃ” ઇતિ| ઉપચીયત ઇતિ પુષ્ટિં પ્રાપ્નોતિ| અક્ષયમિવાક્ષયમ્| ફલવદિતિ ગર્ભજનકમ્| ચૈત્યો દેવતાયતનમ્| અર્ચ્યઃ અર્ચનીયઃ | આનન્ત્યમિવાનન્ત્યં; દીર્ઘસન્તાનતામિત્યર્થઃ||૯-૧૨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

સ્વસ્થસ્યોર્જસ્કરં ત્વેતદ્દ્વિવિધં પ્રોક્તમૌષધમ્| યદ્વ્યાધિનિર્ઘાતકરં વક્ષ્યતે તચ્ચિકિત્સિતે||૧૩|| ચિકિત્સિતાર્થ એતાવાન્ વિકારાણાં યદૌષધમ્| રસાયનવિધિશ્ચાગ્રે વાજીકરણમેવ ચ||૧૪||

ચિકિત્સિત ઇતિ જ્વરાદિચિકિત્સિતે| નનુ રસાયનવાજીકરણે અપિ જ્વરાદિચિકિત્સિતે એવ, તત્ કિં વિશિષ્યોચ્યતે- ‘વક્ષ્યતે તચ્ચિકિત્સિતે’ ઇત્યાહ- ચિકિત્સિતાર્થ ઇત્યાદિ| સત્યં, રસાયનં વાજીકરણં ચ જ્વરાદિવ્યાધિહરત્વાચ્ચિકિત્સિતશબ્દેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ| અથ વ્યાધિહરત્વાચ્ચિકિત્સિતે વક્તવ્યત્વાચ્ચ રસાયનવાજીકરણે ક્વ નુ વક્તવ્યે ઇત્યાહ- રસાયનેત્યાદિ| વિધિઃ વિધાનં રસાયનાભિધાનમિત્યર્થઃ | અગ્રે ઇતિ અનન્તરમ્| વાજીકરણં ચાગ્રે ‘અભિધાસ્યતે’ ઇતિ શેષઃ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

અભેષજમિતિ જ્ઞેયં વિપરીતં યદૌષધાત્| તદસેવ્યં નિષેવ્યં તુ પ્રવક્ષ્યામિ યદૌષધમ્||૧૫||

અભેષજમપિ પૂર્વોદ્દિષ્ટં વિવૃણોતિ- અભેષજમિત્યાદિ| વિપરીતં રોગજનનલક્ષણાર્થકારિ||૧૫||

Adhikarana 10 (16-24) · Śloka 24

રસાયનાનાં દ્વિવિધં પ્રયોગમૃષયો વિદુઃ| કુટીપ્રાવેશિકં ચૈવ વાતાતપિકમેવ ચ||૧૬|| કુટીપ્રાવેશિકસ્યાદૌ વિધિઃ સમુપદેક્ષ્યતે| નૃપવૈદ્યદ્વિજાતીનાં સાધૂનાં પુણ્યકર્મણામ્||૧૭|| નિવાસે નિર્ભયે શસ્તે પ્રાપ્યોપકરણે પુરે| દિશિ પૂર્વોત્તરસ્યાં ચ સુભૂમૌ કારયેત્ કુટીમ્||૧૮|| વિસ્તારોત્સેધસમ્પન્નાં ત્રિગર્ભાં સૂક્ષ્મલોચનામ્| ઘનભિત્તિમૃતુસુખાં સુસ્પષ્ટાં મનસઃ પ્રિયામ્||૧૯|| શબ્દાદીનામશસ્તાનામગમ્યં સ્ત્રીવિવર્જિતામ્| ઇષ્ટોપકરણોપેતાં સજ્જવૈદ્યૌષધદ્વિજામ્ ||૨૦|| અથોદગયને શુક્લે તિથિનક્ષત્રપૂજિતે| મુહૂર્તકરણોપેતે પ્રશસ્તે કૃતવાપનઃ||૨૧|| ધૃતિસ્મૃતિબલં કૃત્વા શ્રદ્દધાનઃ સમાહિતઃ| વિધૂય માનસાન્ દોષાન્ મૈત્રીં ભૂતેષુ ચિન્તયન્||૨૨|| દેવતાઃ પૂજયિત્વાઽગ્રે દ્વિજાતીંશ્ચ પ્રદક્ષિણમ્| દેવગોબ્રાહ્મણાન્ કૃત્વા તતસ્તાં પ્રવિશેત્ કુટીમ્||૨૩|| તસ્યાં સંશોધનૈઃ શુદ્ધઃ સુખી જાતબલઃ પુનઃ| રસાયનં પ્રયુઞ્જીત તત્પ્રવક્ષ્યામિ શોધનમ્||૨૪||

કુટીપ્રવેશેન યત્ ક્રિયતે તત્ કુટીપ્રાવેશિકમ્| વાતાતપસેવયાઽપિ યત્ ક્રિયતે તદ્ વાતાતપિકમ્| ત્રિગર્ભાં પ્રથમમેકં ગૃહં, તસ્યાભ્યન્તરે દ્વિતીયમ્, એવં ત્રિગર્ભાસ્ત્રયો ગર્ભા અન્તરાણિ યસ્યાં સા; ત્રિગર્ભામિતિ અન્તસ્ત્રિપ્રકોષ્ઠામ્| સૂક્ષ્મલોચનામિતિ અલ્પદ્વારજાલકામ્| શુક્લે શુક્લપક્ષે| સજ્જા વૈદ્યાદયો યસ્યાં સા તથા| તિથિનક્ષત્રપૂજિત ઇતિ શુભતિથિનક્ષત્રયોગાત્ પૂજિતે| કૃતવાપન ઇતિ કૃતક્ષૌરઃ| માનસાન્ દોષાનિતિ કામક્રોધાદીન્| સંશોધનૈરિતિ વમનવિરેચનાસ્થાપનશિરોવિરેચનૈઃ| સુખીતિ અરોગઃ| જાતબલ ઇતિ સંશોધનાપહૃતમલતયા સંસર્જનાદિક્રમેણ પુનર્જાતબલઃ| યદ્યપીહ સંશોધનૈરિતિ બહુવચનપ્રયોગાત્ સર્વાણ્યેવ સંશોધનાનિ સમ્મતાનિ, તથાઽપીહ રસાયને વિશેષેણ યૌગિકત્વાદ્ધરીતક્યાદિપ્રયોગ એવોક્તઃ; અન્યે તુ હરીતક્યાદિપ્રયોગેણૈવ પરં સંશોધનં કર્તવ્યમિત્યાહુઃ, સંશોધનૈરિતિ બહુવચનં પુનર્યાવચ્છુદ્ધેર્હરીતક્યાદિપ્રયોગસ્યૈવ કરણં દર્શયતિ||૧૬-૨૪||

Adhikarana 11 (25-28) · Śloka 28

હરીતકીનાં ચૂર્ણાનિ સૈન્ધવામલકે ગુડમ્| વચાં વિડઙ્ગં રજનીં પિપ્પલીં વિશ્વભેષજમ્||૨૫|| પિબેદુષ્ણામ્બુના જન્તુઃ સ્નેહસ્વેદોપપાદિતઃ| તેન શુદ્ધશરીરાય કૃતસંસર્જનાય ચ||૨૬|| ત્રિરાત્રં યાવકં દદ્યાત્ પઞ્ચાહં વાઽપિ સર્પિષા| સપ્તાહં વા પુરાણસ્ય યાવચ્છુદ્ધેસ્તુ વર્ચસઃ||૨૭|| શુદ્ધકોષ્ઠં તુ તં જ્ઞાત્વા રસાયનમુપાચરેત્| વયઃપ્રકૃતિસાત્મ્યજ્ઞો યૌગિકં યસ્ય યદ્ભવેત્||૨૮||

યાવકમિતિ યવાન્નમ્| ત્રિરાત્રાદિવિકલ્પત્રયં હીનમધ્યોત્તમશુદ્ધિવિષયમ્||૨૫-૨૮||

Adhikarana 12 (29-37) · Śloka 37

હરીતકીં પઞ્ચરસામુષ્ણામલવણાં શિવામ્| દોષાનુલોમનીં લઘ્વીં વિદ્યાદ્દીપનપાચનીમ્||૨૯|| આયુષ્યાં પૌષ્ટિકીં ધન્યાં વયસઃ સ્થાપનીં પરામ્| સર્વરોગપ્રશમનીં બુદ્ધીન્દ્રિયબલપ્રદામ્||૩૦|| કુષ્ઠં ગુલ્મમુદાવર્તં શોષં પાણ્ડ્વામયં મદમ્| અર્શાંસિ ગ્રહણીદોષં પુરાણં વિષમજ્વરમ્||૩૧|| હૃદ્રોગં સશિરોરોગમતીસારમરોચકમ્| કાસં પ્રમેહમાનાહં પ્લીહાનમુદરં નવમ્||૩૨|| કફપ્રસેકં વૈસ્વર્યં વૈવર્ણ્યં કામલાં ક્રિમીન્| શ્વયથું તમકં છર્દિં ક્લૈબ્યમઙ્ગાવસાદનમ્||૩૩|| સ્રોતોવિબન્ધાન્ વિવિધાન્ પ્રલેપં હૃદયોરસોઃ| સ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહં ચ જયેચ્છીઘ્રં હરીતકી||૩૪|| (અજીર્ણિનો રૂક્ષભુજઃ સ્ત્રીમદ્યવિષકર્શિતાઃ| સેવેરન્નાભયામેતે ક્ષુત્તૃષ્ણોષ્ણાર્દિતાશ્ચ યે)||૩૫|| તાન્ ગુણાંસ્તાનિ કર્માણિ વિદ્યાદામલકીષ્વપિ| યાન્યુક્તાનિ હરીતક્યા વીર્યસ્ય તુ વિપર્યયઃ||૩૬|| અતશ્ચામૃતકલ્પાનિ વિદ્યાત્ કર્મભિરીદૃશૈઃ| હરીતકીનાં શસ્યાનિ ભિષગામલકસ્ય ચ||૩૭||

યદ્યપિ દ્રવ્યાન્તરાણિ દશવર્ષશતાયુષ્કરરસાયનાધિકૃતાનિ સન્તિ, તથાઽપિ હરીતક્યામલકે એવ રોગહરત્વાયુષ્કરત્વરૂપોભયધર્મયોગાદધ્યાયાદૌ ગુણકર્મભ્યામુચ્યેતે; તત્રાપિ યદ્યપિ “આમલકં વયઃસ્થાપનાનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યુક્તમ્, તથાઽપિ રોગહરત્વે હરીતકી પ્રકર્ષવતીતિ કૃત્વા હરીતક્યગ્રેઽભિહિતા| હરીતક્યાદિષુ પઞ્ચરસત્વાદ્યુત્પાદોઽદૃષ્ટવશાદ્ભૂતસન્નિવેશવિશેષપ્રભાવકૃતઃ; તેન નાત્રોપપત્તયઃ ક્રમન્તે| શિવામિતિ કલ્યાણકારિણીં, પ્રશસ્તગુણયુક્તત્વાત્| સર્વરોગપ્રશમનીમિતિ સંયોગસંસ્કારાદિના| સર્વરોગહરત્વમભિધાયાપિ કુષ્ઠાદિહન્તૃત્વાભિધાનં વિશેષેણ કુષ્ઠાદિહન્તૃત્વોપદર્શનાર્થમ્| પ્રવર્તકત્વેઽપ્યતીસારગ્રહણીહરત્વં વિબદ્ધદોષપ્રવર્તકતયા જ્ઞેયં; યદુક્તં- “સ્તોકં સ્તોકં વિબદ્ધં વા સશૂલં યોઽતિસાર્યતે| અભયાપિપ્પલીકલ્કૈઃ સુખોષ્ણૈસ્તં વિરેચયેત્” ઇતિ| બુદ્ધિસ્મૃતિપ્રદત્વમભિધાયાપિ સ્મૃતિબુદ્ધિપ્રમોહહરત્વાભિધાનં તત્ર વિશિષ્ટશક્ત્યુપદર્શનાર્થમ્| વીર્યસ્ય તુ વિપર્યય ઇત્યનેનામલકસ્ય શીતવીર્યત્વમુક્તમ્| શસ્યાનીતિ અસ્થિરહિતાનિ ફલાનિ||૨૯-૩૭||

Adhikarana 13 (38-40) · Śloka 40

ઓષધીનાં પરા ભૂમિર્હિમવાઞ્ શૈલસત્તમઃ| તસ્માત્ફલાનિ તજ્જાનિ ગ્રાહયેત્કાલજાનિ તુ||૩૮|| આપૂર્ણરસવીર્યાણિ કાલે કાલે યથાવિધિ| આદિત્યપવનચ્છાયાસલિલપ્રીણિતાનિ ચ||૩૯|| યાન્યજગ્ધાન્યપૂતીનિ નિર્વ્રણાન્યગદાનિ ચ| તેષાં પ્રયોગં વક્ષ્યામિ ફલાનાં કર્મ ચોત્તમમ્||૪૦||

યદ્યપિ “હિમવાનૌષધભૂમીનામ્” (સૂ.અ.૨૫) ઇત્યુક્તં, તથાઽપિ રસાયને હિમવત્પ્રભવાણ્યેવ ભેષજાનિ ગ્રાહ્યાણીતિ દર્શયિતુમૌષધીનામિત્યાદ્યભિધાનમ્| કાલે કાલે ઇતિ ફલપાકકાલે ઇત્યર્થઃ| યથાવિધીતિ યથા ભેષજગ્રહણં મઙ્ગલદેવતાર્ચનાદિપૂર્વકં સ્યાત્તથાઽવશ્યં રસાયને કર્ત્તવ્યમ્| અગદાનીત્યનેન પવનદહનાદ્યદોષં ફલસ્ય દર્શયતિ||૩૮-૪૦||

Adhikarana 14 (41-57) · Śloka 57

પઞ્ચાનાં પઞ્ચમૂલાનાં ભાગાન્ દશપલોન્મિતાન્| હરીતકીસહસ્રં ચ ત્રિગુણામલકં નવમ્||૪૧|| વિદારિગન્ધાં બૃહતીં પૃશ્નિપર્ણીં નિદિગ્ધિકામ્| વિદ્યાદ્વિદારિગન્ધાદ્યં શ્વદંષ્ટ્રાપઞ્ચમં ગણમ્||૪૨|| બિલ્વાગ્નિમન્થશ્યોનાકં કાશ્મર્યમથ પાટલામ્| પુનર્નવાં શૂર્પપર્ણ્યૌ બલામેરણ્ડમેવ ચ||૪૩|| જીવકર્ષભકૌ મેદાં જીવન્તીં સશતાવરીમ્| શરેક્ષુદર્ભકાશાનાં શાલીનાં મૂલમેવ ચ||૪૪|| ઇત્યેષાં પઞ્ચમૂલાનાં પઞ્ચાનામુપકલ્પયેત્| ભાગાન્ યથોક્તાંસ્તત્સર્વં સાધ્યં દશગુણેઽમ્ભસિ||૪૫|| દશભાગાવશેષં તુ પૂતં તં ગ્રાહયેદ્રસમ્| હરીતકીશ્ચ તાઃ સર્વાઃ સર્વાણ્યામલકાનિ ચ||૪૬|| તાનિ સર્વાણ્યનસ્થીનિ ફલાન્યાપોથ્ય કૂર્ચનૈઃ| વિનીય તસ્મિન્નિર્યૂહે ચૂર્ણાનીમાનિ દાપયેત્||૪૭|| મણ્ડૂકપર્ણ્યાઃ પિપ્પલ્યાઃ શઙ્ખપુષ્પ્યાઃ પ્લવસ્ય ચ| મુસ્તાનાં સવિડઙ્ગાનાં ચન્દનાગુરુણોસ્તથા||૪૮|| મધુકસ્ય હરિદ્રાયા વચાયાઃ કનકસ્ય ચ| ભાગાંશ્ચતુષ્પલાન્ કૃત્વા સૂક્ષ્મૈલાયાસ્ત્વચસ્તથા||૪૯|| સિતોપલાસહસ્રં ચ ચૂર્ણિતં તુલયાઽધિકમ્| તૈલસ્ય દ્વ્યાઢકં તત્ર દદ્યાત્ત્રીણિ ચ સર્પિષઃ||૫૦|| સાધ્યમૌદુમ્બરે પાત્રે તત્ સર્વં મૃદુનાઽગ્નિના| જ્ઞાત્વા લેહ્યમદગ્ધં ચ શીતં ક્ષૌદ્રેણ સંસૃજેત્||૫૧|| ક્ષૌદ્રપ્રમાણં સ્નેહાર્ધં તત્ સર્વં ઘૃતભાજને| તિષ્ઠેત્સમ્મૂર્ચ્છિતં તસ્ય માત્રાં કાલે પ્રયોજયેત્||૫૨|| યા નોપરુન્ધ્યાદાહારમેકં માત્રા જરાં પ્રતિ| ષષ્ટિકઃ પયસા ચાત્ર જીર્ણે ભોજનમિષ્યતે||૫૩|| વૈખાનસા વાલખિલ્યાસ્તથા ચાન્યે તપોધનાઃ| રસાયનમિદં પ્રાશ્ય બભૂવુરમિતાયુષઃ||૫૪|| મુક્ત્વા જીર્ણં વપુશ્ચાગ્ર્યમવાપુસ્તરુણં વયઃ| વીતતન્દ્રાક્લમશ્વાસા નિરાતઙ્કાઃ સમાહિતાઃ||૫૫|| મેધાસ્મૃતિબલોપેતાશ્ચિરરાત્રં તપોધનાઃ| બ્રાહ્મં તપો બ્રહ્મચર્યં ચેરુશ્ચાત્યન્તનિષ્ઠયા||૫૬|| રસાયનમિદં બ્રાહ્મમાયુષ્કામઃ પ્રયોજયેત્| દીર્ઘમાયુર્વયશ્ચાગ્ર્યં કામાંશ્ચેષ્ટાન્ સમશ્નુતે||૫૭|| (ઇતિ બ્રાહ્મરસાયનમ્)|

પઞ્ચાનામિત્યાદૌ પ્રતિદ્રવ્યં દશપલભાગગ્રહણમ્ , ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “ઇતિ પઞ્ચ પઞ્ચમૂલાનિ, તેષાં પ્રતિદ્રવ્યં દશપલાનિ” ઇતિ| હરીતકીસહસ્રમિતિ હરીતકીફલસહસ્રમ્| શૂર્પપર્ણ્યૌ મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ| વીરા જાલન્ધરં શાકમ્| કૂર્ચનં જર્જરીકરણસાધનં શિલાપુત્રકમુસલાદિ| વિનીયેતિ પ્રક્ષિપ્ય| પ્લવઃ કૈવર્તમુસ્તકમ્| કનકં નાગકેશરમ્| ત્વક્ ગુડત્વક્| ઔદુમ્બરે ઇતિ તામ્રમયે| સ્નેહાર્ધમિતિ સર્પિસ્તૈલાર્ધમ્| એકમ્ અનપરાહ્ણિકમાહારમ્||૪૧-૫૭||

Adhikarana 15 (58-61) · Śloka 61

યથોક્તગુણાનામામલકાનાં સહસ્રં પિષ્ટસ્વેદનવિધિના પયસ ઊષ્મણા સુસ્વિન્નમનાતપશુષ્કમનસ્થિ ચૂર્ણયેત્| તદામલકસહસ્રસ્વરસપરિપીતં સ્થિરાપુનર્નવાજીવન્તીનાગબલાબ્રહ્મસુવર્ચલામણ્ડૂકપર્ણીશતાવરીશઙ્ખપુષ્પીપિપ્પલીવચાવિડઙ્ગસ્વયઙ્ગુપ્તામૃતા- ચન્દનાગુરુમધુકમધૂકપુષ્પોત્પલપદ્મમાલતીયુવતીયૂથિકાચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તં પુનર્નાગબલાસહસ્રપલસ્વરસપરિપીતમનાતપશુષ્કં દ્વિગુણિતસર્પિષા ક્ષૌદ્રસર્પિષા વા ક્ષુદ્રગુડાકૃતિં કૃત્વા શુચૌ દૃઢે ઘૃતભાવિતે કુમ્ભે ભસ્મરાશેરધઃ સ્થાપયેદન્તર્ભૂમેઃ પક્ષં કૃતરક્ષાવિધાનમથર્વવેદવિદા, પક્ષાત્યયે ચોદ્ધૃત્ય કનકરજતતામ્રપ્રવાલકાલાયસચૂર્ણાષ્ટભાગસંયુક્તમર્ધકર્ષવૃદ્ધ્યા યથોક્તેન વિધિના પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રયુઞ્જાનોઽગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય, જીર્ણે ચ ષષ્ટિકં પયસા સસર્પિષ્કમુપસેવમાનો યથોક્તાન્ ગુણાન્ સમશ્નુત ઇતિ||૫૮|| ભવન્તિ ચાત્ર- ઇદં રસાયનં બ્રાહ્મં મહર્ષિગણસેવિતમ્| ભવત્યરોગો દીર્ઘાયુઃ પ્રયુઞ્જાનો મહાબલઃ||૫૯|| કાન્તઃ પ્રજાનાં સિદ્ધાર્થશ્ચન્દ્રાદિત્યસમદ્યુતિઃ| શ્રુતં ધારયતે સત્ત્વમાર્ષં ચાસ્ય પ્રવર્તતે||૬૦|| ધરણીધરસારશ્ચ વાયુના સમવિક્રમઃ| સ ભવત્યવિષં ચાસ્ય ગાત્રે સમ્પદ્યતે વિષમ્||૬૧|| (ઇતિ દ્વિતીયં બ્રાહ્મરસાયનમ્)|

પિષ્ટસ્વેદનવિધિનેતિ યથા પિષ્ટકં તોયપરિપૂરિતપાત્રોપરિદત્તતૃણાદિસંસ્થિતં સ્વેદ્યતે, તથા તત્ સ્વેદનીયમિત્યર્થઃ| સ્વરસપરિપીતમિતિ સ્વરસભાવિતમ્| બ્રહ્મસુવર્ચલાદ્યૌષધાન્યાયુર્વેદસમુત્થાનીયે વક્ષ્યમાણાનિ| યુવતિઃ નવમાલિકા| અષ્ટમો ભાગોઽષ્ટભાગઃ| ક્ષુદ્રગુડાકૃતિમિતિ ફાણિતાકૃતિમ્| અર્ધકર્ષવૃદ્ધ્યેતિ અર્ધકર્ષાત્પ્રભૃતિ વર્ધયેત્| યથોક્તવિધિનેતિ કુટીપ્રાવેશિકેન વિધિના| યથોક્તાન્ ગુણાનિતિ પૂર્વપ્રયોગફલશ્રુતિપઠિતાન્| ધરણીધરસાર ઇતિ ઉષ્ટ્રમુખવત્; તેન ધરણીધરાઃ પર્વતાઃ, તેષાં સારો લૌહં, તદ્વત્સાર ઇત્યર્થઃ| અવિષમિતિ વિષમવિકારિ||૫૮-૬૧||

Adhikarana 16 (62-74) · Śloka 74

બિલ્વોઽગ્નિમન્થઃ શ્યોનાકઃ કાશ્મર્યઃ પાટલિર્બલા| પર્ણ્યશ્ચતસ્રઃ પિપ્પલ્યઃ શ્વદંષ્ટ્રા બૃહતીદ્વયમ્||૬૨|| શૃઙ્ગી તામલકી દ્રાક્ષા જીવન્તી પુષ્કરાગુરુ| અભયા ચામૃતા ઋદ્ધિર્જીવકર્ષભકૌ શટી||૬૩|| મુસ્તં પુનર્નવા મેદા સૈલા ચન્દનમુત્પલમ્| વિદારી વૃષમૂલાનિ કાકોલી કાકનાસિકા||૬૪|| એષાં પલોન્મિતાન્ ભાગાઞ્છતાન્યામલકસ્ય ચ| પઞ્ચ દદ્યાત્તદૈકધ્યં જલદ્રોણે વિપાચયેત્||૬૫|| જ્ઞાત્વા ગતરસાન્યેતાન્યૌષધાન્યથ તં રસમ્| તચ્ચામલકમુદ્ધૃત્ય નિષ્કુલં તૈલસર્પિષોઃ||૬૬|| પલદ્વાદશકે ભૃષ્ટ્વા દત્ત્વા ચાર્ધતુલાં ભિષક્| મત્સ્યણ્ડિકાયાઃ પૂતાયા લેહવત્સાધુ સાધયેત્||૬૭|| ષટ્પલં મધુનશ્ચાત્ર સિદ્ધશીતે પ્રદાપયેત્| ચતુષ્પલં તુગાક્ષીર્યાઃ પિપ્પલીદ્વિપલં તથા||૬૮|| પલમેકં નિદધ્યાચ્ચ ત્વગેલાપત્રકેશરાત્| ઇત્યયં ચ્યવનપ્રાશઃ પરમુક્તો રસાયનઃ||૬૯|| કાસશ્વાસહરશ્ચૈવ વિશેષેણોપદિશ્યતે| ક્ષીણક્ષતાનાં વૃદ્ધાનાં બાલાનાં ચાઙ્ગવર્ધનઃ||૭૦|| સ્વરક્ષયમુરોરોગં હૃદ્રોગં વાતશોણિતમ્| પિપાસાં મૂત્રશુક્રસ્થાન્ દોષાંશ્ચાપ્યપકર્ષતિ||૭૧|| અસ્ય માત્રાં પ્રયુઞ્જીત યોપરુન્ધ્યાન્ન ભોજનમ્| અસ્ય પ્રયોગાચ્ચ્યવનઃ સુવૃદ્ધોઽભૂત્ પુનર્યુવા||૭૨|| મેધાં સ્મૃતિં કાન્તિમનામયત્વમાયુઃપ્રકર્ષં બલમિન્દ્રિયાણામ્| સ્ત્રીષુ પ્રહર્ષં પરમગ્નિવૃદ્ધિં વર્ણપ્રસાદં પવનાનુલોમ્યમ્||૭૩|| રસાયનસ્યાસ્ય નરઃ પ્રયોગાલ્લભેત જીર્ણોઽપિ કુટીપ્રવેશાત્| જરાકૃતં રૂપમપાસ્ય સર્વં બિભર્તિ રૂપં નવયૌવનસ્ય||૭૪|| (ઇતિ ચ્યવનપ્રાશઃ)|

પર્ણ્યશ્ચતસ્ર ઇતિ શાલપર્ણી, પૃશ્નિપર્ણી, મુદ્ગપર્ણી, માષપર્ણી ચ| તામલકી ભૂમ્યામલકી| કાકનાસા નાસાફલા, ‘કાકતુણ્ડક’ ઇત્યન્યે| ગતરસત્વમિહ દ્રવ્યાણાં ચતુર્ભાગસ્થિતજલે ભવતિ| નિષ્કુલમિતિ નિરસ્થિ| તૈલસર્પિષોરિતિ સમાસનિર્દેશાદુભાભ્યામેવ દ્વાદશપલાનિ, ન પૃથક્ પૃથક્| મત્સ્યણ્ડિકા ખણ્ડસંહતિઃ| અત્ર ષટ્પલત્વેન સમયોરપિ મધુસર્પિષોર્દ્રવ્યાન્તરયુક્તત્વેનાવિરુદ્ધત્વમ્||૬૨-૭૪||

Adhikarana 17 (75) · Śloka 75

અથામલકહરીતકીનામામલકબિભીતકાનાં હરીતકીબિભીતકાનામામલકહરીતકીબિભીતકાનાં વા પલાશત્વગવનદ્ધાનાં મૃદાઽવલિપ્તાનાં કુકૂલસ્વિન્નાનામકુલકાનાં પલસહસ્રમુલૂખલે સમ્પોથ્ય દધિઘૃતમધુપલલતૈલશર્કરાસંયુક્તં ભક્ષયેદનન્નભુગ્યથોક્તેન વિધિના; તસ્યાન્તે યવાગ્વાદિભિઃ પ્રત્યવસ્થાપનમ્ , અભ્યઙ્ગોત્સાદનં સર્પિષા યવચૂર્ણૈશ્ચ, અયં ચ રસાયનપ્રયોગપ્રકર્ષો દ્વિસ્તાવદગ્નિબલમભિસમીક્ષ્ય , પ્રતિભોજનં યૂષેણ પયસા વા ષષ્ટિકઃ સસર્પિષ્કઃ, અતઃ પરં યથાસુખવિહારઃ કામભક્ષ્યઃ સ્યાત્| અનેન પ્રયોગેણર્ષયઃ પુનર્યુવત્વમવાપુર્બભૂવુશ્ચાનેકવર્ષશતજીવિનો નિર્વિકારાઃ પરં શરીરબુદ્ધીન્દ્રિયબલસમુદિતાશ્ચેરુશ્ચાત્યન્તનિષ્ઠયા તપઃ||૭૫|| (ઇતિ ચતુર્થામલકરસાયનમ્)|

કુકૂલકઃ કરીષાગ્નિઃ| અકુલકાનામિતિ અનસ્થ્નામ્| દ્રવ્યાદીનામત્ર માનં નોક્તં, તેન પ્રધાનસ્ય ચૂર્ણસ્ય દધ્યાદિભિર્મિલિતૈઃ સમાનમાનત્વં; કિંવા પ્રત્યેકમેવ દધ્યાદીનાં ચૂર્ણસમત્વમ્| પલલં તિલચૂર્ણમ્| ભક્ષયેદિતિ વચનં લેહ્યેઽપિ અલ્પાભ્યવહરણમાત્રાર્થત્વાદુપપન્નમ્| અનન્નભુગિતિ સર્વથાઽઽહારાન્તરાભુક્| તસ્યાન્ત ઇતિ એતત્પ્રયોગપરિત્યાગકાલે| પ્રત્યવસ્થાપનમિતિ યવાગ્વાદિક્રમવિશેષણં; તેન પ્રયોગાન્તે યદા અન્નસંસર્જનં કર્તવ્યં, તદા યવાગ્વાદિક્રમેણેત્યુક્તસ્યાર્થસ્ય પ્રત્યવસ્થાપનં ક્રિયત ઇત્યર્થઃ| યૂષેણ પયસા વેતિ વિકલ્પોઽગ્નિબલાપેક્ષયા||૭૫||

Adhikarana 18 (76) · Śloka 76

હરીતક્યામલકબિભીતકપઞ્ચપઞ્ચમૂલનિર્યૂહે પિપ્પલીમધુકમધૂકકાકોલીક્ષીરકાકોલ્યાત્મગુપ્તાજીવકર્ષભકક્ષીરશુક્લાકલ્કસમ્પ્રયુક્તેન વિદારીસ્વરસેન ક્ષીરાષ્ટગુણસમ્પ્રયુક્તેન ચ સર્પિષઃ કુમ્ભં સાધયિત્વા પ્રયુઞ્જાનોઽગ્નિબલસમાં માત્રાં જીર્ણે ચ ક્ષીરસર્પિર્ભ્યાં શાલિષષ્ટિકમુષ્ણોદકાનુપાનમશ્નઞ્જરાવ્યાધિપાપાભિચારવ્યપગતભયઃ શરીરેન્દ્રિયબુદ્ધિબલમતુલમુપલભ્યાપ્રતિહતસર્વારમ્ભઃ પરમાયુરનવાપ્નુયાત્||૭૬|| (ઇતિ પઞ્ચમો હરીતકીયોગઃ)|

અત્ર હરીતક્યાદૌ ક્ષીરશુક્લા ક્ષીરવિદારિકા| અત્ર હરીતક્યાદિક્વાથસ્ય ત્વેકો ભાગઃ, ક્ષીરસ્યાષ્ટૌ ભાગાઃ, સર્પિષ એકો ભાગઃ| કુમ્ભો દ્રોણદ્વયમ્| વચનં હિ- “દ્રોણસ્તુ દ્વિગુણઃ સૂર્પો વિજ્ઞેયઃ કુમ્ભ એવ ચ” ઇતિ||૭૬||

Adhikarana 19 (77-80) · Śloka 80

હરીતક્યામલકબિભીતકહરિદ્રાસ્થિરાબલાવિડઙ્ગામૃતવલ્લીવિશ્વભેષજમધુકપિપ્પલીસોમવલ્કસિદ્ધેન ક્ષીરસર્પિષા મધુશર્કરાભ્યામપિ ચ સન્નીયામલકસ્વરસશતપરિપીતમામલકચૂર્ણમયશ્ચૂર્ણચતુર્ભાગસમ્પ્રયુક્તં પાણિતલમાત્રં પ્રાતઃ પ્રાતઃ પ્રાશ્ય યથોક્તેન વિધિના સાયં મુદ્ગયૂષેણ પયસા વા સસર્પિષ્કં શાલિષષ્ટિકાન્નમશ્નીયાત્, ત્રિવર્ષપ્રયોગાદસ્ય વર્ષશતમજરં વયસ્તિષ્ઠતિ, શ્રુતમવતિષ્ઠતે, સર્વામયાઃ પ્રશામ્યન્તિ, વિષમવિષં ભવતિ ગાત્રે, ગાત્રમશ્મવત્ સ્થિરીભવતિ, અધૃષ્યો ભૂતાનાં ભવતિ||૭૭|| ભવન્તિ ચાત્ર- યથાઽમરાણામમૃતં યથા ભોગવતાં સુધા| તથાઽભવન્મહર્ષીણાં રસાયનવિધિઃ પુરા||૭૮|| ન જરાં ન ચ દૌર્બલ્યં નાતુર્યં નિધનં ન ચ| જગ્મુર્વર્ષસહસ્રાણિ રસાયનપરાઃ પુરા||૭૯|| ન કેવલં દીર્ઘમિહાયુરશ્નુતે રસાયનં યો વિધિવન્નિષેવતે| ગતિં સ દેવર્ષિનિષેવિતાં શુભાં પ્રપદ્યતે બ્રહ્મ તથેતિ ચાક્ષયમ્ ||૮૦||

અમૃતવલ્લી ગુડૂચી| સોમવલ્કઃ વિટ્ખદિરઃ| ક્ષીરસર્પિઃ ક્ષીરસમુત્થિતસર્પિઃ| અયશ્ચૂર્ણસ્ય ચતુર્થો ભાગઃ, યત એતદયશ્ચૂર્ણં ચતુર્થભાગમત એવાસ્મિન્ પ્રયોગે જતૂકર્ણેન “અયશ્ચૂર્ણપાદયુક્તમ્” ઇતિ કૃતમ્| અમરાણામમૃતં જરાદિહરં, નાગાનાં ચ સુધા જરામરણહરી, ઇત્યુભયોપાદાનં દૃષ્ટાન્તે| બ્રહ્મ મોક્ષઃ| મોક્ષસાધનત્વં ચેહ રસાયનસ્ય વિશુદ્ધસત્ત્વકર્તૃતયોચ્યતે|| ૭૭-૮૦||

Adhikarana 20 (81) · Śloka 81

તત્ર શ્લોકઃ- અભયામલકીયેઽસ્મિન્ ષડ્યોગાઃ પરિકીર્તિતાઃ| રસાયનાનાં સિદ્ધાનામાયુર્યૈરનુવર્તતે||૮૧||

અભયેત્યાદિના સન્દેહનિરાસાર્થમુક્તપ્રયોગસઙ્ખ્યાં દર્શયતિ| એવમન્યત્રાપિ સઙ્ખ્યાપ્રણયનમન્તે જ્ઞેયમ્|| ૮૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયેઽભયામલકીયો નામ રસાયનપાદઃ પ્રથમઃ||૧||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને રસાયનાધ્યાયેઽભયામલકીયો નામ રસાયનપાદઃ પ્રથમઃ|| ૧||