1. rasāyanādhyāyaḥ - abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋਭਯਾਮਲਕੀਯਂ ਰਸਾਯਨਪਾਦਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਭਾਵੇਨਾਵਧਾਰਿਤਾਯੁਸ੍ਮਦ੍ਭਾਵੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਯਸ਼ਸ੍ਕਰੀ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਯਕਂ ਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਸਾਧਨਮਪਿ ਯਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਯੋਰ੍ਮਹਾਫਲਤ੍ਵੇਨਾਦਾਵਭਿਧਾਨਮ੍| ਤਯੋਰਪਿ ਚ ਰਸਾਯਨਮੇਵ ਵਰ੍ਸਸਹਸ੍ਰਾਯੁਸ੍ਟ੍ਵਾਦਿਕਾਰਣਤਯਾ ਮਹਾਫਲਮਿਤਿ ਤਦਭਿਧੀਯਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚਾਭਯਾਮਲਕੀਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਸੂਤ੍ਰਾਭਿਧਾਯਕਤਯਾਗ੍ਰੇਭਿਧੀਯਤੇ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਪਥ੍ਯਂ ਸਾਧਨਮੌਸਧਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਪਨਂ ਹਿਤਮ੍||੩|| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਭੇਸਜਨਾਮਾਨਿ, ...|੪|

ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਥਾਨਾਭਿਧੇਯਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਪਰ੍ਯਾਯਾਨਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰੋਤਿ ਚੈਵਮਾਦੌ ਪ੍ਰਧਾਨਾਭਿਧੇਯਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨਂ, ਯਥਾ- ਨਿਦਾਨੇ ਹੇਤੁਰੂਪਾਦਿਪਰ੍ਯਾਯਕਥਨਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਪਰ੍ਯਾਯਾਭਿਧਾਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਸ੍ਯੈਵ ਭੇਸਜਸ੍ਯ, ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਚਤੁਸ੍ਪਾਦਂ ਸੋਡਸ਼ਕਲਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਭਿਸਜੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ” (ਸੂ.ਅ.੧੦) ਇਤਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਭੇਸਜਾਙ੍ਗਰੂਪਤਯਾ ਤੁ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਦ੍ਰਵ੍ਯਰੂਪਸ੍ਯ ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਭੇਸਜਤ੍ਵਮੇਵਾਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਹਾਰਕਤਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਭੇਸਜਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਦ੍ਭੇਸਜਸ੍ਯਾਧਰ੍ਮਕਾਰ੍ਯਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵੇਨ||੩||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

... ਭੇਸਜਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚ ਤਤ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਨੁਤ੍||੪||

ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਨ ਸਰ੍ਵਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਤ੍ਵੇਨ ਵ੍ਯਵਹ੍ਰਿਯਮਾਣਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਜਰਾਦਿਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵੇਨ ਤਥਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਵ੍ਯਯਾਯਕ੍ਸਯਿਤ੍ਵਾਨੁਪਚਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਯਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਸ਼ਾਰੀਰਭਾਵਹਰਤ੍ਵੇਨ ਊਰ੍ਜਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਭਾਵਮਾਦਧਾਤੀਤਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮ੍| ਆਰ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਨੁਦਿਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣੇਨ ਜ੍ਵਰਾਦਿਨਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਿਹਰਮ੍| ਰੋਗਨੁਦਿਤਿ ਵਚਨੇਨੈਵਾਰ੍ਤਵਿਸ਼ੇਸਤਾਯਾਂ ਲਬ੍ਧਾਯਾਂ ਯਤ੍ ‘ਆਰ੍ਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਸਹਜਜਰਾਦਿਕਤਾਂ ਪੀਡਾਮਨੁਦ੍ਵੇਜਿਕਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਿਨਾਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕੇਨ ਰੋਗੇਣ ਪੀਡਿਤਸ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਅਭੇਸਜਂ ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਬਾਧਨਂ ਸਾਨੁਬਾਧਨਮ੍|੫|

ਭੇਸਜਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਦਭੇਸਜਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਅਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਾਧਨਮਿਹ ਤਦਾਤ੍ਵਮਾਤ੍ਰਬਾਧਕਂ, ਯਥਾ- ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਪਥ੍ਯਮ੍| ਸਾਨੁਬਾਧਨਂ ਚ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਵਸ੍ਥਾਯਿਕੁਸ੍ਠਾਦਿਵਿਕਾਰਕਾਰਿ||-

Adhikarana 5 (5-6) · Śloka 6

ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਮ੍||੫|| ਪ੍ਰਾਯਃ, ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਮਤਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯੁਭਯਂ ਹ੍ਯੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍||੬||

ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਭੇਸਜਮੁਕ੍ਤਂ ਵਿਭਜਤੇ- ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਂ ਪ੍ਰਾਯ ਇਤਿ ਚ੍ਛੇਦਃ| ਯਦ੍ਵਸ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਰਸਾਯਨਂ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਤਿ, ਆਰ੍ਤਸ੍ਯ ਰੋਗਹਰਂ ਯਦ੍ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮੁਚ੍ਯਤੇ; ਯਤ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਾਰ੍ਤਰੋਗਹਰਂ, ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਿਸ਼ਮਨਂ ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਚ ਭਵਤਿ; ਯਥਾ- ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੋਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਦਿ ਰਸਾਯਨਂ ਵਸ੍ਯਂ ਚ ਭਵਤਿ, ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੋਕ੍ਤੋ ਯੋਗਰਾਜੋ ਰਸਾਯਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਥਾ ਕਾਸਾਧਿਕਾਰੇਗਸ੍ਤ੍ਯਹਰੀਤਕੀ ਰਸਾਯਨਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੁਸਰਣੀਯਮ੍| ਰਸਾਯਨੋਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਿਹਰਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਸੁਵ੍ਯਕ੍ਤਮੇਵ ਰਸਾਯਨਗ੍ਰਨ੍ਥੇਸੁ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਬ੍ਰੁਵਤੇ- ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਤ੍ਰਹਰਂ ਨ ਤਦ੍ਰਸਾਯਨਂ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸ਼ਰੀਰਸਂਯੋਗਦਾਰ੍ਢ੍ਯਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃਕਰ੍ਤਤ੍ਵਸਾਧਾਰਣਧਰ੍ਮਯੋਗਾਦੁਪਚਰਿਤਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਰਸਾਯਨਮਿਹੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਯਦਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਮਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ, ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਂ ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਪਦੇਨ ਭੇਸਜਕਰ੍ਮਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਦਰ੍ਸ਼ਕੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵਂ ਚ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇ, ਨ ਚੇਹ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਤਰੋਗਹਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਯੇਨ ਪਾਠਾਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਾਦੀਨਾਮਪਿ ਰਸਾਯਨਤ੍ਵਂ ਸਾਧਨੀਯਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦਾਰ੍ਤ੍ਤਰੋਗਹਰਤ੍ਵੇਨ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਪਿ ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਚ ਭਵਤੀਤਿ ਲਵਮਾਤ੍ਰੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਰ੍ਤਯੋਰੁਭਯਾਰ੍ਥਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਪ੍ਰਾਯਃਸ਼ਬ੍ਦਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਪ੍ਰਾਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫-੬||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਃ ਸ੍ਮਤਿਂ ਮੇਧਾਮਾਰੋਗ੍ਯਂ ਤਰੁਣਂ ਵਯਃ| ਪ੍ਰਭਾਵਰ੍ਣਸ੍ਵਰੌਦਾਰ੍ਯਂ ਦੇਹੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਂ ਪਰਮ੍||੭|| ਵਾਕ੍ਸਿਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਣਤਿਂ ਕਾਨ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ ਨਾ ਰਸਾਯਨਾਤ੍| ਲਾਭੋਪਾਯੋ ਹਿ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਯਨਮ੍||੮||

ਰਸਾਯਨਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਦੀਰ੍ਘਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਭਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੌਦਾਰ੍ਯਂ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਵਾਕ੍ਸਿਦ੍ਧਿਃ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਤਦਵਸ਼੍ਯਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਣਤਿਃ ਲੋਕਵਨ੍ਦ੍ਯਤਾ| ਕਥਮੇਤਦ੍ਰਸਾਯਨੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਲਾਭੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਾਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਸ੍ਮਤ੍ਯਾਦਯੋਪਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ||੭-੮||

Adhikarana 7 (9-12) · Śloka 12

ਅਪਤ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨਕਰਂ ਯਤ੍ ਸਦ੍ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਣਮ੍| ਵਾਜੀਵਾਤਿਬਲੋ ਯੇਨ ਯਾਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਹਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ||੯|| ਭਵਤ੍ਯਤਿਪ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯੇਨ ਯੇਨੋਪਚੀਯਤੇ| ਜੀਰ੍ਯਤੋਪ੍ਯਕ੍ਸਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਫਲਵਦ੍ਯੇਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ||੧੦|| ਪ੍ਰਭੂਤਸ਼ਾਖਃ ਸ਼ਾਖੀਵ ਯੇਨ ਚੈਤ੍ਯੋ ਯਥਾ ਮਹਾਨ੍| ਭਵਤ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯੋ ਬਹੁਮਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸੁਬਹੁਪ੍ਰਜਃ||੧੧|| ਸਨ੍ਤਾਨਮੂਲਂ ਯੇਨੇਹ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ| ਯਸ਼ਃ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਬਲਂ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮੇਵ ਤਤ੍||੧੨||

ਵਾਜੀਕਰਣਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਅਪਤ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਤ੍ਯਸਨ੍ਤਾਨਃ ਅਪਤ੍ਯਪਰਮ੍ਪਰਾ, ਤੇਨ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਕਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਵਾਜੀਕਰਣਜਨਿਤਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਾਜ੍ਜਾਤਃ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪੁਤ੍ਰਜਨਨਸਮਰ੍ਥੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਚੇਹੋਪਚਿਤਸ਼ੁਕ੍ਰਤਯਾ ਨਿਰਨ੍ਤਰਵ੍ਯਵਾਯਕਰ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਵਿਰੂਪਮਪਿ ਯੋਦ੍ਧਾਰਂ ਭਤ੍ਯਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ| ਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਤਂ ਮੂਰ੍ਖਂ ਧਸ੍ਟਂ ਪਤਿਮਿਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ” ਇਤਿ| ਉਪਚੀਯਤ ਇਤਿ ਪੁਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਕ੍ਸਯਮਿਵਾਕ੍ਸਯਮ੍| ਫਲਵਦਿਤਿ ਗਰ੍ਭਜਨਕਮ੍| ਚੈਤ੍ਯੋ ਦੇਵਤਾਯਤਨਮ੍| ਅਰ੍ਚ੍ਯਃ ਅਰ੍ਚਨੀਯਃ | ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਮਿਵਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ; ਦੀਰ੍ਘਸਨ੍ਤਾਨਤਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯-੧੨||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੋਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਤ੍ਵੇਤਦ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮੌਸਧਮ੍| ਯਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਨਿਰ੍ਘਾਤਕਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||੧੩|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਰ੍ਥ ਏਤਾਵਾਨ੍ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਯਦੌਸਧਮ੍| ਰਸਾਯਨਵਿਧਿਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰੇ ਵਾਜੀਕਰਣਮੇਵ ਚ||੧੪||

ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ| ਨਨੁ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੇ ਅਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਏਵ, ਤਤ੍ ਕਿਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤੇ- ‘ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਯਂ, ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਚ ਜ੍ਵਰਾਦਿਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਥ ਵ੍ਯਾਧਿਹਰਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੇ ਕ੍ਵ ਨੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰਸਾਯਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਧਿਃ ਵਿਧਾਨਂ ਰਸਾਯਨਾਭਿਧਾਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਅਗ੍ਰੇ ਇਤਿ ਅਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਵਾਜੀਕਰਣਂ ਚਾਗ੍ਰੇ ‘ਅਭਿਧਾਸ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੧੩-੧੪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ਅਭੇਸਜਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ ਵਿਪਰੀਤਂ ਯਦੌਸਧਾਤ੍| ਤਦਸੇਵ੍ਯਂ ਨਿਸੇਵ੍ਯਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਯਦੌਸਧਮ੍||੧੫||

ਅਭੇਸਜਮਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਵਿਵਣੋਤਿ- ਅਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਪਰੀਤਂ ਰੋਗਜਨਨਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਕਾਰਿ||੧੫||

Adhikarana 10 (16-24) · Śloka 24

ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰਯੋਗਮਸਯੋ ਵਿਦੁਃ| ਕੁਟੀਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕਂ ਚੈਵ ਵਾਤਾਤਪਿਕਮੇਵ ਚ||੧੬|| ਕੁਟੀਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕਸ੍ਯਾਦੌ ਵਿਧਿਃ ਸਮੁਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਨਪਵੈਦ੍ਯਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਸਾਧੂਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍||੧੭|| ਨਿਵਾਸੇ ਨਿਰ੍ਭਯੇ ਸ਼ਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੋਪਕਰਣੇ ਪੁਰੇ| ਦਿਸ਼ਿ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯਾਂ ਚ ਸੁਭੂਮੌ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਕੁਟੀਮ੍||੧੮|| ਵਿਸ੍ਤਾਰੋਤ੍ਸੇਧਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਂ ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਭਾਂ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲੋਚਨਾਮ੍| ਘਨਭਿਤ੍ਤਿਮਤੁਸੁਖਾਂ ਸੁਸ੍ਪਸ੍ਟਾਂ ਮਨਸਃ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍||੧੯|| ਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਮਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮਗਮ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਮ੍| ਇਸ੍ਟੋਪਕਰਣੋਪੇਤਾਂ ਸਜ੍ਜਵੈਦ੍ਯੌਸਧਦ੍ਵਿਜਾਮ੍ ||੨੦|| ਅਥੋਦਗਯਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਤਿਥਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਪੂਜਿਤੇ| ਮੁਹੂਰ੍ਤਕਰਣੋਪੇਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਕਤਵਾਪਨਃ||੨੧|| ਧਤਿਸ੍ਮਤਿਬਲਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਨਃ ਸਮਾਹਿਤਃ| ਵਿਧੂਯ ਮਾਨਸਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਮੈਤ੍ਰੀਂ ਭੂਤੇਸੁ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍||੨੨|| ਦੇਵਤਾਃ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾਗ੍ਰੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸਿਣਮ੍| ਦੇਵਗੋਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇਤ੍ ਕੁਟੀਮ੍||੨੩|| ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਃ ਸੁਖੀ ਜਾਤਬਲਃ ਪੁਨਃ| ਰਸਾਯਨਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸ਼ੋਧਨਮ੍||੨੪||

ਕੁਟੀਪ੍ਰਵੇਸ਼ੇਨ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਤ੍ ਕੁਟੀਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕਮ੍| ਵਾਤਾਤਪਸੇਵਯਾਪਿ ਯਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ ਵਾਤਾਤਪਿਕਮ੍| ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਭਾਂ ਪ੍ਰਥਮਮੇਕਂ ਗਹਂ, ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍, ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਭਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਗਰ੍ਭਾ ਅਨ੍ਤਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਾ; ਤ੍ਰਿਗਰ੍ਭਾਮਿਤਿ ਅਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕੋਸ੍ਠਾਮ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਲੋਚਨਾਮਿਤਿ ਅਲ੍ਪਦ੍ਵਾਰਜਾਲਕਾਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਲੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸੇ| ਸਜ੍ਜਾ ਵੈਦ੍ਯਾਦਯੋ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਤਥਾ| ਤਿਥਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਪੂਜਿਤ ਇਤਿ ਸ਼ੁਭਤਿਥਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ ਪੂਜਿਤੇ| ਕਤਵਾਪਨ ਇਤਿ ਕਤਕ੍ਸੌਰਃ| ਮਾਨਸਾਨ੍ ਦੋਸਾਨਿਤਿ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨੈਃ| ਸੁਖੀਤਿ ਅਰੋਗਃ| ਜਾਤਬਲ ਇਤਿ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਪਹਤਮਲਤਯਾ ਸਂਸਰ੍ਜਨਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਪੁਨਰ੍ਜਾਤਬਲਃ| ਯਦ੍ਯਪੀਹ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਵ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਸਮ੍ਮਤਾਨਿ, ਤਥਾਪੀਹ ਰਸਾਯਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਦ੍ਧਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗ ਏਵੋਕ੍ਤਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗੇਣੈਵ ਪਰਂ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਪੁਨਰ੍ਯਾਵਚ੍ਛੁਦ੍ਧੇਰ੍ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯੈਵ ਕਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੧੬-੨੪||

Adhikarana 11 (25-28) · Śloka 28

ਹਰੀਤਕੀਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਸੈਨ੍ਧਵਾਮਲਕੇ ਗੁਡਮ੍| ਵਚਾਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਰਜਨੀਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮ੍||੨੫|| ਪਿਬੇਦੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਜਨ੍ਤੁਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੋਪਪਾਦਿਤਃ| ਤੇਨ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ਼ਰੀਰਾਯ ਕਤਸਂਸਰ੍ਜਨਾਯ ਚ||੨੬|| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਂ ਯਾਵਕਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚਾਹਂ ਵਾਪਿ ਸਰ੍ਪਿਸਾ| ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਵਾ ਪੁਰਾਣਸ੍ਯ ਯਾਵਚ੍ਛੁਦ੍ਧੇਸ੍ਤੁ ਵਰ੍ਚਸਃ||੨੭|| ਸ਼ੁਦ੍ਧਕੋਸ੍ਠਂ ਤੁ ਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਰਸਾਯਨਮੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਵਯਃਪ੍ਰਕਤਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞੋ ਯੌਗਿਕਂ ਯਸ੍ਯ ਯਦ੍ਭਵੇਤ੍||੨੮||

ਯਾਵਕਮਿਤਿ ਯਵਾਨ੍ਨਮ੍| ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਾਦਿਵਿਕਲ੍ਪਤ੍ਰਯਂ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਵਿਸਯਮ੍||੨੫-੨੮||

Adhikarana 12 (29-37) · Śloka 37

ਹਰੀਤਕੀਂ ਪਞ੍ਚਰਸਾਮੁਸ੍ਣਾਮਲਵਣਾਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍| ਦੋਸਾਨੁਲੋਮਨੀਂ ਲਘ੍ਵੀਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦੀਪਨਪਾਚਨੀਮ੍||੨੯|| ਆਯੁਸ੍ਯਾਂ ਪੌਸ੍ਟਿਕੀਂ ਧਨ੍ਯਾਂ ਵਯਸਃ ਸ੍ਥਾਪਨੀਂ ਪਰਾਮ੍| ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀਂ ਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਪ੍ਰਦਾਮ੍||੩੦|| ਕੁਸ੍ਠਂ ਗੁਲ੍ਮਮੁਦਾਵਰ੍ਤਂ ਸ਼ੋਸਂ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਂ ਮਦਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਂ ਪੁਰਾਣਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍||੩੧|| ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਸਸ਼ਿਰੋਰੋਗਮਤੀਸਾਰਮਰੋਚਕਮ੍| ਕਾਸਂ ਪ੍ਰਮੇਹਮਾਨਾਹਂ ਪ੍ਲੀਹਾਨਮੁਦਰਂ ਨਵਮ੍||੩੨|| ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਂ ਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਂ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਕਾਮਲਾਂ ਕ੍ਰਿਮੀਨ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਤਮਕਂ ਛਰ੍ਦਿਂ ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਙ੍ਗਾਵਸਾਦਨਮ੍||੩੩|| ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਪ੍ਰਲੇਪਂ ਹਦਯੋਰਸੋਃ| ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਮੋਹਂ ਚ ਜਯੇਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਹਰੀਤਕੀ||੩੪|| (ਅਜੀਰ੍ਣਿਨੋ ਰੂਕ੍ਸਭੁਜਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਮਦ੍ਯਵਿਸਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ| ਸੇਵੇਰਨ੍ਨਾਭਯਾਮੇਤੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਾਰ੍ਦਿਤਾਸ਼੍ਚ ਯੇ)||੩੫|| ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਂਸ੍ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਦਾਮਲਕੀਸ੍ਵਪਿ| ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ||੩੬|| ਅਤਸ਼੍ਚਾਮਤਕਲ੍ਪਾਨਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਰ੍ਮਭਿਰੀਦਸ਼ੈਃ| ਹਰੀਤਕੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਯਾਨਿ ਭਿਸਗਾਮਲਕਸ੍ਯ ਚ||੩੭||

ਯਦ੍ਯਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਾਯੁਸ੍ਕਰਰਸਾਯਨਾਧਿਕਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਮਲਕੇ ਏਵ ਰੋਗਹਰਤ੍ਵਾਯੁਸ੍ਕਰਤ੍ਵਰੂਪੋਭਯਧਰ੍ਮਯੋਗਾਦਧ੍ਯਾਯਾਦੌ ਗੁਣਕਰ੍ਮਭ੍ਯਾਮੁਚ੍ਯੇਤੇ; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਯਦ੍ਯਪਿ “ਆਮਲਕਂ ਵਯਃਸ੍ਥਾਪਨਾਨਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਥਾਪਿ ਰੋਗਹਰਤ੍ਵੇ ਹਰੀਤਕੀ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਵਤੀਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਹਰੀਤਕ੍ਯਗ੍ਰੇਭਿਹਿਤਾ| ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਸੁ ਪਞ੍ਚਰਸਤ੍ਵਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦੋਦਸ੍ਟਵਸ਼ਾਦ੍ਭੂਤਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਵਿਸ਼ੇਸਪ੍ਰਭਾਵਕਤਃ; ਤੇਨ ਨਾਤ੍ਰੋਪਪਤ੍ਤਯਃ ਕ੍ਰਮਨ੍ਤੇ| ਸ਼ਿਵਾਮਿਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕਾਰਿਣੀਂ, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਰੋਗਪ੍ਰਸ਼ਮਨੀਮਿਤਿ ਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਨਾ| ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯਾਪਿ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਹਨ੍ਤਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਹਨ੍ਤਤ੍ਵੋਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਤ੍ਵੇਪ੍ਯਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਹਰਤ੍ਵਂ ਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਤਯਾ ਜ੍ਞੇਯਂ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਂ ਵਿਬਦ੍ਧਂ ਵਾ ਸਸ਼ੂਲਂ ਯੋਤਿਸਾਰ੍ਯਤੇ| ਅਭਯਾਪਿਪ੍ਪਲੀਕਲ੍ਕੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਸ੍ਤਂ ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਮਤਿਪ੍ਰਦਤ੍ਵਮਭਿਧਾਯਾਪਿ ਸ੍ਮਤਿਬੁਦ੍ਧਿਪ੍ਰਮੋਹਹਰਤ੍ਵਾਭਿਧਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੁਪਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਵੀਰ੍ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਮਲਕਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼ਸ੍ਯਾਨੀਤਿ ਅਸ੍ਥਿਰਹਿਤਾਨਿ ਫਲਾਨਿ||੨੯-੩੭||

Adhikarana 13 (38-40) · Śloka 40

ਓਸਧੀਨਾਂ ਪਰਾ ਭੂਮਿਰ੍ਹਿਮਵਾਞ੍ ਸ਼ੈਲਸਤ੍ਤਮਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਫਲਾਨਿ ਤਜ੍ਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹਯੇਤ੍ਕਾਲਜਾਨਿ ਤੁ||੩੮|| ਆਪੂਰ੍ਣਰਸਵੀਰ੍ਯਾਣਿ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਯਥਾਵਿਧਿ| ਆਦਿਤ੍ਯਪਵਨਚ੍ਛਾਯਾਸਲਿਲਪ੍ਰੀਣਿਤਾਨਿ ਚ||੩੯|| ਯਾਨ੍ਯਜਗ੍ਧਾਨ੍ਯਪੂਤੀਨਿ ਨਿਰ੍ਵ੍ਰਣਾਨ੍ਯਗਦਾਨਿ ਚ| ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਯੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਫਲਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮ ਚੋਤ੍ਤਮਮ੍||੪੦||

ਯਦ੍ਯਪਿ “ਹਿਮਵਾਨੌਸਧਭੂਮੀਨਾਮ੍” (ਸੂ.ਅ.੨੫) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਰਸਾਯਨੇ ਹਿਮਵਤ੍ਪ੍ਰਭਵਾਣ੍ਯੇਵ ਭੇਸਜਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮੌਸਧੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦ੍ਯਭਿਧਾਨਮ੍| ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਇਤਿ ਫਲਪਾਕਕਾਲੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਵਿਧੀਤਿ ਯਥਾ ਭੇਸਜਗ੍ਰਹਣਂ ਮਙ੍ਗਲਦੇਵਤਾਰ੍ਚਨਾਦਿਪੂਰ੍ਵਕਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾਵਸ਼੍ਯਂ ਰਸਾਯਨੇ ਕਰ੍ਤ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਗਦਾਨੀਤ੍ਯਨੇਨ ਪਵਨਦਹਨਾਦ੍ਯਦੋਸਂ ਫਲਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ||੩੮-੪੦||

Adhikarana 14 (41-57) · Śloka 57

ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਾਨਾਂ ਭਾਗਾਨ੍ ਦਸ਼ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਨ੍| ਹਰੀਤਕੀਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਮਲਕਂ ਨਵਮ੍||੪੧|| ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਂ ਬਹਤੀਂ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਂ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਪਞ੍ਚਮਂ ਗਣਮ੍||੪੨|| ਬਿਲ੍ਵਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਯੋਨਾਕਂ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਮਥ ਪਾਟਲਾਮ੍| ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਂ ਸ਼ੂਰ੍ਪਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਬਲਾਮੇਰਣ੍ਡਮੇਵ ਚ||੪੩|| ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਮੇਦਾਂ ਜੀਵਨ੍ਤੀਂ ਸਸ਼ਤਾਵਰੀਮ੍| ਸ਼ਰੇਕ੍ਸੁਦਰ੍ਭਕਾਸ਼ਾਨਾਂ ਸ਼ਾਲੀਨਾਂ ਮੂਲਮੇਵ ਚ||੪੪|| ਇਤ੍ਯੇਸਾਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਮੁਪਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਭਾਗਾਨ੍ ਯਥੋਕ੍ਤਾਂਸ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਾਧ੍ਯਂ ਦਸ਼ਗੁਣੇਮ੍ਭਸਿ||੪੫|| ਦਸ਼ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਪੂਤਂ ਤਂ ਗ੍ਰਾਹਯੇਦ੍ਰਸਮ੍| ਹਰੀਤਕੀਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਲਕਾਨਿ ਚ||੪੬|| ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯਨਸ੍ਥੀਨਿ ਫਲਾਨ੍ਯਾਪੋਥ੍ਯ ਕੂਰ੍ਚਨੈਃ| ਵਿਨੀਯ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਚੂਰ੍ਣਾਨੀਮਾਨਿ ਦਾਪਯੇਤ੍||੪੭|| ਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣ੍ਯਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਪੁਸ੍ਪ੍ਯਾਃ ਪ੍ਲਵਸ੍ਯ ਚ| ਮੁਸ੍ਤਾਨਾਂ ਸਵਿਡਙ੍ਗਾਨਾਂ ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਣੋਸ੍ਤਥਾ||੪੮|| ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਹਰਿਦ੍ਰਾਯਾ ਵਚਾਯਾਃ ਕਨਕਸ੍ਯ ਚ| ਭਾਗਾਂਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪਲਾਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਯਾਸ੍ਤ੍ਵਚਸ੍ਤਥਾ||੪੯|| ਸਿਤੋਪਲਾਸਹਸ੍ਰਂ ਚ ਚੂਰ੍ਣਿਤਂ ਤੁਲਯਾਧਿਕਮ੍| ਤੈਲਸ੍ਯ ਦ੍ਵ੍ਯਾਢਕਂ ਤਤ੍ਰ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰੀਣਿ ਚ ਸਰ੍ਪਿਸਃ||੫੦|| ਸਾਧ੍ਯਮੌਦੁਮ੍ਬਰੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਮਦੁਨਾਗ੍ਨਿਨਾ| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਲੇਹ੍ਯਮਦਗ੍ਧਂ ਚ ਸ਼ੀਤਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਸਂਸਜੇਤ੍||੫੧|| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਨੇਹਾਰ੍ਧਂ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਘਤਭਾਜਨੇ| ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਤਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੫੨|| ਯਾ ਨੋਪਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਦਾਹਾਰਮੇਕਂ ਮਾਤ੍ਰਾ ਜਰਾਂ ਪ੍ਰਤਿ| ਸਸ੍ਟਿਕਃ ਪਯਸਾ ਚਾਤ੍ਰ ਜੀਰ੍ਣੇ ਭੋਜਨਮਿਸ੍ਯਤੇ||੫੩|| ਵੈਖਾਨਸਾ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਚਾਨ੍ਯੇ ਤਪੋਧਨਾਃ| ਰਸਾਯਨਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਬਭੂਵੁਰਮਿਤਾਯੁਸਃ||੫੪|| ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜੀਰ੍ਣਂ ਵਪੁਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਮਵਾਪੁਸ੍ਤਰੁਣਂ ਵਯਃ| ਵੀਤਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਲਮਸ਼੍ਵਾਸਾ ਨਿਰਾਤਙ੍ਕਾਃ ਸਮਾਹਿਤਾਃ||੫੫|| ਮੇਧਾਸ੍ਮਤਿਬਲੋਪੇਤਾਸ਼੍ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਂ ਤਪੋਧਨਾਃ| ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਤਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯਂ ਚੇਰੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸ੍ਠਯਾ||੫੬|| ਰਸਾਯਨਮਿਦਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਦੀਰ੍ਘਮਾਯੁਰ੍ਵਯਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰ੍ਯਂ ਕਾਮਾਂਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾਨ੍ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤੇ||੫੭|| (ਇਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਰਸਾਯਨਮ੍)|

ਪਞ੍ਚਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦਸ਼ਪਲਭਾਗਗ੍ਰਹਣਮ੍ , ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚਮੂਲਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਦਸ਼ਪਲਾਨਿ” ਇਤਿ| ਹਰੀਤਕੀਸਹਸ੍ਰਮਿਤਿ ਹਰੀਤਕੀਫਲਸਹਸ੍ਰਮ੍| ਸ਼ੂਰ੍ਪਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਮੁਦ੍ਗਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯੌ| ਵੀਰਾ ਜਾਲਨ੍ਧਰਂ ਸ਼ਾਕਮ੍| ਕੂਰ੍ਚਨਂ ਜਰ੍ਜਰੀਕਰਣਸਾਧਨਂ ਸ਼ਿਲਾਪੁਤ੍ਰਕਮੁਸਲਾਦਿ| ਵਿਨੀਯੇਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ| ਪ੍ਲਵਃ ਕੈਵਰ੍ਤਮੁਸ੍ਤਕਮ੍| ਕਨਕਂ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍| ਤ੍ਵਕ੍ ਗੁਡਤ੍ਵਕ੍| ਔਦੁਮ੍ਬਰੇ ਇਤਿ ਤਾਮ੍ਰਮਯੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਾਰ੍ਧਮ੍| ਏਕਮ੍ ਅਨਪਰਾਹ੍ਣਿਕਮਾਹਾਰਮ੍||੪੧-੫੭||

Adhikarana 15 (58-61) · Śloka 61

ਯਥੋਕ੍ਤਗੁਣਾਨਾਮਾਮਲਕਾਨਾਂ ਸਹਸ੍ਰਂ ਪਿਸ੍ਟਸ੍ਵੇਦਨਵਿਧਿਨਾ ਪਯਸ ਊਸ੍ਮਣਾ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਨਾਤਪਸ਼ੁਸ੍ਕਮਨਸ੍ਥਿ ਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍| ਤਦਾਮਲਕਸਹਸ੍ਰਸ੍ਵਰਸਪਰਿਪੀਤਂ ਸ੍ਥਿਰਾਪੁਨਰ੍ਨਵਾਜੀਵਨ੍ਤੀਨਾਗਬਲਾਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਵਰ੍ਚਲਾਮਣ੍ਡੂਕਪਰ੍ਣੀਸ਼ਤਾਵਰੀਸ਼ਙ੍ਖਪੁਸ੍ਪੀਪਿਪ੍ਪਲੀਵਚਾਵਿਡਙ੍ਗਸ੍ਵਯਙ੍ਗੁਪ੍ਤਾਮਤਾ- ਚਨ੍ਦਨਾਗੁਰੁਮਧੁਕਮਧੂਕਪੁਸ੍ਪੋਤ੍ਪਲਪਦ੍ਮਮਾਲਤੀਯੁਵਤੀਯੂਥਿਕਾਚੂਰ੍ਣਾਸ੍ਟਭਾਗਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਨਾਗਬਲਾਸਹਸ੍ਰਪਲਸ੍ਵਰਸਪਰਿਪੀਤਮਨਾਤਪਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਿਤਸਰ੍ਪਿਸਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਵਾ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡਾਕਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ੁਚੌ ਦਢੇ ਘਤਭਾਵਿਤੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ੇਰਧਃ ਸ੍ਥਾਪਯੇਦਨ੍ਤਰ੍ਭੂਮੇਃ ਪਕ੍ਸਂ ਕਤਰਕ੍ਸਾਵਿਧਾਨਮਥਰ੍ਵਵੇਦਵਿਦਾ, ਪਕ੍ਸਾਤ੍ਯਯੇ ਚੋਦ੍ਧਤ੍ਯ ਕਨਕਰਜਤਤਾਮ੍ਰਪ੍ਰਵਾਲਕਾਲਾਯਸਚੂਰ੍ਣਾਸ੍ਟਭਾਗਸਂਯੁਕ੍ਤਮਰ੍ਧਕਰ੍ਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨੋਗ੍ਨਿਬਲਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ, ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਸਸ੍ਟਿਕਂ ਪਯਸਾ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਮੁਪਸੇਵਮਾਨੋ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ ਸਮਸ਼੍ਨੁਤ ਇਤਿ||੫੮|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਇਦਂ ਰਸਾਯਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਂ ਮਹਰ੍ਸਿਗਣਸੇਵਿਤਮ੍| ਭਵਤ੍ਯਰੋਗੋ ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਃ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨੋ ਮਹਾਬਲਃ||੫੯|| ਕਾਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਸਮਦ੍ਯੁਤਿਃ| ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਧਾਰਯਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਰ੍ਸਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ||੬੦|| ਧਰਣੀਧਰਸਾਰਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਨਾ ਸਮਵਿਕ੍ਰਮਃ| ਸ ਭਵਤ੍ਯਵਿਸਂ ਚਾਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਵਿਸਮ੍||੬੧|| (ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਰਸਾਯਨਮ੍)|

ਪਿਸ੍ਟਸ੍ਵੇਦਨਵਿਧਿਨੇਤਿ ਯਥਾ ਪਿਸ੍ਟਕਂ ਤੋਯਪਰਿਪੂਰਿਤਪਾਤ੍ਰੋਪਰਿਦਤ੍ਤਤਣਾਦਿਸਂਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਵੇਦ੍ਯਤੇ, ਤਥਾ ਤਤ੍ ਸ੍ਵੇਦਨੀਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਰਸਪਰਿਪੀਤਮਿਤਿ ਸ੍ਵਰਸਭਾਵਿਤਮ੍| ਬ੍ਰਹ੍ਮਸੁਵਰ੍ਚਲਾਦ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸਮੁਤ੍ਥਾਨੀਯੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ| ਯੁਵਤਿਃ ਨਵਮਾਲਿਕਾ| ਅਸ੍ਟਮੋ ਭਾਗੋਸ੍ਟਭਾਗਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਗੁਡਾਕਤਿਮਿਤਿ ਫਾਣਿਤਾਕਤਿਮ੍| ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸਵਦ੍ਧ੍ਯੇਤਿ ਅਰ੍ਧਕਰ੍ਸਾਤ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਵਰ੍ਧਯੇਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨੇਤਿ ਕੁਟੀਪ੍ਰਾਵੇਸ਼ਿਕੇਨ ਵਿਧਿਨਾ| ਯਥੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਾਨਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵਪ੍ਰਯੋਗਫਲਸ਼੍ਰੁਤਿਪਠਿਤਾਨ੍| ਧਰਣੀਧਰਸਾਰ ਇਤਿ ਉਸ੍ਟ੍ਰਮੁਖਵਤ੍; ਤੇਨ ਧਰਣੀਧਰਾਃ ਪਰ੍ਵਤਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸਾਰੋ ਲੌਹਂ, ਤਦ੍ਵਤ੍ਸਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਸਮਿਤਿ ਵਿਸਮਵਿਕਾਰਿ||੫੮-੬੧||

Adhikarana 16 (62-74) · Śloka 74

ਬਿਲ੍ਵੋਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਃ ਸ਼੍ਯੋਨਾਕਃ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਃ ਪਾਟਲਿਰ੍ਬਲਾ| ਪਰ੍ਣ੍ਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍||੬੨|| ਸ਼ਙ੍ਗੀ ਤਾਮਲਕੀ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾ ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਪੁਸ੍ਕਰਾਗੁਰੁ| ਅਭਯਾ ਚਾਮਤਾ ਦ੍ਧਿਰ੍ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਸ਼ਟੀ||੬੩|| ਮੁਸ੍ਤਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਮੇਦਾ ਸੈਲਾ ਚਨ੍ਦਨਮੁਤ੍ਪਲਮ੍| ਵਿਦਾਰੀ ਵਸਮੂਲਾਨਿ ਕਾਕੋਲੀ ਕਾਕਨਾਸਿਕਾ||੬੪|| ਏਸਾਂ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਨ੍ ਭਾਗਾਞ੍ਛਤਾਨ੍ਯਾਮਲਕਸ੍ਯ ਚ| ਪਞ੍ਚ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਦੈਕਧ੍ਯਂ ਜਲਦ੍ਰੋਣੇ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||੬੫|| ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਗਤਰਸਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਯਥ ਤਂ ਰਸਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਮਲਕਮੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਨਿਸ੍ਕੁਲਂ ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਸੋਃ||੬੬|| ਪਲਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕੇ ਭਸ੍ਟ੍ਵਾ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚਾਰ੍ਧਤੁਲਾਂ ਭਿਸਕ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾਯਾਃ ਪੂਤਾਯਾ ਲੇਹਵਤ੍ਸਾਧੁ ਸਾਧਯੇਤ੍||੬੭|| ਸਟ੍ਪਲਂ ਮਧੁਨਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਸ਼ੀਤੇ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍| ਚਤੁਸ੍ਪਲਂ ਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰ੍ਯਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਦ੍ਵਿਪਲਂ ਤਥਾ||੬੮|| ਪਲਮੇਕਂ ਨਿਦਧ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤ੍ਵਗੇਲਾਪਤ੍ਰਕੇਸ਼ਰਾਤ੍| ਇਤ੍ਯਯਂ ਚ੍ਯਵਨਪ੍ਰਾਸ਼ਃ ਪਰਮੁਕ੍ਤੋ ਰਸਾਯਨਃ||੬੯|| ਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਹਰਸ਼੍ਚੈਵ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੀਣਕ੍ਸਤਾਨਾਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਬਾਲਾਨਾਂ ਚਾਙ੍ਗਵਰ੍ਧਨਃ||੭੦|| ਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਮੁਰੋਰੋਗਂ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਪਿਪਾਸਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨ੍ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਪਕਰ੍ਸਤਿ||੭੧|| ਅਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਯੋਪਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਨ੍ਨ ਭੋਜਨਮ੍| ਅਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਗਾਚ੍ਚ੍ਯਵਨਃ ਸੁਵਦ੍ਧੋਭੂਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਯੁਵਾ||੭੨|| ਮੇਧਾਂ ਸ੍ਮਤਿਂ ਕਾਨ੍ਤਿਮਨਾਮਯਤ੍ਵਮਾਯੁਃਪ੍ਰਕਰ੍ਸਂ ਬਲਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੁ ਪ੍ਰਹਰ੍ਸਂ ਪਰਮਗ੍ਨਿਵਦ੍ਧਿਂ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਂ ਪਵਨਾਨੁਲੋਮ੍ਯਮ੍||੭੩|| ਰਸਾਯਨਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਨਰਃ ਪ੍ਰਯੋਗਾਲ੍ਲਭੇਤ ਜੀਰ੍ਣੋਪਿ ਕੁਟੀਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍| ਜਰਾਕਤਂ ਰੂਪਮਪਾਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ ਬਿਭਰ੍ਤਿ ਰੂਪਂ ਨਵਯੌਵਨਸ੍ਯ||੭੪|| (ਇਤਿ ਚ੍ਯਵਨਪ੍ਰਾਸ਼ਃ)|

ਪਰ੍ਣ੍ਯਸ਼੍ਚਤਸ੍ਰ ਇਤਿ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ, ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ, ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ, ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ ਚ| ਤਾਮਲਕੀ ਭੂਮ੍ਯਾਮਲਕੀ| ਕਾਕਨਾਸਾ ਨਾਸਾਫਲਾ, ‘ਕਾਕਤੁਣ੍ਡਕ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਗਤਰਸਤ੍ਵਮਿਹ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਸ੍ਥਿਤਜਲੇ ਭਵਤਿ| ਨਿਸ੍ਕੁਲਮਿਤਿ ਨਿਰਸ੍ਥਿ| ਤੈਲਸਰ੍ਪਿਸੋਰਿਤਿ ਸਮਾਸਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦੁਭਾਭ੍ਯਾਮੇਵ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪਲਾਨਿ, ਨ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍| ਮਤ੍ਸ੍ਯਣ੍ਡਿਕਾ ਖਣ੍ਡਸਂਹਤਿਃ| ਅਤ੍ਰ ਸਟ੍ਪਲਤ੍ਵੇਨ ਸਮਯੋਰਪਿ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੋਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵੇਨਾਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਮ੍||੬੨-੭੪||

Adhikarana 17 (75) · Śloka 75

ਅਥਾਮਲਕਹਰੀਤਕੀਨਾਮਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਾਨਾਂ ਹਰੀਤਕੀਬਿਭੀਤਕਾਨਾਮਾਮਲਕਹਰੀਤਕੀਬਿਭੀਤਕਾਨਾਂ ਵਾ ਪਲਾਸ਼ਤ੍ਵਗਵਨਦ੍ਧਾਨਾਂ ਮਦਾਵਲਿਪ੍ਤਾਨਾਂ ਕੁਕੂਲਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨਾਮਕੁਲਕਾਨਾਂ ਪਲਸਹਸ੍ਰਮੁਲੂਖਲੇ ਸਮ੍ਪੋਥ੍ਯ ਦਧਿਘਤਮਧੁਪਲਲਤੈਲਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਭਕ੍ਸਯੇਦਨਨ੍ਨਭੁਗ੍ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ; ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨਮ੍ , ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਯਵਚੂਰ੍ਣੈਸ਼੍ਚ, ਅਯਂ ਚ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਪ੍ਰਕਰ੍ਸੋ ਦ੍ਵਿਸ੍ਤਾਵਦਗ੍ਨਿਬਲਮਭਿਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ , ਪ੍ਰਤਿਭੋਜਨਂ ਯੂਸੇਣ ਪਯਸਾ ਵਾ ਸਸ੍ਟਿਕਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਃ, ਅਤਃ ਪਰਂ ਯਥਾਸੁਖਵਿਹਾਰਃ ਕਾਮਭਕ੍ਸ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗੇਣਰ੍ਸਯਃ ਪੁਨਰ੍ਯੁਵਤ੍ਵਮਵਾਪੁਰ੍ਬਭੂਵੁਸ਼੍ਚਾਨੇਕਵਰ੍ਸਸ਼ਤਜੀਵਿਨੋ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਰਂ ਸ਼ਰੀਰਬੁਦ੍ਧੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬਲਸਮੁਦਿਤਾਸ਼੍ਚੇਰੁਸ਼੍ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸ੍ਠਯਾ ਤਪਃ||੭੫|| (ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਾਮਲਕਰਸਾਯਨਮ੍)|

ਕੁਕੂਲਕਃ ਕਰੀਸਾਗ੍ਨਿਃ| ਅਕੁਲਕਾਨਾਮਿਤਿ ਅਨਸ੍ਥ੍ਨਾਮ੍| ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦੀਨਾਮਤ੍ਰ ਮਾਨਂ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਦਧ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਮਿਲਿਤੈਃ ਸਮਾਨਮਾਨਤ੍ਵਂ; ਕਿਂਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਪਲਲਂ ਤਿਲਚੂਰ੍ਣਮ੍| ਭਕ੍ਸਯੇਦਿਤਿ ਵਚਨਂ ਲੇਹ੍ਯੇਪਿ ਅਲ੍ਪਾਭ੍ਯਵਹਰਣਮਾਤ੍ਰਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਦੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਅਨਨ੍ਨਭੁਗਿਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾਹਾਰਾਨ੍ਤਰਾਭੁਕ੍| ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤ ਇਤਿ ਏਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਗਪਰਿਤ੍ਯਾਗਕਾਲੇ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨਮਿਤਿ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਮਵਿਸ਼ੇਸਣਂ; ਤੇਨ ਪ੍ਰਯੋਗਾਨ੍ਤੇ ਯਦਾ ਅਨ੍ਨਸਂਸਰ੍ਜਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਤਦਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯੂਸੇਣ ਪਯਸਾ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪੋਗ੍ਨਿਬਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ||੭੫||

Adhikarana 18 (76) · Śloka 76

ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਮੂਲਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮਧੁਕਮਧੂਕਕਾਕੋਲੀਕ੍ਸੀਰਕਾਕੋਲ੍ਯਾਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕਲ੍ਕਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਵਿਦਾਰੀਸ੍ਵਰਸੇਨ ਕ੍ਸੀਰਾਸ੍ਟਗੁਣਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇਨ ਚ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਕੁਮ੍ਭਂ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜਾਨੋਗ੍ਨਿਬਲਸਮਾਂ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਮੁਸ੍ਣੋਦਕਾਨੁਪਾਨਮਸ਼੍ਨਞ੍ਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਪਾਪਾਭਿਚਾਰਵ੍ਯਪਗਤਭਯਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਬੁਦ੍ਧਿਬਲਮਤੁਲਮੁਪਲਭ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਹਤਸਰ੍ਵਾਰਮ੍ਭਃ ਪਰਮਾਯੁਰਨਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍||੭੬|| (ਇਤਿ ਪਞ੍ਚਮੋ ਹਰੀਤਕੀਯੋਗਃ)|

ਅਤ੍ਰ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੁਕ੍ਲਾ ਕ੍ਸੀਰਵਿਦਾਰਿਕਾ| ਅਤ੍ਰ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥਸ੍ਯ ਤ੍ਵੇਕੋ ਭਾਗਃ, ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਭਾਗਾਃ, ਸਰ੍ਪਿਸ ਏਕੋ ਭਾਗਃ| ਕੁਮ੍ਭੋ ਦ੍ਰੋਣਦ੍ਵਯਮ੍| ਵਚਨਂ ਹਿ- “ਦ੍ਰੋਣਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ ਸੂਰ੍ਪੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕੁਮ੍ਭ ਏਵ ਚ” ਇਤਿ||੭੬||

Adhikarana 19 (77-80) · Śloka 80

ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਮਲਕਬਿਭੀਤਕਹਰਿਦ੍ਰਾਸ੍ਥਿਰਾਬਲਾਵਿਡਙ੍ਗਾਮਤਵਲ੍ਲੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਮਧੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਸੋਮਵਲ੍ਕਸਿਦ੍ਧੇਨ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਸਾ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਚ ਸਨ੍ਨੀਯਾਮਲਕਸ੍ਵਰਸਸ਼ਤਪਰਿਪੀਤਮਾਮਲਕਚੂਰ੍ਣਮਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਚਤੁਰ੍ਭਾਗਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਣਿਤਲਮਾਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਯਥੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਸਾਯਂ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੇਣ ਪਯਸਾ ਵਾ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਂ ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਾਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍, ਤ੍ਰਿਵਰ੍ਸਪ੍ਰਯੋਗਾਦਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਮਜਰਂ ਵਯਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ, ਸ਼੍ਰੁਤਮਵਤਿਸ੍ਠਤੇ, ਸਰ੍ਵਾਮਯਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ, ਵਿਸਮਵਿਸਂ ਭਵਤਿ ਗਾਤ੍ਰੇ, ਗਾਤ੍ਰਮਸ਼੍ਮਵਤ੍ ਸ੍ਥਿਰੀਭਵਤਿ, ਅਧਸ੍ਯੋ ਭੂਤਾਨਾਂ ਭਵਤਿ||੭੭|| ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਯਥਾਮਰਾਣਾਮਮਤਂ ਯਥਾ ਭੋਗਵਤਾਂ ਸੁਧਾ| ਤਥਾਭਵਨ੍ਮਹਰ੍ਸੀਣਾਂ ਰਸਾਯਨਵਿਧਿਃ ਪੁਰਾ||੭੮|| ਨ ਜਰਾਂ ਨ ਚ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਨਾਤੁਰ੍ਯਂ ਨਿਧਨਂ ਨ ਚ| ਜਗ੍ਮੁਰ੍ਵਰ੍ਸਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਸਾਯਨਪਰਾਃ ਪੁਰਾ||੭੯|| ਨ ਕੇਵਲਂ ਦੀਰ੍ਘਮਿਹਾਯੁਰਸ਼੍ਨੁਤੇ ਰਸਾਯਨਂ ਯੋ ਵਿਧਿਵਨ੍ਨਿਸੇਵਤੇ| ਗਤਿਂ ਸ ਦੇਵਰ੍ਸਿਨਿਸੇਵਿਤਾਂ ਸ਼ੁਭਾਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਥੇਤਿ ਚਾਕ੍ਸਯਮ੍ ||੮੦||

ਅਮਤਵਲ੍ਲੀ ਗੁਡੂਚੀ| ਸੋਮਵਲ੍ਕਃ ਵਿਟ੍ਖਦਿਰਃ| ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਸਮੁਤ੍ਥਿਤਸਰ੍ਪਿਃ| ਅਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਭਾਗਃ, ਯਤ ਏਤਦਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਮਤ ਏਵਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਯੋਗੇ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇਨ “ਅਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਪਾਦਯੁਕ੍ਤਮ੍” ਇਤਿ ਕਤਮ੍| ਅਮਰਾਣਾਮਮਤਂ ਜਰਾਦਿਹਰਂ, ਨਾਗਾਨਾਂ ਚ ਸੁਧਾ ਜਰਾਮਰਣਹਰੀ, ਇਤ੍ਯੁਭਯੋਪਾਦਾਨਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇ| ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਮੋਕ੍ਸਃ| ਮੋਕ੍ਸਸਾਧਨਤ੍ਵਂ ਚੇਹ ਰਸਾਯਨਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਸਤ੍ਤ੍ਵਕਰ੍ਤਤਯੋਚ੍ਯਤੇ|| ੭੭-੮੦||

Adhikarana 20 (81) · Śloka 81

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਅਭਯਾਮਲਕੀਯੇਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਡ੍ਯੋਗਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਰਸਾਯਨਾਨਾਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਾਯੁਰ੍ਯੈਰਨੁਵਰ੍ਤਤੇ||੮੧||

ਅਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਦੇਹਨਿਰਾਸਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਪ੍ਰਯੋਗਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਏਵਮਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪ੍ਰਣਯਨਮਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਮ੍|| ੮੧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਾਯਨਾਧ੍ਯਾਯੇਭਯਾਮਲਕੀਯੋ ਨਾਮ ਰਸਾਯਨਪਾਦਃ ਪ੍ਰਥਮਃ||੧||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਰਸਾਯਨਾਧ੍ਯਾਯੇਭਯਾਮਲਕੀਯੋ ਨਾਮ ਰਸਾਯਨਪਾਦਃ ਪ੍ਰਥਮਃ|| ੧||