Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽഭയാമലകീയം രസായനപാദം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧||
ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
View original
अथातोऽभयामलकीयं रसायनपादं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
പൂര്വസ്ഥാനോക്തലക്ഷണാഭാവേനാവധാരിതായുഷ്മദ്ഭാവേന ചികിത്സാ ധര്മാര്ഥയശസ്കരീ കര്തവ്യേത്യനന്തരം ചികിത്സാഭിധായകം സ്ഥാനമുച്യതേ| രസായനവാജീകരണസാധനമപി യഥാ ചികിത്സോച്യതേ, തഥാऽനന്തരമേവ വക്ഷ്യതി| തത്രാപി ജ്വരാദിചികിത്സായാഃ പ്രാഗ്രസായനവാജീകരണയോര്മഹാഫലത്വേനാദാവഭിധാനമ്| തയോരപി ച രസായനമേവ വര്ഷസഹസ്രായുഷ്ട്വാദികാരണതയാ മഹാഫലമിതി തദഭിധീയതേ, തത്രാപി ചാഭയാമലകീയശ്ചികിത്സാസ്ഥാനാര്ഥസൂത്രാഭിധായകതയാऽഗ്രേऽഭിധീയതേ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
ചികിത്സിതം വ്യാധിഹരം പഥ്യം സാധനമൌഷധമ്|
പ്രായശ്ചിത്തം പ്രശമനം പ്രകൃതിസ്ഥാപനം ഹിതമ്||൩||
വിദ്യാദ്ഭേഷജനാമാനി, ...|൪|
View original
चिकित्सितं व्याधिहरं पथ्यं साधनमौषधम्|
प्रायश्चित्तं प्रशमनं प्रकृतिस्थापनं हितम्||३||
विद्याद्भेषजनामानि, ...|४|
തത്രാദൌ വ്യവഹാരാര്ഥം സ്ഥാനാഭിധേയസ്യ ഭേഷജസ്യ പര്യായാനാഹ- ചികിത്സിതമിത്യാദി| കരോതി ചൈവമാദൌ പ്രധാനാഭിധേയപര്യായാഭിധാനം, യഥാ- നിദാനേ ഹേതുരൂപാദിപര്യായകഥനമ്| ഏതച്ച പര്യായാഭിധാനം പ്രാധാന്യേന ചതുഷ്പാദസ്യൈവ ഭേഷജസ്യ, യദുക്തം- “ചതുഷ്പാദം ഷോഡശകലം ഭേഷജമിതി ഭിഷജോ ഭാഷന്തേ” (സൂ.അ.൧൦) ഇതി| ഏവമ്ഭൂതഭേഷജാങ്ഗരൂപതയാ തു സ്ഥാവരജങ്ഗമദ്രവ്യരൂപസ്യ ഭേഷജസ്യ ഭേഷജത്വമേവാന്തരവ്യവഹാരകൃതം ജ്ഞേയമ്| പ്രായശ്ചിത്തമിതി ഭേഷജസഞ്ജ്ഞാ പ്രായശ്ചിത്തവദ്ഭേഷജസ്യാധര്മകാര്യവ്യാധിഹരത്വേന||൩||-
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
... ഭേഷജം ദ്വിവിധം ച തത്|
സ്വസ്ഥസ്യോര്ജസ്കരം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിദാര്തസ്യ രോഗനുത്||൪||
View original
... भेषजं द्विविधं च तत्|
स्वस्थस्योर्जस्करं किञ्चित् किञ्चिदार्तस्य रोगनुत्||४||
ദ്വൈവിധ്യം വിവൃണോതി- സ്വസ്ഥസ്യേത്യാദി| കിഞ്ചിദിതി ന സര്വമ്| സ്വസ്ഥത്വേന വ്യവഹ്രിയമാണസ്യ പുംസോ ജരാദിസ്വാഭാവികവ്യാധിഹരത്വേന തഥാऽപ്രഹര്ഷവ്യയായക്ഷയിത്വാനുപചിതശുക്രത്വാദ്യപ്രശസ്തശാരീരഭാവഹരത്വേന ഊര്ജഃ പ്രശസ്തം ഭാവമാദധാതീതി സ്വസ്ഥസ്യോര്ജസ്കരമ്| ആര്തസ്യ രോഗനുദിതി വിശേഷണേന ജ്വരാദിനാऽऽര്തസ്യ ജ്വരാദിഹരമ്| രോഗനുദിതി വചനേനൈവാര്തവിശേഷതായാം ലബ്ധായാം യത് ‘ആര്തസ്യ’ ഇതി കരോതി, തേന സഹജജരാദികൃതാം പീഡാമനുദ്വേജികാം പരിത്യജ്യ ജ്വരാദിനാऽസ്വാഭാവികേന രോഗേണ പീഡിതസ്യേതി ദര്ശയതി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
അഭേഷജം ച ദ്വിവിധം ബാധനം സാനുബാധനമ്|൫|
View original
अभेषजं च द्विविधं बाधनं सानुबाधनम्|५|
ഭേഷജപ്രസങ്ഗാദഭേഷജദ്വൈവിധ്യമാഹ- അഭേഷജമിത്യാദി| ബാധനമിഹ തദാത്വമാത്രബാധകം, യഥാ- സ്വല്പമപഥ്യമ്| സാനുബാധനം ച ദീര്ഘകാലാവസ്ഥായികുഷ്ഠാദിവികാരകാരി||-
Adhikarana 5 (5-6) · Śloka 6
സ്വസ്ഥസ്യോര്ജസ്കരം യത്തു തദ്വൃഷ്യം തദ്രസായനമ്||൫||
പ്രായഃ, പ്രായേണ രോഗാണാം ദ്വിതീയം പ്രശമേ മതമ്|
പ്രായഃശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥോ ഹ്യുഭയം ഹ്യുഭയാര്ഥകൃത്||൬||
View original
स्वस्थस्योर्जस्करं यत्तु तद्वृष्यं तद्रसायनम्||५||
प्रायः, प्रायेण रोगाणां द्वितीयं प्रशमे मतम्|
प्रायःशब्दो विशेषार्थो ह्युभयं ह्युभयार्थकृत्||६||
ദ്വിവിധം ഭേഷജമുക്തം വിഭജതേ- സ്വസ്ഥസ്യേത്യാദി| തദ്വൃഷ്യം തദ്രസായനം പ്രായ ഇതി ച്ഛേദഃ| യദ്വൃഷ്യം പ്രായോ ഭവതി, തഥാ രസായനം യത് പ്രായോ ഭവതി, ആര്തസ്യ രോഗഹരം യദ്ബാഹുല്യേന, തത് സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരമുച്യതേ; യത്തു ദ്വിതീയമാര്തരോഗഹരം, തത് പ്രായേണ ജ്വരാദിശമനം രസായനം വാജീകരണം ച ഭവതി; യഥാ- ക്ഷതക്ഷീണോക്തം സര്പിര്ഗുഡാദി രസായനം വൃഷ്യം ച ഭവതി, തഥാ പാണ്ഡുരോഗോക്തോ യോഗരാജോ രസായനത്വേനോക്തഃ, തഥാ കാസാധികാരേऽഗസ്ത്യഹരീതകീ രസായനത്വേനോക്തേത്യാദ്യനുസരണീയമ്| രസായനോക്താനാം ച ജ്വരാദിഹരത്വമത്ര സുവ്യക്തമേവ രസായനഗ്രന്ഥേഷു| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- യദ്വ്യാധിമാത്രഹരം ന തദ്രസായനം, കിന്തു ശരീരസംയോഗദാര്ഢ്യാദ്ദീര്ഘായുഃകര്തൃത്വസാധാരണധര്മയോഗാദുപചരിതവ്യാധിഹരം രസായനമിഹോച്യത ഇതി| നനു യദി സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരമപി വ്യാധിഹരം, വ്യാധിഹരം ച സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരം തത് കിം കിഞ്ചിദിതി പദേന ഭേഷജകര്മവ്യവസ്ഥാദര്ശകേന ക്രിയതേ? ബ്രൂമഃ- ബാഹുല്യേന സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരത്വം വ്യാധിഹരത്വം ച വ്യവസ്ഥാപ്യതേ, ന ചേഹ സര്വാര്തരോഗഹരസ്യ സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരത്വമിതി പ്രതിജ്ഞായതേ, യേന പാഠാസപ്തപര്ണാദീനാമപി രസായനത്വം സാധനീയശക്തിത്വാദാര്ത്തരോഗഹരത്വേന യദുച്യതേ തദപി രസായനം വാജീകരണം ച ഭവതീതി ലവമാത്രോപദര്ശനം ക്രിയതേ, തത് സ്വസ്ഥാര്തയോരുഭയാര്ഥകര്തൃത്വമ്| പ്രായഃശബ്ദതാത്പര്യം വിവൃണോതി- പ്രായ ഇത്യാദി| വിശേഷാര്ഥ ഇതി ബാഹുല്യാര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ||൫-൬||
Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8
ദീര്ഘമായുഃ സ്മൃതിം മേധാമാരോഗ്യം തരുണം വയഃ|
പ്രഭാവര്ണസ്വരൌദാര്യം ദേഹേന്ദ്രിയബലം പരമ്||൭||
വാക്സിദ്ധിം പ്രണതിം കാന്തിം ലഭതേ നാ രസായനാത്|
ലാഭോപായോ ഹി ശസ്താനാം രസാദീനാം രസായനമ്||൮||
View original
दीर्घमायुः स्मृतिं मेधामारोग्यं तरुणं वयः|
प्रभावर्णस्वरौदार्यं देहेन्द्रियबलं परम्||७||
वाक्सिद्धिं प्रणतिं कान्तिं लभते ना रसायनात्|
लाभोपायो हि शस्तानां रसादीनां रसायनम्||८||
രസായനകാര്യമാഹ- ദീര്ഘമിത്യാദി| പ്രഭാദീനാം ത്രയാണാമൌദാര്യം യോജനീയമ്| വാക്സിദ്ധിഃ യദുച്യതേ തദവശ്യം ഭവതീത്യര്ഥഃ| പ്രണതിഃ ലോകവന്ദ്യതാ| കഥമേതദ്രസായനേന ക്രിയത ഇത്യാഹ- ലാഭേത്യാദി| രസാദിഗ്രഹണേന സ്മൃത്യാദയോऽപി ഗൃഹ്യന്തേ||൭-൮||
Adhikarana 7 (9-12) · Śloka 12
അപത്യസന്താനകരം യത് സദ്യഃ സമ്പ്രഹര്ഷണമ്|
വാജീവാതിബലോ യേന യാത്യപ്രതിഹതഃ സ്ത്രിയഃ||൯||
ഭവത്യതിപ്രിയഃ സ്ത്രീണാം യേന യേനോപചീയതേ|
ജീര്യതോऽപ്യക്ഷയം ശുക്രം ഫലവദ്യേന ദൃശ്യതേ||൧൦||
പ്രഭൂതശാഖഃ ശാഖീവ യേന ചൈത്യോ യഥാ മഹാന്|
ഭവത്യര്ച്യോ ബഹുമതഃ പ്രജാനാം സുബഹുപ്രജഃ||൧൧||
സന്താനമൂലം യേനേഹ പ്രേത്യ ചാനന്ത്യമശ്നുതേ|
യശഃ ശ്രിയം ബലം പുഷ്ടിം വാജീകരണമേവ തത്||൧൨||
View original
अपत्यसन्तानकरं यत् सद्यः सम्प्रहर्षणम्|
वाजीवातिबलो येन यात्यप्रतिहतः स्त्रियः||९||
भवत्यतिप्रियः स्त्रीणां येन येनोपचीयते|
जीर्यतोऽप्यक्षयं शुक्रं फलवद्येन दृश्यते||१०||
प्रभूतशाखः शाखीव येन चैत्यो यथा महान्|
भवत्यर्च्यो बहुमतः प्रजानां सुबहुप्रजः||११||
सन्तानमूलं येनेह प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते|
यशः श्रियं बलं पुष्टिं वाजीकरणमेव तत्||१२||
വാജീകരണകാര്യമാഹ- അപത്യേത്യാദി| അപത്യസന്താനഃ അപത്യപരമ്പരാ, തേന പുത്രപൌത്രകരമിത്യര്ഥഃ; വാജീകരണജനിതാച്ഛുക്രാജ്ജാതഃ പുത്രഃ പുത്രജനനസമര്ഥോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| അതിപ്രിയത്വം ചേഹോപചിതശുക്രതയാ നിരന്തരവ്യവായകര്തൃത്വാത്; യദുക്തം- “വിരൂപമപി യോദ്ധാരം ഭൃത്യമിച്ഛന്തി പാര്ഥിവാഃ| വ്യവായവ്യായതം മൂര്ഖം ധൃഷ്ടം പതിമിവ സ്ത്രിയഃ” ഇതി| ഉപചീയത ഇതി പുഷ്ടിം പ്രാപ്നോതി| അക്ഷയമിവാക്ഷയമ്| ഫലവദിതി ഗര്ഭജനകമ്| ചൈത്യോ ദേവതായതനമ്| അര്ച്യഃ അര്ചനീയഃ | ആനന്ത്യമിവാനന്ത്യം; ദീര്ഘസന്താനതാമിത്യര്ഥഃ||൯-൧൨||
Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14
സ്വസ്ഥസ്യോര്ജസ്കരം ത്വേതദ്ദ്വിവിധം പ്രോക്തമൌഷധമ്|
യദ്വ്യാധിനിര്ഘാതകരം വക്ഷ്യതേ തച്ചികിത്സിതേ||൧൩||
ചികിത്സിതാര്ഥ ഏതാവാന് വികാരാണാം യദൌഷധമ്|
രസായനവിധിശ്ചാഗ്രേ വാജീകരണമേവ ച||൧൪||
View original
स्वस्थस्योर्जस्करं त्वेतद्द्विविधं प्रोक्तमौषधम्|
यद्व्याधिनिर्घातकरं वक्ष्यते तच्चिकित्सिते||१३||
चिकित्सितार्थ एतावान् विकाराणां यदौषधम्|
रसायनविधिश्चाग्रे वाजीकरणमेव च||१४||
ചികിത്സിത ഇതി ജ്വരാദിചികിത്സിതേ| നനു രസായനവാജീകരണേ അപി ജ്വരാദിചികിത്സിതേ ഏവ, തത് കിം വിശിഷ്യോച്യതേ- ‘വക്ഷ്യതേ തച്ചികിത്സിതേ’ ഇത്യാഹ- ചികിത്സിതാര്ഥ ഇത്യാദി| സത്യം, രസായനം വാജീകരണം ച ജ്വരാദിവ്യാധിഹരത്വാച്ചികിത്സിതശബ്ദേനോച്യത ഇത്യര്ഥഃ| അഥ വ്യാധിഹരത്വാച്ചികിത്സിതേ വക്തവ്യത്വാച്ച രസായനവാജീകരണേ ക്വ നു വക്തവ്യേ ഇത്യാഹ- രസായനേത്യാദി| വിധിഃ വിധാനം രസായനാഭിധാനമിത്യര്ഥഃ | അഗ്രേ ഇതി അനന്തരമ്| വാജീകരണം ചാഗ്രേ ‘അഭിധാസ്യതേ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൩-൧൪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
അഭേഷജമിതി ജ്ഞേയം വിപരീതം യദൌഷധാത്|
തദസേവ്യം നിഷേവ്യം തു പ്രവക്ഷ്യാമി യദൌഷധമ്||൧൫||
View original
अभेषजमिति ज्ञेयं विपरीतं यदौषधात्|
तदसेव्यं निषेव्यं तु प्रवक्ष्यामि यदौषधम्||१५||
അഭേഷജമപി പൂര്വോദ്ദിഷ്ടം വിവൃണോതി- അഭേഷജമിത്യാദി| വിപരീതം രോഗജനനലക്ഷണാര്ഥകാരി||൧൫||
Adhikarana 10 (16-24) · Śloka 24
രസായനാനാം ദ്വിവിധം പ്രയോഗമൃഷയോ വിദുഃ|
കുടീപ്രാവേശികം ചൈവ വാതാതപികമേവ ച||൧൬||
കുടീപ്രാവേശികസ്യാദൌ വിധിഃ സമുപദേക്ഷ്യതേ|
നൃപവൈദ്യദ്വിജാതീനാം സാധൂനാം പുണ്യകര്മണാമ്||൧൭||
നിവാസേ നിര്ഭയേ ശസ്തേ പ്രാപ്യോപകരണേ പുരേ|
ദിശി പൂര്വോത്തരസ്യാം ച സുഭൂമൌ കാരയേത് കുടീമ്||൧൮||
വിസ്താരോത്സേധസമ്പന്നാം ത്രിഗര്ഭാം സൂക്ഷ്മലോചനാമ്|
ഘനഭിത്തിമൃതുസുഖാം സുസ്പഷ്ടാം മനസഃ പ്രിയാമ്||൧൯||
ശബ്ദാദീനാമശസ്താനാമഗമ്യം സ്ത്രീവിവര്ജിതാമ്|
ഇഷ്ടോപകരണോപേതാം സജ്ജവൈദ്യൌഷധദ്വിജാമ് ||൨൦||
അഥോദഗയനേ ശുക്ലേ തിഥിനക്ഷത്രപൂജിതേ|
മുഹൂര്തകരണോപേതേ പ്രശസ്തേ കൃതവാപനഃ||൨൧||
ധൃതിസ്മൃതിബലം കൃത്വാ ശ്രദ്ദധാനഃ സമാഹിതഃ|
വിധൂയ മാനസാന് ദോഷാന് മൈത്രീം ഭൂതേഷു ചിന്തയന്||൨൨||
ദേവതാഃ പൂജയിത്വാऽഗ്രേ ദ്വിജാതീംശ്ച പ്രദക്ഷിണമ്|
ദേവഗോബ്രാഹ്മണാന് കൃത്വാ തതസ്താം പ്രവിശേത് കുടീമ്||൨൩||
തസ്യാം സംശോധനൈഃ ശുദ്ധഃ സുഖീ ജാതബലഃ പുനഃ|
രസായനം പ്രയുഞ്ജീത തത്പ്രവക്ഷ്യാമി ശോധനമ്||൨൪||
View original
रसायनानां द्विविधं प्रयोगमृषयो विदुः|
कुटीप्रावेशिकं चैव वातातपिकमेव च||१६||
कुटीप्रावेशिकस्यादौ विधिः समुपदेक्ष्यते|
नृपवैद्यद्विजातीनां साधूनां पुण्यकर्मणाम्||१७||
निवासे निर्भये शस्ते प्राप्योपकरणे पुरे|
दिशि पूर्वोत्तरस्यां च सुभूमौ कारयेत् कुटीम्||१८||
विस्तारोत्सेधसम्पन्नां त्रिगर्भां सूक्ष्मलोचनाम्|
घनभित्तिमृतुसुखां सुस्पष्टां मनसः प्रियाम्||१९||
शब्दादीनामशस्तानामगम्यं स्त्रीविवर्जिताम्|
इष्टोपकरणोपेतां सज्जवैद्यौषधद्विजाम् ||२०||
अथोदगयने शुक्ले तिथिनक्षत्रपूजिते|
मुहूर्तकरणोपेते प्रशस्ते कृतवापनः||२१||
धृतिस्मृतिबलं कृत्वा श्रद्दधानः समाहितः|
विधूय मानसान् दोषान् मैत्रीं भूतेषु चिन्तयन्||२२||
देवताः पूजयित्वाऽग्रे द्विजातींश्च प्रदक्षिणम्|
देवगोब्राह्मणान् कृत्वा ततस्तां प्रविशेत् कुटीम्||२३||
तस्यां संशोधनैः शुद्धः सुखी जातबलः पुनः|
रसायनं प्रयुञ्जीत तत्प्रवक्ष्यामि शोधनम्||२४||
കുടീപ്രവേശേന യത് ക്രിയതേ തത് കുടീപ്രാവേശികമ്| വാതാതപസേവയാऽപി യത് ക്രിയതേ തദ് വാതാതപികമ്| ത്രിഗര്ഭാം പ്രഥമമേകം ഗൃഹം, തസ്യാഭ്യന്തരേ ദ്വിതീയമ്, ഏവം ത്രിഗര്ഭാസ്ത്രയോ ഗര്ഭാ അന്തരാണി യസ്യാം സാ; ത്രിഗര്ഭാമിതി അന്തസ്ത്രിപ്രകോഷ്ഠാമ്| സൂക്ഷ്മലോചനാമിതി അല്പദ്വാരജാലകാമ്| ശുക്ലേ ശുക്ലപക്ഷേ| സജ്ജാ വൈദ്യാദയോ യസ്യാം സാ തഥാ| തിഥിനക്ഷത്രപൂജിത ഇതി ശുഭതിഥിനക്ഷത്രയോഗാത് പൂജിതേ| കൃതവാപന ഇതി കൃതക്ഷൌരഃ| മാനസാന് ദോഷാനിതി കാമക്രോധാദീന്| സംശോധനൈരിതി വമനവിരേചനാസ്ഥാപനശിരോവിരേചനൈഃ| സുഖീതി അരോഗഃ| ജാതബല ഇതി സംശോധനാപഹൃതമലതയാ സംസര്ജനാദിക്രമേണ പുനര്ജാതബലഃ| യദ്യപീഹ സംശോധനൈരിതി ബഹുവചനപ്രയോഗാത് സര്വാണ്യേവ സംശോധനാനി സമ്മതാനി, തഥാऽപീഹ രസായനേ വിശേഷേണ യൌഗികത്വാദ്ധരീതക്യാദിപ്രയോഗ ഏവോക്തഃ; അന്യേ തു ഹരീതക്യാദിപ്രയോഗേണൈവ പരം സംശോധനം കര്തവ്യമിത്യാഹുഃ, സംശോധനൈരിതി ബഹുവചനം പുനര്യാവച്ഛുദ്ധേര്ഹരീതക്യാദിപ്രയോഗസ്യൈവ കരണം ദര്ശയതി||൧൬-൨൪||
Adhikarana 11 (25-28) · Śloka 28
ഹരീതകീനാം ചൂര്ണാനി സൈന്ധവാമലകേ ഗുഡമ്|
വചാം വിഡങ്ഗം രജനീം പിപ്പലീം വിശ്വഭേഷജമ്||൨൫||
പിബേദുഷ്ണാമ്ബുനാ ജന്തുഃ സ്നേഹസ്വേദോപപാദിതഃ|
തേന ശുദ്ധശരീരായ കൃതസംസര്ജനായ ച||൨൬||
ത്രിരാത്രം യാവകം ദദ്യാത് പഞ്ചാഹം വാऽപി സര്പിഷാ|
സപ്താഹം വാ പുരാണസ്യ യാവച്ഛുദ്ധേസ്തു വര്ചസഃ||൨൭||
ശുദ്ധകോഷ്ഠം തു തം ജ്ഞാത്വാ രസായനമുപാചരേത്|
വയഃപ്രകൃതിസാത്മ്യജ്ഞോ യൌഗികം യസ്യ യദ്ഭവേത്||൨൮||
View original
हरीतकीनां चूर्णानि सैन्धवामलके गुडम्|
वचां विडङ्गं रजनीं पिप्पलीं विश्वभेषजम्||२५||
पिबेदुष्णाम्बुना जन्तुः स्नेहस्वेदोपपादितः|
तेन शुद्धशरीराय कृतसंसर्जनाय च||२६||
त्रिरात्रं यावकं दद्यात् पञ्चाहं वाऽपि सर्पिषा|
सप्ताहं वा पुराणस्य यावच्छुद्धेस्तु वर्चसः||२७||
शुद्धकोष्ठं तु तं ज्ञात्वा रसायनमुपाचरेत्|
वयःप्रकृतिसात्म्यज्ञो यौगिकं यस्य यद्भवेत्||२८||
യാവകമിതി യവാന്നമ്| ത്രിരാത്രാദിവികല്പത്രയം ഹീനമധ്യോത്തമശുദ്ധിവിഷയമ്||൨൫-൨൮||
Adhikarana 12 (29-37) · Śloka 37
ഹരീതകീം പഞ്ചരസാമുഷ്ണാമലവണാം ശിവാമ്|
ദോഷാനുലോമനീം ലഘ്വീം വിദ്യാദ്ദീപനപാചനീമ്||൨൯||
ആയുഷ്യാം പൌഷ്ടികീം ധന്യാം വയസഃ സ്ഥാപനീം പരാമ്|
സര്വരോഗപ്രശമനീം ബുദ്ധീന്ദ്രിയബലപ്രദാമ്||൩൦||
കുഷ്ഠം ഗുല്മമുദാവര്തം ശോഷം പാണ്ഡ്വാമയം മദമ്|
അര്ശാംസി ഗ്രഹണീദോഷം പുരാണം വിഷമജ്വരമ്||൩൧||
ഹൃദ്രോഗം സശിരോരോഗമതീസാരമരോചകമ്|
കാസം പ്രമേഹമാനാഹം പ്ലീഹാനമുദരം നവമ്||൩൨||
കഫപ്രസേകം വൈസ്വര്യം വൈവര്ണ്യം കാമലാം ക്രിമീന്|
ശ്വയഥും തമകം ഛര്ദിം ക്ലൈബ്യമങ്ഗാവസാദനമ്||൩൩||
സ്രോതോവിബന്ധാന് വിവിധാന് പ്രലേപം ഹൃദയോരസോഃ|
സ്മൃതിബുദ്ധിപ്രമോഹം ച ജയേച്ഛീഘ്രം ഹരീതകീ||൩൪||
(അജീര്ണിനോ രൂക്ഷഭുജഃ സ്ത്രീമദ്യവിഷകര്ശിതാഃ|
സേവേരന്നാഭയാമേതേ ക്ഷുത്തൃഷ്ണോഷ്ണാര്ദിതാശ്ച യേ)||൩൫||
താന് ഗുണാംസ്താനി കര്മാണി വിദ്യാദാമലകീഷ്വപി|
യാന്യുക്താനി ഹരീതക്യാ വീര്യസ്യ തു വിപര്യയഃ||൩൬||
അതശ്ചാമൃതകല്പാനി വിദ്യാത് കര്മഭിരീദൃശൈഃ|
ഹരീതകീനാം ശസ്യാനി ഭിഷഗാമലകസ്യ ച||൩൭||
View original
हरीतकीं पञ्चरसामुष्णामलवणां शिवाम्|
दोषानुलोमनीं लघ्वीं विद्याद्दीपनपाचनीम्||२९||
आयुष्यां पौष्टिकीं धन्यां वयसः स्थापनीं पराम्|
सर्वरोगप्रशमनीं बुद्धीन्द्रियबलप्रदाम्||३०||
कुष्ठं गुल्ममुदावर्तं शोषं पाण्ड्वामयं मदम्|
अर्शांसि ग्रहणीदोषं पुराणं विषमज्वरम्||३१||
हृद्रोगं सशिरोरोगमतीसारमरोचकम्|
कासं प्रमेहमानाहं प्लीहानमुदरं नवम्||३२||
कफप्रसेकं वैस्वर्यं वैवर्ण्यं कामलां क्रिमीन्|
श्वयथुं तमकं छर्दिं क्लैब्यमङ्गावसादनम्||३३||
स्रोतोविबन्धान् विविधान् प्रलेपं हृदयोरसोः|
स्मृतिबुद्धिप्रमोहं च जयेच्छीघ्रं हरीतकी||३४||
(अजीर्णिनो रूक्षभुजः स्त्रीमद्यविषकर्शिताः|
सेवेरन्नाभयामेते क्षुत्तृष्णोष्णार्दिताश्च ये)||३५||
तान् गुणांस्तानि कर्माणि विद्यादामलकीष्वपि|
यान्युक्तानि हरीतक्या वीर्यस्य तु विपर्ययः||३६||
अतश्चामृतकल्पानि विद्यात् कर्मभिरीदृशैः|
हरीतकीनां शस्यानि भिषगामलकस्य च||३७||
യദ്യപി ദ്രവ്യാന്തരാണി ദശവര്ഷശതായുഷ്കരരസായനാധികൃതാനി സന്തി, തഥാऽപി ഹരീതക്യാമലകേ ഏവ രോഗഹരത്വായുഷ്കരത്വരൂപോഭയധര്മയോഗാദധ്യായാദൌ ഗുണകര്മഭ്യാമുച്യേതേ; തത്രാപി യദ്യപി “ആമലകം വയഃസ്ഥാപനാനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യുക്തമ്, തഥാऽപി രോഗഹരത്വേ ഹരീതകീ പ്രകര്ഷവതീതി കൃത്വാ ഹരീതക്യഗ്രേऽഭിഹിതാ| ഹരീതക്യാദിഷു പഞ്ചരസത്വാദ്യുത്പാദോऽദൃഷ്ടവശാദ്ഭൂതസന്നിവേശവിശേഷപ്രഭാവകൃതഃ; തേന നാത്രോപപത്തയഃ ക്രമന്തേ| ശിവാമിതി കല്യാണകാരിണീം, പ്രശസ്തഗുണയുക്തത്വാത്| സര്വരോഗപ്രശമനീമിതി സംയോഗസംസ്കാരാദിനാ| സര്വരോഗഹരത്വമഭിധായാപി കുഷ്ഠാദിഹന്തൃത്വാഭിധാനം വിശേഷേണ കുഷ്ഠാദിഹന്തൃത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രവര്തകത്വേऽപ്യതീസാരഗ്രഹണീഹരത്വം വിബദ്ധദോഷപ്രവര്തകതയാ ജ്ഞേയം; യദുക്തം- “സ്തോകം സ്തോകം വിബദ്ധം വാ സശൂലം യോऽതിസാര്യതേ| അഭയാപിപ്പലീകല്കൈഃ സുഖോഷ്ണൈസ്തം വിരേചയേത്” ഇതി| ബുദ്ധിസ്മൃതിപ്രദത്വമഭിധായാപി സ്മൃതിബുദ്ധിപ്രമോഹഹരത്വാഭിധാനം തത്ര വിശിഷ്ടശക്ത്യുപദര്ശനാര്ഥമ്| വീര്യസ്യ തു വിപര്യയ ഇത്യനേനാമലകസ്യ ശീതവീര്യത്വമുക്തമ്| ശസ്യാനീതി അസ്ഥിരഹിതാനി ഫലാനി||൨൯-൩൭||
Adhikarana 13 (38-40) · Śloka 40
ഓഷധീനാം പരാ ഭൂമിര്ഹിമവാഞ് ശൈലസത്തമഃ|
തസ്മാത്ഫലാനി തജ്ജാനി ഗ്രാഹയേത്കാലജാനി തു||൩൮||
ആപൂര്ണരസവീര്യാണി കാലേ കാലേ യഥാവിധി|
ആദിത്യപവനച്ഛായാസലിലപ്രീണിതാനി ച||൩൯||
യാന്യജഗ്ധാന്യപൂതീനി നിര്വ്രണാന്യഗദാനി ച|
തേഷാം പ്രയോഗം വക്ഷ്യാമി ഫലാനാം കര്മ ചോത്തമമ്||൪൦||
View original
ओषधीनां परा भूमिर्हिमवाञ् शैलसत्तमः|
तस्मात्फलानि तज्जानि ग्राहयेत्कालजानि तु||३८||
आपूर्णरसवीर्याणि काले काले यथाविधि|
आदित्यपवनच्छायासलिलप्रीणितानि च||३९||
यान्यजग्धान्यपूतीनि निर्व्रणान्यगदानि च|
तेषां प्रयोगं वक्ष्यामि फलानां कर्म चोत्तमम्||४०||
യദ്യപി “ഹിമവാനൌഷധഭൂമീനാമ്” (സൂ.അ.൨൫) ഇത്യുക്തം, തഥാऽപി രസായനേ ഹിമവത്പ്രഭവാണ്യേവ ഭേഷജാനി ഗ്രാഹ്യാണീതി ദര്ശയിതുമൌഷധീനാമിത്യാദ്യഭിധാനമ്| കാലേ കാലേ ഇതി ഫലപാകകാലേ ഇത്യര്ഥഃ| യഥാവിധീതി യഥാ ഭേഷജഗ്രഹണം മങ്ഗലദേവതാര്ചനാദിപൂര്വകം സ്യാത്തഥാऽവശ്യം രസായനേ കര്ത്തവ്യമ്| അഗദാനീത്യനേന പവനദഹനാദ്യദോഷം ഫലസ്യ ദര്ശയതി||൩൮-൪൦||
Adhikarana 14 (41-57) · Śloka 57
പഞ്ചാനാം പഞ്ചമൂലാനാം ഭാഗാന് ദശപലോന്മിതാന്|
ഹരീതകീസഹസ്രം ച ത്രിഗുണാമലകം നവമ്||൪൧||
വിദാരിഗന്ധാം ബൃഹതീം പൃശ്നിപര്ണീം നിദിഗ്ധികാമ്|
വിദ്യാദ്വിദാരിഗന്ധാദ്യം ശ്വദംഷ്ട്രാപഞ്ചമം ഗണമ്||൪൨||
ബില്വാഗ്നിമന്ഥശ്യോനാകം കാശ്മര്യമഥ പാടലാമ്|
പുനര്നവാം ശൂര്പപര്ണ്യൌ ബലാമേരണ്ഡമേവ ച||൪൩||
ജീവകര്ഷഭകൌ മേദാം ജീവന്തീം സശതാവരീമ്|
ശരേക്ഷുദര്ഭകാശാനാം ശാലീനാം മൂലമേവ ച||൪൪||
ഇത്യേഷാം പഞ്ചമൂലാനാം പഞ്ചാനാമുപകല്പയേത്|
ഭാഗാന് യഥോക്താംസ്തത്സര്വം സാധ്യം ദശഗുണേऽമ്ഭസി||൪൫||
ദശഭാഗാവശേഷം തു പൂതം തം ഗ്രാഹയേദ്രസമ്|
ഹരീതകീശ്ച താഃ സര്വാഃ സര്വാണ്യാമലകാനി ച||൪൬||
താനി സര്വാണ്യനസ്ഥീനി ഫലാന്യാപോഥ്യ കൂര്ചനൈഃ|
വിനീയ തസ്മിന്നിര്യൂഹേ ചൂര്ണാനീമാനി ദാപയേത്||൪൭||
മണ്ഡൂകപര്ണ്യാഃ പിപ്പല്യാഃ ശങ്ഖപുഷ്പ്യാഃ പ്ലവസ്യ ച|
മുസ്താനാം സവിഡങ്ഗാനാം ചന്ദനാഗുരുണോസ്തഥാ||൪൮||
മധുകസ്യ ഹരിദ്രായാ വചായാഃ കനകസ്യ ച|
ഭാഗാംശ്ചതുഷ്പലാന് കൃത്വാ സൂക്ഷ്മൈലായാസ്ത്വചസ്തഥാ||൪൯||
സിതോപലാസഹസ്രം ച ചൂര്ണിതം തുലയാऽധികമ്|
തൈലസ്യ ദ്വ്യാഢകം തത്ര ദദ്യാത്ത്രീണി ച സര്പിഷഃ||൫൦||
സാധ്യമൌദുമ്ബരേ പാത്രേ തത് സര്വം മൃദുനാऽഗ്നിനാ|
ജ്ഞാത്വാ ലേഹ്യമദഗ്ധം ച ശീതം ക്ഷൌദ്രേണ സംസൃജേത്||൫൧||
ക്ഷൌദ്രപ്രമാണം സ്നേഹാര്ധം തത് സര്വം ഘൃതഭാജനേ|
തിഷ്ഠേത്സമ്മൂര്ച്ഛിതം തസ്യ മാത്രാം കാലേ പ്രയോജയേത്||൫൨||
യാ നോപരുന്ധ്യാദാഹാരമേകം മാത്രാ ജരാം പ്രതി|
ഷഷ്ടികഃ പയസാ ചാത്ര ജീര്ണേ ഭോജനമിഷ്യതേ||൫൩||
വൈഖാനസാ വാലഖില്യാസ്തഥാ ചാന്യേ തപോധനാഃ|
രസായനമിദം പ്രാശ്യ ബഭൂവുരമിതായുഷഃ||൫൪||
മുക്ത്വാ ജീര്ണം വപുശ്ചാഗ്ര്യമവാപുസ്തരുണം വയഃ|
വീതതന്ദ്രാക്ലമശ്വാസാ നിരാതങ്കാഃ സമാഹിതാഃ||൫൫||
മേധാസ്മൃതിബലോപേതാശ്ചിരരാത്രം തപോധനാഃ|
ബ്രാഹ്മം തപോ ബ്രഹ്മചര്യം ചേരുശ്ചാത്യന്തനിഷ്ഠയാ||൫൬||
രസായനമിദം ബ്രാഹ്മമായുഷ്കാമഃ പ്രയോജയേത്|
ദീര്ഘമായുര്വയശ്ചാഗ്ര്യം കാമാംശ്ചേഷ്ടാന് സമശ്നുതേ||൫൭||
(ഇതി ബ്രാഹ്മരസായനമ്)|
View original
पञ्चानां पञ्चमूलानां भागान् दशपलोन्मितान्|
हरीतकीसहस्रं च त्रिगुणामलकं नवम्||४१||
विदारिगन्धां बृहतीं पृश्निपर्णीं निदिग्धिकाम्|
विद्याद्विदारिगन्धाद्यं श्वदंष्ट्रापञ्चमं गणम्||४२||
बिल्वाग्निमन्थश्योनाकं काश्मर्यमथ पाटलाम्|
पुनर्नवां शूर्पपर्ण्यौ बलामेरण्डमेव च||४३||
जीवकर्षभकौ मेदां जीवन्तीं सशतावरीम्|
शरेक्षुदर्भकाशानां शालीनां मूलमेव च||४४||
इत्येषां पञ्चमूलानां पञ्चानामुपकल्पयेत्|
भागान् यथोक्तांस्तत्सर्वं साध्यं दशगुणेऽम्भसि||४५||
दशभागावशेषं तु पूतं तं ग्राहयेद्रसम्|
हरीतकीश्च ताः सर्वाः सर्वाण्यामलकानि च||४६||
तानि सर्वाण्यनस्थीनि फलान्यापोथ्य कूर्चनैः|
विनीय तस्मिन्निर्यूहे चूर्णानीमानि दापयेत्||४७||
मण्डूकपर्ण्याः पिप्पल्याः शङ्खपुष्प्याः प्लवस्य च|
मुस्तानां सविडङ्गानां चन्दनागुरुणोस्तथा||४८||
मधुकस्य हरिद्राया वचायाः कनकस्य च|
भागांश्चतुष्पलान् कृत्वा सूक्ष्मैलायास्त्वचस्तथा||४९||
सितोपलासहस्रं च चूर्णितं तुलयाऽधिकम्|
तैलस्य द्व्याढकं तत्र दद्यात्त्रीणि च सर्पिषः||५०||
साध्यमौदुम्बरे पात्रे तत् सर्वं मृदुनाऽग्निना|
ज्ञात्वा लेह्यमदग्धं च शीतं क्षौद्रेण संसृजेत्||५१||
क्षौद्रप्रमाणं स्नेहार्धं तत् सर्वं घृतभाजने|
तिष्ठेत्सम्मूर्च्छितं तस्य मात्रां काले प्रयोजयेत्||५२||
या नोपरुन्ध्यादाहारमेकं मात्रा जरां प्रति|
षष्टिकः पयसा चात्र जीर्णे भोजनमिष्यते||५३||
वैखानसा वालखिल्यास्तथा चान्ये तपोधनाः|
रसायनमिदं प्राश्य बभूवुरमितायुषः||५४||
मुक्त्वा जीर्णं वपुश्चाग्र्यमवापुस्तरुणं वयः|
वीततन्द्राक्लमश्वासा निरातङ्काः समाहिताः||५५||
मेधास्मृतिबलोपेताश्चिररात्रं तपोधनाः|
ब्राह्मं तपो ब्रह्मचर्यं चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया||५६||
रसायनमिदं ब्राह्ममायुष्कामः प्रयोजयेत्|
दीर्घमायुर्वयश्चाग्र्यं कामांश्चेष्टान् समश्नुते||५७||
(इति ब्राह्मरसायनम्)|
പഞ്ചാനാമിത്യാദൌ പ്രതിദ്രവ്യം ദശപലഭാഗഗ്രഹണമ് , ഉക്തം ഹി ജതൂകര്ണേ- “ഇതി പഞ്ച പഞ്ചമൂലാനി, തേഷാം പ്രതിദ്രവ്യം ദശപലാനി” ഇതി| ഹരീതകീസഹസ്രമിതി ഹരീതകീഫലസഹസ്രമ്| ശൂര്പപര്ണ്യൌ മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യൌ| വീരാ ജാലന്ധരം ശാകമ്| കൂര്ചനം ജര്ജരീകരണസാധനം ശിലാപുത്രകമുസലാദി| വിനീയേതി പ്രക്ഷിപ്യ| പ്ലവഃ കൈവര്തമുസ്തകമ്| കനകം നാഗകേശരമ്| ത്വക് ഗുഡത്വക്| ഔദുമ്ബരേ ഇതി താമ്രമയേ| സ്നേഹാര്ധമിതി സര്പിസ്തൈലാര്ധമ്| ഏകമ് അനപരാഹ്ണികമാഹാരമ്||൪൧-൫൭||
Adhikarana 15 (58-61) · Śloka 61
യഥോക്തഗുണാനാമാമലകാനാം സഹസ്രം പിഷ്ടസ്വേദനവിധിനാ പയസ ഊഷ്മണാ സുസ്വിന്നമനാതപശുഷ്കമനസ്ഥി ചൂര്ണയേത്|
തദാമലകസഹസ്രസ്വരസപരിപീതം സ്ഥിരാപുനര്നവാജീവന്തീനാഗബലാബ്രഹ്മസുവര്ചലാമണ്ഡൂകപര്ണീശതാവരീശങ്ഖപുഷ്പീപിപ്പലീവചാവിഡങ്ഗസ്വയങ്ഗുപ്താമൃതാ- ചന്ദനാഗുരുമധുകമധൂകപുഷ്പോത്പലപദ്മമാലതീയുവതീയൂഥികാചൂര്ണാഷ്ടഭാഗസംയുക്തം പുനര്നാഗബലാസഹസ്രപലസ്വരസപരിപീതമനാതപശുഷ്കം ദ്വിഗുണിതസര്പിഷാ ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ വാ ക്ഷുദ്രഗുഡാകൃതിം കൃത്വാ ശുചൌ ദൃഢേ ഘൃതഭാവിതേ കുമ്ഭേ ഭസ്മരാശേരധഃ സ്ഥാപയേദന്തര്ഭൂമേഃ പക്ഷം കൃതരക്ഷാവിധാനമഥര്വവേദവിദാ, പക്ഷാത്യയേ ചോദ്ധൃത്യ കനകരജതതാമ്രപ്രവാലകാലായസചൂര്ണാഷ്ടഭാഗസംയുക്തമര്ധകര്ഷവൃദ്ധ്യാ യഥോക്തേന വിധിനാ പ്രാതഃ പ്രാതഃ പ്രയുഞ്ജാനോऽഗ്നിബലമഭിസമീക്ഷ്യ, ജീര്ണേ ച ഷഷ്ടികം പയസാ സസര്പിഷ്കമുപസേവമാനോ യഥോക്താന് ഗുണാന് സമശ്നുത ഇതി||൫൮||
ഭവന്തി ചാത്ര- ഇദം രസായനം ബ്രാഹ്മം മഹര്ഷിഗണസേവിതമ്|
ഭവത്യരോഗോ ദീര്ഘായുഃ പ്രയുഞ്ജാനോ മഹാബലഃ||൫൯||
കാന്തഃ പ്രജാനാം സിദ്ധാര്ഥശ്ചന്ദ്രാദിത്യസമദ്യുതിഃ|
ശ്രുതം ധാരയതേ സത്ത്വമാര്ഷം ചാസ്യ പ്രവര്തതേ||൬൦||
ധരണീധരസാരശ്ച വായുനാ സമവിക്രമഃ|
സ ഭവത്യവിഷം ചാസ്യ ഗാത്രേ സമ്പദ്യതേ വിഷമ്||൬൧||
(ഇതി ദ്വിതീയം ബ്രാഹ്മരസായനമ്)|
View original
यथोक्तगुणानामामलकानां सहस्रं पिष्टस्वेदनविधिना पयस ऊष्मणा सुस्विन्नमनातपशुष्कमनस्थि चूर्णयेत्|
तदामलकसहस्रस्वरसपरिपीतं स्थिरापुनर्नवाजीवन्तीनागबलाब्रह्मसुवर्चलामण्डूकपर्णीशतावरीशङ्खपुष्पीपिप्पलीवचाविडङ्गस्वयङ्गुप्तामृता- चन्दनागुरुमधुकमधूकपुष्पोत्पलपद्ममालतीयुवतीयूथिकाचूर्णाष्टभागसंयुक्तं पुनर्नागबलासहस्रपलस्वरसपरिपीतमनातपशुष्कं द्विगुणितसर्पिषा क्षौद्रसर्पिषा वा क्षुद्रगुडाकृतिं कृत्वा शुचौ दृढे घृतभाविते कुम्भे भस्मराशेरधः स्थापयेदन्तर्भूमेः पक्षं कृतरक्षाविधानमथर्ववेदविदा, पक्षात्यये चोद्धृत्य कनकरजतताम्रप्रवालकालायसचूर्णाष्टभागसंयुक्तमर्धकर्षवृद्ध्या यथोक्तेन विधिना प्रातः प्रातः प्रयुञ्जानोऽग्निबलमभिसमीक्ष्य, जीर्णे च षष्टिकं पयसा ससर्पिष्कमुपसेवमानो यथोक्तान् गुणान् समश्नुत इति||५८||
भवन्ति चात्र- इदं रसायनं ब्राह्मं महर्षिगणसेवितम्|
भवत्यरोगो दीर्घायुः प्रयुञ्जानो महाबलः||५९||
कान्तः प्रजानां सिद्धार्थश्चन्द्रादित्यसमद्युतिः|
श्रुतं धारयते सत्त्वमार्षं चास्य प्रवर्तते||६०||
धरणीधरसारश्च वायुना समविक्रमः|
स भवत्यविषं चास्य गात्रे सम्पद्यते विषम्||६१||
(इति द्वितीयं ब्राह्मरसायनम्)|
പിഷ്ടസ്വേദനവിധിനേതി യഥാ പിഷ്ടകം തോയപരിപൂരിതപാത്രോപരിദത്തതൃണാദിസംസ്ഥിതം സ്വേദ്യതേ, തഥാ തത് സ്വേദനീയമിത്യര്ഥഃ| സ്വരസപരിപീതമിതി സ്വരസഭാവിതമ്| ബ്രഹ്മസുവര്ചലാദ്യൌഷധാന്യായുര്വേദസമുത്ഥാനീയേ വക്ഷ്യമാണാനി| യുവതിഃ നവമാലികാ| അഷ്ടമോ ഭാഗോऽഷ്ടഭാഗഃ| ക്ഷുദ്രഗുഡാകൃതിമിതി ഫാണിതാകൃതിമ്| അര്ധകര്ഷവൃദ്ധ്യേതി അര്ധകര്ഷാത്പ്രഭൃതി വര്ധയേത്| യഥോക്തവിധിനേതി കുടീപ്രാവേശികേന വിധിനാ| യഥോക്താന് ഗുണാനിതി പൂര്വപ്രയോഗഫലശ്രുതിപഠിതാന്| ധരണീധരസാര ഇതി ഉഷ്ട്രമുഖവത്; തേന ധരണീധരാഃ പര്വതാഃ, തേഷാം സാരോ ലൌഹം, തദ്വത്സാര ഇത്യര്ഥഃ| അവിഷമിതി വിഷമവികാരി||൫൮-൬൧||
Adhikarana 16 (62-74) · Śloka 74
ബില്വോऽഗ്നിമന്ഥഃ ശ്യോനാകഃ കാശ്മര്യഃ പാടലിര്ബലാ|
പര്ണ്യശ്ചതസ്രഃ പിപ്പല്യഃ ശ്വദംഷ്ട്രാ ബൃഹതീദ്വയമ്||൬൨||
ശൃങ്ഗീ താമലകീ ദ്രാക്ഷാ ജീവന്തീ പുഷ്കരാഗുരു|
അഭയാ ചാമൃതാ ഋദ്ധിര്ജീവകര്ഷഭകൌ ശടീ||൬൩||
മുസ്തം പുനര്നവാ മേദാ സൈലാ ചന്ദനമുത്പലമ്|
വിദാരീ വൃഷമൂലാനി കാകോലീ കാകനാസികാ||൬൪||
ഏഷാം പലോന്മിതാന് ഭാഗാഞ്ഛതാന്യാമലകസ്യ ച|
പഞ്ച ദദ്യാത്തദൈകധ്യം ജലദ്രോണേ വിപാചയേത്||൬൫||
ജ്ഞാത്വാ ഗതരസാന്യേതാന്യൌഷധാന്യഥ തം രസമ്|
തച്ചാമലകമുദ്ധൃത്യ നിഷ്കുലം തൈലസര്പിഷോഃ||൬൬||
പലദ്വാദശകേ ഭൃഷ്ട്വാ ദത്ത്വാ ചാര്ധതുലാം ഭിഷക്|
മത്സ്യണ്ഡികായാഃ പൂതായാ ലേഹവത്സാധു സാധയേത്||൬൭||
ഷട്പലം മധുനശ്ചാത്ര സിദ്ധശീതേ പ്രദാപയേത്|
ചതുഷ്പലം തുഗാക്ഷീര്യാഃ പിപ്പലീദ്വിപലം തഥാ||൬൮||
പലമേകം നിദധ്യാച്ച ത്വഗേലാപത്രകേശരാത്|
ഇത്യയം ച്യവനപ്രാശഃ പരമുക്തോ രസായനഃ||൬൯||
കാസശ്വാസഹരശ്ചൈവ വിശേഷേണോപദിശ്യതേ|
ക്ഷീണക്ഷതാനാം വൃദ്ധാനാം ബാലാനാം ചാങ്ഗവര്ധനഃ||൭൦||
സ്വരക്ഷയമുരോരോഗം ഹൃദ്രോഗം വാതശോണിതമ്|
പിപാസാം മൂത്രശുക്രസ്ഥാന് ദോഷാംശ്ചാപ്യപകര്ഷതി||൭൧||
അസ്യ മാത്രാം പ്രയുഞ്ജീത യോപരുന്ധ്യാന്ന ഭോജനമ്|
അസ്യ പ്രയോഗാച്ച്യവനഃ സുവൃദ്ധോऽഭൂത് പുനര്യുവാ||൭൨||
മേധാം സ്മൃതിം കാന്തിമനാമയത്വമായുഃപ്രകര്ഷം ബലമിന്ദ്രിയാണാമ്|
സ്ത്രീഷു പ്രഹര്ഷം പരമഗ്നിവൃദ്ധിം വര്ണപ്രസാദം പവനാനുലോമ്യമ്||൭൩||
രസായനസ്യാസ്യ നരഃ പ്രയോഗാല്ലഭേത ജീര്ണോऽപി കുടീപ്രവേശാത്|
ജരാകൃതം രൂപമപാസ്യ സര്വം ബിഭര്തി രൂപം നവയൌവനസ്യ||൭൪||
(ഇതി ച്യവനപ്രാശഃ)|
View original
बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मर्यः पाटलिर्बला|
पर्ण्यश्चतस्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्||६२||
शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु|
अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभकौ शटी||६३||
मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम्|
विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका||६४||
एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च|
पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्||६५||
ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम्|
तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः||६६||
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक्|
मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवत्साधु साधयेत्||६७||
षट्पलं मधुनश्चात्र सिद्धशीते प्रदापयेत्|
चतुष्पलं तुगाक्षीर्याः पिप्पलीद्विपलं तथा||६८||
पलमेकं निदध्याच्च त्वगेलापत्रकेशरात्|
इत्ययं च्यवनप्राशः परमुक्तो रसायनः||६९||
कासश्वासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते|
क्षीणक्षतानां वृद्धानां बालानां चाङ्गवर्धनः||७०||
स्वरक्षयमुरोरोगं हृद्रोगं वातशोणितम्|
पिपासां मूत्रशुक्रस्थान् दोषांश्चाप्यपकर्षति||७१||
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योपरुन्ध्यान्न भोजनम्|
अस्य प्रयोगाच्च्यवनः सुवृद्धोऽभूत् पुनर्युवा||७२||
मेधां स्मृतिं कान्तिमनामयत्वमायुःप्रकर्षं बलमिन्द्रियाणाम्|
स्त्रीषु प्रहर्षं परमग्निवृद्धिं वर्णप्रसादं पवनानुलोम्यम्||७३||
रसायनस्यास्य नरः प्रयोगाल्लभेत जीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात्|
जराकृतं रूपमपास्य सर्वं बिभर्ति रूपं नवयौवनस्य||७४||
(इति च्यवनप्राशः)|
പര്ണ്യശ്ചതസ്ര ഇതി ശാലപര്ണീ, പൃശ്നിപര്ണീ, മുദ്ഗപര്ണീ, മാഷപര്ണീ ച| താമലകീ ഭൂമ്യാമലകീ| കാകനാസാ നാസാഫലാ, ‘കാകതുണ്ഡക’ ഇത്യന്യേ| ഗതരസത്വമിഹ ദ്രവ്യാണാം ചതുര്ഭാഗസ്ഥിതജലേ ഭവതി| നിഷ്കുലമിതി നിരസ്ഥി| തൈലസര്പിഷോരിതി സമാസനിര്ദേശാദുഭാഭ്യാമേവ ദ്വാദശപലാനി, ന പൃഥക് പൃഥക്| മത്സ്യണ്ഡികാ ഖണ്ഡസംഹതിഃ| അത്ര ഷട്പലത്വേന സമയോരപി മധുസര്പിഷോര്ദ്രവ്യാന്തരയുക്തത്വേനാവിരുദ്ധത്വമ്||൬൨-൭൪||
Adhikarana 17 (75) · Śloka 75
അഥാമലകഹരീതകീനാമാമലകബിഭീതകാനാം ഹരീതകീബിഭീതകാനാമാമലകഹരീതകീബിഭീതകാനാം വാ പലാശത്വഗവനദ്ധാനാം മൃദാऽവലിപ്താനാം കുകൂലസ്വിന്നാനാമകുലകാനാം പലസഹസ്രമുലൂഖലേ സമ്പോഥ്യ ദധിഘൃതമധുപലലതൈലശര്കരാസംയുക്തം ഭക്ഷയേദനന്നഭുഗ്യഥോക്തേന വിധിനാ; തസ്യാന്തേ യവാഗ്വാദിഭിഃ പ്രത്യവസ്ഥാപനമ് , അഭ്യങ്ഗോത്സാദനം സര്പിഷാ യവചൂര്ണൈശ്ച, അയം ച രസായനപ്രയോഗപ്രകര്ഷോ ദ്വിസ്താവദഗ്നിബലമഭിസമീക്ഷ്യ , പ്രതിഭോജനം യൂഷേണ പയസാ വാ ഷഷ്ടികഃ സസര്പിഷ്കഃ, അതഃ പരം യഥാസുഖവിഹാരഃ കാമഭക്ഷ്യഃ സ്യാത്|
അനേന പ്രയോഗേണര്ഷയഃ പുനര്യുവത്വമവാപുര്ബഭൂവുശ്ചാനേകവര്ഷശതജീവിനോ നിര്വികാരാഃ പരം ശരീരബുദ്ധീന്ദ്രിയബലസമുദിതാശ്ചേരുശ്ചാത്യന്തനിഷ്ഠയാ തപഃ||൭൫||
(ഇതി ചതുര്ഥാമലകരസായനമ്)|
View original
अथामलकहरीतकीनामामलकबिभीतकानां हरीतकीबिभीतकानामामलकहरीतकीबिभीतकानां वा पलाशत्वगवनद्धानां मृदाऽवलिप्तानां कुकूलस्विन्नानामकुलकानां पलसहस्रमुलूखले सम्पोथ्य दधिघृतमधुपललतैलशर्करासंयुक्तं भक्षयेदनन्नभुग्यथोक्तेन विधिना; तस्यान्ते यवाग्वादिभिः प्रत्यवस्थापनम् , अभ्यङ्गोत्सादनं सर्पिषा यवचूर्णैश्च, अयं च रसायनप्रयोगप्रकर्षो द्विस्तावदग्निबलमभिसमीक्ष्य , प्रतिभोजनं यूषेण पयसा वा षष्टिकः ससर्पिष्कः, अतः परं यथासुखविहारः कामभक्ष्यः स्यात्|
अनेन प्रयोगेणर्षयः पुनर्युवत्वमवापुर्बभूवुश्चानेकवर्षशतजीविनो निर्विकाराः परं शरीरबुद्धीन्द्रियबलसमुदिताश्चेरुश्चात्यन्तनिष्ठया तपः||७५||
(इति चतुर्थामलकरसायनम्)|
കുകൂലകഃ കരീഷാഗ്നിഃ| അകുലകാനാമിതി അനസ്ഥ്നാമ്| ദ്രവ്യാദീനാമത്ര മാനം നോക്തം, തേന പ്രധാനസ്യ ചൂര്ണസ്യ ദധ്യാദിഭിര്മിലിതൈഃ സമാനമാനത്വം; കിംവാ പ്രത്യേകമേവ ദധ്യാദീനാം ചൂര്ണസമത്വമ്| പലലം തിലചൂര്ണമ്| ഭക്ഷയേദിതി വചനം ലേഹ്യേऽപി അല്പാഭ്യവഹരണമാത്രാര്ഥത്വാദുപപന്നമ്| അനന്നഭുഗിതി സര്വഥാऽऽഹാരാന്തരാഭുക്| തസ്യാന്ത ഇതി ഏതത്പ്രയോഗപരിത്യാഗകാലേ| പ്രത്യവസ്ഥാപനമിതി യവാഗ്വാദിക്രമവിശേഷണം; തേന പ്രയോഗാന്തേ യദാ അന്നസംസര്ജനം കര്തവ്യം, തദാ യവാഗ്വാദിക്രമേണേത്യുക്തസ്യാര്ഥസ്യ പ്രത്യവസ്ഥാപനം ക്രിയത ഇത്യര്ഥഃ| യൂഷേണ പയസാ വേതി വികല്പോऽഗ്നിബലാപേക്ഷയാ||൭൫||
Adhikarana 18 (76) · Śloka 76
ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകപഞ്ചപഞ്ചമൂലനിര്യൂഹേ പിപ്പലീമധുകമധൂകകാകോലീക്ഷീരകാകോല്യാത്മഗുപ്താജീവകര്ഷഭകക്ഷീരശുക്ലാകല്കസമ്പ്രയുക്തേന വിദാരീസ്വരസേന ക്ഷീരാഷ്ടഗുണസമ്പ്രയുക്തേന ച സര്പിഷഃ കുമ്ഭം സാധയിത്വാ പ്രയുഞ്ജാനോऽഗ്നിബലസമാം മാത്രാം ജീര്ണേ ച ക്ഷീരസര്പിര്ഭ്യാം ശാലിഷഷ്ടികമുഷ്ണോദകാനുപാനമശ്നഞ്ജരാവ്യാധിപാപാഭിചാരവ്യപഗതഭയഃ ശരീരേന്ദ്രിയബുദ്ധിബലമതുലമുപലഭ്യാപ്രതിഹതസര്വാരമ്ഭഃ പരമായുരനവാപ്നുയാത്||൭൬||
(ഇതി പഞ്ചമോ ഹരീതകീയോഗഃ)|
View original
हरीतक्यामलकबिभीतकपञ्चपञ्चमूलनिर्यूहे पिप्पलीमधुकमधूककाकोलीक्षीरकाकोल्यात्मगुप्ताजीवकर्षभकक्षीरशुक्लाकल्कसम्प्रयुक्तेन विदारीस्वरसेन क्षीराष्टगुणसम्प्रयुक्तेन च सर्पिषः कुम्भं साधयित्वा प्रयुञ्जानोऽग्निबलसमां मात्रां जीर्णे च क्षीरसर्पिर्भ्यां शालिषष्टिकमुष्णोदकानुपानमश्नञ्जराव्याधिपापाभिचारव्यपगतभयः शरीरेन्द्रियबुद्धिबलमतुलमुपलभ्याप्रतिहतसर्वारम्भः परमायुरनवाप्नुयात्||७६||
(इति पञ्चमो हरीतकीयोगः)|
അത്ര ഹരീതക്യാദൌ ക്ഷീരശുക്ലാ ക്ഷീരവിദാരികാ| അത്ര ഹരീതക്യാദിക്വാഥസ്യ ത്വേകോ ഭാഗഃ, ക്ഷീരസ്യാഷ്ടൌ ഭാഗാഃ, സര്പിഷ ഏകോ ഭാഗഃ| കുമ്ഭോ ദ്രോണദ്വയമ്| വചനം ഹി- “ദ്രോണസ്തു ദ്വിഗുണഃ സൂര്പോ വിജ്ഞേയഃ കുമ്ഭ ഏവ ച” ഇതി||൭൬||
Adhikarana 19 (77-80) · Śloka 80
ഹരീതക്യാമലകബിഭീതകഹരിദ്രാസ്ഥിരാബലാവിഡങ്ഗാമൃതവല്ലീവിശ്വഭേഷജമധുകപിപ്പലീസോമവല്കസിദ്ധേന ക്ഷീരസര്പിഷാ മധുശര്കരാഭ്യാമപി ച സന്നീയാമലകസ്വരസശതപരിപീതമാമലകചൂര്ണമയശ്ചൂര്ണചതുര്ഭാഗസമ്പ്രയുക്തം പാണിതലമാത്രം പ്രാതഃ പ്രാതഃ പ്രാശ്യ യഥോക്തേന വിധിനാ സായം മുദ്ഗയൂഷേണ പയസാ വാ സസര്പിഷ്കം ശാലിഷഷ്ടികാന്നമശ്നീയാത്, ത്രിവര്ഷപ്രയോഗാദസ്യ വര്ഷശതമജരം വയസ്തിഷ്ഠതി, ശ്രുതമവതിഷ്ഠതേ, സര്വാമയാഃ പ്രശാമ്യന്തി, വിഷമവിഷം ഭവതി ഗാത്രേ, ഗാത്രമശ്മവത് സ്ഥിരീഭവതി, അധൃഷ്യോ ഭൂതാനാം ഭവതി||൭൭||
ഭവന്തി ചാത്ര- യഥാऽമരാണാമമൃതം യഥാ ഭോഗവതാം സുധാ|
തഥാऽഭവന്മഹര്ഷീണാം രസായനവിധിഃ പുരാ||൭൮||
ന ജരാം ന ച ദൌര്ബല്യം നാതുര്യം നിധനം ന ച|
ജഗ്മുര്വര്ഷസഹസ്രാണി രസായനപരാഃ പുരാ||൭൯||
ന കേവലം ദീര്ഘമിഹായുരശ്നുതേ രസായനം യോ വിധിവന്നിഷേവതേ|
ഗതിം സ ദേവര്ഷിനിഷേവിതാം ശുഭാം പ്രപദ്യതേ ബ്രഹ്മ തഥേതി ചാക്ഷയമ് ||൮൦||
View original
हरीतक्यामलकबिभीतकहरिद्रास्थिराबलाविडङ्गामृतवल्लीविश्वभेषजमधुकपिप्पलीसोमवल्कसिद्धेन क्षीरसर्पिषा मधुशर्कराभ्यामपि च सन्नीयामलकस्वरसशतपरिपीतमामलकचूर्णमयश्चूर्णचतुर्भागसम्प्रयुक्तं पाणितलमात्रं प्रातः प्रातः प्राश्य यथोक्तेन विधिना सायं मुद्गयूषेण पयसा वा ससर्पिष्कं शालिषष्टिकान्नमश्नीयात्, त्रिवर्षप्रयोगादस्य वर्षशतमजरं वयस्तिष्ठति, श्रुतमवतिष्ठते, सर्वामयाः प्रशाम्यन्ति, विषमविषं भवति गात्रे, गात्रमश्मवत् स्थिरीभवति, अधृष्यो भूतानां भवति||७७||
भवन्ति चात्र- यथाऽमराणाममृतं यथा भोगवतां सुधा|
तथाऽभवन्महर्षीणां रसायनविधिः पुरा||७८||
न जरां न च दौर्बल्यं नातुर्यं निधनं न च|
जग्मुर्वर्षसहस्राणि रसायनपराः पुरा||७९||
न केवलं दीर्घमिहायुरश्नुते रसायनं यो विधिवन्निषेवते|
गतिं स देवर्षिनिषेवितां शुभां प्रपद्यते ब्रह्म तथेति चाक्षयम् ||८०||
അമൃതവല്ലീ ഗുഡൂചീ| സോമവല്കഃ വിട്ഖദിരഃ| ക്ഷീരസര്പിഃ ക്ഷീരസമുത്ഥിതസര്പിഃ| അയശ്ചൂര്ണസ്യ ചതുര്ഥോ ഭാഗഃ, യത ഏതദയശ്ചൂര്ണം ചതുര്ഥഭാഗമത ഏവാസ്മിന് പ്രയോഗേ ജതൂകര്ണേന “അയശ്ചൂര്ണപാദയുക്തമ്” ഇതി കൃതമ്| അമരാണാമമൃതം ജരാദിഹരം, നാഗാനാം ച സുധാ ജരാമരണഹരീ, ഇത്യുഭയോപാദാനം ദൃഷ്ടാന്തേ| ബ്രഹ്മ മോക്ഷഃ| മോക്ഷസാധനത്വം ചേഹ രസായനസ്യ വിശുദ്ധസത്ത്വകര്തൃതയോച്യതേ|| ൭൭-൮൦||
Adhikarana 20 (81) · Śloka 81
തത്ര ശ്ലോകഃ- അഭയാമലകീയേऽസ്മിന് ഷഡ്യോഗാഃ പരികീര്തിതാഃ|
രസായനാനാം സിദ്ധാനാമായുര്യൈരനുവര്തതേ||൮൧||
View original
तत्र श्लोकः- अभयामलकीयेऽस्मिन् षड्योगाः परिकीर्तिताः|
रसायनानां सिद्धानामायुर्यैरनुवर्तते||८१||
അഭയേത്യാദിനാ സന്ദേഹനിരാസാര്ഥമുക്തപ്രയോഗസങ്ഖ്യാം ദര്ശയതി| ഏവമന്യത്രാപി സങ്ഖ്യാപ്രണയനമന്തേ ജ്ഞേയമ്|| ൮൧||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ചികിത്സാസ്ഥാനേ രസായനാധ്യായേऽഭയാമലകീയോ നാമ രസായനപാദഃ പ്രഥമഃ||൧||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते चिकित्सास्थाने रसायनाध्यायेऽभयामलकीयो नाम रसायनपादः प्रथमः||१||
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ രസായനാധ്യായേऽഭയാമലകീയോ നാമ രസായനപാദഃ പ്രഥമഃ|| ൧||