1. rasāyanādhyāyaḥ - abhayāmalakīyarasāyanapādaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతోఽభయామలకీయం రసాయనపాదం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||

పూర్వస్థానోక్తలక్షణాభావేనావధారితాయుష్మద్భావేన చికిత్సా ధర్మార్థయశస్కరీ కర్తవ్యేత్యనంతరం చికిత్సాభిధాయకం స్థానముచ్యతే| రసాయనవాజీకరణసాధనమపి యథా చికిత్సోచ్యతే, తథాఽనంతరమేవ వక్ష్యతి| తత్రాపి జ్వరాదిచికిత్సాయాః ప్రాగ్రసాయనవాజీకరణయోర్మహాఫలత్వేనాదావభిధానం| తయోరపి చ రసాయనమేవ వర్షసహస్రాయుష్ట్వాదికారణతయా మహాఫలమితి తదభిధీయతే, తత్రాపి చాభయామలకీయశ్చికిత్సాస్థానార్థసూత్రాభిధాయకతయాఽగ్రేఽభిధీయతే||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

చికిత్సితం వ్యాధిహరం పథ్యం సాధనమౌషధం| ప్రాయశ్చిత్తం ప్రశమనం ప్రకృతిస్థాపనం హితం||3|| విద్యాద్భేషజనామాని, ...|4|

తత్రాదౌ వ్యవహారార్థం స్థానాభిధేయస్య భేషజస్య పర్యాయానాహ- చికిత్సితమిత్యాది| కరోతి చైవమాదౌ ప్రధానాభిధేయపర్యాయాభిధానం, యథా- నిదానే హేతురూపాదిపర్యాయకథనం| ఏతచ్చ పర్యాయాభిధానం ప్రాధాన్యేన చతుష్పాదస్యైవ భేషజస్య, యదుక్తం- “చతుష్పాదం షోడశకలం భేషజమితి భిషజో భాషంతే” (సూ.అ.10) ఇతి| ఏవంభూతభేషజాంగరూపతయా తు స్థావరజంగమద్రవ్యరూపస్య భేషజస్య భేషజత్వమేవాంతరవ్యవహారకృతం జ్ఞేయం| ప్రాయశ్చిత్తమితి భేషజసంజ్ఞా ప్రాయశ్చిత్తవద్భేషజస్యాధర్మకార్యవ్యాధిహరత్వేన||3||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

... భేషజం ద్వివిధం చ తత్| స్వస్థస్యోర్జస్కరం కించిత్ కించిదార్తస్య రోగనుత్||4||

ద్వైవిధ్యం వివృణోతి- స్వస్థస్యేత్యాది| కించిదితి న సర్వం| స్వస్థత్వేన వ్యవహ్రియమాణస్య పుంసో జరాదిస్వాభావికవ్యాధిహరత్వేన తథాఽప్రహర్షవ్యయాయక్షయిత్వానుపచితశుక్రత్వాద్యప్రశస్తశారీరభావహరత్వేన ఊర్జః ప్రశస్తం భావమాదధాతీతి స్వస్థస్యోర్జస్కరం| ఆర్తస్య రోగనుదితి విశేషణేన జ్వరాదినాఽఽర్తస్య జ్వరాదిహరం| రోగనుదితి వచనేనైవార్తవిశేషతాయాం లబ్ధాయాం యత్ ‘ఆర్తస్య’ ఇతి కరోతి, తేన సహజజరాదికృతాం పీడామనుద్వేజికాం పరిత్యజ్య జ్వరాదినాఽస్వాభావికేన రోగేణ పీడితస్యేతి దర్శయతి||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

అభేషజం చ ద్వివిధం బాధనం సానుబాధనం|5|

భేషజప్రసంగాదభేషజద్వైవిధ్యమాహ- అభేషజమిత్యాది| బాధనమిహ తదాత్వమాత్రబాధకం, యథా- స్వల్పమపథ్యం| సానుబాధనం చ దీర్ఘకాలావస్థాయికుష్ఠాదివికారకారి||-

Adhikarana 5 (5-6) · Śloka 6

స్వస్థస్యోర్జస్కరం యత్తు తద్వృష్యం తద్రసాయనం||5|| ప్రాయః, ప్రాయేణ రోగాణాం ద్వితీయం ప్రశమే మతం| ప్రాయఃశబ్దో విశేషార్థో హ్యుభయం హ్యుభయార్థకృత్||6||

ద్వివిధం భేషజముక్తం విభజతే- స్వస్థస్యేత్యాది| తద్వృష్యం తద్రసాయనం ప్రాయ ఇతి చ్ఛేదః| యద్వృష్యం ప్రాయో భవతి, తథా రసాయనం యత్ ప్రాయో భవతి, ఆర్తస్య రోగహరం యద్బాహుల్యేన, తత్ స్వస్థోర్జస్కరముచ్యతే; యత్తు ద్వితీయమార్తరోగహరం, తత్ ప్రాయేణ జ్వరాదిశమనం రసాయనం వాజీకరణం చ భవతి; యథా- క్షతక్షీణోక్తం సర్పిర్గుడాది రసాయనం వృష్యం చ భవతి, తథా పాండురోగోక్తో యోగరాజో రసాయనత్వేనోక్తః, తథా కాసాధికారేఽగస్త్యహరీతకీ రసాయనత్వేనోక్తేత్యాద్యనుసరణీయం| రసాయనోక్తానాం చ జ్వరాదిహరత్వమత్ర సువ్యక్తమేవ రసాయనగ్రంథేషు| అన్యే తు బ్రువతే- యద్వ్యాధిమాత్రహరం న తద్రసాయనం, కింతు శరీరసంయోగదార్ఢ్యాద్దీర్ఘాయుఃకర్తృత్వసాధారణధర్మయోగాదుపచరితవ్యాధిహరం రసాయనమిహోచ్యత ఇతి| నను యది స్వస్థోర్జస్కరమపి వ్యాధిహరం, వ్యాధిహరం చ స్వస్థోర్జస్కరం తత్ కిం కించిదితి పదేన భేషజకర్మవ్యవస్థాదర్శకేన క్రియతే? బ్రూమః- బాహుల్యేన స్వస్థోర్జస్కరత్వం వ్యాధిహరత్వం చ వ్యవస్థాప్యతే, న చేహ సర్వార్తరోగహరస్య స్వస్థోర్జస్కరత్వమితి ప్రతిజ్ఞాయతే, యేన పాఠాసప్తపర్ణాదీనామపి రసాయనత్వం సాధనీయశక్తిత్వాదార్త్తరోగహరత్వేన యదుచ్యతే తదపి రసాయనం వాజీకరణం చ భవతీతి లవమాత్రోపదర్శనం క్రియతే, తత్ స్వస్థార్తయోరుభయార్థకర్తృత్వం| ప్రాయఃశబ్దతాత్పర్యం వివృణోతి- ప్రాయ ఇత్యాది| విశేషార్థ ఇతి బాహుల్యార్థ ఇత్యర్థః||5-6||

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 8

దీర్ఘమాయుః స్మృతిం మేధామారోగ్యం తరుణం వయః| ప్రభావర్ణస్వరౌదార్యం దేహేంద్రియబలం పరం||7|| వాక్సిద్ధిం ప్రణతిం కాంతిం లభతే నా రసాయనాత్| లాభోపాయో హి శస్తానాం రసాదీనాం రసాయనం||8||

రసాయనకార్యమాహ- దీర్ఘమిత్యాది| ప్రభాదీనాం త్రయాణామౌదార్యం యోజనీయం| వాక్సిద్ధిః యదుచ్యతే తదవశ్యం భవతీత్యర్థః| ప్రణతిః లోకవంద్యతా| కథమేతద్రసాయనేన క్రియత ఇత్యాహ- లాభేత్యాది| రసాదిగ్రహణేన స్మృత్యాదయోఽపి గృహ్యంతే||7-8||

Adhikarana 7 (9-12) · Śloka 12

అపత్యసంతానకరం యత్ సద్యః సంప్రహర్షణం| వాజీవాతిబలో యేన యాత్యప్రతిహతః స్త్రియః||9|| భవత్యతిప్రియః స్త్రీణాం యేన యేనోపచీయతే| జీర్యతోఽప్యక్షయం శుక్రం ఫలవద్యేన దృశ్యతే||10|| ప్రభూతశాఖః శాఖీవ యేన చైత్యో యథా మహాన్| భవత్యర్చ్యో బహుమతః ప్రజానాం సుబహుప్రజః||11|| సంతానమూలం యేనేహ ప్రేత్య చానంత్యమశ్నుతే| యశః శ్రియం బలం పుష్టిం వాజీకరణమేవ తత్||12||

వాజీకరణకార్యమాహ- అపత్యేత్యాది| అపత్యసంతానః అపత్యపరంపరా, తేన పుత్రపౌత్రకరమిత్యర్థః; వాజీకరణజనితాచ్ఛుక్రాజ్జాతః పుత్రః పుత్రజననసమర్థో భవతీత్యర్థః| అతిప్రియత్వం చేహోపచితశుక్రతయా నిరంతరవ్యవాయకర్తృత్వాత్; యదుక్తం- “విరూపమపి యోద్ధారం భృత్యమిచ్ఛంతి పార్థివాః| వ్యవాయవ్యాయతం మూర్ఖం ధృష్టం పతిమివ స్త్రియః” ఇతి| ఉపచీయత ఇతి పుష్టిం ప్రాప్నోతి| అక్షయమివాక్షయం| ఫలవదితి గర్భజనకం| చైత్యో దేవతాయతనం| అర్చ్యః అర్చనీయః | ఆనంత్యమివానంత్యం; దీర్ఘసంతానతామిత్యర్థః||9-12||

Adhikarana 8 (13-14) · Śloka 14

స్వస్థస్యోర్జస్కరం త్వేతద్ద్వివిధం ప్రోక్తమౌషధం| యద్వ్యాధినిర్ఘాతకరం వక్ష్యతే తచ్చికిత్సితే||13|| చికిత్సితార్థ ఏతావాన్ వికారాణాం యదౌషధం| రసాయనవిధిశ్చాగ్రే వాజీకరణమేవ చ||14||

చికిత్సిత ఇతి జ్వరాదిచికిత్సితే| నను రసాయనవాజీకరణే అపి జ్వరాదిచికిత్సితే ఏవ, తత్ కిం విశిష్యోచ్యతే- ‘వక్ష్యతే తచ్చికిత్సితే’ ఇత్యాహ- చికిత్సితార్థ ఇత్యాది| సత్యం, రసాయనం వాజీకరణం చ జ్వరాదివ్యాధిహరత్వాచ్చికిత్సితశబ్దేనోచ్యత ఇత్యర్థః| అథ వ్యాధిహరత్వాచ్చికిత్సితే వక్తవ్యత్వాచ్చ రసాయనవాజీకరణే క్వ ను వక్తవ్యే ఇత్యాహ- రసాయనేత్యాది| విధిః విధానం రసాయనాభిధానమిత్యర్థః | అగ్రే ఇతి అనంతరం| వాజీకరణం చాగ్రే ‘అభిధాస్యతే’ ఇతి శేషః||13-14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

అభేషజమితి జ్ఞేయం విపరీతం యదౌషధాత్| తదసేవ్యం నిషేవ్యం తు ప్రవక్ష్యామి యదౌషధం||15||

అభేషజమపి పూర్వోద్దిష్టం వివృణోతి- అభేషజమిత్యాది| విపరీతం రోగజననలక్షణార్థకారి||15||

Adhikarana 10 (16-24) · Śloka 24

రసాయనానాం ద్వివిధం ప్రయోగమృషయో విదుః| కుటీప్రావేశికం చైవ వాతాతపికమేవ చ||16|| కుటీప్రావేశికస్యాదౌ విధిః సముపదేక్ష్యతే| నృపవైద్యద్విజాతీనాం సాధూనాం పుణ్యకర్మణాం||17|| నివాసే నిర్భయే శస్తే ప్రాప్యోపకరణే పురే| దిశి పూర్వోత్తరస్యాం చ సుభూమౌ కారయేత్ కుటీం||18|| విస్తారోత్సేధసంపన్నాం త్రిగర్భాం సూక్ష్మలోచనాం| ఘనభిత్తిమృతుసుఖాం సుస్పష్టాం మనసః ప్రియాం||19|| శబ్దాదీనామశస్తానామగమ్యం స్త్రీవివర్జితాం| ఇష్టోపకరణోపేతాం సజ్జవైద్యౌషధద్విజాం ||20|| అథోదగయనే శుక్లే తిథినక్షత్రపూజితే| ముహూర్తకరణోపేతే ప్రశస్తే కృతవాపనః||21|| ధృతిస్మృతిబలం కృత్వా శ్రద్దధానః సమాహితః| విధూయ మానసాన్ దోషాన్ మైత్రీం భూతేషు చింతయన్||22|| దేవతాః పూజయిత్వాఽగ్రే ద్విజాతీంశ్చ ప్రదక్షిణం| దేవగోబ్రాహ్మణాన్ కృత్వా తతస్తాం ప్రవిశేత్ కుటీం||23|| తస్యాం సంశోధనైః శుద్ధః సుఖీ జాతబలః పునః| రసాయనం ప్రయుంజీత తత్ప్రవక్ష్యామి శోధనం||24||

కుటీప్రవేశేన యత్ క్రియతే తత్ కుటీప్రావేశికం| వాతాతపసేవయాఽపి యత్ క్రియతే తద్ వాతాతపికం| త్రిగర్భాం ప్రథమమేకం గృహం, తస్యాభ్యంతరే ద్వితీయం, ఏవం త్రిగర్భాస్త్రయో గర్భా అంతరాణి యస్యాం సా; త్రిగర్భామితి అంతస్త్రిప్రకోష్ఠాం| సూక్ష్మలోచనామితి అల్పద్వారజాలకాం| శుక్లే శుక్లపక్షే| సజ్జా వైద్యాదయో యస్యాం సా తథా| తిథినక్షత్రపూజిత ఇతి శుభతిథినక్షత్రయోగాత్ పూజితే| కృతవాపన ఇతి కృతక్షౌరః| మానసాన్ దోషానితి కామక్రోధాదీన్| సంశోధనైరితి వమనవిరేచనాస్థాపనశిరోవిరేచనైః| సుఖీతి అరోగః| జాతబల ఇతి సంశోధనాపహృతమలతయా సంసర్జనాదిక్రమేణ పునర్జాతబలః| యద్యపీహ సంశోధనైరితి బహువచనప్రయోగాత్ సర్వాణ్యేవ సంశోధనాని సమ్మతాని, తథాఽపీహ రసాయనే విశేషేణ యౌగికత్వాద్ధరీతక్యాదిప్రయోగ ఏవోక్తః; అన్యే తు హరీతక్యాదిప్రయోగేణైవ పరం సంశోధనం కర్తవ్యమిత్యాహుః, సంశోధనైరితి బహువచనం పునర్యావచ్ఛుద్ధేర్హరీతక్యాదిప్రయోగస్యైవ కరణం దర్శయతి||16-24||

Adhikarana 11 (25-28) · Śloka 28

హరీతకీనాం చూర్ణాని సైంధవామలకే గుడం| వచాం విడంగం రజనీం పిప్పలీం విశ్వభేషజం||25|| పిబేదుష్ణాంబునా జంతుః స్నేహస్వేదోపపాదితః| తేన శుద్ధశరీరాయ కృతసంసర్జనాయ చ||26|| త్రిరాత్రం యావకం దద్యాత్ పంచాహం వాఽపి సర్పిషా| సప్తాహం వా పురాణస్య యావచ్ఛుద్ధేస్తు వర్చసః||27|| శుద్ధకోష్ఠం తు తం జ్ఞాత్వా రసాయనముపాచరేత్| వయఃప్రకృతిసాత్మ్యజ్ఞో యౌగికం యస్య యద్భవేత్||28||

యావకమితి యవాన్నం| త్రిరాత్రాదివికల్పత్రయం హీనమధ్యోత్తమశుద్ధివిషయం||25-28||

Adhikarana 12 (29-37) · Śloka 37

హరీతకీం పంచరసాముష్ణామలవణాం శివాం| దోషానులోమనీం లఘ్వీం విద్యాద్దీపనపాచనీం||29|| ఆయుష్యాం పౌష్టికీం ధన్యాం వయసః స్థాపనీం పరాం| సర్వరోగప్రశమనీం బుద్ధీంద్రియబలప్రదాం||30|| కుష్ఠం గుల్మముదావర్తం శోషం పాండ్వామయం మదం| అర్శాంసి గ్రహణీదోషం పురాణం విషమజ్వరం||31|| హృద్రోగం సశిరోరోగమతీసారమరోచకం| కాసం ప్రమేహమానాహం ప్లీహానముదరం నవం||32|| కఫప్రసేకం వైస్వర్యం వైవర్ణ్యం కామలాం క్రిమీన్| శ్వయథుం తమకం ఛర్దిం క్లైబ్యమంగావసాదనం||33|| స్రోతోవిబంధాన్ వివిధాన్ ప్రలేపం హృదయోరసోః| స్మృతిబుద్ధిప్రమోహం చ జయేచ్ఛీఘ్రం హరీతకీ||34|| (అజీర్ణినో రూక్షభుజః స్త్రీమద్యవిషకర్శితాః| సేవేరన్నాభయామేతే క్షుత్తృష్ణోష్ణార్దితాశ్చ యే)||35|| తాన్ గుణాంస్తాని కర్మాణి విద్యాదామలకీష్వపి| యాన్యుక్తాని హరీతక్యా వీర్యస్య తు విపర్యయః||36|| అతశ్చామృతకల్పాని విద్యాత్ కర్మభిరీదృశైః| హరీతకీనాం శస్యాని భిషగామలకస్య చ||37||

యద్యపి ద్రవ్యాంతరాణి దశవర్షశతాయుష్కరరసాయనాధికృతాని సంతి, తథాఽపి హరీతక్యామలకే ఏవ రోగహరత్వాయుష్కరత్వరూపోభయధర్మయోగాదధ్యాయాదౌ గుణకర్మభ్యాముచ్యేతే; తత్రాపి యద్యపి “ఆమలకం వయఃస్థాపనానాం” (సూ.అ.25) ఇత్యుక్తం, తథాఽపి రోగహరత్వే హరీతకీ ప్రకర్షవతీతి కృత్వా హరీతక్యగ్రేఽభిహితా| హరీతక్యాదిషు పంచరసత్వాద్యుత్పాదోఽదృష్టవశాద్భూతసన్నివేశవిశేషప్రభావకృతః; తేన నాత్రోపపత్తయః క్రమంతే| శివామితి కల్యాణకారిణీం, ప్రశస్తగుణయుక్తత్వాత్| సర్వరోగప్రశమనీమితి సంయోగసంస్కారాదినా| సర్వరోగహరత్వమభిధాయాపి కుష్ఠాదిహంతృత్వాభిధానం విశేషేణ కుష్ఠాదిహంతృత్వోపదర్శనార్థం| ప్రవర్తకత్వేఽప్యతీసారగ్రహణీహరత్వం విబద్ధదోషప్రవర్తకతయా జ్ఞేయం; యదుక్తం- “స్తోకం స్తోకం విబద్ధం వా సశూలం యోఽతిసార్యతే| అభయాపిప్పలీకల్కైః సుఖోష్ణైస్తం విరేచయేత్” ఇతి| బుద్ధిస్మృతిప్రదత్వమభిధాయాపి స్మృతిబుద్ధిప్రమోహహరత్వాభిధానం తత్ర విశిష్టశక్త్యుపదర్శనార్థం| వీర్యస్య తు విపర్యయ ఇత్యనేనామలకస్య శీతవీర్యత్వముక్తం| శస్యానీతి అస్థిరహితాని ఫలాని||29-37||

Adhikarana 13 (38-40) · Śloka 40

ఓషధీనాం పరా భూమిర్హిమవాఞ్ శైలసత్తమః| తస్మాత్ఫలాని తజ్జాని గ్రాహయేత్కాలజాని తు||38|| ఆపూర్ణరసవీర్యాణి కాలే కాలే యథావిధి| ఆదిత్యపవనచ్ఛాయాసలిలప్రీణితాని చ||39|| యాన్యజగ్ధాన్యపూతీని నిర్వ్రణాన్యగదాని చ| తేషాం ప్రయోగం వక్ష్యామి ఫలానాం కర్మ చోత్తమం||40||

యద్యపి “హిమవానౌషధభూమీనాం” (సూ.అ.25) ఇత్యుక్తం, తథాఽపి రసాయనే హిమవత్ప్రభవాణ్యేవ భేషజాని గ్రాహ్యాణీతి దర్శయితుమౌషధీనామిత్యాద్యభిధానం| కాలే కాలే ఇతి ఫలపాకకాలే ఇత్యర్థః| యథావిధీతి యథా భేషజగ్రహణం మంగలదేవతార్చనాదిపూర్వకం స్యాత్తథాఽవశ్యం రసాయనే కర్త్తవ్యం| అగదానీత్యనేన పవనదహనాద్యదోషం ఫలస్య దర్శయతి||38-40||

Adhikarana 14 (41-57) · Śloka 57

పంచానాం పంచమూలానాం భాగాన్ దశపలోన్మితాన్| హరీతకీసహస్రం చ త్రిగుణామలకం నవం||41|| విదారిగంధాం బృహతీం పృశ్నిపర్ణీం నిదిగ్ధికాం| విద్యాద్విదారిగంధాద్యం శ్వదంష్ట్రాపంచమం గణం||42|| బిల్వాగ్నిమంథశ్యోనాకం కాశ్మర్యమథ పాటలాం| పునర్నవాం శూర్పపర్ణ్యౌ బలామేరండమేవ చ||43|| జీవకర్షభకౌ మేదాం జీవంతీం సశతావరీం| శరేక్షుదర్భకాశానాం శాలీనాం మూలమేవ చ||44|| ఇత్యేషాం పంచమూలానాం పంచానాముపకల్పయేత్| భాగాన్ యథోక్తాంస్తత్సర్వం సాధ్యం దశగుణేఽంభసి||45|| దశభాగావశేషం తు పూతం తం గ్రాహయేద్రసం| హరీతకీశ్చ తాః సర్వాః సర్వాణ్యామలకాని చ||46|| తాని సర్వాణ్యనస్థీని ఫలాన్యాపోథ్య కూర్చనైః| వినీయ తస్మిన్నిర్యూహే చూర్ణానీమాని దాపయేత్||47|| మండూకపర్ణ్యాః పిప్పల్యాః శంఖపుష్ప్యాః ప్లవస్య చ| ముస్తానాం సవిడంగానాం చందనాగురుణోస్తథా||48|| మధుకస్య హరిద్రాయా వచాయాః కనకస్య చ| భాగాంశ్చతుష్పలాన్ కృత్వా సూక్ష్మైలాయాస్త్వచస్తథా||49|| సితోపలాసహస్రం చ చూర్ణితం తులయాఽధికం| తైలస్య ద్వ్యాఢకం తత్ర దద్యాత్త్రీణి చ సర్పిషః||50|| సాధ్యమౌదుంబరే పాత్రే తత్ సర్వం మృదునాఽగ్నినా| జ్ఞాత్వా లేహ్యమదగ్ధం చ శీతం క్షౌద్రేణ సంసృజేత్||51|| క్షౌద్రప్రమాణం స్నేహార్ధం తత్ సర్వం ఘృతభాజనే| తిష్ఠేత్సమ్మూర్చ్ఛితం తస్య మాత్రాం కాలే ప్రయోజయేత్||52|| యా నోపరుంధ్యాదాహారమేకం మాత్రా జరాం ప్రతి| షష్టికః పయసా చాత్ర జీర్ణే భోజనమిష్యతే||53|| వైఖానసా వాలఖిల్యాస్తథా చాన్యే తపోధనాః| రసాయనమిదం ప్రాశ్య బభూవురమితాయుషః||54|| ముక్త్వా జీర్ణం వపుశ్చాగ్ర్యమవాపుస్తరుణం వయః| వీతతంద్రాక్లమశ్వాసా నిరాతంకాః సమాహితాః||55|| మేధాస్మృతిబలోపేతాశ్చిరరాత్రం తపోధనాః| బ్రాహ్మం తపో బ్రహ్మచర్యం చేరుశ్చాత్యంతనిష్ఠయా||56|| రసాయనమిదం బ్రాహ్మమాయుష్కామః ప్రయోజయేత్| దీర్ఘమాయుర్వయశ్చాగ్ర్యం కామాంశ్చేష్టాన్ సమశ్నుతే||57|| (ఇతి బ్రాహ్మరసాయనం)|

పంచానామిత్యాదౌ ప్రతిద్రవ్యం దశపలభాగగ్రహణం , ఉక్తం హి జతూకర్ణే- “ఇతి పంచ పంచమూలాని, తేషాం ప్రతిద్రవ్యం దశపలాని” ఇతి| హరీతకీసహస్రమితి హరీతకీఫలసహస్రం| శూర్పపర్ణ్యౌ ముద్గమాషపర్ణ్యౌ| వీరా జాలంధరం శాకం| కూర్చనం జర్జరీకరణసాధనం శిలాపుత్రకముసలాది| వినీయేతి ప్రక్షిప్య| ప్లవః కైవర్తముస్తకం| కనకం నాగకేశరం| త్వక్ గుడత్వక్| ఔదుంబరే ఇతి తామ్రమయే| స్నేహార్ధమితి సర్పిస్తైలార్ధం| ఏకం అనపరాహ్ణికమాహారం||41-57||

Adhikarana 15 (58-61) · Śloka 61

యథోక్తగుణానామామలకానాం సహస్రం పిష్టస్వేదనవిధినా పయస ఊష్మణా సుస్విన్నమనాతపశుష్కమనస్థి చూర్ణయేత్| తదామలకసహస్రస్వరసపరిపీతం స్థిరాపునర్నవాజీవంతీనాగబలాబ్రహ్మసువర్చలామండూకపర్ణీశతావరీశంఖపుష్పీపిప్పలీవచావిడంగస్వయంగుప్తామృతా- చందనాగురుమధుకమధూకపుష్పోత్పలపద్మమాలతీయువతీయూథికాచూర్ణాష్టభాగసంయుక్తం పునర్నాగబలాసహస్రపలస్వరసపరిపీతమనాతపశుష్కం ద్విగుణితసర్పిషా క్షౌద్రసర్పిషా వా క్షుద్రగుడాకృతిం కృత్వా శుచౌ దృఢే ఘృతభావితే కుంభే భస్మరాశేరధః స్థాపయేదంతర్భూమేః పక్షం కృతరక్షావిధానమథర్వవేదవిదా, పక్షాత్యయే చోద్ధృత్య కనకరజతతామ్రప్రవాలకాలాయసచూర్ణాష్టభాగసంయుక్తమర్ధకర్షవృద్ధ్యా యథోక్తేన విధినా ప్రాతః ప్రాతః ప్రయుంజానోఽగ్నిబలమభిసమీక్ష్య, జీర్ణే చ షష్టికం పయసా ససర్పిష్కముపసేవమానో యథోక్తాన్ గుణాన్ సమశ్నుత ఇతి||58|| భవంతి చాత్ర- ఇదం రసాయనం బ్రాహ్మం మహర్షిగణసేవితం| భవత్యరోగో దీర్ఘాయుః ప్రయుంజానో మహాబలః||59|| కాంతః ప్రజానాం సిద్ధార్థశ్చంద్రాదిత్యసమద్యుతిః| శ్రుతం ధారయతే సత్త్వమార్షం చాస్య ప్రవర్తతే||60|| ధరణీధరసారశ్చ వాయునా సమవిక్రమః| స భవత్యవిషం చాస్య గాత్రే సంపద్యతే విషం||61|| (ఇతి ద్వితీయం బ్రాహ్మరసాయనం)|

పిష్టస్వేదనవిధినేతి యథా పిష్టకం తోయపరిపూరితపాత్రోపరిదత్తతృణాదిసంస్థితం స్వేద్యతే, తథా తత్ స్వేదనీయమిత్యర్థః| స్వరసపరిపీతమితి స్వరసభావితం| బ్రహ్మసువర్చలాద్యౌషధాన్యాయుర్వేదసముత్థానీయే వక్ష్యమాణాని| యువతిః నవమాలికా| అష్టమో భాగోఽష్టభాగః| క్షుద్రగుడాకృతిమితి ఫాణితాకృతిం| అర్ధకర్షవృద్ధ్యేతి అర్ధకర్షాత్ప్రభృతి వర్ధయేత్| యథోక్తవిధినేతి కుటీప్రావేశికేన విధినా| యథోక్తాన్ గుణానితి పూర్వప్రయోగఫలశ్రుతిపఠితాన్| ధరణీధరసార ఇతి ఉష్ట్రముఖవత్; తేన ధరణీధరాః పర్వతాః, తేషాం సారో లౌహం, తద్వత్సార ఇత్యర్థః| అవిషమితి విషమవికారి||58-61||

Adhikarana 16 (62-74) · Śloka 74

బిల్వోఽగ్నిమంథః శ్యోనాకః కాశ్మర్యః పాటలిర్బలా| పర్ణ్యశ్చతస్రః పిప్పల్యః శ్వదంష్ట్రా బృహతీద్వయం||62|| శృంగీ తామలకీ ద్రాక్షా జీవంతీ పుష్కరాగురు| అభయా చామృతా ఋద్ధిర్జీవకర్షభకౌ శటీ||63|| ముస్తం పునర్నవా మేదా సైలా చందనముత్పలం| విదారీ వృషమూలాని కాకోలీ కాకనాసికా||64|| ఏషాం పలోన్మితాన్ భాగాంఛతాన్యామలకస్య చ| పంచ దద్యాత్తదైకధ్యం జలద్రోణే విపాచయేత్||65|| జ్ఞాత్వా గతరసాన్యేతాన్యౌషధాన్యథ తం రసం| తచ్చామలకముద్ధృత్య నిష్కులం తైలసర్పిషోః||66|| పలద్వాదశకే భృష్ట్వా దత్త్వా చార్ధతులాం భిషక్| మత్స్యండికాయాః పూతాయా లేహవత్సాధు సాధయేత్||67|| షట్పలం మధునశ్చాత్ర సిద్ధశీతే ప్రదాపయేత్| చతుష్పలం తుగాక్షీర్యాః పిప్పలీద్విపలం తథా||68|| పలమేకం నిదధ్యాచ్చ త్వగేలాపత్రకేశరాత్| ఇత్యయం చ్యవనప్రాశః పరముక్తో రసాయనః||69|| కాసశ్వాసహరశ్చైవ విశేషేణోపదిశ్యతే| క్షీణక్షతానాం వృద్ధానాం బాలానాం చాంగవర్ధనః||70|| స్వరక్షయమురోరోగం హృద్రోగం వాతశోణితం| పిపాసాం మూత్రశుక్రస్థాన్ దోషాంశ్చాప్యపకర్షతి||71|| అస్య మాత్రాం ప్రయుంజీత యోపరుంధ్యాన్న భోజనం| అస్య ప్రయోగాచ్చ్యవనః సువృద్ధోఽభూత్ పునర్యువా||72|| మేధాం స్మృతిం కాంతిమనామయత్వమాయుఃప్రకర్షం బలమింద్రియాణాం| స్త్రీషు ప్రహర్షం పరమగ్నివృద్ధిం వర్ణప్రసాదం పవనానులోమ్యం||73|| రసాయనస్యాస్య నరః ప్రయోగాల్లభేత జీర్ణోఽపి కుటీప్రవేశాత్| జరాకృతం రూపమపాస్య సర్వం బిభర్తి రూపం నవయౌవనస్య||74|| (ఇతి చ్యవనప్రాశః)|

పర్ణ్యశ్చతస్ర ఇతి శాలపర్ణీ, పృశ్నిపర్ణీ, ముద్గపర్ణీ, మాషపర్ణీ చ| తామలకీ భూమ్యామలకీ| కాకనాసా నాసాఫలా, ‘కాకతుండక’ ఇత్యన్యే| గతరసత్వమిహ ద్రవ్యాణాం చతుర్భాగస్థితజలే భవతి| నిష్కులమితి నిరస్థి| తైలసర్పిషోరితి సమాసనిర్దేశాదుభాభ్యామేవ ద్వాదశపలాని, న పృథక్ పృథక్| మత్స్యండికా ఖండసంహతిః| అత్ర షట్పలత్వేన సమయోరపి మధుసర్పిషోర్ద్రవ్యాంతరయుక్తత్వేనావిరుద్ధత్వం||62-74||

Adhikarana 17 (75) · Śloka 75

అథామలకహరీతకీనామామలకబిభీతకానాం హరీతకీబిభీతకానామామలకహరీతకీబిభీతకానాం వా పలాశత్వగవనద్ధానాం మృదాఽవలిప్తానాం కుకూలస్విన్నానామకులకానాం పలసహస్రములూఖలే సంపోథ్య దధిఘృతమధుపలలతైలశర్కరాసంయుక్తం భక్షయేదనన్నభుగ్యథోక్తేన విధినా; తస్యాంతే యవాగ్వాదిభిః ప్రత్యవస్థాపనం , అభ్యంగోత్సాదనం సర్పిషా యవచూర్ణైశ్చ, అయం చ రసాయనప్రయోగప్రకర్షో ద్విస్తావదగ్నిబలమభిసమీక్ష్య , ప్రతిభోజనం యూషేణ పయసా వా షష్టికః ససర్పిష్కః, అతః పరం యథాసుఖవిహారః కామభక్ష్యః స్యాత్| అనేన ప్రయోగేణర్షయః పునర్యువత్వమవాపుర్బభూవుశ్చానేకవర్షశతజీవినో నిర్వికారాః పరం శరీరబుద్ధీంద్రియబలసముదితాశ్చేరుశ్చాత్యంతనిష్ఠయా తపః||75|| (ఇతి చతుర్థామలకరసాయనం)|

కుకూలకః కరీషాగ్నిః| అకులకానామితి అనస్థ్నాం| ద్రవ్యాదీనామత్ర మానం నోక్తం, తేన ప్రధానస్య చూర్ణస్య దధ్యాదిభిర్మిలితైః సమానమానత్వం; కింవా ప్రత్యేకమేవ దధ్యాదీనాం చూర్ణసమత్వం| పలలం తిలచూర్ణం| భక్షయేదితి వచనం లేహ్యేఽపి అల్పాభ్యవహరణమాత్రార్థత్వాదుపపన్నం| అనన్నభుగితి సర్వథాఽఽహారాంతరాభుక్| తస్యాంత ఇతి ఏతత్ప్రయోగపరిత్యాగకాలే| ప్రత్యవస్థాపనమితి యవాగ్వాదిక్రమవిశేషణం; తేన ప్రయోగాంతే యదా అన్నసంసర్జనం కర్తవ్యం, తదా యవాగ్వాదిక్రమేణేత్యుక్తస్యార్థస్య ప్రత్యవస్థాపనం క్రియత ఇత్యర్థః| యూషేణ పయసా వేతి వికల్పోఽగ్నిబలాపేక్షయా||75||

Adhikarana 18 (76) · Śloka 76

హరీతక్యామలకబిభీతకపంచపంచమూలనిర్యూహే పిప్పలీమధుకమధూకకాకోలీక్షీరకాకోల్యాత్మగుప్తాజీవకర్షభకక్షీరశుక్లాకల్కసంప్రయుక్తేన విదారీస్వరసేన క్షీరాష్టగుణసంప్రయుక్తేన చ సర్పిషః కుంభం సాధయిత్వా ప్రయుంజానోఽగ్నిబలసమాం మాత్రాం జీర్ణే చ క్షీరసర్పిర్భ్యాం శాలిషష్టికముష్ణోదకానుపానమశ్నంజరావ్యాధిపాపాభిచారవ్యపగతభయః శరీరేంద్రియబుద్ధిబలమతులముపలభ్యాప్రతిహతసర్వారంభః పరమాయురనవాప్నుయాత్||76|| (ఇతి పంచమో హరీతకీయోగః)|

అత్ర హరీతక్యాదౌ క్షీరశుక్లా క్షీరవిదారికా| అత్ర హరీతక్యాదిక్వాథస్య త్వేకో భాగః, క్షీరస్యాష్టౌ భాగాః, సర్పిష ఏకో భాగః| కుంభో ద్రోణద్వయం| వచనం హి- “ద్రోణస్తు ద్విగుణః సూర్పో విజ్ఞేయః కుంభ ఏవ చ” ఇతి||76||

Adhikarana 19 (77-80) · Śloka 80

హరీతక్యామలకబిభీతకహరిద్రాస్థిరాబలావిడంగామృతవల్లీవిశ్వభేషజమధుకపిప్పలీసోమవల్కసిద్ధేన క్షీరసర్పిషా మధుశర్కరాభ్యామపి చ సన్నీయామలకస్వరసశతపరిపీతమామలకచూర్ణమయశ్చూర్ణచతుర్భాగసంప్రయుక్తం పాణితలమాత్రం ప్రాతః ప్రాతః ప్రాశ్య యథోక్తేన విధినా సాయం ముద్గయూషేణ పయసా వా ససర్పిష్కం శాలిషష్టికాన్నమశ్నీయాత్, త్రివర్షప్రయోగాదస్య వర్షశతమజరం వయస్తిష్ఠతి, శ్రుతమవతిష్ఠతే, సర్వామయాః ప్రశామ్యంతి, విషమవిషం భవతి గాత్రే, గాత్రమశ్మవత్ స్థిరీభవతి, అధృష్యో భూతానాం భవతి||77|| భవంతి చాత్ర- యథాఽమరాణామమృతం యథా భోగవతాం సుధా| తథాఽభవన్మహర్షీణాం రసాయనవిధిః పురా||78|| న జరాం న చ దౌర్బల్యం నాతుర్యం నిధనం న చ| జగ్ముర్వర్షసహస్రాణి రసాయనపరాః పురా||79|| న కేవలం దీర్ఘమిహాయురశ్నుతే రసాయనం యో విధివన్నిషేవతే| గతిం స దేవర్షినిషేవితాం శుభాం ప్రపద్యతే బ్రహ్మ తథేతి చాక్షయం ||80||

అమృతవల్లీ గుడూచీ| సోమవల్కః విట్ఖదిరః| క్షీరసర్పిః క్షీరసముత్థితసర్పిః| అయశ్చూర్ణస్య చతుర్థో భాగః, యత ఏతదయశ్చూర్ణం చతుర్థభాగమత ఏవాస్మిన్ ప్రయోగే జతూకర్ణేన “అయశ్చూర్ణపాదయుక్తం” ఇతి కృతం| అమరాణామమృతం జరాదిహరం, నాగానాం చ సుధా జరామరణహరీ, ఇత్యుభయోపాదానం దృష్టాంతే| బ్రహ్మ మోక్షః| మోక్షసాధనత్వం చేహ రసాయనస్య విశుద్ధసత్త్వకర్తృతయోచ్యతే|| 77-80||

Adhikarana 20 (81) · Śloka 81

తత్ర శ్లోకః- అభయామలకీయేఽస్మిన్ షడ్యోగాః పరికీర్తితాః| రసాయనానాం సిద్ధానామాయుర్యైరనువర్తతే||81||

అభయేత్యాదినా సందేహనిరాసార్థముక్తప్రయోగసంఖ్యాం దర్శయతి| ఏవమన్యత్రాపి సంఖ్యాప్రణయనమంతే జ్ఞేయం|| 81||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే చికిత్సాస్థానే రసాయనాధ్యాయేఽభయామలకీయో నామ రసాయనపాదః ప్రథమః||1||

ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయామాయుర్వేదదీపికాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయాం చికిత్సాస్థానే రసాయనాధ్యాయేఽభయామలకీయో నామ రసాయనపాదః ప్రథమః|| 1||