Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथातः श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ક્ષતક્ષીણે મર્મોપઘાતો ભવતિ, શોથેઽપિ મર્મોપઘાતઃ કારણં, તેન સમાનહેતુતયા ક્ષતક્ષયમનુ શોથચિકિત્સિતમુચ્યતે||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ભિષગ્વરિષ્ઠં સુરસિદ્ધજુષ્ટં મુનીન્દ્રમત્ર્યાત્મજમગ્નિવેશઃ| મહાગદસ્ય શ્વયથોર્યથાવત્ પ્રકોપરૂપપ્રશમાનપૃચ્છત્||૩||
भिषग्वरिष्ठं सुरसिद्धजुष्टं मुनीन्द्रमत्र्यात्मजमग्निवेशः| महागदस्य श्वयथोर्यथावत् प्रकोपरूपप्रशमानपृच्छत्||३||
🔊 Audio coming soon
જુષ્ટમિતિ સેવિતમ્| પ્રકોપયતીતિ પ્રકોપો હેતુરિત્યર્થઃ, કિંવા કાર્યકારણયોરભેદોપચારાત્ પ્રકોપશબ્દેન શ્વયથુકારણમુચ્યતે; રૂપશબ્દેન રૂપપૂર્વરૂપયોર્ગ્રહણં; શમનેન ચિકિત્સોચ્યતે||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તસ્મૈ જગાદાગદવેદસિન્ધુપ્રવર્તનાદ્રિપ્રવરોઽત્રિજસ્તાન્| વાતાદિભેદાત્ત્રિવિધસ્ય સમ્યઙ્નિજાનિજૈકાઙ્ગજસર્વજસ્ય||૪||
तस्मै जगादागदवेदसिन्धुप्रवर्तनाद्रिप्रवरोऽत्रिजस्तान्| वातादिभेदात्त्रिविधस्य सम्यङ्निजानिजैकाङ्गजसर्वजस्य||४||
🔊 Audio coming soon
અગદાર્થ આરોગ્યાર્થો યો વેદઃ સોઽગદવેદઃ, સ એવ ગમ્ભીરપ્રસન્નત્વાત્ સિન્ધુરિવ સિન્ધુઃ, તસ્ય પ્રવર્તનેઽદ્રિપ્રવરો હિમાલય ઇવેત્યર્થઃ; યથા હિમાલયો ગઙ્ગાયાઃ પ્રવર્તકસ્તથાઽત્રિજોઽપિ આયુર્વેદપ્રવર્તક ઇત્યર્થઃ| તાનિતિ પ્રકોપાદીન્ યાઞ્ શિષ્યઃ પૃષ્ટવાન્| એકાઙ્ગજસર્વજસ્યેત્યત્ર સર્વજશબ્દેન સર્વશરીરજસ્ય ગ્રહણમ્, એકાઙ્ગજશબ્દેન ચ સામાન્યેન શરીરાવ્યાપકસ્ય ગ્રહણં; તેન સર્વાર્ધગાત્રાવયવાશ્રિતત્વેન યત્ત્રૈવિધ્યં વક્તવ્યં તત્રૈકાઙ્ગજેનાર્ધગાત્રાશ્રિતાવયવાશ્રિતયોરિહ ગ્રહણં જ્ઞેયમ્||૪||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
શુદ્ધ્યામયાભક્તકૃશાબલાનાં ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણગુરૂપસેવા| દધ્યામમૃચ્છાકવિરોધિદુષ્ટગરોપસૃષ્ટાન્નનિષેવણં ચ||૫|| અર્શાંસ્યચેષ્ટા ન ચ દેહશુદ્ધિર્મર્મોપઘાતો વિષમા પ્રસૂતિઃ| મિથ્યોપચારઃ પ્રતિકર્મણાં ચ નિજસ્ય હેતુઃ શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટઃ||૬||
शुद्ध्यामयाभक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा| दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च||५|| अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः| मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः||६||
🔊 Audio coming soon
શુદ્ધિઃ વમનાદિશોધનમ્, આમયા જ્વરાદયઃ, અભક્તમ્ અભોજનં વિગુણં ચ ભોજનં, તૈઃ કૃશાનામબલાનાં ચ ક્ષારાદિસેવા નિજસ્ય શ્વયથોર્હેતુરિતિ યોજ્યમ્| દધ્યાદિ તુ સ્વતન્ત્રમેવ હેતુઃ| આમમ્ અપક્વં, દુષ્ટં દોષકારકં નવોદકાદિ, ગરઃ સંયોગજં વિષમ્| નચ દેહશુદ્ધિરિતિ શોધનાર્હેઽપિ દેહે દેહાશુદ્ધિઃ| મર્મોપઘાત ઇહ દોષકૃત એવ જ્ઞેયઃ; બાહ્યહેતુજસ્તુ મર્મોપઘાત આગન્તુહેતુરેવ| વિષમા પ્રસૂતિઃ અકાલગર્ભપતનાદિકા| પ્રતિકર્મણામિતિ વમનાદીનાં; મિથ્યોપચાર ઇતિ અસમ્યક્કરણમસમ્યગુપચારશ્ચ||૫-૬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
બાહ્યાસ્ત્વચો દૂષયિતાઽભિઘાતઃ કાષ્ઠાશ્મશસ્ત્રાગ્નિવિષાયસાદ્યૈઃ | આગન્તુહેતુઃ, ...|૭|
बाह्यास्त्वचो दूषयिताऽभिघातः काष्ठाश्मशस्त्राग्निविषायसाद्यैः | आगन्तुहेतुः, ...|७|
🔊 Audio coming soon
બાહ્યા ઇત્યાદિનાઽઽગન્તુશોથહેતુમાહ| બાહ્યા ઇતિ અગમ્ભીરાઃ; એતેન ગમ્ભીરત્વગ્દૂષકત્વં શોથસ્ય ન ભવતિ| ત્વચ ઇતિ કર્મપદં હલન્તમ્| દૂષયિતા અભિઘાતવિશેષેણ| કાષ્ઠાશ્મશસ્ત્રાગ્નિવિષાયસાદ્યૈરિતિ કાષ્ઠાદિકારણકઃ; આદિશબ્દો હિ કારણવાચી, તેન કાષ્ઠાદિકારણકોઽભિઘાત ઇત્યર્થઃ| કાષ્ઠાદયશ્ચેહ સઙ્ક્ષેપેણોક્તા દન્તાદીનામપ્યુપલક્ષણા જ્ઞેયાઃ| કિંવા આદિ શબ્દઃ પ્રકારવાચી, તેન કાષ્ઠાદિકૃતોઽભિઘાતઃ કાષ્ઠાદિશબ્દેનોચ્યત ઇતિ કૃત્વાઽભિઘાતેન સમં સામાનાધિકરણ્યં જ્ઞેયમ્| આગન્તુહેતુરિતિ ચ્છેદઃ||૭||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
... ત્રિવિધો નિજશ્ચ સર્વાર્ધગાત્રાવયવાશ્રિતત્વાત્||૭||
... त्रिविधो निजश्च सर्वार्धगात्रावयवाश्रितत्वात्||७||
🔊 Audio coming soon
ત્રિવિધ ઇતિ સર્વાર્ધગાત્રાવયવાશ્રિતત્વેન નિજસ્ત્રિવિધઃ; ચકારાદાગન્તુરપિ યથોક્તભેદાત્ત્રિવિધ ઇત્યર્થઃ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
બાહ્યાઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય યદા કફાસૃક્પિત્તાનિ સન્દૂષયતીહ વાયુઃ| તૈર્બદ્ધમાર્ગઃ સ તદા વિસર્પન્નુત્સેધલિઙ્ગં શ્વયથું કરોતિ||૮||
बाह्याः सिराः प्राप्य यदा कफासृक्पित्तानि सन्दूषयतीह वायुः| तैर्बद्धमार्गः स तदा विसर्पन्नुत्सेधलिङ्गं श्वयथुं करोति||८||
🔊 Audio coming soon
બાહ્યાઃ સિરા ઇત્યાદિસમ્પ્રાપ્તિકથનમ્| બાહ્યા ઇતિ અગમ્ભીરાઃ| સિરાશબ્દેન સ્રોતસાં સામાન્યેન ગ્રહણમ્| બદ્ધમાર્ગ ઇતિ આવૃતમાર્ગઃ| ઉત્સેધેનાવ્યભિચારિણા લિઙ્ગ્યત ઇતિ ઉત્સેધલિઙ્ગઃ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ઉરઃસ્થિતૈરૂર્ધ્વમધસ્તુ વાયોઃ સ્થાનસ્થિતૈર્મધ્યગતૈસ્તુ મધ્યે| સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતૈઃ ક્વચિત્સ્થૈર્દોષૈઃ ક્વચિત્ સ્યાચ્છ્વયથુસ્તદાખ્યઃ||૯||
उरःस्थितैरूर्ध्वमधस्तु वायोः स्थानस्थितैर्मध्यगतैस्तु मध्ये| सर्वाङ्गगः सर्वगतैः क्वचित्स्थैर्दोषैः क्वचित् स्याच्छ्वयथुस्तदाख्यः||९||
🔊 Audio coming soon
ઉરઃસ્થિતૈરિત્યાદિના વિશિષ્ટશોથાનાં સમ્પ્રાપ્તિવિશેષમાહ| ઊર્ધ્વમિતિ ઉરઃપ્રભૃત્યૂર્ધ્વશરીરે| અધ ઇતિ પક્વાશયપ્રભૃતૌ| વાયોઃ સ્થાનં પક્વાશયઃ| મધ્યગતૈરિતિ ઉરઃપક્વાશયમધ્યગતૈઃ| ક્વચિદિતિ કણ્ઠતાલ્વાદિદેશે| તદાખ્ય ઇતિ ‘ગલશોથ’ ઇત્યાદિશબ્દાખ્ય ઇતિ; કિંવા ઊર્ધ્વશોથાધઃશોથ ઇત્યાદિશબ્દાખ્ય ઇતિ સર્વત્ર યોજનીયમ્||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ઊષ્મા તથા સ્યાદ્દવથુઃ સિરાણામાયામ ઇત્યેવ ચ પૂર્વરૂપમ્|૧૦|
ऊष्मा तथा स्याद्दवथुः सिराणामायाम इत्येव च पूर्वरूपम्|१०|
🔊 Audio coming soon
ઊષ્મેત્યાદિના પૂર્વરૂપમાહ| દવથુઃ ઉપતાપશ્ચક્ષુરાદૌ| સિરાણામાયામ ઇતિ સિરાપ્રસરણમ્|૧૦|-
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
સર્વસ્ત્રિદોષોઽધિકદોષલિઙ્ગૈસ્તચ્છબ્દમભ્યેતિ ભિષગ્જિતં ચ||૧૦||
सर्वस्त्रिदोषोऽधिकदोषलिङ्गैस्तच्छब्दमभ्येति भिषग्जितं च||१०||
🔊 Audio coming soon
સર્વશોથાનાં ત્રિદોષજત્વેઽપિ વાતજાદિવ્યપદેશો વાતજાદિચિકિત્સા ચ યથા ભિન્ના ભવતિ તદાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| અધિકાનિ અધિકસ્ય વા દોષસ્ય લિઙ્ગાનીતિ અધિકદોષલિઙ્ગાનિ, તૈઃ અધિકદોષલિઙ્ગૈઃ| તચ્છબ્દમિતિ અધિકદોષશબ્દં વાતજોઽયમિત્યાદિકં પ્રાપ્નોતિ; તથા ભિષગ્જિતં ચાધિકદોષલિઙ્ગૈઃ પ્રાપ્નોતિ, અધિકદોષલિઙ્ગપ્રયુક્તં ચિકિત્સતભેદં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
સગૌરવં સ્યાદનવસ્થિતત્વં સોત્સેધમુષ્માઽથ સિરાતનુત્વમ્| સલોમહર્ષાઽઙ્ગવિવર્ણતા ચ સામાન્યલિઙ્ગં શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટમ્||૧૧||
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमुष्माऽथ सिरातनुत्वम्| सलोमहर्षाऽङ्गविवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम्||११||
🔊 Audio coming soon
સગૌરવમિત્યાદિના સામાન્યલિઙ્ગં પઠતિ||૧૧||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
ચલસ્તનુત્વક્પરુષોઽરુણોઽસિતઃ પ્રસુપ્તિહર્ષાર્તિયુતોઽનિમિત્તતઃ| પ્રશામ્યતિ પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિતો દિવાબલી ચ શ્વયથુઃ સમીરણાત્||૧૨||
चलस्तनुत्वक्परुषोऽरुणोऽसितः प्रसुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः| प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात्||१२||
🔊 Audio coming soon
ચલ ઇત્યાદિના વાતજશોથલિઙ્ગમાહ| તનુત્વગિતિ અબહલત્વક્| અસિત ઇતિ કૃષ્ણઃ| સુપ્તિઃ સ્પર્શાજ્ઞાનં; હર્ષઃ ‘ઝણઝણિકા’ ઇતિ ખ્યાતા વેદના, કિંવા રોમહર્ષઃ| અનિમિત્તતઃ પ્રશામ્યતીતિ વાયોશ્ચલત્વેન કદાચિન્નિમિત્તં વિનાઽપિ લીનો ભવતીત્યર્થઃ| કેચિત્ ‘નિમિત્તતઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તેન “સ્નેહોષ્ણમર્દનાભ્યાં ચ પ્રણશ્યેત્ સ ચ વાતિકઃ” (સૂ.અ.૧૮) ઇતિ યદુક્તં તદેવેદમુચ્યતે| પ્રોન્નમતીતિ સમ્પીડનાનન્તરમેવોન્નમતિ||૧૨||
Adhikarana 13 (13) · Śloka 13
મૃદુઃ સગન્ધોઽસિતપીતરાગવાન્ ભ્રમજ્વરસ્વેદતૃષામદાન્વિતઃ| ય ઉષ્યતે સ્પર્શરુગક્ષિરાગકૃત્ સ પિત્તશોથો ભૃશદાહપાકવાન્||૧૩||
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः| य उष्यते स्पर्शरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान्||१३||
🔊 Audio coming soon
મૃદ્વિત્યાદિના પિત્તશોથમાહ| ઉષ્યત ઇતિ દહ્યતે| સ્પર્શરુગિતિ સ્પર્શનં ન સહતે||૧૩||
Adhikarana 14 (14) · Śloka 14
ગુરુઃ સ્થિરઃ પાણ્ડુરરોચકાન્વિતઃ પ્રસેકનિદ્રાવમિવહ્નિમાન્દ્યકૃત્| સ કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમો નિપીડિતો ન ચોન્નમેદ્રાત્રિબલી કફાત્મકઃ||૧૪||
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत्| स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः||१४||
🔊 Audio coming soon
ગુરુરિત્યાદિના કફશોથમાહ| અરોચકાન્વિત ઇતિ અરોચકવ્યાધિસહચારી| કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમ ઇતિ ચિરોત્પત્તિવિનાશઃ| રાત્રિબલી કફાત્મક ઇતિ રાત્રૌ સ્રોતોરોધજેન દેહક્લેદેનાચેષ્ટયા ચ કફસ્ય વૃદ્ધત્વાત્ તજ્જનિતશોથો બલવાન્ ભવતિ, દિવા તુ સ્ફુટસ્રોતસિ શરીરે ચેષ્ટાયુક્તે ન કફો બલીભવતિ કિન્તુ વાયુઃ; તેન વાતશોથો દિવા બલીભવતિ, કફશોથસ્તુ હીયતે||૧૪||
Adhikarana 15 (15) · Śloka 15
કૃશસ્ય રોગૈરબલસ્ય યો ભવેદુપદ્રવૈર્વા વમિપૂર્વકૈર્યુતઃ| સ હન્તિ મર્માનુગતોઽથ રાજિમાન્ પરિસ્રવેદ્ધીનબલસ્ય સર્વગઃ||૧૫||
कृशस्य रोगैरबलस्य यो भवेदुपद्रवैर्वा वमिपूर्वकैर्युतः| स हन्ति मर्मानुगतोऽथ राजिमान् परिस्रवेद्धीनबलस्य सर्वगः||१५||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રત્યસાધ્યત્વમાહ- કૃશસ્યેત્યાદિ| વમિપૂર્વકૈરિતિ ત્રિશોથીયે “છર્દિઃ શ્વાસોઽરુચિસ્તૃષ્ણા જ્વરોઽતીસાર એવ ચ| સુપ્તિઃ શોષઃ સદૌર્બલ્યઃ શોથોપદ્રવસઙ્ગ્રહઃ” (સૂ.અ.૧૮) ઇત્યનેનોક્તૈઃ| મર્માનુગતો રાજિમાનિતિ ચ પૃથગ્લક્ષણં, પરિસ્રવેદિત્યાદિ ચ પૃથક્ પૃથગસાધ્યલક્ષણમ્||૧૫||
Adhikarana 16 (16) · Śloka 16
અહીનમાંસસ્ય ય એકદોષજો નવો બલસ્થસ્ય સુખઃ સ સાધને|૧૬|
अहीनमांसस्य य एकदोषजो नवो बलस्थस्य सुखः स साधने|१६|
🔊 Audio coming soon
અહીનેત્યાદિના સુખસાધ્યલક્ષણમુચ્યતે| કૃચ્છ્રસાધ્યલક્ષણં ચ સુખસાધ્યલક્ષણાસમ્પૂર્ણતાયાં જ્ઞેયમ્| શ્વયથોશ્ચ હેતુલક્ષણાનિ ત્રિશોથીયોક્તાન્યપિ પ્રકરણાત્ સઙ્ક્ષેપેણેહોચ્યન્તે|૧૬|
Adhikarana 17 (16) · Śloka 16
નિદાનદોષર્તુવિપર્યયક્રમૈરુપાચરેત્તં બલદોષકાલવિત્||૧૬||
निदानदोषर्तुविपर्ययक्रमैरुपाचरेत्तं बलदोषकालवित्||१६||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યેન ચિકિત્સાસૂત્રમાહ- નિદાનેત્યાદિ| નિદાનાદિવિપરીતક્રમૈઃ લઙ્ઘનાદિભિરુપાચરેદિત્યર્થઃ| બલદોષકાલવિદિત્યનેન નિદાનાદેર્વિપરીતા ક્રિયોક્તા; બલં તથા દોષમામાદિભેદભિન્નં તથા કાલં ચ વ્યાધ્યવસ્થારૂપં વિદિત્વા યા યુજ્યતે સા કર્તવ્યેતિ દર્શયતિ| નિદાનેત્યાદૌ દોષશબ્દેન વાતાદયો ગૃહ્યન્તે, ઋતુશબ્દેન ચ નિત્યગઃ કાલઃ| તેનૈવ તદ્વિશિષ્ટવાચકતયા બલદોષકાલવિદિતિ વચનં ન પુનરુક્તમ્| અન્યે તુ પ્રથમેન દોષશબ્દેન દૂષ્યધાતુગ્રહણં, દ્વિતીયેન તુ વાતાદિગ્રહણમિત્યાહુઃ; પ્રથમવ્યાખ્યાને તુ દોષશબ્દેનૈવ દૂષ્યસ્યાપિ દોષાધારસ્ય ગ્રહણં જ્ઞેયમ્||૧૬||
Adhikarana 18 (17-19) · Śloka 19
અથામજં લઙ્ઘનપાચનક્રમૈર્વિશોધનૈરુલ્બણદોષમાદિતઃ| શિરોગતં શીર્ષવિરેચનૈરધો વિરેચનૈરૂર્ધ્વહરૈસ્તથોર્ધ્વજમ્||૧૭|| ઉપાચરેત્ સ્નેહભવં વિરૂક્ષણૈઃ પ્રકલ્પયેત્ સ્નેહવિધિં ચ રૂક્ષજે| વિબદ્ધવિટ્કેઽનિલજે નિરૂહણં ઘૃતં તુ પિત્તાનિલજે સતિક્તકમ્||૧૮|| પયશ્ચ મૂર્ચ્છારતિદાહતર્ષિતે વિશોધનીયે તુ સમૂત્રમિષ્યતે| કફોત્થિતં ક્ષારકટૂષ્ણસંયુતૈઃ સમૂત્રતક્રાસવયુક્તિભિર્જયેત્||૧૯||
अथामजं लङ्घनपाचनक्रमैर्विशोधनैरुल्बणदोषमादितः| शिरोगतं शीर्षविरेचनैरधो विरेचनैरूर्ध्वहरैस्तथोर्ध्वजम्||१७|| उपाचरेत् स्नेहभवं विरूक्षणैः प्रकल्पयेत् स्नेहविधिं च रूक्षजे| विबद्धविट्केऽनिलजे निरूहणं घृतं तु पित्तानिलजे सतिक्तकम्||१८|| पयश्च मूर्च्छारतिदाहतर्षिते विशोधनीये तु समूत्रमिष्यते| कफोत्थितं क्षारकटूष्णसंयुतैः समूत्रतक्रासवयुक्तिभिर्जयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
આમજમિતિ આમદોષજનિતમ્, અપક્વતા ચ પ્રાયો દોષાણાં પ્રથમદુષ્ટૌ ભવતિ| ક્રમૈરિતિ ઉપક્રમૈઃ| અધ ઇતિ અધોભાગજં, વિરેચનૈરુપાચરેત્| ઊર્ધ્વહરૈરિતિ વમનૈઃ, ઊર્ધ્વજમિતિ ઊર્ધ્વભાગજમ્| સતિક્તકં ઘૃતમિતિ તિક્તદ્રવ્યસાધિતં ઘૃતમ્| પિત્તાનિલજે ઇતિ વાતપિત્તજદ્વન્દ્વે| મૂર્ચ્છાદય ઇહ સઞ્જાતા યસ્ય તસ્મિન્ મૂર્ચ્છારતિદાહતર્ષિતે| વિશોધનીયે ઇતિ મૂર્ચ્છાયુક્તે એવ વિશોધનીયે| સમૂત્રેત્યાદિ મૂત્રસમભાગૈસ્તક્રાસવયોગૈઃ||૧૭-૧૯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ગ્રામ્યાબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં નવાન્નં ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ તિલકૃતં વિજ્જલં મદ્યમમ્લમ્| ધાના વલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ||૨૦||
ग्राम्याब्जानूपं पिशितमबलं शुष्कशाकं नवान्नं गौडं पिष्टान्नं दधि तिलकृतं विज्जलं मद्यमम्लम्| धाना वल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान् वर्जयेन्मैथुनं च||२०||
🔊 Audio coming soon
ગ્રામ્યેત્યાદિના નિદાનત્વેનૈવ પ્રાપ્તનિષેધાનપિ મહાત્યયાવહ- ત્વાદત્યર્થનિષેધોપદર્શનાર્થમાહ| ગૌડમિતિ ગુડવિકારં, તસ્ય વિકારે અણ્| ધાના અઙ્કુરિતભૃષ્ટયવાઃ| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| સમશનં પથ્યાપથ્યયોરેકત્ર ભોજનમ્||૨૦||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
વ્યોષં ત્રિવૃત્તિક્તકરોહિણી ચ સાયોરજસ્કા ત્રિફલારસેન| પીતં કફોત્થં શમયેત્તુ શોફં ગવ્યેન મૂત્રેણ હરીતકી ચ||૨૧|| હરીતકીનાગરદેવદારુ સુખામ્બુયુક્તં સપુનર્નવં વા| સર્વં પિબેત્ત્રિષ્વપિ મૂત્રયુક્તં સ્નાતશ્ચ જીર્ણે પયસાઽન્નમદ્યાત્||૨૨||
व्योषं त्रिवृत्तिक्तकरोहिणी च सायोरजस्का त्रिफलारसेन| पीतं कफोत्थं शमयेत्तु शोफं गव्येन मूत्रेण हरीतकी च||२१|| हरीतकीनागरदेवदारु सुखाम्बुयुक्तं सपुनर्नवं वा| सर्वं पिबेत्त्रिष्वपि मूत्रयुक्तं स्नातश्च जीर्णे पयसाऽन्नमद्यात्||२२||
🔊 Audio coming soon
અત્ર કફદોષસ્યૈવ પ્રથમં ચિકિત્સ્યત્વેન વ્યોષમિત્યાદિના કફશોથચિકિત્સામાહ| સાયોરજસ્કેતિ અનેન મારિતમેવાત્ર અયોરજ ઇચ્છન્તિ, રસાયનેઽપિ મૃતાયોરજસ એવ પ્રયોગોપદેશાત્| અયોરજો ન સમં તુલ્યમાનમ્, અયો હિ દુષ્પરિણામં, તેનાયઃપ્રયોગેઽલ્પમેવ લોહં માત્રાનુસારેણ જ્ઞેયમ્| હરીતક્યાદીનાં કલ્કઃ સુખામ્બુના પેયઃ| સપુનર્નવં વા સર્વમિતિ હરીતક્યાદિ| ત્રિષ્વપિ વાતાદિજેષુ| સ્નાતશ્ચેત્યાદિવિધિરન્તે ઉક્તત્વાદુક્તસર્વપ્રયોગેષુ જ્ઞેયઃ||૨૧-૨૨||
Adhikarana 21 (23-28) · Śloka 28
પુનર્નવાનાગરમુસ્તકલ્કાન્ પ્રસ્થેન ધીરઃ પયસાઽક્ષમાત્રાન્| મયૂરકં માગધિકાં સમૂલાં સનાગરાં વા પ્રપિબેત્ સવાતે||૨૩|| દન્તીત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણચિત્રકૈર્વા પયઃ શૃતં દોષહરં પિબેન્ના| દ્વિપ્રસ્થમાત્રં તુ પલાર્ધિકૈસ્તૈરર્ધાવશિષ્ટં પવને સપિત્તે||૨૪|| સશુણ્ઠિપીતદ્રુરસં પ્રયોજ્યં શ્યામોરુબૂકોષણસાધિતં વા| ત્વગ્દારુવર્ષાભુમહૌષધૈર્વા ગુડૂચિકાનાગરદન્તિભિર્વા||૨૫|| સપ્તાહમૌષ્ટ્રં ત્વથવાઽપિ માસં પયઃ પિબેદ્ભોજનવારિવર્જી| ગવ્યં સમૂત્રં મહિષીપયો વા ક્ષીરાશનો મૂત્રમથો ગવાં વા||૨૬|| તક્રં પિબેદ્વા ગુરુભિન્નવર્ચાઃ સવ્યોષસૌવર્ચલમાક્ષિકં ચ| ગુડાભયાં વા ગુડનાગરં વા સદોષભિન્નામવિબદ્ધવર્ચાઃ||૨૭|| વિડ્વાતસઙ્ગે પયસા રસૈર્વા પ્રાગ્ભક્તમદ્યાદુરુબૂકતૈલમ્ | સ્રોતોવિબન્ધેઽગ્નિરુચિપ્રણાશે મદ્યાન્યરિષ્ટાંશ્ચ પિબેત્ સુજાતાન્||૨૮||
पुनर्नवानागरमुस्तकल्कान् प्रस्थेन धीरः पयसाऽक्षमात्रान्| मयूरकं मागधिकां समूलां सनागरां वा प्रपिबेत् सवाते||२३|| दन्तीत्रिवृत्त्र्यूषणचित्रकैर्वा पयः शृतं दोषहरं पिबेन्ना| द्विप्रस्थमात्रं तु पलार्धिकैस्तैरर्धावशिष्टं पवने सपित्ते||२४|| सशुण्ठिपीतद्रुरसं प्रयोज्यं श्यामोरुबूकोषणसाधितं वा| त्वग्दारुवर्षाभुमहौषधैर्वा गुडूचिकानागरदन्तिभिर्वा||२५|| सप्ताहमौष्ट्रं त्वथवाऽपि मासं पयः पिबेद्भोजनवारिवर्जी| गव्यं समूत्रं महिषीपयो वा क्षीराशनो मूत्रमथो गवां वा||२६|| तक्रं पिबेद्वा गुरुभिन्नवर्चाः सव्योषसौवर्चलमाक्षिकं च| गुडाभयां वा गुडनागरं वा सदोषभिन्नामविबद्धवर्चाः||२७|| विड्वातसङ्गे पयसा रसैर्वा प्राग्भक्तमद्यादुरुबूकतैलम् | स्रोतोविबन्धेऽग्निरुचिप्रणाशे मद्यान्यरिष्टांश्च पिबेत् सुजातान्||२८||
🔊 Audio coming soon
પુનર્નવેત્યાદૌ પ્રસ્થમાનં ક્ષીરમતિબહુત્વાત્તદર્ધાવશિષ્ટં પક્ત્વા પેયમ્| મયૂરકમિત્યાદાવપિ પૂર્વયોગોક્તં ક્ષીરં દ્રવ્યમાનં ચ જ્ઞેયમ્| પલાર્ધિકૈરિતિ દ્વિકર્ષમાનૈઃ| અત્ર ચ ભેષજાપેક્ષયા ક્ષીરસ્ય બહુત્વાત્ સ્તોકક્ષીરદાનં કેચિદિચ્છન્તિ સાધનત્વેન કર્તવ્યમિતિ, ‘યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાયઃ’ (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ વચનાત્| પીતદ્રુઃ દેવદારુઃ| ઊષણં મરિચમ્| ભોજનવારિવર્જીતિ ભોજનં વારિ ચ ત્યક્તવ્યમિત્યર્થઃ| ગવ્યમિત્યાદાવપિ ગવાં મૂત્રમિત્યન્તેન સપ્તાહં માસં વેતિ તથા ભોજનવારિવર્જીતિ ચાનુવર્તયન્તિ| સમૂત્રમિત્યત્ર મૂત્રસમં ક્ષીરાશનમિતિ સમ્બધ્યતે||૨૩-૨૮||
Adhikarana 22 (29-31) · Śloka 31
ગણ્ડીરભલ્લાતકચિત્રકાંશ્ચ વ્યોષં વિડઙ્ગં બૃહતીદ્વયં ચ| દ્વિપ્રસ્થિકં ગોમયપાવકેન દ્રોણે પચેત્ કૂર્ચિકમસ્તુનસ્તુ ||૨૯|| ત્રિભાગશેષં ચ સુપૂતશીતં દ્રોણેન તત્ પ્રાકૃતમસ્તુના ચ| સિતોપલાયાશ્ચ શતેન યુક્તં લિપ્તે ઘટે ચિત્રકપિપ્પલીનામ્||૩૦|| વૈહાયસે સ્થાપિતમાદશાહાત્ પ્રયોજયંસ્તદ્વિનિહન્તિ શોફાન્| ભગન્દરાર્શઃક્રિમિકુષ્ઠમેહાન્ વૈવર્ણ્યકાર્શ્યાનિલહિક્કનં ચ||૩૧|| ઇતિ ગણ્ડીરાદ્યરિષ્ટઃ|
गण्डीरभल्लातकचित्रकांश्च व्योषं विडङ्गं बृहतीद्वयं च| द्विप्रस्थिकं गोमयपावकेन द्रोणे पचेत् कूर्चिकमस्तुनस्तु ||२९|| त्रिभागशेषं च सुपूतशीतं द्रोणेन तत् प्राकृतमस्तुना च| सितोपलायाश्च शतेन युक्तं लिप्ते घटे चित्रकपिप्पलीनाम्||३०|| वैहायसे स्थापितमादशाहात् प्रयोजयंस्तद्विनिहन्ति शोफान्| भगन्दरार्शःक्रिमिकुष्ठमेहान् वैवर्ण्यकार्श्यानिलहिक्कनं च||३१|| इति गण्डीराद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
કૂર્ચિકમસ્તુન ઇત્યત્ર દધ્ના સહ પયસિ પક્વં યન્મસ્તુ તત્ કૂર્ચિકમસ્તુ, કેવલસ્ય દધ્નો યન્મસ્તુ તત્ પ્રાકૃતમસ્તુ| વૈહાયસે ઇતિ અન્તરિક્ષે||૨૯-૩૧||
Adhikarana 23 (32-33) · Śloka 33
કાશ્મર્યધાત્રીમરિચાભયાક્ષદ્રાક્ષાફલાનાં ચ સપિપ્પલીનામ્| શતં શતં જીર્ણગુડાત્તુલાં ચ સઙ્ક્ષુદ્ય કુમ્ભે મધુના પ્રલિપ્તે||૩૨|| સપ્તાહમુષ્ણે દ્વિગુણં તુ શીતે સ્થિતં જલદ્રોણયુતં પિબેન્ના| શોફાન્ વિબન્ધાન્ કફવાતજાંશ્ચ નિહન્ત્યરિષ્ટોઽષ્ટશતોઽગ્નિકૃચ્ચ||૩૩|| ઇત્યષ્ટશતોઽરિષ્ટઃ|
काश्मर्यधात्रीमरिचाभयाक्षद्राक्षाफलानां च सपिप्पलीनाम्| शतं शतं जीर्णगुडात्तुलां च सङ्क्षुद्य कुम्भे मधुना प्रलिप्ते||३२|| सप्ताहमुष्णे द्विगुणं तु शीते स्थितं जलद्रोणयुतं पिबेन्ना| शोफान् विबन्धान् कफवातजांश्च निहन्त्यरिष्टोऽष्टशतोऽग्निकृच्च||३३|| इत्यष्टशतोऽरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
કાશ્મર્યેત્યાદૌ ઉષ્ણે ઇતિ ઉષ્ણકાલે| દ્વિગુણમિતિ દ્વિસપ્તાહં, શીતકાલે સ્થાપ્યમ્| અષ્ટશત ઇતિ સઞ્જ્ઞા કાશ્મર્યાદિસપ્તશતં મિલિત્વા કૃતત્વાજ્જ્ઞેયા||૩૨-૩૩||
Adhikarana 24 (34-38) · Śloka 38
પુનર્નવે દ્વે ચ બલે સપાઠે દન્તીં ગુડૂચીમથ ચિત્રકં ચ| નિદિગ્ધિકાં ચ ત્રિપલાનિ પક્ત્વા દ્રોણાવશેષે સલિલે તતસ્તમ્||૩૪|| પૂત્વા રસં દ્વે ચ ગુડાત્ પુરાણાત્તુલે મધુપ્રસ્થયુતં સુશીતમ્| માસં નિદધ્યાદ્ઘૃતભાજનસ્થં પલ્લે યવાનાં પરતસ્તુ માસાત્||૩૫|| ચૂર્ણીકૃતૈરર્ધપલાંશિકૈસ્તં પત્રત્વગેલામરિચામ્બુલોહૈઃ | ગન્ધાન્વિતં ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રદિગ્ધે જીર્ણે પિબેદ્ વ્યાધિબલં સમીક્ષ્ય||૩૬|| હૃત્પાણ્ડુરોગં શ્વયથું પ્રવૃદ્ધં પ્લીહજ્વરારોચકમેહગુલ્માન્| ભગન્દરં ષડ્જઠરાણિ કાસં શ્વાસં ગ્રહણ્યામયકુષ્ઠકણ્ડૂઃ||૩૭|| શાખાનિલં બદ્ધપુરીષતાં ચ હિક્કાં કિલાસં ચ હલીમકં ચ| ક્ષિપ્રં જયેદ્વર્ણબલાયુરોજસ્તેજોન્વિતો માંસરસાન્નભોજી||૩૮|| ઇતિ પુનર્નવાદ્યરિષ્ટઃ|
पुनर्नवे द्वे च बले सपाठे दन्तीं गुडूचीमथ चित्रकं च| निदिग्धिकां च त्रिपलानि पक्त्वा द्रोणावशेषे सलिले ततस्तम्||३४|| पूत्वा रसं द्वे च गुडात् पुराणात्तुले मधुप्रस्थयुतं सुशीतम्| मासं निदध्याद्घृतभाजनस्थं पल्ले यवानां परतस्तु मासात्||३५|| चूर्णीकृतैरर्धपलांशिकैस्तं पत्रत्वगेलामरिचाम्बुलोहैः | गन्धान्वितं क्षौद्रघृतप्रदिग्धे जीर्णे पिबेद् व्याधिबलं समीक्ष्य||३६|| हृत्पाण्डुरोगं श्वयथुं प्रवृद्धं प्लीहज्वरारोचकमेहगुल्मान्| भगन्दरं षड्जठराणि कासं श्वासं ग्रहण्यामयकुष्ठकण्डूः||३७|| शाखानिलं बद्धपुरीषतां च हिक्कां किलासं च हलीमकं च| क्षिप्रं जयेद्वर्णबलायुरोजस्तेजोन्वितो मांसरसान्नभोजी||३८|| इति पुनर्नवाद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
પુનર્નવે દ્વે ઇત્યાદૌ પ્રત્યેકં દ્રવ્યાણાં દ્વિપલિકત્વમ્| દ્રોણાવશેષવિધાનાચ્ચ ચતુર્દ્રોણં જલસ્ય જ્ઞેયમ્| તથા સતિ ચતુર્ભાગાવશેષેણ દ્રોણઃ ક્વાથો ભવતિ| પલ્લે યવાનામિતિ યવરાશૌ, ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રદિગ્ધે કુમ્ભે કૃત્વા માસં સ્થાપ્યમિતિ જ્ઞેયં; કિંવા ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રલિપ્તે સુગન્ધે ભાજને કૃત્વા પચેત્| ષટ્જઠરાણીતિ ભેષજાસાધ્યૌ છિદ્રોદકદરૌ વર્જયિત્વા||૩૪-૩૮||
Adhikarana 25 (39-40) · Śloka 40
ફલત્રિકં દીપ્યકચિત્રકૌ ચ સપિપ્પલીલોહરજો વિડઙ્ગમ્| ચૂર્ણીકૃતં કૌડવિકં દ્વિરંશં ક્ષૌદ્રં પુરાણસ્ય તુલાં ગુડસ્ય||૩૯|| માસં નિદધ્યાદ્ઘૃતભાજનસ્થં યવેષુ તાનેવ નિહન્તિ રોગાન્| યે ચાર્શસાં પાણ્ડુવિકારિણાં ચ પ્રોક્તા હિતાઃ શોફિષુ તેઽપ્યરિષ્ટાઃ||૪૦|| ઇતિ ત્રિફલાદ્યરિષ્ટઃ|
फलत्रिकं दीप्यकचित्रकौ च सपिप्पलीलोहरजो विडङ्गम्| चूर्णीकृतं कौडविकं द्विरंशं क्षौद्रं पुराणस्य तुलां गुडस्य||३९|| मासं निदध्याद्घृतभाजनस्थं यवेषु तानेव निहन्ति रोगान्| ये चार्शसां पाण्डुविकारिणां च प्रोक्ता हिताः शोफिषु तेऽप्यरिष्टाः||४०|| इति त्रिफलाद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
ફલત્રિકમિત્યાદૌ દ્વિપ્રસ્થે ત્રિફલાદીનાં ચતુર્ગુણં જલં દત્ત્વા પાદાવશેષઃ કષાય આસવાન્તરે દૃષ્ટત્વાજ્જ્ઞેયઃ| ચૂર્ણીકૃતમિતિ કષાયાર્થં જર્જરીકૃતમ્| અન્યે તુ ચૂર્ણે એવ દ્રોણાર્ધં પરં જલં દદતિ; કિંવા કુડવમાનત્વં ચૂર્ણસ્ય દેયં, તેન દ્વિરંશં ક્ષૌદ્રમિતિ દ્વિકુડવમિતિ યાવત્||૩૯-૪૦||
Adhikarana 26 (41-42) · Śloka 42
કૃષ્ણા સપાઠા ગજપિપ્પલી ચ નિદિગ્ધિકા ચિત્રકનાગરે ચ| સપિપ્પલીમૂલરજન્યજાજીમુસ્તં ચ ચૂર્ણં સુખતોયપીતમ્||૪૧|| હન્યાત્ત્રિદોષં ચિરજં ચ શોફં કલ્કશ્ચ ભૂનિમ્બમહૌષધસ્ય| અયોરજસ્ત્ર્યૂષણયાવશૂકચૂર્ણં ચ પીતં ત્રિફલારસેન||૪૨||
कृष्णा सपाठा गजपिप्पली च निदिग्धिका चित्रकनागरे च| सपिप्पलीमूलरजन्यजाजीमुस्तं च चूर्णं सुखतोयपीतम्||४१|| हन्यात्त्रिदोषं चिरजं च शोफं कल्कश्च भूनिम्बमहौषधस्य| अयोरजस्त्र्यूषणयावशूकचूर्णं च पीतं त्रिफलारसेन||४२||
🔊 Audio coming soon
પિપ્પલ્યાદ્યે ચૂર્ણે ત્રિદોષમિતિ પ્રત્યેકં મિલિતૈર્વા વાતાદિભિર્જનિતમિતિ જ્ઞેયમ્; ન ચાત્ર ત્રિદોષસ્યાસાધ્યત્વં યુક્તમ્||૪૧-૪૨||
Adhikarana 27 (43-46) · Śloka 46
ક્ષારદ્વયં સ્યાલ્લવણાનિ ચત્વાર્યયોરજો વ્યોષફલત્રિકે ચ| સપિપ્પલીમૂલવિડઙ્ગસારં મુસ્તાજમોદામરદારુબિલ્વમ્||૪૩|| કલિઙ્ગકાશ્ચિત્રકમૂલપાઠે યષ્ટ્યાહ્વયં સાતિવિષં પલાંશમ્| સહિઙ્ગુકર્ષં ત્વણુશુષ્કચૂર્ણં દ્રોણં તથા મૂલકશુણ્ઠકાનામ્||૪૪|| સ્યાદ્ભસ્મનસ્તત્ સલિલેન સાધ્યમાલોડ્ય યાવદ્ઘનમપ્રદગ્ધમ્| સ્ત્યાનં તતઃ કોલસમાં તુ માત્રાં કૃત્વા સુશુષ્કાં વિધિનોપયુઞ્જ્યાત્||૪૫|| પ્લીહોદરશ્વિત્રહલીમકાર્શઃપાણ્ડ્વામયારોચકશોષશોફાન્| વિસૂચિકાગુલ્મગરાશ્મરીશ્ચ સશ્વાસકાસાઃ પ્રણુદેત્ સકુષ્ઠાઃ||૪૬|| ઇતિ ક્ષારગુડિકા|
क्षारद्वयं स्याल्लवणानि चत्वार्ययोरजो व्योषफलत्रिके च| सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं मुस्ताजमोदामरदारुबिल्वम्||४३|| कलिङ्गकाश्चित्रकमूलपाठे यष्ट्याह्वयं सातिविषं पलांशम्| सहिङ्गुकर्षं त्वणुशुष्कचूर्णं द्रोणं तथा मूलकशुण्ठकानाम्||४४|| स्याद्भस्मनस्तत् सलिलेन साध्यमालोड्य यावद्घनमप्रदग्धम्| स्त्यानं ततः कोलसमां तु मात्रां कृत्वा सुशुष्कां विधिनोपयुञ्ज्यात्||४५|| प्लीहोदरश्वित्रहलीमकार्शःपाण्ड्वामयारोचकशोषशोफान्| विसूचिकागुल्मगराश्मरीश्च सश्वासकासाः प्रणुदेत् सकुष्ठाः||४६|| इति क्षारगुडिका|
🔊 Audio coming soon
ચત્વારિ લવણાનિ સામુદ્રવર્જં દીર્ઘઞ્જીવિતીયોક્તાનિ| અણુશુષ્કચૂર્ણમિતિ સૂક્ષ્મચૂર્ણં ગ્રાહ્યમ્| અત્ર જલમાનમપિ ચૂર્ણચતુર્ગુણં દેયમ્| સ્ત્યાનમિતિ ઘનમ્||૪૩-૪૬||
Adhikarana 28 (47-48) · Śloka 48
પ્રયોજયેદાર્દ્રકનાગરં વા તુલ્યં ગુડેનાર્ધપલાભિવૃદ્ધ્યા| માત્રા પરં પઞ્ચપલાનિ માસં જીર્ણે પયો યૂષરસાશ્ચ ભક્તમ્||૪૭|| ગુલ્મોદરાર્શઃશ્વયથુપ્રમેહાઞ્ શ્વાસપ્રતિશ્યાલસકાવિપાકાન્| સકામલાશોષમનોવિકારાન્ કાસં કફં ચૈવ જયેત્ પ્રયોગઃ||૪૮||
प्रयोजयेदार्द्रकनागरं वा तुल्यं गुडेनार्धपलाभिवृद्ध्या| मात्रा परं पञ्चपलानि मासं जीर्णे पयो यूषरसाश्च भक्तम्||४७|| गुल्मोदरार्शःश्वयथुप्रमेहाञ् श्वासप्रतिश्यालसकाविपाकान्| सकामलाशोषमनोविकारान् कासं कफं चैव जयेत् प्रयोगः||४८||
🔊 Audio coming soon
આર્દ્રકનાગરમિતિ અશુષ્કનાગરમ્| અર્ધપલાભિવૃદ્ધિશ્ચ ઇહ ગુડનાગરાભ્યાં જ્ઞેયા, અન્યથા કેવલાર્દ્રકવૃદ્ધ્યા પઞ્ચપલમાને ગુડેન સમં દશપલતાયાં ભૂરિમાત્રતયાઽગ્નિવધાદિદોષકારકં સ્યાત્; અર્ધપલાદારભ્ય પ્રતિદિનમર્ધપલવૃદ્ધ્યા દશભિર્દિનૈઃ પઞ્ચપલં ભવતિ; તતસ્તુ પઞ્ચપલસ્ય યાવન્માસમુપયોગઃ||૪૭-૪૮||
Adhikarana 29 (49) · Śloka 49
રસસ્તથૈવાર્દ્રકનાગરસ્ય પેયોઽથ જીર્ણે પયસાઽન્નમદ્યાત્| જત્વશ્મજં ચ ત્રિફલારસેન હન્યાત્ત્રિદોષં શ્વયથું પ્રસહ્ય||૪૯|| ઇતિ શિલાજતુપ્રયોગઃ|
रसस्तथैवार्द्रकनागरस्य पेयोऽथ जीर्णे पयसाऽन्नमद्यात्| जत्वश्मजं च त्रिफलारसेन हन्यात्त्रिदोषं श्वयथुं प्रसह्य||४९|| इति शिलाजतुप्रयोगः|
🔊 Audio coming soon
રસસ્તથૈવેત્યાદૌ પૂર્વયોગવદર્ધપલાભિવૃદ્ધિઃ ગુડયુક્તત્વં ચેત્યાદિ સર્વં તથૈવેતિ પદેન ગૃહ્યતે||૪૯||
Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 52
દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય પચેત્ કષાયે કંસેઽભયાનાં ચ શતં ગુડસ્ય| લેહે સુસિદ્ધેઽથ વિનીય ચૂર્ણં વ્યોષં ત્રિસૌગન્ધ્યમુષાસ્થિતે ચ||૫૦|| પ્રસ્થાર્ધમાત્રં મધુનઃ સુશીતે કિઞ્ચિચ્ચ ચૂર્ણાદપિ યાવશૂકાત્| એકાભયાં પ્રાશ્ય તતશ્ચ લેહાચ્છુક્તિં નિહન્તિ શ્વયથું પ્રવૃદ્ધમ્||૫૧|| શ્વાસજ્વરારોચકમેહગુલ્મપ્લીહત્રિદોષોદરપાણ્ડુરોગાન્| કાર્શ્યામવાતાવસૃગમ્લપિત્તવૈવર્ણ્યમૂત્રાનિલશુક્રદોષાન્||૫૨|| ઇતિ કંસહરીતકી|
द्विपञ्चमूलस्य पचेत् कषाये कंसेऽभयानां च शतं गुडस्य| लेहे सुसिद्धेऽथ विनीय चूर्णं व्योषं त्रिसौगन्ध्यमुषास्थिते च||५०|| प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते किञ्चिच्च चूर्णादपि यावशूकात्| एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम्||५१|| श्वासज्वरारोचकमेहगुल्मप्लीहत्रिदोषोदरपाण्डुरोगान्| कार्श्यामवातावसृगम्लपित्तवैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोषान्||५२|| इति कंसहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
દ્વિપઞ્ચમૂલસ્યેત્યાદૌ નિર્દિષ્ટત્વાત્ કંસઃ ક્વાથાદ્ભવતિ, તાવન્માનં દશમૂલં ચતુઃષષ્ટિપલં ગ્રાહ્યમ્| અન્યે તુ ‘દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય તુલાકષાયે કંસોઽભયાનાં ચ શતં ગુડસ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ| વ્યોષત્રિસૌગન્ધ્યયોઃ માનાનિર્દેશેન અન્યત્ર લેહાન્તરોક્તચૂર્ણમાનાનુસારેણ માનં જ્ઞેયમ્| અગસ્ત્યહરીતક્યાં ગુડતુલાયાં પિપ્પલીચૂર્ણપલચતુષ્ટયમુક્તં, તથા ચ્યવનપ્રાશે મત્સ્યણ્ડિકાર્ધતુલાયાં પિપ્પલીચૂર્ણપલદ્વયમુક્તં, તદ્વદિહાપિ ગુડશતે વ્યોષસ્ય કટુદ્રવ્યસ્ય પલચતુષ્ટયં; તથા ચ્યવને ચાતુર્જાતકસ્ય ગન્ધાર્થસ્ય પલમુક્તં, તદનુસારેણેહ દ્વિપલં ત્રિસૌગન્ધ્યમ્| કિઞ્ચિચ્છબ્દસ્યાલ્પવચનત્વાદત્રોક્તનાગરાદિચૂર્ણાદર્ધમાનં યાવશૂકસ્ય જ્ઞેયં, કેચિત્તુ કિઞ્ચિચ્છબ્દં કર્ષપર્યાયં વદન્તિ; તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાત્| જતૂકર્ણસંવાદાત્ ત્રિસૌગન્ધ્યસ્ય પ્રત્યેકં કર્ષમાનત્વં, ત્ર્યૂષણયવક્ષારાણાં તુ પ્રત્યેકં પલમ્| યદુક્તં- “દશમૂલકષાયસ્ય કંસે પથ્યાશતં ગુડાત્| તુલાં પચેત્તતો દદ્યાદ્ વ્યોષક્ષારચતુઃપલમ્| ત્રિસુગન્ધસ્ય કર્ષાંશ પ્રસ્થાર્ધં મધુનો હિમે” ઇત્યાદિ||૫૦-૫૨||
Adhikarana 31 (53-54) · Śloka 54
પટોલમૂલામરદારુદન્તીત્રાયન્તિપિપ્પલ્યભયાવિશાલાઃ| યષ્ટ્યાહ્વયં તિક્તકરોહિણી ચ સચન્દના સ્યાન્નિચુલાનિ દાર્વી||૫૩|| કર્ષોન્મિતૈસ્તૈઃ ક્વથિતઃ કષાયો ઘૃતેન પેયઃ કુડવેન યુક્તઃ| વીસર્પદાહજ્વરસન્નિપાતતૃષ્ણાવિષાણિ શ્વયથું ચ હન્તિ||૫૪||
पटोलमूलामरदारुदन्तीत्रायन्तिपिप्पल्यभयाविशालाः| यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणी च सचन्दना स्यान्निचुलानि दार्वी||५३|| कर्षोन्मितैस्तैः क्वथितः कषायो घृतेन पेयः कुडवेन युक्तः| वीसर्पदाहज्वरसन्निपाततृष्णाविषाणि श्वयथुं च हन्ति||५४||
🔊 Audio coming soon
પટોલમૂલેત્યાદૌ ક્વાથ્યદ્રવ્યપલત્રયમષ્ટગુણજલપરિભાષયા ક્વથનીયં; તતશ્ચતુર્ભાગાવશેષેણ ષટ્પલમાનઃ કષાયો ભવતિ| ઉક્તં હિ- “કર્ષાદૌ તુ પલં યાવત્ દદ્યાત્ ષોડશકં જલમ્| તતશ્ચ કુડવં યાવત્તોયમષ્ટગુણં ભવેત્” ઇતિ||૫૩-૫૪||
Adhikarana 32 (55-57) · Śloka 57
સચિત્રકં ધાન્યયવાન્યજાજીસૌવર્ચલં ત્ર્યૂષણવેતસામ્લમ્| બિલ્વાત્ ફલં દાડિમયાવશૂકૌ સપિપ્પલીમૂલમથાપિ ચવ્યમ્||૫૫|| પિષ્ટ્વાઽક્ષમાત્રાણિ જલાઢકેન પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થમથ પ્રયુઞ્જ્યાત્| અર્શાંસિ ગુલ્મં શ્વયથું ચ કૃચ્છ્રં નિહન્તિ વહ્નિં ચ કરોતિ દીપ્તમ્||૫૬|| પિબેદ્ઘૃતં વાઽષ્ટગુણામ્બુસિદ્ધં સચિત્રકક્ષારમુદારવીર્યમ્| કલ્યાણકં વાઽપિ સપઞ્ચગવ્યં તિક્તં મહદ્વાઽપ્યથ તિક્તકં વા||૫૭||
सचित्रकं धान्ययवान्यजाजीसौवर्चलं त्र्यूषणवेतसाम्लम्| बिल्वात् फलं दाडिमयावशूकौ सपिप्पलीमूलमथापि चव्यम्||५५|| पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि जलाढकेन पक्त्वा घृतप्रस्थमथ प्रयुञ्ज्यात्| अर्शांसि गुल्मं श्वयथुं च कृच्छ्रं निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम्||५६|| पिबेद्घृतं वाऽष्टगुणाम्बुसिद्धं सचित्रकक्षारमुदारवीर्यम्| कल्याणकं वाऽपि सपञ्चगव्यं तिक्तं महद्वाऽप्यथ तिक्तकं वा||५७||
🔊 Audio coming soon
સચિત્રકેત્યાદૌ કેચિત્ ‘બિલ્વાત્ પલં’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્મતે બિલ્વં પલમાનં, શેષં તુ કાર્ષિકમ્||૫૫-૫૭||
Adhikarana 33 (58-59) · Śloka 59
ક્ષીરં ઘટે ચિત્રકકલ્કલિપ્તે દધ્યાગતં સાધુ વિમથ્ય તેન| તજ્જં ઘૃતં ચિત્રકમૂલગર્ભં તક્રેણ સિદ્ધં શ્વયથુઘ્નમગ્ર્યમ્||૫૮|| અર્શોઽતિસારાનિલગુલ્મમેહાંશ્ચૈતન્નિહન્ત્યગ્નિબલપ્રદં ચ| તક્રેણ ચાદ્યાત્ સઘૃતેન તેન ભોજ્યાનિ સિદ્ધામથવા યવાગૂમ્||૫૯|| ઇતિ ચિત્રકઘૃતમ્|
क्षीरं घटे चित्रककल्कलिप्ते दध्यागतं साधु विमथ्य तेन| तज्जं घृतं चित्रकमूलगर्भं तक्रेण सिद्धं श्वयथुघ्नमग्र्यम्||५८|| अर्शोऽतिसारानिलगुल्ममेहांश्चैतन्निहन्त्यग्निबलप्रदं च| तक्रेण चाद्यात् सघृतेन तेन भोज्यानि सिद्धामथवा यवागूम्||५९|| इति चित्रकघृतम्|
🔊 Audio coming soon
દધ્યાગતમિતિ દધિભાવેન પરિણતમ્| તક્રેણેતિ યથોક્તદધિમથનજાતેન તક્રેણ||૫૮-૫૯||
Adhikarana 34 (60-63) · Śloka 63
જીવન્ત્યજાજીશટિપુષ્કરાહ્વૈઃ સકારવીચિત્રકબિલ્વમધ્યૈઃ| સયાવશૂકૈર્બદરપ્રમાણૈર્વૃક્ષામ્લયુક્તા ઘૃતતૈલભૃષ્ટા||૬૦|| અર્શોઽતિસારાનિલગુલ્મશોફહૃદ્રોગમન્દાગ્નિહિતા યવાગૂઃ| યા પઞ્ચકોલૈર્વિધિનૈવ તેન સિદ્ધા ભવેત્ સા ચ સમા તયૈવ||૬૧|| કુલત્થયૂષશ્ચ સપિપ્પલીકો મૌદ્ગશ્ચ સત્ર્યૂષણયાવશૂકઃ| રસસ્તથા વિષ્કિરજાઙ્ગલાનાં સકૂર્મગોધાશિખિશલ્લકાનામ્||૬૨|| સુવર્ચલા ગૃઞ્જનકં પટોલં સવાયસીમૂલકવેત્રનિમ્બમ્| શાકાર્થિનાં શાકમિતિ પ્રશસ્તં ભોજ્યે પુરાણશ્ચ યવઃ સશાલિઃ||૬૩||
जीवन्त्यजाजीशटिपुष्कराह्वैः सकारवीचित्रकबिल्वमध्यैः| सयावशूकैर्बदरप्रमाणैर्वृक्षाम्लयुक्ता घृततैलभृष्टा||६०|| अर्शोऽतिसारानिलगुल्मशोफहृद्रोगमन्दाग्निहिता यवागूः| या पञ्चकोलैर्विधिनैव तेन सिद्धा भवेत् सा च समा तयैव||६१|| कुलत्थयूषश्च सपिप्पलीको मौद्गश्च सत्र्यूषणयावशूकः| रसस्तथा विष्किरजाङ्गलानां सकूर्मगोधाशिखिशल्लकानाम्||६२|| सुवर्चला गृञ्जनकं पटोलं सवायसीमूलकवेत्रनिम्बम्| शाकार्थिनां शाकमिति प्रशस्तं भोज्ये पुराणश्च यवः सशालिः||६३||
🔊 Audio coming soon
જીવન્તીત્યાદૌ બદરપ્રમાણૈરિતિ દ્વિશાણિકૈઃ| વિધિનૈવ તેનેત્યત્ર બદરમાનત્વં દ્રવ્યાણાં જ્ઞેયમ્| સકૂર્મેત્યાદૌ કૂર્મવિધાનં મત્સ્યમાંસનિષેધેઽપ્યપવાદરૂપં જ્ઞેયમ્| શલ્લકઃ શલલીસઞ્જ્ઞઃ| સુવર્ચિકા સૂર્યાવર્તઃ| ગૃઞ્જનકં રસોનકસદૃશં; કિંવા ગૃઞ્જનકં શોભાઞ્જનમ્| વાયસી કાકમાચી||૬૦-૬૩||
Adhikarana 35 (64-67) · Śloka 67
આભ્યન્તરં ભેષજમુક્તમેતદ્બર્હિર્હિતં યચ્છૃણુ તદ્યથાવત્| સ્નેહાન્ પ્રદેહાન્ પરિષેચનાનિ સ્વેદાંશ્ચ વાતપ્રબલસ્ય કુર્યાત્||૬૪|| શૈલેયકુષ્ઠાગુરુદારુકૌન્તીત્વક્પદ્મકૈલામ્બુપલાશમુસ્તૈઃ| પ્રિયઙ્ગુથૌણેયકહેમમાંસીતાલીશપત્રપ્લવપત્રધાન્યૈઃ||૬૫|| શ્રીવેષ્ટકધ્યામકપિપ્પલીભિઃ સ્પૃક્કાનખૈશ્ચૈવ યથોપલાભમ્| વાતાન્વિતેઽભ્યઙ્ગમુશન્તિ તૈલં સિદ્ધં સુપિષ્ટૈરપિ ચ પ્રદેહમ્||૬૬|| જલૈશ્ચ વાસાર્કકરઞ્જશિગ્રુકાશ્મર્યપત્રાર્જકજૈશ્ચ સિદ્ધૈઃ| સ્વિન્નો મૃદૂષ્ણૈ રવિતપ્તતોયૈઃ સ્નાતશ્ચ ગન્ધૈરનુલેપનીયઃ||૬૭||
आभ्यन्तरं भेषजमुक्तमेतद्बर्हिर्हितं यच्छृणु तद्यथावत्| स्नेहान् प्रदेहान् परिषेचनानि स्वेदांश्च वातप्रबलस्य कुर्यात्||६४|| शैलेयकुष्ठागुरुदारुकौन्तीत्वक्पद्मकैलाम्बुपलाशमुस्तैः| प्रियङ्गुथौणेयकहेममांसीतालीशपत्रप्लवपत्रधान्यैः||६५|| श्रीवेष्टकध्यामकपिप्पलीभिः स्पृक्कानखैश्चैव यथोपलाभम्| वातान्वितेऽभ्यङ्गमुशन्ति तैलं सिद्धं सुपिष्टैरपि च प्रदेहम्||६६|| जलैश्च वासार्ककरञ्जशिग्रुकाश्मर्यपत्रार्जकजैश्च सिद्धैः| स्विन्नो मृदूष्णै रवितप्ततोयैः स्नातश्च गन्धैरनुलेपनीयः||६७||
🔊 Audio coming soon
શૈલેયેત્યાદૌ તૈલં સિદ્ધં સુપિષ્ટૈરિતિ શૈલેયાદિભિઃ સુપિષ્ટૈસ્તૈલં સિદ્ધમિતિ વદન્તિ; તથા તૈરેવ સુપિષ્ટૈઃ પ્રદેહં કથયન્તિ| રવિણા સૂર્યેણ તપ્તતોયૈઃ સ્નાતો ગન્ધૈરગુર્વાદિભિરાલેપનીયઃ||૬૪-૬૭||
Adhikarana 36 (68-69) · Śloka 69
સવેતસાઃ ક્ષીરવતાં દ્રુમાણાં ત્વચઃ સમઞ્જિષ્ઠલતામૃણાલાઃ| સચન્દનાઃ પદ્મકવાલકૌ ચ પૈત્તે પ્રદેહસ્તુ સતૈલપાકઃ||૬૮|| આક્તસ્ય તેનામ્બુ રવિપ્રતપ્તં સચન્દનં સાભયપદ્મકં ચ| સ્નાને હિતં ક્ષીરવતાં કષાયઃ ક્ષીરોદકં ચન્દનલેપનં ચ||૬૯||
सवेतसाः क्षीरवतां द्रुमाणां त्वचः समञ्जिष्ठलतामृणालाः| सचन्दनाः पद्मकवालकौ च पैत्ते प्रदेहस्तु सतैलपाकः||६८|| आक्तस्य तेनाम्बु रविप्रतप्तं सचन्दनं साभयपद्मकं च| स्नाने हितं क्षीरवतां कषायः क्षीरोदकं चन्दनलेपनं च||६९||
🔊 Audio coming soon
સવેતસા ઇત્યાદિના પૈત્તે પ્રદેહમાહ| ક્ષીરિદ્રુમા અશ્વત્થાદયઃ| સતૈલપાક ઇતિ મઞ્જિષ્ઠાદિભિરેવ ક્વાથકલ્કેન સ્નેહઃ પક્તવ્યઃ| સચન્દનમિત્યાદૌ અભયમ્ ઉશીરમ્||૬૮-૬૯||
Adhikarana 37 (70-73) · Śloka 73
કફે તુ કૃષ્ણાસિકતાપુરાણપિણ્યાકશિગ્રુત્વગુમાપ્રલેપઃ| કુલત્થશુણ્ઠીજલમૂત્રસેકશ્ચણ્ડાગુરુભ્યામનુલેપનં ચ||૭૦|| બિભીતકાનાં ફલમધ્યલેપઃ સર્વેષુ દાહાર્તિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ| યષ્ટ્યાહ્વમુસ્તૈઃ સકપિત્થપત્રૈઃ સચન્દનૈસ્તત્પિડકાસુ લેપઃ||૭૧|| રાસ્નાવૃષાર્કત્રિફલાવિડઙ્ગં શિગ્રુત્વચો મૂષિકપર્ણિકા ચ| નિમ્બાર્જકૌ વ્યાઘ્રનખઃ સદૂર્વા સુવર્ચલા તિક્તકરોહિણી ચ||૭૨|| સકાકમાચી બૃહતી સકુષ્ઠા પુનર્નવા ચિત્રકનાગરે ચ| ઉન્મર્દનં શોફિષુ મૂત્રપિષ્ટં શસ્તસ્તથા મૂલકતોયસેકઃ||૭૩||
कफे तु कृष्णासिकतापुराणपिण्याकशिग्रुत्वगुमाप्रलेपः| कुलत्थशुण्ठीजलमूत्रसेकश्चण्डागुरुभ्यामनुलेपनं च||७०|| बिभीतकानां फलमध्यलेपः सर्वेषु दाहार्तिहरः प्रदिष्टः| यष्ट्याह्वमुस्तैः सकपित्थपत्रैः सचन्दनैस्तत्पिडकासु लेपः||७१|| रास्नावृषार्कत्रिफलाविडङ्गं शिग्रुत्वचो मूषिकपर्णिका च| निम्बार्जकौ व्याघ्रनखः सदूर्वा सुवर्चला तिक्तकरोहिणी च||७२|| सकाकमाची बृहती सकुष्ठा पुनर्नवा चित्रकनागरे च| उन्मर्दनं शोफिषु मूत्रपिष्टं शस्तस्तथा मूलकतोयसेकः||७३||
🔊 Audio coming soon
સિકતા વાલુકા| શિગ્રોસ્ત્વક્| અનુલેપનં સ્નાનાનન્તરમનુલેપનમ્| તત્પિડકાસ્વિતિ દાહાદિયુક્તપિડિકાસુ| રાસ્નેત્યાદિના સર્વશોથેષૂન્મર્દનસેકૌ બ્રૂતે| વ્યાઘ્રનખં નખી| મૂષિકપર્ણી ‘પુત્રશ્રેણી’ ઇતિ ખ્યાતા||૭૦-૭૩||
Adhikarana 38 (74) · Śloka 74
શોફાસ્તુ ગાત્રાવયવાશ્રિતા યે તે સ્થાનદૂષ્યાકૃતિનામભેદાત્| અનેકસઙ્ખ્યાઃ કતિચિચ્ચ તેષાં નિદર્શનાર્થં ગદતો નિબોધ||૭૪||
शोफास्तु गात्रावयवाश्रिता ये ते स्थानदूष्याकृतिनामभेदात्| अनेकसङ्ख्याः कतिचिच्च तेषां निदर्शनार्थं गदतो निबोध||७४||
🔊 Audio coming soon
શોથાસ્ત્વિત્યાદિ| સ્થાનં ગલાદિ, દૂષ્યા રક્તાદયઃ, આકૃતિઃ આકારો દીર્ઘત્વાદિઃ, નામભેદસ્તુ શલ્યાદિષુ વિસ્તરેણોક્તોઽપિ ‘કણ્ઠશાલૂક’ ઇત્યાદિના લેશેનાભિહિતાઃ; એવં સ્થાનાદિભેદકૃતાદતિબહુત્વાદ્બહુસઙ્ખ્યા જ્ઞેયા ઇતિ યોજ્યમ્||૭૪||
Adhikarana 39 (75) · Śloka 75
દોષાસ્ત્રયઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ કુર્વન્તિ શોફં શિરસઃ સુઘોરમ્|૭૫|
दोषास्त्रयः स्वैः कुपिता निदानैः कुर्वन्ति शोफं शिरसः सुघोरम्|७५|
🔊 Audio coming soon
શિરસઃ સુઘોરમિત્યત્ર લક્ષણં ત્રિદોષકૃતં, નામ ચ ‘શિરઃશોથ’ ઇતિ વિજ્ઞેયં, તન્ત્રાન્તરેઽયમ્ ‘ઉપશીર્ષક’ ઇત્યુક્તઃ||૭૫|
Adhikarana 40 (75) · Śloka 75
અન્તર્ગલે ઘુર્ઘુરિકાન્વિતં ચ શાલૂકમુચ્છ્વાસનિરોધકારિ||૭૫||
अन्तर्गले घुर्घुरिकान्वितं च शालूकमुच्छ्वासनिरोधकारि||७५||
🔊 Audio coming soon
ઘુર્ઘુરિકાન્વિતમિતિ ઘુર્ઘુરાકારશબ્દેન વેદનયા વા યુક્તમ્||૭૫||
Adhikarana 41 (76) · Śloka 76
ગલસ્ય સન્ધૌ ચિબુકે ગલે ચ સદાહરાગઃ શ્વસનાસુ ચોગ્રઃ| શોફો ભૃશાર્તિસ્તુ બિડાલિકા સ્યાદ્ધન્યાદ્ગલે ચેદ્વલયીકૃતા સા||૭૬||
गलस्य सन्धौ चिबुके गले च सदाहरागः श्वसनासु चोग्रः| शोफो भृशार्तिस्तु बिडालिका स्याद्धन्याद्गले चेद्वलयीकृता सा||७६||
🔊 Audio coming soon
ગલસ્ય સન્ધાવિતિ ગલવદનસન્ધૌ| શ્વસનાસ્વિતિ શ્વાસવહનાડીષુ| બિડાલિકાયાં ત્રિદોષાશ્રયઃ કારણત્વેનાનુવર્તતે| વલયીકૃતા સેતિ કૃત્સ્નગલવેષ્ટકત્વેન વલયાકારા સ્યાત્| સુશ્રુતેઽપ્યુક્તં- “તં સર્વથૈવાપ્રતિવાર્યવીર્યં વિવર્જનીયં વલયં વદન્તિ” (સુ. નિ. અ. ૧૬) ઇતિ| ઇયં ચ ત્રિદોષજાઽપિ રક્તપિત્તાધિકા જ્ઞેયા||૭૬||
Adhikarana 42 (77-78) · Śloka 78
સ્યાત્તાલુવિદ્રધ્યપિ દાહરાગપાકાન્વિતસ્તાલુનિ સા ત્રિદોષાત્| જિહ્વોપરિષ્ટાદુપજિહ્વિકા સ્યાત્ કફાદધસ્તાદધિજિહ્વિકા ચ||૭૭|| યો દન્તમાંસેષુ તુ રક્તપિત્તાત્ પાકો ભવેત્ સોપકુશઃ પ્રદિષ્ટઃ| સ્યાદ્દન્તવિદ્રધ્યપિ દન્તમાંસે શોફઃ કફાચ્છોણિતસઞ્ચયોત્થઃ||૭૮||
स्यात्तालुविद्रध्यपि दाहरागपाकान्वितस्तालुनि सा त्रिदोषात्| जिह्वोपरिष्टादुपजिह्विका स्यात् कफादधस्तादधिजिह्विका च||७७|| यो दन्तमांसेषु तु रक्तपित्तात् पाको भवेत् सोपकुशः प्रदिष्टः| स्याद्दन्तविद्रध्यपि दन्तमांसे शोफः कफाच्छोणितसञ्चयोत्थः||७८||
🔊 Audio coming soon
ઉપજિહ્વિકેહ ત્રિશોથીયોક્તાઽપિ તત્રાનુક્તાધિજિહ્વિકાપ્રસઙ્ગેનોક્તા||૭૭-૭૮||
Adhikarana 43 (79-80) · Śloka 80
ગલસ્ય પાર્શ્વે ગલગણ્ડ એકઃ સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિસ્તુ ગણ્ડૈઃ| સાધ્યાઃ સ્મૃતાઃ પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતાસ્ત્વસાધ્યાઃ||૭૯|| તેષાં સિરાકાયશિરોવિરેકા ધૂમઃ પુરાણસ્ય ઘૃતસ્ય પાનમ્| સ્યાલ્લઙ્ઘનં વક્ત્રભવેષુ ચાપિ પ્રઘર્ષણં સ્યાત્ કવલગ્રહશ્ચ||૮૦||
गलस्य पार्श्वे गलगण्ड एकः स्याद्गण्डमाला बहुभिस्तु गण्डैः| साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्याः||७९|| तेषां सिराकायशिरोविरेका धूमः पुराणस्य घृतस्य पानम्| स्याल्लङ्घनं वक्त्रभवेषु चापि प्रघर्षणं स्यात् कवलग्रहश्च||८०||
🔊 Audio coming soon
સાધ્યાઃ સ્મૃતા ઇત્યાદિ| પીનસાદિરહિતાઃ સાધ્યાઃ| સાધ્યાસાધ્યવિભાગાદિભેદાઃ શિરઃશોથાદિષુ સર્વેષ્વેવ જ્ઞેયાઃ| સિરેતિ સિરાવ્યધઃ| વિશેષચિકિત્સા તુ સુશ્રુતે પ્રતિપત્તવ્યા||૭૯-૮૦||
Adhikarana 44 (81-86) · Śloka 86
અઙ્ગૈકદેશેષ્વનિલાદિભિઃ સ્યાત્ સ્વરૂપધારી સ્ફુરણઃ સિરાભિઃ| ગ્રન્થિર્મહાન્માંસભવસ્ત્વનર્તિર્મેદોભવઃ સ્નિગ્ધતમશ્ચલશ્ચ||૮૧|| સંશોધિતે સ્વેદિતમશ્મકાષ્ઠૈઃ સાઙ્ગુષ્ઠદણ્ડૈર્વિલયેદપક્વમ્| વિપાટ્ય ચોદ્ધૃત્ય ભિષક્ સકોશં શસ્ત્રેણ દગ્ધ્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્||૮૨|| અદગ્ધ ઈષત્ પરિશેષિતશ્ચ પ્રયાતિ ભૂયોઽપિ શનૈર્વિવૃદ્ધિમ્| તસ્માદશેષઃ કુશલૈઃ સમન્તાચ્છેદ્યો ભવેદ્વીક્ષ્ય શરીરદેશાન્||૮૩|| શેષે કૃતે પાકવશેન શીર્યાત્તતઃ ક્ષતોત્થઃ પ્રસરેદ્વિસર્પઃ| ઉપદ્રવં તં પ્રવિચાર્ય તજ્જ્ઞસ્તૈર્ભેષજૈઃ પૂર્વતરૈર્યથોક્તૈઃ||૮૪|| નિવારયેદાદિત એવ યત્નાદ્વિધાનવિત્ સ્વસ્વવિધિં વિધાય| તતઃ ક્રમેણાસ્ય યથાવિધાનં વ્રણં વ્રણજ્ઞસ્ત્વરયા ચિકિત્સેત્||૮૫|| વિવર્જયેત્ કુક્ષ્યુદરાશ્રિતં ચ તથા ગલે મર્મણિ સંશ્રિતં ચ| સ્થૂલઃ ખરશ્ચાપિ ભવેદ્વિવર્જ્યો યશ્ચાપિ બાલસ્થવિરાબલાનામ્||૮૬||
अङ्गैकदेशेष्वनिलादिभिः स्यात् स्वरूपधारी स्फुरणः सिराभिः| ग्रन्थिर्महान्मांसभवस्त्वनर्तिर्मेदोभवः स्निग्धतमश्चलश्च||८१|| संशोधिते स्वेदितमश्मकाष्ठैः साङ्गुष्ठदण्डैर्विलयेदपक्वम्| विपाट्य चोद्धृत्य भिषक् सकोशं शस्त्रेण दग्ध्वा व्रणवच्चिकित्सेत्||८२|| अदग्ध ईषत् परिशेषितश्च प्रयाति भूयोऽपि शनैर्विवृद्धिम्| तस्मादशेषः कुशलैः समन्ताच्छेद्यो भवेद्वीक्ष्य शरीरदेशान्||८३|| शेषे कृते पाकवशेन शीर्यात्ततः क्षतोत्थः प्रसरेद्विसर्पः| उपद्रवं तं प्रविचार्य तज्ज्ञस्तैर्भेषजैः पूर्वतरैर्यथोक्तैः||८४|| निवारयेदादित एव यत्नाद्विधानवित् स्वस्वविधिं विधाय| ततः क्रमेणास्य यथाविधानं व्रणं व्रणज्ञस्त्वरया चिकित्सेत्||८५|| विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च| स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम्||८६||
🔊 Audio coming soon
અઙ્ગૈકદેશેત્યાદિના ગ્રન્થીનાહ| સ્વરૂપધારીતિ વાતેન વાતલક્ષણધારી, પિત્તેન પિત્તલક્ષણધારી, કફેન કફલક્ષણધારી ચ| ગ્રન્થિસઞ્જ્ઞયા ગ્રન્થ્યાકારત્વં દર્શયતિ| સ્ફુરણઃ વેપમાન ઇત્યર્થઃ| મેદોભવોઽનર્તિર્ભવતિ| મહાન્ ગ્રન્થિર્માંસભવો ભવતિ| સંશોધિતે ઇતિ કૃતશોધને પુરુષે| વિલયેદિતિ વિમ્લાપયેત્| સકોશમિતિ કોશસહિતમુદ્ધૃત્ય તતો દગ્ધ્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્| અસમ્યગ્દગ્ધે પરિશેષિતે ચ ગ્રન્થૌ દોષમાહ- અદગ્ધ ઇત્યાદિ| સ્વૈર્ભેષજૈરિતિ વિસર્પભેષજૈઃ| વિવર્જયેદિત્યાદિનાઽસાધ્યગ્રન્થિભેદાનાહ||૮૧-૮૬||
Adhikarana 45 (87) · Śloka 87
ગ્રન્થ્યર્બુદાનાં ચ યતોઽવિશેષઃ પ્રદેશહેત્વાકૃતિદોષદૂષ્યૈઃ| તતશ્ચિકિત્સેદ્ભિષગર્બુદાનિ વિધાનવિદ્ગ્રન્થિચિકિત્સિતેન||૮૭||
ग्रन्थ्यर्बुदानां च यतोऽविशेषः प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः| ततश्चिकित्सेद्भिषगर्बुदानि विधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन||८७||
🔊 Audio coming soon
અર્બુદચિકિત્સાતિદેશાર્થમાહ- ગ્રન્થ્યર્બુદાનામિત્યાદિ| અવિશેષ ઇવ અવિશેષ ઇહ જ્ઞેયઃ| સુશ્રુતેઽપ્યર્બુદલક્ષણમુક્તં- “ગાત્રપ્રદેશે ક્વચિદેવ દોષાઃ સમ્મૂર્ચ્છિતા માંસમભિપ્રદૂષ્ય| વૃત્તં સ્થિરં મન્દરુજં મહાન્તમનલ્પમૂલં ચિરવૃદ્ધ્યપાકમ્|| કુર્વન્તિ માંસોચ્છ્રયમત્યગાધં તદર્બુદં શાસ્ત્રવિદો વદન્તિ” (સુ. નિ. અ. ૧૧) ઇતિ; તસ્માત્ સ્તોકવિશેષે સત્યપિ સ્રાવાદ્યવિશેષાદ્ગ્રન્થિવિશેષચિકિત્સૈવાતિદિશ્યતેઽર્બુદે||૮૭||
Adhikarana 46 (88-89) · Śloka 90
તામ્રા સશૂલા પિડકા ભવેદ્યા સા ચાલજી નામ પરિસ્રુતાગ્રા| શોફોઽક્ષતશ્ચર્મનખાન્તરે સ્યાન્માંસાસ્રદૂષી ભૃશશીઘ્રપાકઃ||૮૮|| જ્વરાન્વિતા વઙ્ક્ષણકક્ષજા યા વર્તિર્નિરર્તિઃ કઠિનાયતા ચ| વિદારિકા સા કફમારુતાભ્યાં તેષાં યથાદોષમુપક્રમઃ સ્યાત્||૮૯|| વિસ્રાવણં પિણ્ડિકયોપનાહઃ પક્વેષુ ચૈવ વ્રણવચ્ચિકિત્સા|૯૦|
ताम्रा सशूला पिडका भवेद्या सा चालजी नाम परिस्रुताग्रा| शोफोऽक्षतश्चर्मनखान्तरे स्यान्मांसास्रदूषी भृशशीघ्रपाकः||८८|| ज्वरान्विता वङ्क्षणकक्षजा या वर्तिर्निरर्तिः कठिनायता च| विदारिका सा कफमारुताभ्यां तेषां यथादोषमुपक्रमः स्यात्||८९|| विस्रावणं पिण्डिकयोपनाहः पक्वेषु चैव व्रणवच्चिकित्सा|९०|
🔊 Audio coming soon
ચર્મનખાન્તર ઇતિ ચર્મનખસન્ધૌ| વિદારિકેહ કફવાતાભ્યામુચ્યતે, સુશ્રુતે વિદારિકા “સર્વજાં સર્વલક્ષણામ્” (સુ. નિ.અ.૧૩) ઇતિ પઠિતા, તેનેહાપિ કફવાતાધિકા હીનપિત્તા ચ વિજ્ઞેયા| તેષામિત્યનેન અલજ્યક્ષતવિદારિકારોગાન્ પ્રત્યવમૃશતિ| વિસ્રાવણમિતિ રક્તવિસ્રાવણમ્| પિણ્ડિકયેતિ પિણ્ડિકાસ્વેદેન||૮૮-૮૯||-
Adhikarana 47 (90-93) · Śloka 93
વિસ્ફોટકાઃ સર્વશરીરગાસ્તુ સ્ફોટાઃ સરાગજ્વરતર્ષયુક્તાઃ||૯૦|| યજ્ઞોપવીતપ્રતિમાઃ પ્રભૂતાઃ પિત્તાનિલાભ્યાં જનિતાસ્તુ કક્ષાઃ | યાશ્ચાપરાઃ સ્યુઃ પિડકાઃ પ્રકીર્ણાઃ સ્થૂલાણુમધ્યા અપિ પિત્તજાસ્તાઃ||૯૧|| ક્ષુદ્રપ્રમાણાઃ પિડકાઃ શરીરે સર્વાઙ્ગગાઃ સજ્વરદાહતૃષ્ણાઃ| કણ્ડૂયુતાઃ સારુચિસપ્રસેકા રોમાન્તિકાઃ પિત્તકફાત્ પ્રદિષ્ટાઃ||૯૨|| યાઃ સર્વગાત્રેષુ મસૂરમાત્રા મસૂરિકાઃ પિત્તકફાત્ પ્રદિષ્ટાઃ| વીસર્પશાન્ત્યૈ વિહિતા ક્રિયા યા તાં તેષુ કુષ્ઠે ચ હિતાં વિદધ્યાત્||૯૩||
विस्फोटकाः सर्वशरीरगास्तु स्फोटाः सरागज्वरतर्षयुक्ताः||९०|| यज्ञोपवीतप्रतिमाः प्रभूताः पित्तानिलाभ्यां जनितास्तु कक्षाः | याश्चापराः स्युः पिडकाः प्रकीर्णाः स्थूलाणुमध्या अपि पित्तजास्ताः||९१|| क्षुद्रप्रमाणाः पिडकाः शरीरे सर्वाङ्गगाः सज्वरदाहतृष्णाः| कण्डूयुताः सारुचिसप्रसेका रोमान्तिकाः पित्तकफात् प्रदिष्टाः||९२|| याः सर्वगात्रेषु मसूरमात्रा मसूरिकाः पित्तकफात् प्रदिष्टाः| वीसर्पशान्त्यै विहिता क्रिया या तां तेषु कुष्ठे च हितां विदध्यात्||९३||
🔊 Audio coming soon
સ્ફોટા ઇહ કક્ષોક્તસ્ફોટાશ્ચિરસ્થાયિનઃ| યજ્ઞોપવીતપ્રતિમા ઇતિ યજ્ઞોપવીતવ્યાપ્યસ્થાનમાત્રવ્યાપકાઃ સ્ફોટા એવ, કક્ષા ઇતિ કક્ષાશબ્દાખ્યાઃ| પ્રકીર્ણા ઇતિ બહુવિધજાતિકાઃ| વિસર્પેત્યાદૌ તેષ્વિતિ વિસ્ફોટ-કક્ષા-મસૂરિકાખ્યેષુ વિદારિકાનન્તરોક્તેષ્વિત્યર્થઃ||૯૦-૯૩||
Adhikarana 48 (94-95) · Śloka 95
બ્રધ્નોઽનિલાદ્યૈર્વૃષણે સ્વલિઙ્ગૈરન્ત્રં નિરેતિ પ્રવિશેન્મુહુશ્ચ| મૂત્રેણ પૂર્ણં મૃદુ મેદસા ચેત્ સ્નિગ્ધં ચ વિદ્યાત્ કઠિનં ચ શોથમ્||૯૪|| વિરેચનાભ્યઙ્ગનિરૂહલેપાઃ પક્વેષુ ચૈવ વ્રણવચ્ચિકિત્સા| સ્યાન્મૂત્રસેકઃ કફજં વિપાટ્ય વિશોધ્ય સીવ્યેદ્વ્રણવચ્ચ પક્વમ્||૯૫||
ब्रध्नोऽनिलाद्यैर्वृषणे स्वलिङ्गैरन्त्रं निरेति प्रविशेन्मुहुश्च| मूत्रेण पूर्णं मृदु मेदसा चेत् स्निग्धं च विद्यात् कठिनं च शोथम्||९४|| विरेचनाभ्यङ्गनिरूहलेपाः पक्वेषु चैव व्रणवच्चिकित्सा| स्यान्मूत्रसेकः कफजं विपाट्य विशोध्य सीव्येद्व्रणवच्च पक्वम्||९५||
🔊 Audio coming soon
બ્રધ્ન ઇત્યાદૌ વૃષણે ઇતિ જાતાવેકવચનં, તેન વૃષણયોરપિ ગ્રહણમ્| સ્વલિઙ્ગૈરિતિ વાતાદિલિઙ્ગૈઃ| વાતલિઙ્ગેન વાતિકઃ, પિત્તલિઙ્ગેન પૈત્તિકઃ, કફલિઙ્ગેન કફજો બ્રધ્નો જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| અન્ત્રં મુહુર્નિરેતિ સ્વસ્થાનાદ્ વૃષણં પ્રવિશેચ્ચેતિ અન્ત્રવૃદ્ધિલક્ષણમ્| મૂત્રેણ તુ યદ્બ્રધ્નં તત્ પૂર્ણં મૃદુ ચ ભવતિ| મેદસા તુ કૃતં સ્નિગ્ધં કઠિનં ચ| એવં ષડ્વિધો બ્રધ્ન ઉક્તઃ| સુશ્રુતે તુ રક્તજોઽપિ બ્રધ્ન ઉક્તઃ, સ ઇહ પિત્તજે એવાન્તર્ભાવનીયઃ| વિરેચનેત્યાદિના સામાન્યચિકિત્સાસૂત્રમાહ| કફજાનાં વૈશેષિકી ચિકિત્સોચ્યતે- વિપાટ્ય વિશોધ્ય ચ સીવ્યેદ્ વિપક્વં બ્રધ્નં, વ્રણવચ્ચોપચરેદિતિ ભાવઃ||૯૪-૯૫||
Adhikarana 49 (96-97) · Śloka 97
ક્રિમ્યસ્થિસૂક્ષ્મક્ષણનવ્યવાયપ્રવાહણાન્યુત્કટકાશ્વપૃષ્ઠૈઃ | ગુદસ્ય પાર્શ્વે પિડકા ભૃશાર્તિઃ પક્વપ્રભિન્ના તુ ભગન્દરઃ સ્યાત્||૯૬|| વિરેચનં ચૈષણપાટનં ચ વિશુદ્ધમાર્ગસ્ય ચ તૈલદાહઃ| સ્યાત્ ક્ષારસૂત્રેણ સુપાચિતેન છિન્નસ્ય ચાસ્ય વ્રણવચ્ચિકિત્સા||૯૭||
क्रिम्यस्थिसूक्ष्मक्षणनव्यवायप्रवाहणान्युत्कटकाश्वपृष्ठैः | गुदस्य पार्श्वे पिडका भृशार्तिः पक्वप्रभिन्ना तु भगन्दरः स्यात्||९६|| विरेचनं चैषणपाटनं च विशुद्धमार्गस्य च तैलदाहः| स्यात् क्षारसूत्रेण सुपाचितेन छिन्नस्य चास्य व्रणवच्चिकित्सा||९७||
🔊 Audio coming soon
ક્રિમ્યસ્થીત્યાદિના ભગન્દરં પઞ્ચવિધમપીહ સઙ્ક્ષેપાત્ સામાન્યેનાહ| એષણં શલાકયા ગત્યવેક્ષણમ્| ક્ષારસૂત્રેણ સુપાચિતેન છિન્નસ્યેત્યનેન શલ્યતન્ત્રોક્તં ક્ષારસૂત્રવિધાનં દર્શયતિ; પ્રપઞ્ચસ્ત્વિહ પરાધિકારત્વેન ન કૃતઃ; સુપાચિતેનેતિ સમ્યગ્વિપાચિતક્ષારેણ||૯૬-૯૭||
Adhikarana 50 (98) · Śloka 98
જઙ્ઘાસુ પિણ્ડીપ્રપદોપરિષ્ટાત્ સ્યાચ્છ્લીપદં માંસકફાસ્રદોષાત્| સિરાકફઘ્નશ્ચ વિધિઃ સમગ્રસ્તત્રેષ્યતે સર્ષપલેપનં ચ||૯૮||
जङ्घासु पिण्डीप्रपदोपरिष्टात् स्याच्छ्लीपदं मांसकफास्रदोषात्| सिराकफघ्नश्च विधिः समग्रस्तत्रेष्यते सर्षपलेपनं च||९८||
🔊 Audio coming soon
જઙ્ઘાસ્વિતિ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા; કિંવા બહુવચનેન જઙ્ઘાદિષ્વિત્યાદિપદલોપો જ્ઞેયઃ| ઉક્તં હિ- “શિશ્નૌષ્ઠનાસાસ્વપિકેચિદાહુઃ” ઇત્યાદિ| તથાહિ પુષ્કલાવતઃ- “ગ્રીવાવઙ્ક્ષણજઙ્ઘૌષ્ઠપાદકર્ણકરાશ્રયમ્| શ્લીપદં માંસમેદોભ્યાં વિદ્યાત્” ઇતિ| પિણ્ડીતિ માંસપિણ્ડી| પ્રપદં પાદાગ્રમ્||૯૮||
Adhikarana 51 (99-100) · Śloka 100
મન્દાસ્તુ પિત્તપ્રબલાઃ પ્રદુષ્ટા દોષાઃ સુતીવ્રં તનુરક્તપાકમ્| કુર્વન્તિ શોથં જ્વરતર્ષયુક્તં વિસર્પણં જાલકગર્દભાખ્યમ્||૯૯|| વિલઙ્ઘનં રક્તવિમોક્ષણં ચ વિરૂક્ષણં કાયવિશોધનં ચ| ધાત્રીપ્રયોગાઞ્ શિશિરાન્ પ્રદેહાન્ કુર્યાત્ સદા જાલકગર્દભસ્ય||૧૦૦||
मन्दास्तु पित्तप्रबलाः प्रदुष्टा दोषाः सुतीव्रं तनुरक्तपाकम्| कुर्वन्ति शोथं ज्वरतर्षयुक्तं विसर्पणं जालकगर्दभाख्यम्||९९|| विलङ्घनं रक्तविमोक्षणं च विरूक्षणं कायविशोधनं च| धात्रीप्रयोगाञ् शिशिरान् प्रदेहान् कुर्यात् सदा जालकगर्दभस्य||१००||
🔊 Audio coming soon
મન્દા ઇત્યાદૌ મન્દા ઇતિ અલ્પવૃદ્ધાઃ; મન્દા ઇતિ બહુવચનં વ્યક્ત્યપેક્ષયા| પિત્તં પ્રબલં યેષાં તે પિત્તપ્રબલાઃ| તનુઃ રક્તપાકો યસ્મિન્ તત્ તનુરક્તપાકં; સુશ્રુતે હિ અપાકશબ્દેન ઈષત્પાક ઉક્તઃ “અપાકઃ શ્વયથુઃ પિત્તાત્ સ જ્ઞેયો જાલગર્દભઃ” (સુ. નિ. અ. ૧૩) ઇતિ| રક્તસ્ય પાકેન યુક્તં રક્તપાકં, નતુ રક્તવર્ણમાત્રમ્||૯૯-૧૦૦||
Adhikarana 52 (101) · Śloka 101
એવંવિધાંશ્ચાપ્યપરાન્ પરીક્ષ્ય શોથપ્રકારાનનિલાદિલિઙ્ગૈઃ| શાન્તિં નયેદ્દોષહરૈર્યથાસ્વમાલેપનચ્છેદનભેદદાહૈઃ||૧૦૧||
एवंविधांश्चाप्यपरान् परीक्ष्य शोथप्रकाराननिलादिलिङ्गैः| शान्तिं नयेद्दोषहरैर्यथास्वमालेपनच्छेदनभेददाहैः||१०१||
🔊 Audio coming soon
અત્રાનુક્તશોથપ્રકારસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- એવંવિધાનિત્યાદિ||૧૦૧||
Adhikarana 53 (102) · Śloka 102
પ્રાયોઽભિઘાતાદનિલઃ સરક્તઃ શોથં સરાગં પ્રકરોતિ તત્ર| વીસર્પનુન્મારુતરક્તનુચ્ચ કાર્યં વિષઘ્નં વિષજે ચ કર્મ||૧૦૨||
प्रायोऽभिघातादनिलः सरक्तः शोथं सरागं प्रकरोति तत्र| वीसर्पनुन्मारुतरक्तनुच्च कार्यं विषघ्नं विषजे च कर्म||१०२||
🔊 Audio coming soon
આગન્તુશોથચિકિત્સામાહ- પ્રાય ઇત્યાદિ| વિષજે શોથે ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૦૨||
Adhikarana 54 (103) · Śloka 103
તત્ર શ્લોકઃ- ત્રિવિધસ્ય દોષભેદાત્ સર્વાર્ધાવયવગાત્રભેદાચ્ચ| શ્વયથોર્દ્વિવિધસ્ય તથા લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચોક્તમ્||૧૦૩||
तत्र श्लोकः- त्रिविधस्य दोषभेदात् सर्वार्धावयवगात्रभेदाच्च| श्वयथोर्द्विविधस्य तथा लिङ्गानि चिकित्सितं चोक्तम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
સઙ્ગ્રહે સર્વાર્ધગાત્રાવયવભેદાચ્ચ ત્રિવિધસ્યેતિ સમ્બન્ધઃ| દ્વિવિધસ્યેતિ નિજાગન્તુભેદેન||૧૦૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને શ્વયથુચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने श्वयथुचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં શોથચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||