18. śvayathucikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ શ્વયથુચિકિત્સિતં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ભિષગ્વરિષ્ઠં સુરસિદ્ધજુષ્ટં મુનીન્દ્રમત્ર્યાત્મજમગ્નિવેશઃ| મહાગદસ્ય શ્વયથોર્યથાવત્ પ્રકોપરૂપપ્રશમાનપૃચ્છત્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તસ્મૈ જગાદાગદવેદસિન્ધુપ્રવર્તનાદ્રિપ્રવરોઽત્રિજસ્તાન્| વાતાદિભેદાત્ત્રિવિધસ્ય સમ્યઙ્નિજાનિજૈકાઙ્ગજસર્વજસ્ય||૪||

Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6

શુદ્ધ્યામયાભક્તકૃશાબલાનાં ક્ષારામ્લતીક્ષ્ણોષ્ણગુરૂપસેવા| દધ્યામમૃચ્છાકવિરોધિદુષ્ટગરોપસૃષ્ટાન્નનિષેવણં ચ||૫|| અર્શાંસ્યચેષ્ટા ન ચ દેહશુદ્ધિર્મર્મોપઘાતો વિષમા પ્રસૂતિઃ| મિથ્યોપચારઃ પ્રતિકર્મણાં ચ નિજસ્ય હેતુઃ શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટઃ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

બાહ્યાસ્ત્વચો દૂષયિતાઽભિઘાતઃ કાષ્ઠાશ્મશસ્ત્રાગ્નિવિષાયસાદ્યૈઃ | આગન્તુહેતુઃ, ...|૭|

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

... ત્રિવિધો નિજશ્ચ સર્વાર્ધગાત્રાવયવાશ્રિતત્વાત્||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

બાહ્યાઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય યદા કફાસૃક્પિત્તાનિ સન્દૂષયતીહ વાયુઃ| તૈર્બદ્ધમાર્ગઃ સ તદા વિસર્પન્નુત્સેધલિઙ્ગં શ્વયથું કરોતિ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ઉરઃસ્થિતૈરૂર્ધ્વમધસ્તુ વાયોઃ સ્થાનસ્થિતૈર્મધ્યગતૈસ્તુ મધ્યે| સર્વાઙ્ગગઃ સર્વગતૈઃ ક્વચિત્સ્થૈર્દોષૈઃ ક્વચિત્ સ્યાચ્છ્વયથુસ્તદાખ્યઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ઊષ્મા તથા સ્યાદ્દવથુઃ સિરાણામાયામ ઇત્યેવ ચ પૂર્વરૂપમ્|૧૦|

Adhikarana 10 (10) · Śloka 10

સર્વસ્ત્રિદોષોઽધિકદોષલિઙ્ગૈસ્તચ્છબ્દમભ્યેતિ ભિષગ્જિતં ચ||૧૦||

Adhikarana 11 (11) · Śloka 11

સગૌરવં સ્યાદનવસ્થિતત્વં સોત્સેધમુષ્માઽથ સિરાતનુત્વમ્| સલોમહર્ષાઽઙ્ગવિવર્ણતા ચ સામાન્યલિઙ્ગં શ્વયથોઃ પ્રદિષ્ટમ્||૧૧||

Adhikarana 12 (12) · Śloka 12

ચલસ્તનુત્વક્પરુષોઽરુણોઽસિતઃ પ્રસુપ્તિહર્ષાર્તિયુતોઽનિમિત્તતઃ| પ્રશામ્યતિ પ્રોન્નમતિ પ્રપીડિતો દિવાબલી ચ શ્વયથુઃ સમીરણાત્||૧૨||

Adhikarana 13 (13) · Śloka 13

મૃદુઃ સગન્ધોઽસિતપીતરાગવાન્ ભ્રમજ્વરસ્વેદતૃષામદાન્વિતઃ| ય ઉષ્યતે સ્પર્શરુગક્ષિરાગકૃત્ સ પિત્તશોથો ભૃશદાહપાકવાન્||૧૩||

Adhikarana 14 (14) · Śloka 14

ગુરુઃ સ્થિરઃ પાણ્ડુરરોચકાન્વિતઃ પ્રસેકનિદ્રાવમિવહ્નિમાન્દ્યકૃત્| સ કૃચ્છ્રજન્મપ્રશમો નિપીડિતો ન ચોન્નમેદ્રાત્રિબલી કફાત્મકઃ||૧૪||

Adhikarana 15 (15) · Śloka 15

કૃશસ્ય રોગૈરબલસ્ય યો ભવેદુપદ્રવૈર્વા વમિપૂર્વકૈર્યુતઃ| સ હન્તિ મર્માનુગતોઽથ રાજિમાન્ પરિસ્રવેદ્ધીનબલસ્ય સર્વગઃ||૧૫||

Adhikarana 16 (16) · Śloka 16

અહીનમાંસસ્ય ય એકદોષજો નવો બલસ્થસ્ય સુખઃ સ સાધને|૧૬|

Adhikarana 17 (16) · Śloka 16

નિદાનદોષર્તુવિપર્યયક્રમૈરુપાચરેત્તં બલદોષકાલવિત્||૧૬||

Adhikarana 18 (17-19) · Śloka 19

અથામજં લઙ્ઘનપાચનક્રમૈર્વિશોધનૈરુલ્બણદોષમાદિતઃ| શિરોગતં શીર્ષવિરેચનૈરધો વિરેચનૈરૂર્ધ્વહરૈસ્તથોર્ધ્વજમ્||૧૭|| ઉપાચરેત્ સ્નેહભવં વિરૂક્ષણૈઃ પ્રકલ્પયેત્ સ્નેહવિધિં ચ રૂક્ષજે| વિબદ્ધવિટ્કેઽનિલજે નિરૂહણં ઘૃતં તુ પિત્તાનિલજે સતિક્તકમ્||૧૮|| પયશ્ચ મૂર્ચ્છારતિદાહતર્ષિતે વિશોધનીયે તુ સમૂત્રમિષ્યતે| કફોત્થિતં ક્ષારકટૂષ્ણસંયુતૈઃ સમૂત્રતક્રાસવયુક્તિભિર્જયેત્||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ગ્રામ્યાબ્જાનૂપં પિશિતમબલં શુષ્કશાકં નવાન્નં ગૌડં પિષ્ટાન્નં દધિ તિલકૃતં વિજ્જલં મદ્યમમ્લમ્| ધાના વલ્લૂરં સમશનમથો ગુર્વસાત્મ્યં વિદાહિ સ્વપ્નં ચારાત્રૌ શ્વયથુગદવાન્ વર્જયેન્મૈથુનં ચ||૨૦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

વ્યોષં ત્રિવૃત્તિક્તકરોહિણી ચ સાયોરજસ્કા ત્રિફલારસેન| પીતં કફોત્થં શમયેત્તુ શોફં ગવ્યેન મૂત્રેણ હરીતકી ચ||૨૧|| હરીતકીનાગરદેવદારુ સુખામ્બુયુક્તં સપુનર્નવં વા| સર્વં પિબેત્ત્રિષ્વપિ મૂત્રયુક્તં સ્નાતશ્ચ જીર્ણે પયસાઽન્નમદ્યાત્||૨૨||

Adhikarana 21 (23-28) · Śloka 28

પુનર્નવાનાગરમુસ્તકલ્કાન્ પ્રસ્થેન ધીરઃ પયસાઽક્ષમાત્રાન્| મયૂરકં માગધિકાં સમૂલાં સનાગરાં વા પ્રપિબેત્ સવાતે||૨૩|| દન્તીત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણચિત્રકૈર્વા પયઃ શૃતં દોષહરં પિબેન્ના| દ્વિપ્રસ્થમાત્રં તુ પલાર્ધિકૈસ્તૈરર્ધાવશિષ્ટં પવને સપિત્તે||૨૪|| સશુણ્ઠિપીતદ્રુરસં પ્રયોજ્યં શ્યામોરુબૂકોષણસાધિતં વા| ત્વગ્દારુવર્ષાભુમહૌષધૈર્વા ગુડૂચિકાનાગરદન્તિભિર્વા||૨૫|| સપ્તાહમૌષ્ટ્રં ત્વથવાઽપિ માસં પયઃ પિબેદ્ભોજનવારિવર્જી| ગવ્યં સમૂત્રં મહિષીપયો વા ક્ષીરાશનો મૂત્રમથો ગવાં વા||૨૬|| તક્રં પિબેદ્વા ગુરુભિન્નવર્ચાઃ સવ્યોષસૌવર્ચલમાક્ષિકં ચ| ગુડાભયાં વા ગુડનાગરં વા સદોષભિન્નામવિબદ્ધવર્ચાઃ||૨૭|| વિડ્વાતસઙ્ગે પયસા રસૈર્વા પ્રાગ્ભક્તમદ્યાદુરુબૂકતૈલમ્ | સ્રોતોવિબન્ધેઽગ્નિરુચિપ્રણાશે મદ્યાન્યરિષ્ટાંશ્ચ પિબેત્ સુજાતાન્||૨૮||

Adhikarana 22 (29-31) · Śloka 31

ગણ્ડીરભલ્લાતકચિત્રકાંશ્ચ વ્યોષં વિડઙ્ગં બૃહતીદ્વયં ચ| દ્વિપ્રસ્થિકં ગોમયપાવકેન દ્રોણે પચેત્ કૂર્ચિકમસ્તુનસ્તુ ||૨૯|| ત્રિભાગશેષં ચ સુપૂતશીતં દ્રોણેન તત્ પ્રાકૃતમસ્તુના ચ| સિતોપલાયાશ્ચ શતેન યુક્તં લિપ્તે ઘટે ચિત્રકપિપ્પલીનામ્||૩૦|| વૈહાયસે સ્થાપિતમાદશાહાત્ પ્રયોજયંસ્તદ્વિનિહન્તિ શોફાન્| ભગન્દરાર્શઃક્રિમિકુષ્ઠમેહાન્ વૈવર્ણ્યકાર્શ્યાનિલહિક્કનં ચ||૩૧|| ઇતિ ગણ્ડીરાદ્યરિષ્ટઃ|

Adhikarana 23 (32-33) · Śloka 33

કાશ્મર્યધાત્રીમરિચાભયાક્ષદ્રાક્ષાફલાનાં ચ સપિપ્પલીનામ્| શતં શતં જીર્ણગુડાત્તુલાં ચ સઙ્ક્ષુદ્ય કુમ્ભે મધુના પ્રલિપ્તે||૩૨|| સપ્તાહમુષ્ણે દ્વિગુણં તુ શીતે સ્થિતં જલદ્રોણયુતં પિબેન્ના| શોફાન્ વિબન્ધાન્ કફવાતજાંશ્ચ નિહન્ત્યરિષ્ટોઽષ્ટશતોઽગ્નિકૃચ્ચ||૩૩|| ઇત્યષ્ટશતોઽરિષ્ટઃ|

Adhikarana 24 (34-38) · Śloka 38

પુનર્નવે દ્વે ચ બલે સપાઠે દન્તીં ગુડૂચીમથ ચિત્રકં ચ| નિદિગ્ધિકાં ચ ત્રિપલાનિ પક્ત્વા દ્રોણાવશેષે સલિલે તતસ્તમ્||૩૪|| પૂત્વા રસં દ્વે ચ ગુડાત્ પુરાણાત્તુલે મધુપ્રસ્થયુતં સુશીતમ્| માસં નિદધ્યાદ્ઘૃતભાજનસ્થં પલ્લે યવાનાં પરતસ્તુ માસાત્||૩૫|| ચૂર્ણીકૃતૈરર્ધપલાંશિકૈસ્તં પત્રત્વગેલામરિચામ્બુલોહૈઃ | ગન્ધાન્વિતં ક્ષૌદ્રઘૃતપ્રદિગ્ધે જીર્ણે પિબેદ્ વ્યાધિબલં સમીક્ષ્ય||૩૬|| હૃત્પાણ્ડુરોગં શ્વયથું પ્રવૃદ્ધં પ્લીહજ્વરારોચકમેહગુલ્માન્| ભગન્દરં ષડ્જઠરાણિ કાસં શ્વાસં ગ્રહણ્યામયકુષ્ઠકણ્ડૂઃ||૩૭|| શાખાનિલં બદ્ધપુરીષતાં ચ હિક્કાં કિલાસં ચ હલીમકં ચ| ક્ષિપ્રં જયેદ્વર્ણબલાયુરોજસ્તેજોન્વિતો માંસરસાન્નભોજી||૩૮|| ઇતિ પુનર્નવાદ્યરિષ્ટઃ|

Adhikarana 25 (39-40) · Śloka 40

ફલત્રિકં દીપ્યકચિત્રકૌ ચ સપિપ્પલીલોહરજો વિડઙ્ગમ્| ચૂર્ણીકૃતં કૌડવિકં દ્વિરંશં ક્ષૌદ્રં પુરાણસ્ય તુલાં ગુડસ્ય||૩૯|| માસં નિદધ્યાદ્ઘૃતભાજનસ્થં યવેષુ તાનેવ નિહન્તિ રોગાન્| યે ચાર્શસાં પાણ્ડુવિકારિણાં ચ પ્રોક્તા હિતાઃ શોફિષુ તેઽપ્યરિષ્ટાઃ||૪૦|| ઇતિ ત્રિફલાદ્યરિષ્ટઃ|

Adhikarana 26 (41-42) · Śloka 42

કૃષ્ણા સપાઠા ગજપિપ્પલી ચ નિદિગ્ધિકા ચિત્રકનાગરે ચ| સપિપ્પલીમૂલરજન્યજાજીમુસ્તં ચ ચૂર્ણં સુખતોયપીતમ્||૪૧|| હન્યાત્ત્રિદોષં ચિરજં ચ શોફં કલ્કશ્ચ ભૂનિમ્બમહૌષધસ્ય| અયોરજસ્ત્ર્યૂષણયાવશૂકચૂર્ણં ચ પીતં ત્રિફલારસેન||૪૨||

Adhikarana 27 (43-46) · Śloka 46

ક્ષારદ્વયં સ્યાલ્લવણાનિ ચત્વાર્યયોરજો વ્યોષફલત્રિકે ચ| સપિપ્પલીમૂલવિડઙ્ગસારં મુસ્તાજમોદામરદારુબિલ્વમ્||૪૩|| કલિઙ્ગકાશ્ચિત્રકમૂલપાઠે યષ્ટ્યાહ્વયં સાતિવિષં પલાંશમ્| સહિઙ્ગુકર્ષં ત્વણુશુષ્કચૂર્ણં દ્રોણં તથા મૂલકશુણ્ઠકાનામ્||૪૪|| સ્યાદ્ભસ્મનસ્તત્ સલિલેન સાધ્યમાલોડ્ય યાવદ્ઘનમપ્રદગ્ધમ્| સ્ત્યાનં તતઃ કોલસમાં તુ માત્રાં કૃત્વા સુશુષ્કાં વિધિનોપયુઞ્જ્યાત્||૪૫|| પ્લીહોદરશ્વિત્રહલીમકાર્શઃપાણ્ડ્વામયારોચકશોષશોફાન્| વિસૂચિકાગુલ્મગરાશ્મરીશ્ચ સશ્વાસકાસાઃ પ્રણુદેત્ સકુષ્ઠાઃ||૪૬|| ઇતિ ક્ષારગુડિકા|

Adhikarana 28 (47-48) · Śloka 48

પ્રયોજયેદાર્દ્રકનાગરં વા તુલ્યં ગુડેનાર્ધપલાભિવૃદ્ધ્યા| માત્રા પરં પઞ્ચપલાનિ માસં જીર્ણે પયો યૂષરસાશ્ચ ભક્તમ્||૪૭|| ગુલ્મોદરાર્શઃશ્વયથુપ્રમેહાઞ્ શ્વાસપ્રતિશ્યાલસકાવિપાકાન્| સકામલાશોષમનોવિકારાન્ કાસં કફં ચૈવ જયેત્ પ્રયોગઃ||૪૮||

Adhikarana 29 (49) · Śloka 49

રસસ્તથૈવાર્દ્રકનાગરસ્ય પેયોઽથ જીર્ણે પયસાઽન્નમદ્યાત્| જત્વશ્મજં ચ ત્રિફલારસેન હન્યાત્ત્રિદોષં શ્વયથું પ્રસહ્ય||૪૯|| ઇતિ શિલાજતુપ્રયોગઃ|

Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 52

દ્વિપઞ્ચમૂલસ્ય પચેત્ કષાયે કંસેઽભયાનાં ચ શતં ગુડસ્ય| લેહે સુસિદ્ધેઽથ વિનીય ચૂર્ણં વ્યોષં ત્રિસૌગન્ધ્યમુષાસ્થિતે ચ||૫૦|| પ્રસ્થાર્ધમાત્રં મધુનઃ સુશીતે કિઞ્ચિચ્ચ ચૂર્ણાદપિ યાવશૂકાત્| એકાભયાં પ્રાશ્ય તતશ્ચ લેહાચ્છુક્તિં નિહન્તિ શ્વયથું પ્રવૃદ્ધમ્||૫૧|| શ્વાસજ્વરારોચકમેહગુલ્મપ્લીહત્રિદોષોદરપાણ્ડુરોગાન્| કાર્શ્યામવાતાવસૃગમ્લપિત્તવૈવર્ણ્યમૂત્રાનિલશુક્રદોષાન્||૫૨|| ઇતિ કંસહરીતકી|

Adhikarana 31 (53-54) · Śloka 54

પટોલમૂલામરદારુદન્તીત્રાયન્તિપિપ્પલ્યભયાવિશાલાઃ| યષ્ટ્યાહ્વયં તિક્તકરોહિણી ચ સચન્દના સ્યાન્નિચુલાનિ દાર્વી||૫૩|| કર્ષોન્મિતૈસ્તૈઃ ક્વથિતઃ કષાયો ઘૃતેન પેયઃ કુડવેન યુક્તઃ| વીસર્પદાહજ્વરસન્નિપાતતૃષ્ણાવિષાણિ શ્વયથું ચ હન્તિ||૫૪||

Adhikarana 32 (55-57) · Śloka 57

સચિત્રકં ધાન્યયવાન્યજાજીસૌવર્ચલં ત્ર્યૂષણવેતસામ્લમ્| બિલ્વાત્ ફલં દાડિમયાવશૂકૌ સપિપ્પલીમૂલમથાપિ ચવ્યમ્||૫૫|| પિષ્ટ્વાઽક્ષમાત્રાણિ જલાઢકેન પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થમથ પ્રયુઞ્જ્યાત્| અર્શાંસિ ગુલ્મં શ્વયથું ચ કૃચ્છ્રં નિહન્તિ વહ્નિં ચ કરોતિ દીપ્તમ્||૫૬|| પિબેદ્ઘૃતં વાઽષ્ટગુણામ્બુસિદ્ધં સચિત્રકક્ષારમુદારવીર્યમ્| કલ્યાણકં વાઽપિ સપઞ્ચગવ્યં તિક્તં મહદ્વાઽપ્યથ તિક્તકં વા||૫૭||

Adhikarana 33 (58-59) · Śloka 59

ક્ષીરં ઘટે ચિત્રકકલ્કલિપ્તે દધ્યાગતં સાધુ વિમથ્ય તેન| તજ્જં ઘૃતં ચિત્રકમૂલગર્ભં તક્રેણ સિદ્ધં શ્વયથુઘ્નમગ્ર્યમ્||૫૮|| અર્શોઽતિસારાનિલગુલ્મમેહાંશ્ચૈતન્નિહન્ત્યગ્નિબલપ્રદં ચ| તક્રેણ ચાદ્યાત્ સઘૃતેન તેન ભોજ્યાનિ સિદ્ધામથવા યવાગૂમ્||૫૯|| ઇતિ ચિત્રકઘૃતમ્|

Adhikarana 34 (60-63) · Śloka 63

જીવન્ત્યજાજીશટિપુષ્કરાહ્વૈઃ સકારવીચિત્રકબિલ્વમધ્યૈઃ| સયાવશૂકૈર્બદરપ્રમાણૈર્વૃક્ષામ્લયુક્તા ઘૃતતૈલભૃષ્ટા||૬૦|| અર્શોઽતિસારાનિલગુલ્મશોફહૃદ્રોગમન્દાગ્નિહિતા યવાગૂઃ| યા પઞ્ચકોલૈર્વિધિનૈવ તેન સિદ્ધા ભવેત્ સા ચ સમા તયૈવ||૬૧|| કુલત્થયૂષશ્ચ સપિપ્પલીકો મૌદ્ગશ્ચ સત્ર્યૂષણયાવશૂકઃ| રસસ્તથા વિષ્કિરજાઙ્ગલાનાં સકૂર્મગોધાશિખિશલ્લકાનામ્||૬૨|| સુવર્ચલા ગૃઞ્જનકં પટોલં સવાયસીમૂલકવેત્રનિમ્બમ્| શાકાર્થિનાં શાકમિતિ પ્રશસ્તં ભોજ્યે પુરાણશ્ચ યવઃ સશાલિઃ||૬૩||

Adhikarana 35 (64-67) · Śloka 67

આભ્યન્તરં ભેષજમુક્તમેતદ્બર્હિર્હિતં યચ્છૃણુ તદ્યથાવત્| સ્નેહાન્ પ્રદેહાન્ પરિષેચનાનિ સ્વેદાંશ્ચ વાતપ્રબલસ્ય કુર્યાત્||૬૪|| શૈલેયકુષ્ઠાગુરુદારુકૌન્તીત્વક્પદ્મકૈલામ્બુપલાશમુસ્તૈઃ| પ્રિયઙ્ગુથૌણેયકહેમમાંસીતાલીશપત્રપ્લવપત્રધાન્યૈઃ||૬૫|| શ્રીવેષ્ટકધ્યામકપિપ્પલીભિઃ સ્પૃક્કાનખૈશ્ચૈવ યથોપલાભમ્| વાતાન્વિતેઽભ્યઙ્ગમુશન્તિ તૈલં સિદ્ધં સુપિષ્ટૈરપિ ચ પ્રદેહમ્||૬૬|| જલૈશ્ચ વાસાર્કકરઞ્જશિગ્રુકાશ્મર્યપત્રાર્જકજૈશ્ચ સિદ્ધૈઃ| સ્વિન્નો મૃદૂષ્ણૈ રવિતપ્તતોયૈઃ સ્નાતશ્ચ ગન્ધૈરનુલેપનીયઃ||૬૭||

Adhikarana 36 (68-69) · Śloka 69

સવેતસાઃ ક્ષીરવતાં દ્રુમાણાં ત્વચઃ સમઞ્જિષ્ઠલતામૃણાલાઃ| સચન્દનાઃ પદ્મકવાલકૌ ચ પૈત્તે પ્રદેહસ્તુ સતૈલપાકઃ||૬૮|| આક્તસ્ય તેનામ્બુ રવિપ્રતપ્તં સચન્દનં સાભયપદ્મકં ચ| સ્નાને હિતં ક્ષીરવતાં કષાયઃ ક્ષીરોદકં ચન્દનલેપનં ચ||૬૯||

Adhikarana 37 (70-73) · Śloka 73

કફે તુ કૃષ્ણાસિકતાપુરાણપિણ્યાકશિગ્રુત્વગુમાપ્રલેપઃ| કુલત્થશુણ્ઠીજલમૂત્રસેકશ્ચણ્ડાગુરુભ્યામનુલેપનં ચ||૭૦|| બિભીતકાનાં ફલમધ્યલેપઃ સર્વેષુ દાહાર્તિહરઃ પ્રદિષ્ટઃ| યષ્ટ્યાહ્વમુસ્તૈઃ સકપિત્થપત્રૈઃ સચન્દનૈસ્તત્પિડકાસુ લેપઃ||૭૧|| રાસ્નાવૃષાર્કત્રિફલાવિડઙ્ગં શિગ્રુત્વચો મૂષિકપર્ણિકા ચ| નિમ્બાર્જકૌ વ્યાઘ્રનખઃ સદૂર્વા સુવર્ચલા તિક્તકરોહિણી ચ||૭૨|| સકાકમાચી બૃહતી સકુષ્ઠા પુનર્નવા ચિત્રકનાગરે ચ| ઉન્મર્દનં શોફિષુ મૂત્રપિષ્ટં શસ્તસ્તથા મૂલકતોયસેકઃ||૭૩||

Adhikarana 38 (74) · Śloka 74

શોફાસ્તુ ગાત્રાવયવાશ્રિતા યે તે સ્થાનદૂષ્યાકૃતિનામભેદાત્| અનેકસઙ્ખ્યાઃ કતિચિચ્ચ તેષાં નિદર્શનાર્થં ગદતો નિબોધ||૭૪||

Adhikarana 39 (75) · Śloka 75

દોષાસ્ત્રયઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ કુર્વન્તિ શોફં શિરસઃ સુઘોરમ્|૭૫|

Adhikarana 40 (75) · Śloka 75

અન્તર્ગલે ઘુર્ઘુરિકાન્વિતં ચ શાલૂકમુચ્છ્વાસનિરોધકારિ||૭૫||

Adhikarana 41 (76) · Śloka 76

ગલસ્ય સન્ધૌ ચિબુકે ગલે ચ સદાહરાગઃ શ્વસનાસુ ચોગ્રઃ| શોફો ભૃશાર્તિસ્તુ બિડાલિકા સ્યાદ્ધન્યાદ્ગલે ચેદ્વલયીકૃતા સા||૭૬||

Adhikarana 42 (77-78) · Śloka 78

સ્યાત્તાલુવિદ્રધ્યપિ દાહરાગપાકાન્વિતસ્તાલુનિ સા ત્રિદોષાત્| જિહ્વોપરિષ્ટાદુપજિહ્વિકા સ્યાત્ કફાદધસ્તાદધિજિહ્વિકા ચ||૭૭|| યો દન્તમાંસેષુ તુ રક્તપિત્તાત્ પાકો ભવેત્ સોપકુશઃ પ્રદિષ્ટઃ| સ્યાદ્દન્તવિદ્રધ્યપિ દન્તમાંસે શોફઃ કફાચ્છોણિતસઞ્ચયોત્થઃ||૭૮||

Adhikarana 43 (79-80) · Śloka 80

ગલસ્ય પાર્શ્વે ગલગણ્ડ એકઃ સ્યાદ્ગણ્ડમાલા બહુભિસ્તુ ગણ્ડૈઃ| સાધ્યાઃ સ્મૃતાઃ પીનસપાર્શ્વશૂલકાસજ્વરચ્છર્દિયુતાસ્ત્વસાધ્યાઃ||૭૯|| તેષાં સિરાકાયશિરોવિરેકા ધૂમઃ પુરાણસ્ય ઘૃતસ્ય પાનમ્| સ્યાલ્લઙ્ઘનં વક્ત્રભવેષુ ચાપિ પ્રઘર્ષણં સ્યાત્ કવલગ્રહશ્ચ||૮૦||

Adhikarana 44 (81-86) · Śloka 86

અઙ્ગૈકદેશેષ્વનિલાદિભિઃ સ્યાત્ સ્વરૂપધારી સ્ફુરણઃ સિરાભિઃ| ગ્રન્થિર્મહાન્માંસભવસ્ત્વનર્તિર્મેદોભવઃ સ્નિગ્ધતમશ્ચલશ્ચ||૮૧|| સંશોધિતે સ્વેદિતમશ્મકાષ્ઠૈઃ સાઙ્ગુષ્ઠદણ્ડૈર્વિલયેદપક્વમ્| વિપાટ્ય ચોદ્ધૃત્ય ભિષક્ સકોશં શસ્ત્રેણ દગ્ધ્વા વ્રણવચ્ચિકિત્સેત્||૮૨|| અદગ્ધ ઈષત્ પરિશેષિતશ્ચ પ્રયાતિ ભૂયોઽપિ શનૈર્વિવૃદ્ધિમ્| તસ્માદશેષઃ કુશલૈઃ સમન્તાચ્છેદ્યો ભવેદ્વીક્ષ્ય શરીરદેશાન્||૮૩|| શેષે કૃતે પાકવશેન શીર્યાત્તતઃ ક્ષતોત્થઃ પ્રસરેદ્વિસર્પઃ| ઉપદ્રવં તં પ્રવિચાર્ય તજ્જ્ઞસ્તૈર્ભેષજૈઃ પૂર્વતરૈર્યથોક્તૈઃ||૮૪|| નિવારયેદાદિત એવ યત્નાદ્વિધાનવિત્ સ્વસ્વવિધિં વિધાય| તતઃ ક્રમેણાસ્ય યથાવિધાનં વ્રણં વ્રણજ્ઞસ્ત્વરયા ચિકિત્સેત્||૮૫|| વિવર્જયેત્ કુક્ષ્યુદરાશ્રિતં ચ તથા ગલે મર્મણિ સંશ્રિતં ચ| સ્થૂલઃ ખરશ્ચાપિ ભવેદ્વિવર્જ્યો યશ્ચાપિ બાલસ્થવિરાબલાનામ્||૮૬||

Adhikarana 45 (87) · Śloka 87

ગ્રન્થ્યર્બુદાનાં ચ યતોઽવિશેષઃ પ્રદેશહેત્વાકૃતિદોષદૂષ્યૈઃ| તતશ્ચિકિત્સેદ્ભિષગર્બુદાનિ વિધાનવિદ્ગ્રન્થિચિકિત્સિતેન||૮૭||

Adhikarana 46 (88-89) · Śloka 90

તામ્રા સશૂલા પિડકા ભવેદ્યા સા ચાલજી નામ પરિસ્રુતાગ્રા| શોફોઽક્ષતશ્ચર્મનખાન્તરે સ્યાન્માંસાસ્રદૂષી ભૃશશીઘ્રપાકઃ||૮૮|| જ્વરાન્વિતા વઙ્ક્ષણકક્ષજા યા વર્તિર્નિરર્તિઃ કઠિનાયતા ચ| વિદારિકા સા કફમારુતાભ્યાં તેષાં યથાદોષમુપક્રમઃ સ્યાત્||૮૯|| વિસ્રાવણં પિણ્ડિકયોપનાહઃ પક્વેષુ ચૈવ વ્રણવચ્ચિકિત્સા|૯૦|

Adhikarana 47 (90-93) · Śloka 93

વિસ્ફોટકાઃ સર્વશરીરગાસ્તુ સ્ફોટાઃ સરાગજ્વરતર્ષયુક્તાઃ||૯૦|| યજ્ઞોપવીતપ્રતિમાઃ પ્રભૂતાઃ પિત્તાનિલાભ્યાં જનિતાસ્તુ કક્ષાઃ | યાશ્ચાપરાઃ સ્યુઃ પિડકાઃ પ્રકીર્ણાઃ સ્થૂલાણુમધ્યા અપિ પિત્તજાસ્તાઃ||૯૧|| ક્ષુદ્રપ્રમાણાઃ પિડકાઃ શરીરે સર્વાઙ્ગગાઃ સજ્વરદાહતૃષ્ણાઃ| કણ્ડૂયુતાઃ સારુચિસપ્રસેકા રોમાન્તિકાઃ પિત્તકફાત્ પ્રદિષ્ટાઃ||૯૨|| યાઃ સર્વગાત્રેષુ મસૂરમાત્રા મસૂરિકાઃ પિત્તકફાત્ પ્રદિષ્ટાઃ| વીસર્પશાન્ત્યૈ વિહિતા ક્રિયા યા તાં તેષુ કુષ્ઠે ચ હિતાં વિદધ્યાત્||૯૩||

Adhikarana 48 (94-95) · Śloka 95

બ્રધ્નોઽનિલાદ્યૈર્વૃષણે સ્વલિઙ્ગૈરન્ત્રં નિરેતિ પ્રવિશેન્મુહુશ્ચ| મૂત્રેણ પૂર્ણં મૃદુ મેદસા ચેત્ સ્નિગ્ધં ચ વિદ્યાત્ કઠિનં ચ શોથમ્||૯૪|| વિરેચનાભ્યઙ્ગનિરૂહલેપાઃ પક્વેષુ ચૈવ વ્રણવચ્ચિકિત્સા| સ્યાન્મૂત્રસેકઃ કફજં વિપાટ્ય વિશોધ્ય સીવ્યેદ્વ્રણવચ્ચ પક્વમ્||૯૫||

Adhikarana 49 (96-97) · Śloka 97

ક્રિમ્યસ્થિસૂક્ષ્મક્ષણનવ્યવાયપ્રવાહણાન્યુત્કટકાશ્વપૃષ્ઠૈઃ | ગુદસ્ય પાર્શ્વે પિડકા ભૃશાર્તિઃ પક્વપ્રભિન્ના તુ ભગન્દરઃ સ્યાત્||૯૬|| વિરેચનં ચૈષણપાટનં ચ વિશુદ્ધમાર્ગસ્ય ચ તૈલદાહઃ| સ્યાત્ ક્ષારસૂત્રેણ સુપાચિતેન છિન્નસ્ય ચાસ્ય વ્રણવચ્ચિકિત્સા||૯૭||

Adhikarana 50 (98) · Śloka 98

જઙ્ઘાસુ પિણ્ડીપ્રપદોપરિષ્ટાત્ સ્યાચ્છ્લીપદં માંસકફાસ્રદોષાત્| સિરાકફઘ્નશ્ચ વિધિઃ સમગ્રસ્તત્રેષ્યતે સર્ષપલેપનં ચ||૯૮||

Adhikarana 51 (99-100) · Śloka 100

મન્દાસ્તુ પિત્તપ્રબલાઃ પ્રદુષ્ટા દોષાઃ સુતીવ્રં તનુરક્તપાકમ્| કુર્વન્તિ શોથં જ્વરતર્ષયુક્તં વિસર્પણં જાલકગર્દભાખ્યમ્||૯૯|| વિલઙ્ઘનં રક્તવિમોક્ષણં ચ વિરૂક્ષણં કાયવિશોધનં ચ| ધાત્રીપ્રયોગાઞ્ શિશિરાન્ પ્રદેહાન્ કુર્યાત્ સદા જાલકગર્દભસ્ય||૧૦૦||

Adhikarana 52 (101) · Śloka 101

એવંવિધાંશ્ચાપ્યપરાન્ પરીક્ષ્ય શોથપ્રકારાનનિલાદિલિઙ્ગૈઃ| શાન્તિં નયેદ્દોષહરૈર્યથાસ્વમાલેપનચ્છેદનભેદદાહૈઃ||૧૦૧||

Adhikarana 53 (102) · Śloka 102

પ્રાયોઽભિઘાતાદનિલઃ સરક્તઃ શોથં સરાગં પ્રકરોતિ તત્ર| વીસર્પનુન્મારુતરક્તનુચ્ચ કાર્યં વિષઘ્નં વિષજે ચ કર્મ||૧૦૨||

Adhikarana 54 (103) · Śloka 103

તત્ર શ્લોકઃ- ત્રિવિધસ્ય દોષભેદાત્ સર્વાર્ધાવયવગાત્રભેદાચ્ચ| શ્વયથોર્દ્વિવિધસ્ય તથા લિઙ્ગાનિ ચિકિત્સિતં ચોક્તમ્||૧૦૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 12

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને શ્વયથુચિકિત્સિતં નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||