Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః శ్వయథుచికిత్సితం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातः श्वयथुचिकित्सितं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
క్షతక్షీణే మర్మోపఘాతో భవతి, శోథేఽపి మర్మోపఘాతః కారణం, తేన సమానహేతుతయా క్షతక్షయమను శోథచికిత్సితముచ్యతే||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
భిషగ్వరిష్ఠం సురసిద్ధజుష్టం మునీంద్రమత్ర్యాత్మజమగ్నివేశః| మహాగదస్య శ్వయథోర్యథావత్ ప్రకోపరూపప్రశమానపృచ్ఛత్||3||
भिषग्वरिष्ठं सुरसिद्धजुष्टं मुनीन्द्रमत्र्यात्मजमग्निवेशः| महागदस्य श्वयथोर्यथावत् प्रकोपरूपप्रशमानपृच्छत्||३||
🔊 Audio coming soon
జుష్టమితి సేవితం| ప్రకోపయతీతి ప్రకోపో హేతురిత్యర్థః, కింవా కార్యకారణయోరభేదోపచారాత్ ప్రకోపశబ్దేన శ్వయథుకారణముచ్యతే; రూపశబ్దేన రూపపూర్వరూపయోర్గ్రహణం; శమనేన చికిత్సోచ్యతే||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తస్మై జగాదాగదవేదసింధుప్రవర్తనాద్రిప్రవరోఽత్రిజస్తాన్| వాతాదిభేదాత్త్రివిధస్య సమ్యఙ్నిజానిజైకాంగజసర్వజస్య||4||
तस्मै जगादागदवेदसिन्धुप्रवर्तनाद्रिप्रवरोऽत्रिजस्तान्| वातादिभेदात्त्रिविधस्य सम्यङ्निजानिजैकाङ्गजसर्वजस्य||४||
🔊 Audio coming soon
అగదార్థ ఆరోగ్యార్థో యో వేదః సోఽగదవేదః, స ఏవ గంభీరప్రసన్నత్వాత్ సింధురివ సింధుః, తస్య ప్రవర్తనేఽద్రిప్రవరో హిమాలయ ఇవేత్యర్థః; యథా హిమాలయో గంగాయాః ప్రవర్తకస్తథాఽత్రిజోఽపి ఆయుర్వేదప్రవర్తక ఇత్యర్థః| తానితి ప్రకోపాదీన్ యాఞ్ శిష్యః పృష్టవాన్| ఏకాంగజసర్వజస్యేత్యత్ర సర్వజశబ్దేన సర్వశరీరజస్య గ్రహణం, ఏకాంగజశబ్దేన చ సామాన్యేన శరీరావ్యాపకస్య గ్రహణం; తేన సర్వార్ధగాత్రావయవాశ్రితత్వేన యత్త్రైవిధ్యం వక్తవ్యం తత్రైకాంగజేనార్ధగాత్రాశ్రితావయవాశ్రితయోరిహ గ్రహణం జ్ఞేయం||4||
Adhikarana 4 (5-6) · Śloka 6
శుద్ధ్యామయాభక్తకృశాబలానాం క్షారామ్లతీక్ష్ణోష్ణగురూపసేవా| దధ్యామమృచ్ఛాకవిరోధిదుష్టగరోపసృష్టాన్ననిషేవణం చ||5|| అర్శాంస్యచేష్టా న చ దేహశుద్ధిర్మర్మోపఘాతో విషమా ప్రసూతిః| మిథ్యోపచారః ప్రతికర్మణాం చ నిజస్య హేతుః శ్వయథోః ప్రదిష్టః||6||
शुद्ध्यामयाभक्तकृशाबलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरूपसेवा| दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिषेवणं च||५|| अर्शांस्यचेष्टा न च देहशुद्धिर्मर्मोपघातो विषमा प्रसूतिः| मिथ्योपचारः प्रतिकर्मणां च निजस्य हेतुः श्वयथोः प्रदिष्टः||६||
🔊 Audio coming soon
శుద్ధిః వమనాదిశోధనం, ఆమయా జ్వరాదయః, అభక్తం అభోజనం విగుణం చ భోజనం, తైః కృశానామబలానాం చ క్షారాదిసేవా నిజస్య శ్వయథోర్హేతురితి యోజ్యం| దధ్యాది తు స్వతంత్రమేవ హేతుః| ఆమం అపక్వం, దుష్టం దోషకారకం నవోదకాది, గరః సంయోగజం విషం| నచ దేహశుద్ధిరితి శోధనార్హేఽపి దేహే దేహాశుద్ధిః| మర్మోపఘాత ఇహ దోషకృత ఏవ జ్ఞేయః; బాహ్యహేతుజస్తు మర్మోపఘాత ఆగంతుహేతురేవ| విషమా ప్రసూతిః అకాలగర్భపతనాదికా| ప్రతికర్మణామితి వమనాదీనాం; మిథ్యోపచార ఇతి అసమ్యక్కరణమసమ్యగుపచారశ్చ||5-6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
బాహ్యాస్త్వచో దూషయితాఽభిఘాతః కాష్ఠాశ్మశస్త్రాగ్నివిషాయసాద్యైః | ఆగంతుహేతుః, ...|7|
बाह्यास्त्वचो दूषयिताऽभिघातः काष्ठाश्मशस्त्राग्निविषायसाद्यैः | आगन्तुहेतुः, ...|७|
🔊 Audio coming soon
బాహ్యా ఇత్యాదినాఽఽగంతుశోథహేతుమాహ| బాహ్యా ఇతి అగంభీరాః; ఏతేన గంభీరత్వగ్దూషకత్వం శోథస్య న భవతి| త్వచ ఇతి కర్మపదం హలంతం| దూషయితా అభిఘాతవిశేషేణ| కాష్ఠాశ్మశస్త్రాగ్నివిషాయసాద్యైరితి కాష్ఠాదికారణకః; ఆదిశబ్దో హి కారణవాచీ, తేన కాష్ఠాదికారణకోఽభిఘాత ఇత్యర్థః| కాష్ఠాదయశ్చేహ సంక్షేపేణోక్తా దంతాదీనామప్యుపలక్షణా జ్ఞేయాః| కింవా ఆది శబ్దః ప్రకారవాచీ, తేన కాష్ఠాదికృతోఽభిఘాతః కాష్ఠాదిశబ్దేనోచ్యత ఇతి కృత్వాఽభిఘాతేన సమం సామానాధికరణ్యం జ్ఞేయం| ఆగంతుహేతురితి చ్ఛేదః||7||-
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
... త్రివిధో నిజశ్చ సర్వార్ధగాత్రావయవాశ్రితత్వాత్||7||
... त्रिविधो निजश्च सर्वार्धगात्रावयवाश्रितत्वात्||७||
🔊 Audio coming soon
త్రివిధ ఇతి సర్వార్ధగాత్రావయవాశ్రితత్వేన నిజస్త్రివిధః; చకారాదాగంతురపి యథోక్తభేదాత్త్రివిధ ఇత్యర్థః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
బాహ్యాః సిరాః ప్రాప్య యదా కఫాసృక్పిత్తాని సందూషయతీహ వాయుః| తైర్బద్ధమార్గః స తదా విసర్పన్నుత్సేధలింగం శ్వయథుం కరోతి||8||
बाह्याः सिराः प्राप्य यदा कफासृक्पित्तानि सन्दूषयतीह वायुः| तैर्बद्धमार्गः स तदा विसर्पन्नुत्सेधलिङ्गं श्वयथुं करोति||८||
🔊 Audio coming soon
బాహ్యాః సిరా ఇత్యాదిసంప్రాప్తికథనం| బాహ్యా ఇతి అగంభీరాః| సిరాశబ్దేన స్రోతసాం సామాన్యేన గ్రహణం| బద్ధమార్గ ఇతి ఆవృతమార్గః| ఉత్సేధేనావ్యభిచారిణా లింగ్యత ఇతి ఉత్సేధలింగః||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ఉరఃస్థితైరూర్ధ్వమధస్తు వాయోః స్థానస్థితైర్మధ్యగతైస్తు మధ్యే| సర్వాంగగః సర్వగతైః క్వచిత్స్థైర్దోషైః క్వచిత్ స్యాచ్ఛ్వయథుస్తదాఖ్యః||9||
उरःस्थितैरूर्ध्वमधस्तु वायोः स्थानस्थितैर्मध्यगतैस्तु मध्ये| सर्वाङ्गगः सर्वगतैः क्वचित्स्थैर्दोषैः क्वचित् स्याच्छ्वयथुस्तदाख्यः||९||
🔊 Audio coming soon
ఉరఃస్థితైరిత్యాదినా విశిష్టశోథానాం సంప్రాప్తివిశేషమాహ| ఊర్ధ్వమితి ఉరఃప్రభృత్యూర్ధ్వశరీరే| అధ ఇతి పక్వాశయప్రభృతౌ| వాయోః స్థానం పక్వాశయః| మధ్యగతైరితి ఉరఃపక్వాశయమధ్యగతైః| క్వచిదితి కంఠతాల్వాదిదేశే| తదాఖ్య ఇతి ‘గలశోథ’ ఇత్యాదిశబ్దాఖ్య ఇతి; కింవా ఊర్ధ్వశోథాధఃశోథ ఇత్యాదిశబ్దాఖ్య ఇతి సర్వత్ర యోజనీయం||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ఊష్మా తథా స్యాద్దవథుః సిరాణామాయామ ఇత్యేవ చ పూర్వరూపం|10|
ऊष्मा तथा स्याद्दवथुः सिराणामायाम इत्येव च पूर्वरूपम्|१०|
🔊 Audio coming soon
ఊష్మేత్యాదినా పూర్వరూపమాహ| దవథుః ఉపతాపశ్చక్షురాదౌ| సిరాణామాయామ ఇతి సిరాప్రసరణం|10|-
Adhikarana 10 (10) · Śloka 10
సర్వస్త్రిదోషోఽధికదోషలింగైస్తచ్ఛబ్దమభ్యేతి భిషగ్జితం చ||10||
सर्वस्त्रिदोषोऽधिकदोषलिङ्गैस्तच्छब्दमभ्येति भिषग्जितं च||१०||
🔊 Audio coming soon
సర్వశోథానాం త్రిదోషజత్వేఽపి వాతజాదివ్యపదేశో వాతజాదిచికిత్సా చ యథా భిన్నా భవతి తదాహ- సర్వ ఇత్యాది| అధికాని అధికస్య వా దోషస్య లింగానీతి అధికదోషలింగాని, తైః అధికదోషలింగైః| తచ్ఛబ్దమితి అధికదోషశబ్దం వాతజోఽయమిత్యాదికం ప్రాప్నోతి; తథా భిషగ్జితం చాధికదోషలింగైః ప్రాప్నోతి, అధికదోషలింగప్రయుక్తం చికిత్సతభేదం ప్రాప్నోతీత్యర్థః||10||
Adhikarana 11 (11) · Śloka 11
సగౌరవం స్యాదనవస్థితత్వం సోత్సేధముష్మాఽథ సిరాతనుత్వం| సలోమహర్షాఽంగవివర్ణతా చ సామాన్యలింగం శ్వయథోః ప్రదిష్టం||11||
सगौरवं स्यादनवस्थितत्वं सोत्सेधमुष्माऽथ सिरातनुत्वम्| सलोमहर्षाऽङ्गविवर्णता च सामान्यलिङ्गं श्वयथोः प्रदिष्टम्||११||
🔊 Audio coming soon
సగౌరవమిత్యాదినా సామాన్యలింగం పఠతి||11||
Adhikarana 12 (12) · Śloka 12
చలస్తనుత్వక్పరుషోఽరుణోఽసితః ప్రసుప్తిహర్షార్తియుతోఽనిమిత్తతః| ప్రశామ్యతి ప్రోన్నమతి ప్రపీడితో దివాబలీ చ శ్వయథుః సమీరణాత్||12||
चलस्तनुत्वक्परुषोऽरुणोऽसितः प्रसुप्तिहर्षार्तियुतोऽनिमित्ततः| प्रशाम्यति प्रोन्नमति प्रपीडितो दिवाबली च श्वयथुः समीरणात्||१२||
🔊 Audio coming soon
చల ఇత్యాదినా వాతజశోథలింగమాహ| తనుత్వగితి అబహలత్వక్| అసిత ఇతి కృష్ణః| సుప్తిః స్పర్శాజ్ఞానం; హర్షః ‘ఝణఝణికా’ ఇతి ఖ్యాతా వేదనా, కింవా రోమహర్షః| అనిమిత్తతః ప్రశామ్యతీతి వాయోశ్చలత్వేన కదాచిన్నిమిత్తం వినాఽపి లీనో భవతీత్యర్థః| కేచిత్ ‘నిమిత్తతః’ ఇతి పఠంతి, తేన “స్నేహోష్ణమర్దనాభ్యాం చ ప్రణశ్యేత్ స చ వాతికః” (సూ.అ.18) ఇతి యదుక్తం తదేవేదముచ్యతే| ప్రోన్నమతీతి సంపీడనానంతరమేవోన్నమతి||12||
Adhikarana 13 (13) · Śloka 13
మృదుః సగంధోఽసితపీతరాగవాన్ భ్రమజ్వరస్వేదతృషామదాన్వితః| య ఉష్యతే స్పర్శరుగక్షిరాగకృత్ స పిత్తశోథో భృశదాహపాకవాన్||13||
मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् भ्रमज्वरस्वेदतृषामदान्वितः| य उष्यते स्पर्शरुगक्षिरागकृत् स पित्तशोथो भृशदाहपाकवान्||१३||
🔊 Audio coming soon
మృద్విత్యాదినా పిత్తశోథమాహ| ఉష్యత ఇతి దహ్యతే| స్పర్శరుగితి స్పర్శనం న సహతే||13||
Adhikarana 14 (14) · Śloka 14
గురుః స్థిరః పాండురరోచకాన్వితః ప్రసేకనిద్రావమివహ్నిమాంద్యకృత్| స కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమో నిపీడితో న చోన్నమేద్రాత్రిబలీ కఫాత్మకః||14||
गुरुः स्थिरः पाण्डुररोचकान्वितः प्रसेकनिद्रावमिवह्निमान्द्यकृत्| स कृच्छ्रजन्मप्रशमो निपीडितो न चोन्नमेद्रात्रिबली कफात्मकः||१४||
🔊 Audio coming soon
గురురిత్యాదినా కఫశోథమాహ| అరోచకాన్విత ఇతి అరోచకవ్యాధిసహచారీ| కృచ్ఛ్రజన్మప్రశమ ఇతి చిరోత్పత్తివినాశః| రాత్రిబలీ కఫాత్మక ఇతి రాత్రౌ స్రోతోరోధజేన దేహక్లేదేనాచేష్టయా చ కఫస్య వృద్ధత్వాత్ తజ్జనితశోథో బలవాన్ భవతి, దివా తు స్ఫుటస్రోతసి శరీరే చేష్టాయుక్తే న కఫో బలీభవతి కింతు వాయుః; తేన వాతశోథో దివా బలీభవతి, కఫశోథస్తు హీయతే||14||
Adhikarana 15 (15) · Śloka 15
కృశస్య రోగైరబలస్య యో భవేదుపద్రవైర్వా వమిపూర్వకైర్యుతః| స హంతి మర్మానుగతోఽథ రాజిమాన్ పరిస్రవేద్ధీనబలస్య సర్వగః||15||
कृशस्य रोगैरबलस्य यो भवेदुपद्रवैर्वा वमिपूर्वकैर्युतः| स हन्ति मर्मानुगतोऽथ राजिमान् परिस्रवेद्धीनबलस्य सर्वगः||१५||
🔊 Audio coming soon
సంప్రత్యసాధ్యత్వమాహ- కృశస్యేత్యాది| వమిపూర్వకైరితి త్రిశోథీయే “ఛర్దిః శ్వాసోఽరుచిస్తృష్ణా జ్వరోఽతీసార ఏవ చ| సుప్తిః శోషః సదౌర్బల్యః శోథోపద్రవసంగ్రహః” (సూ.అ.18) ఇత్యనేనోక్తైః| మర్మానుగతో రాజిమానితి చ పృథగ్లక్షణం, పరిస్రవేదిత్యాది చ పృథక్ పృథగసాధ్యలక్షణం||15||
Adhikarana 16 (16) · Śloka 16
అహీనమాంసస్య య ఏకదోషజో నవో బలస్థస్య సుఖః స సాధనే|16|
अहीनमांसस्य य एकदोषजो नवो बलस्थस्य सुखः स साधने|१६|
🔊 Audio coming soon
అహీనేత్యాదినా సుఖసాధ్యలక్షణముచ్యతే| కృచ్ఛ్రసాధ్యలక్షణం చ సుఖసాధ్యలక్షణాసంపూర్ణతాయాం జ్ఞేయం| శ్వయథోశ్చ హేతులక్షణాని త్రిశోథీయోక్తాన్యపి ప్రకరణాత్ సంక్షేపేణేహోచ్యంతే|16|
Adhikarana 17 (16) · Śloka 16
నిదానదోషర్తువిపర్యయక్రమైరుపాచరేత్తం బలదోషకాలవిత్||16||
निदानदोषर्तुविपर्ययक्रमैरुपाचरेत्तं बलदोषकालवित्||१६||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన చికిత్సాసూత్రమాహ- నిదానేత్యాది| నిదానాదివిపరీతక్రమైః లంఘనాదిభిరుపాచరేదిత్యర్థః| బలదోషకాలవిదిత్యనేన నిదానాదేర్విపరీతా క్రియోక్తా; బలం తథా దోషమామాదిభేదభిన్నం తథా కాలం చ వ్యాధ్యవస్థారూపం విదిత్వా యా యుజ్యతే సా కర్తవ్యేతి దర్శయతి| నిదానేత్యాదౌ దోషశబ్దేన వాతాదయో గృహ్యంతే, ఋతుశబ్దేన చ నిత్యగః కాలః| తేనైవ తద్విశిష్టవాచకతయా బలదోషకాలవిదితి వచనం న పునరుక్తం| అన్యే తు ప్రథమేన దోషశబ్దేన దూష్యధాతుగ్రహణం, ద్వితీయేన తు వాతాదిగ్రహణమిత్యాహుః; ప్రథమవ్యాఖ్యానే తు దోషశబ్దేనైవ దూష్యస్యాపి దోషాధారస్య గ్రహణం జ్ఞేయం||16||
Adhikarana 18 (17-19) · Śloka 19
అథామజం లంఘనపాచనక్రమైర్విశోధనైరుల్బణదోషమాదితః| శిరోగతం శీర్షవిరేచనైరధో విరేచనైరూర్ధ్వహరైస్తథోర్ధ్వజం||17|| ఉపాచరేత్ స్నేహభవం విరూక్షణైః ప్రకల్పయేత్ స్నేహవిధిం చ రూక్షజే| విబద్ధవిట్కేఽనిలజే నిరూహణం ఘృతం తు పిత్తానిలజే సతిక్తకం||18|| పయశ్చ మూర్చ్ఛారతిదాహతర్షితే విశోధనీయే తు సమూత్రమిష్యతే| కఫోత్థితం క్షారకటూష్ణసంయుతైః సమూత్రతక్రాసవయుక్తిభిర్జయేత్||19||
अथामजं लङ्घनपाचनक्रमैर्विशोधनैरुल्बणदोषमादितः| शिरोगतं शीर्षविरेचनैरधो विरेचनैरूर्ध्वहरैस्तथोर्ध्वजम्||१७|| उपाचरेत् स्नेहभवं विरूक्षणैः प्रकल्पयेत् स्नेहविधिं च रूक्षजे| विबद्धविट्केऽनिलजे निरूहणं घृतं तु पित्तानिलजे सतिक्तकम्||१८|| पयश्च मूर्च्छारतिदाहतर्षिते विशोधनीये तु समूत्रमिष्यते| कफोत्थितं क्षारकटूष्णसंयुतैः समूत्रतक्रासवयुक्तिभिर्जयेत्||१९||
🔊 Audio coming soon
ఆమజమితి ఆమదోషజనితం, అపక్వతా చ ప్రాయో దోషాణాం ప్రథమదుష్టౌ భవతి| క్రమైరితి ఉపక్రమైః| అధ ఇతి అధోభాగజం, విరేచనైరుపాచరేత్| ఊర్ధ్వహరైరితి వమనైః, ఊర్ధ్వజమితి ఊర్ధ్వభాగజం| సతిక్తకం ఘృతమితి తిక్తద్రవ్యసాధితం ఘృతం| పిత్తానిలజే ఇతి వాతపిత్తజద్వంద్వే| మూర్చ్ఛాదయ ఇహ సంజాతా యస్య తస్మిన్ మూర్చ్ఛారతిదాహతర్షితే| విశోధనీయే ఇతి మూర్చ్ఛాయుక్తే ఏవ విశోధనీయే| సమూత్రేత్యాది మూత్రసమభాగైస్తక్రాసవయోగైః||17-19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
గ్రామ్యాబ్జానూపం పిశితమబలం శుష్కశాకం నవాన్నం గౌడం పిష్టాన్నం దధి తిలకృతం విజ్జలం మద్యమమ్లం| ధానా వల్లూరం సమశనమథో గుర్వసాత్మ్యం విదాహి స్వప్నం చారాత్రౌ శ్వయథుగదవాన్ వర్జయేన్మైథునం చ||20||
ग्राम्याब्जानूपं पिशितमबलं शुष्कशाकं नवान्नं गौडं पिष्टान्नं दधि तिलकृतं विज्जलं मद्यमम्लम्| धाना वल्लूरं समशनमथो गुर्वसात्म्यं विदाहि स्वप्नं चारात्रौ श्वयथुगदवान् वर्जयेन्मैथुनं च||२०||
🔊 Audio coming soon
గ్రామ్యేత్యాదినా నిదానత్వేనైవ ప్రాప్తనిషేధానపి మహాత్యయావహ- త్వాదత్యర్థనిషేధోపదర్శనార్థమాహ| గౌడమితి గుడవికారం, తస్య వికారే అణ్| ధానా అంకురితభృష్టయవాః| వల్లూరం శుష్కమాంసం| సమశనం పథ్యాపథ్యయోరేకత్ర భోజనం||20||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
వ్యోషం త్రివృత్తిక్తకరోహిణీ చ సాయోరజస్కా త్రిఫలారసేన| పీతం కఫోత్థం శమయేత్తు శోఫం గవ్యేన మూత్రేణ హరీతకీ చ||21|| హరీతకీనాగరదేవదారు సుఖాంబుయుక్తం సపునర్నవం వా| సర్వం పిబేత్త్రిష్వపి మూత్రయుక్తం స్నాతశ్చ జీర్ణే పయసాఽన్నమద్యాత్||22||
व्योषं त्रिवृत्तिक्तकरोहिणी च सायोरजस्का त्रिफलारसेन| पीतं कफोत्थं शमयेत्तु शोफं गव्येन मूत्रेण हरीतकी च||२१|| हरीतकीनागरदेवदारु सुखाम्बुयुक्तं सपुनर्नवं वा| सर्वं पिबेत्त्रिष्वपि मूत्रयुक्तं स्नातश्च जीर्णे पयसाऽन्नमद्यात्||२२||
🔊 Audio coming soon
అత్ర కఫదోషస్యైవ ప్రథమం చికిత్స్యత్వేన వ్యోషమిత్యాదినా కఫశోథచికిత్సామాహ| సాయోరజస్కేతి అనేన మారితమేవాత్ర అయోరజ ఇచ్ఛంతి, రసాయనేఽపి మృతాయోరజస ఏవ ప్రయోగోపదేశాత్| అయోరజో న సమం తుల్యమానం, అయో హి దుష్పరిణామం, తేనాయఃప్రయోగేఽల్పమేవ లోహం మాత్రానుసారేణ జ్ఞేయం| హరీతక్యాదీనాం కల్కః సుఖాంబునా పేయః| సపునర్నవం వా సర్వమితి హరీతక్యాది| త్రిష్వపి వాతాదిజేషు| స్నాతశ్చేత్యాదివిధిరంతే ఉక్తత్వాదుక్తసర్వప్రయోగేషు జ్ఞేయః||21-22||
Adhikarana 21 (23-28) · Śloka 28
పునర్నవానాగరముస్తకల్కాన్ ప్రస్థేన ధీరః పయసాఽక్షమాత్రాన్| మయూరకం మాగధికాం సమూలాం సనాగరాం వా ప్రపిబేత్ సవాతే||23|| దంతీత్రివృత్త్ర్యూషణచిత్రకైర్వా పయః శృతం దోషహరం పిబేన్నా| ద్విప్రస్థమాత్రం తు పలార్ధికైస్తైరర్ధావశిష్టం పవనే సపిత్తే||24|| సశుంఠిపీతద్రురసం ప్రయోజ్యం శ్యామోరుబూకోషణసాధితం వా| త్వగ్దారువర్షాభుమహౌషధైర్వా గుడూచికానాగరదంతిభిర్వా||25|| సప్తాహమౌష్ట్రం త్వథవాఽపి మాసం పయః పిబేద్భోజనవారివర్జీ| గవ్యం సమూత్రం మహిషీపయో వా క్షీరాశనో మూత్రమథో గవాం వా||26|| తక్రం పిబేద్వా గురుభిన్నవర్చాః సవ్యోషసౌవర్చలమాక్షికం చ| గుడాభయాం వా గుడనాగరం వా సదోషభిన్నామవిబద్ధవర్చాః||27|| విడ్వాతసంగే పయసా రసైర్వా ప్రాగ్భక్తమద్యాదురుబూకతైలం | స్రోతోవిబంధేఽగ్నిరుచిప్రణాశే మద్యాన్యరిష్టాంశ్చ పిబేత్ సుజాతాన్||28||
पुनर्नवानागरमुस्तकल्कान् प्रस्थेन धीरः पयसाऽक्षमात्रान्| मयूरकं मागधिकां समूलां सनागरां वा प्रपिबेत् सवाते||२३|| दन्तीत्रिवृत्त्र्यूषणचित्रकैर्वा पयः शृतं दोषहरं पिबेन्ना| द्विप्रस्थमात्रं तु पलार्धिकैस्तैरर्धावशिष्टं पवने सपित्ते||२४|| सशुण्ठिपीतद्रुरसं प्रयोज्यं श्यामोरुबूकोषणसाधितं वा| त्वग्दारुवर्षाभुमहौषधैर्वा गुडूचिकानागरदन्तिभिर्वा||२५|| सप्ताहमौष्ट्रं त्वथवाऽपि मासं पयः पिबेद्भोजनवारिवर्जी| गव्यं समूत्रं महिषीपयो वा क्षीराशनो मूत्रमथो गवां वा||२६|| तक्रं पिबेद्वा गुरुभिन्नवर्चाः सव्योषसौवर्चलमाक्षिकं च| गुडाभयां वा गुडनागरं वा सदोषभिन्नामविबद्धवर्चाः||२७|| विड्वातसङ्गे पयसा रसैर्वा प्राग्भक्तमद्यादुरुबूकतैलम् | स्रोतोविबन्धेऽग्निरुचिप्रणाशे मद्यान्यरिष्टांश्च पिबेत् सुजातान्||२८||
🔊 Audio coming soon
పునర్నవేత్యాదౌ ప్రస్థమానం క్షీరమతిబహుత్వాత్తదర్ధావశిష్టం పక్త్వా పేయం| మయూరకమిత్యాదావపి పూర్వయోగోక్తం క్షీరం ద్రవ్యమానం చ జ్ఞేయం| పలార్ధికైరితి ద్వికర్షమానైః| అత్ర చ భేషజాపేక్షయా క్షీరస్య బహుత్వాత్ స్తోకక్షీరదానం కేచిదిచ్ఛంతి సాధనత్వేన కర్తవ్యమితి, ‘యథా కుర్వంతి స ఉపాయః’ (సూ.అ.26) ఇతి వచనాత్| పీతద్రుః దేవదారుః| ఊషణం మరిచం| భోజనవారివర్జీతి భోజనం వారి చ త్యక్తవ్యమిత్యర్థః| గవ్యమిత్యాదావపి గవాం మూత్రమిత్యంతేన సప్తాహం మాసం వేతి తథా భోజనవారివర్జీతి చానువర్తయంతి| సమూత్రమిత్యత్ర మూత్రసమం క్షీరాశనమితి సంబధ్యతే||23-28||
Adhikarana 22 (29-31) · Śloka 31
గండీరభల్లాతకచిత్రకాంశ్చ వ్యోషం విడంగం బృహతీద్వయం చ| ద్విప్రస్థికం గోమయపావకేన ద్రోణే పచేత్ కూర్చికమస్తునస్తు ||29|| త్రిభాగశేషం చ సుపూతశీతం ద్రోణేన తత్ ప్రాకృతమస్తునా చ| సితోపలాయాశ్చ శతేన యుక్తం లిప్తే ఘటే చిత్రకపిప్పలీనాం||30|| వైహాయసే స్థాపితమాదశాహాత్ ప్రయోజయంస్తద్వినిహంతి శోఫాన్| భగందరార్శఃక్రిమికుష్ఠమేహాన్ వైవర్ణ్యకార్శ్యానిలహిక్కనం చ||31|| ఇతి గండీరాద్యరిష్టః|
गण्डीरभल्लातकचित्रकांश्च व्योषं विडङ्गं बृहतीद्वयं च| द्विप्रस्थिकं गोमयपावकेन द्रोणे पचेत् कूर्चिकमस्तुनस्तु ||२९|| त्रिभागशेषं च सुपूतशीतं द्रोणेन तत् प्राकृतमस्तुना च| सितोपलायाश्च शतेन युक्तं लिप्ते घटे चित्रकपिप्पलीनाम्||३०|| वैहायसे स्थापितमादशाहात् प्रयोजयंस्तद्विनिहन्ति शोफान्| भगन्दरार्शःक्रिमिकुष्ठमेहान् वैवर्ण्यकार्श्यानिलहिक्कनं च||३१|| इति गण्डीराद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
కూర్చికమస్తున ఇత్యత్ర దధ్నా సహ పయసి పక్వం యన్మస్తు తత్ కూర్చికమస్తు, కేవలస్య దధ్నో యన్మస్తు తత్ ప్రాకృతమస్తు| వైహాయసే ఇతి అంతరిక్షే||29-31||
Adhikarana 23 (32-33) · Śloka 33
కాశ్మర్యధాత్రీమరిచాభయాక్షద్రాక్షాఫలానాం చ సపిప్పలీనాం| శతం శతం జీర్ణగుడాత్తులాం చ సంక్షుద్య కుంభే మధునా ప్రలిప్తే||32|| సప్తాహముష్ణే ద్విగుణం తు శీతే స్థితం జలద్రోణయుతం పిబేన్నా| శోఫాన్ విబంధాన్ కఫవాతజాంశ్చ నిహంత్యరిష్టోఽష్టశతోఽగ్నికృచ్చ||33|| ఇత్యష్టశతోఽరిష్టః|
काश्मर्यधात्रीमरिचाभयाक्षद्राक्षाफलानां च सपिप्पलीनाम्| शतं शतं जीर्णगुडात्तुलां च सङ्क्षुद्य कुम्भे मधुना प्रलिप्ते||३२|| सप्ताहमुष्णे द्विगुणं तु शीते स्थितं जलद्रोणयुतं पिबेन्ना| शोफान् विबन्धान् कफवातजांश्च निहन्त्यरिष्टोऽष्टशतोऽग्निकृच्च||३३|| इत्यष्टशतोऽरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
కాశ్మర్యేత్యాదౌ ఉష్ణే ఇతి ఉష్ణకాలే| ద్విగుణమితి ద్విసప్తాహం, శీతకాలే స్థాప్యం| అష్టశత ఇతి సంజ్ఞా కాశ్మర్యాదిసప్తశతం మిలిత్వా కృతత్వాజ్జ్ఞేయా||32-33||
Adhikarana 24 (34-38) · Śloka 38
పునర్నవే ద్వే చ బలే సపాఠే దంతీం గుడూచీమథ చిత్రకం చ| నిదిగ్ధికాం చ త్రిపలాని పక్త్వా ద్రోణావశేషే సలిలే తతస్తం||34|| పూత్వా రసం ద్వే చ గుడాత్ పురాణాత్తులే మధుప్రస్థయుతం సుశీతం| మాసం నిదధ్యాద్ఘృతభాజనస్థం పల్లే యవానాం పరతస్తు మాసాత్||35|| చూర్ణీకృతైరర్ధపలాంశికైస్తం పత్రత్వగేలామరిచాంబులోహైః | గంధాన్వితం క్షౌద్రఘృతప్రదిగ్ధే జీర్ణే పిబేద్ వ్యాధిబలం సమీక్ష్య||36|| హృత్పాండురోగం శ్వయథుం ప్రవృద్ధం ప్లీహజ్వరారోచకమేహగుల్మాన్| భగందరం షడ్జఠరాణి కాసం శ్వాసం గ్రహణ్యామయకుష్ఠకండూః||37|| శాఖానిలం బద్ధపురీషతాం చ హిక్కాం కిలాసం చ హలీమకం చ| క్షిప్రం జయేద్వర్ణబలాయురోజస్తేజోన్వితో మాంసరసాన్నభోజీ||38|| ఇతి పునర్నవాద్యరిష్టః|
पुनर्नवे द्वे च बले सपाठे दन्तीं गुडूचीमथ चित्रकं च| निदिग्धिकां च त्रिपलानि पक्त्वा द्रोणावशेषे सलिले ततस्तम्||३४|| पूत्वा रसं द्वे च गुडात् पुराणात्तुले मधुप्रस्थयुतं सुशीतम्| मासं निदध्याद्घृतभाजनस्थं पल्ले यवानां परतस्तु मासात्||३५|| चूर्णीकृतैरर्धपलांशिकैस्तं पत्रत्वगेलामरिचाम्बुलोहैः | गन्धान्वितं क्षौद्रघृतप्रदिग्धे जीर्णे पिबेद् व्याधिबलं समीक्ष्य||३६|| हृत्पाण्डुरोगं श्वयथुं प्रवृद्धं प्लीहज्वरारोचकमेहगुल्मान्| भगन्दरं षड्जठराणि कासं श्वासं ग्रहण्यामयकुष्ठकण्डूः||३७|| शाखानिलं बद्धपुरीषतां च हिक्कां किलासं च हलीमकं च| क्षिप्रं जयेद्वर्णबलायुरोजस्तेजोन्वितो मांसरसान्नभोजी||३८|| इति पुनर्नवाद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
పునర్నవే ద్వే ఇత్యాదౌ ప్రత్యేకం ద్రవ్యాణాం ద్విపలికత్వం| ద్రోణావశేషవిధానాచ్చ చతుర్ద్రోణం జలస్య జ్ఞేయం| తథా సతి చతుర్భాగావశేషేణ ద్రోణః క్వాథో భవతి| పల్లే యవానామితి యవరాశౌ, క్షౌద్రఘృతప్రదిగ్ధే కుంభే కృత్వా మాసం స్థాప్యమితి జ్ఞేయం; కింవా క్షౌద్రఘృతప్రలిప్తే సుగంధే భాజనే కృత్వా పచేత్| షట్జఠరాణీతి భేషజాసాధ్యౌ ఛిద్రోదకదరౌ వర్జయిత్వా||34-38||
Adhikarana 25 (39-40) · Śloka 40
ఫలత్రికం దీప్యకచిత్రకౌ చ సపిప్పలీలోహరజో విడంగం| చూర్ణీకృతం కౌడవికం ద్విరంశం క్షౌద్రం పురాణస్య తులాం గుడస్య||39|| మాసం నిదధ్యాద్ఘృతభాజనస్థం యవేషు తానేవ నిహంతి రోగాన్| యే చార్శసాం పాండువికారిణాం చ ప్రోక్తా హితాః శోఫిషు తేఽప్యరిష్టాః||40|| ఇతి త్రిఫలాద్యరిష్టః|
फलत्रिकं दीप्यकचित्रकौ च सपिप्पलीलोहरजो विडङ्गम्| चूर्णीकृतं कौडविकं द्विरंशं क्षौद्रं पुराणस्य तुलां गुडस्य||३९|| मासं निदध्याद्घृतभाजनस्थं यवेषु तानेव निहन्ति रोगान्| ये चार्शसां पाण्डुविकारिणां च प्रोक्ता हिताः शोफिषु तेऽप्यरिष्टाः||४०|| इति त्रिफलाद्यरिष्टः|
🔊 Audio coming soon
ఫలత్రికమిత్యాదౌ ద్విప్రస్థే త్రిఫలాదీనాం చతుర్గుణం జలం దత్త్వా పాదావశేషః కషాయ ఆసవాంతరే దృష్టత్వాజ్జ్ఞేయః| చూర్ణీకృతమితి కషాయార్థం జర్జరీకృతం| అన్యే తు చూర్ణే ఏవ ద్రోణార్ధం పరం జలం దదతి; కింవా కుడవమానత్వం చూర్ణస్య దేయం, తేన ద్విరంశం క్షౌద్రమితి ద్వికుడవమితి యావత్||39-40||
Adhikarana 26 (41-42) · Śloka 42
కృష్ణా సపాఠా గజపిప్పలీ చ నిదిగ్ధికా చిత్రకనాగరే చ| సపిప్పలీమూలరజన్యజాజీముస్తం చ చూర్ణం సుఖతోయపీతం||41|| హన్యాత్త్రిదోషం చిరజం చ శోఫం కల్కశ్చ భూనింబమహౌషధస్య| అయోరజస్త్ర్యూషణయావశూకచూర్ణం చ పీతం త్రిఫలారసేన||42||
कृष्णा सपाठा गजपिप्पली च निदिग्धिका चित्रकनागरे च| सपिप्पलीमूलरजन्यजाजीमुस्तं च चूर्णं सुखतोयपीतम्||४१|| हन्यात्त्रिदोषं चिरजं च शोफं कल्कश्च भूनिम्बमहौषधस्य| अयोरजस्त्र्यूषणयावशूकचूर्णं च पीतं त्रिफलारसेन||४२||
🔊 Audio coming soon
పిప్పల్యాద్యే చూర్ణే త్రిదోషమితి ప్రత్యేకం మిలితైర్వా వాతాదిభిర్జనితమితి జ్ఞేయం; న చాత్ర త్రిదోషస్యాసాధ్యత్వం యుక్తం||41-42||
Adhikarana 27 (43-46) · Śloka 46
క్షారద్వయం స్యాల్లవణాని చత్వార్యయోరజో వ్యోషఫలత్రికే చ| సపిప్పలీమూలవిడంగసారం ముస్తాజమోదామరదారుబిల్వం||43|| కలింగకాశ్చిత్రకమూలపాఠే యష్ట్యాహ్వయం సాతివిషం పలాంశం| సహింగుకర్షం త్వణుశుష్కచూర్ణం ద్రోణం తథా మూలకశుంఠకానాం||44|| స్యాద్భస్మనస్తత్ సలిలేన సాధ్యమాలోడ్య యావద్ఘనమప్రదగ్ధం| స్త్యానం తతః కోలసమాం తు మాత్రాం కృత్వా సుశుష్కాం విధినోపయుంజ్యాత్||45|| ప్లీహోదరశ్విత్రహలీమకార్శఃపాండ్వామయారోచకశోషశోఫాన్| విసూచికాగుల్మగరాశ్మరీశ్చ సశ్వాసకాసాః ప్రణుదేత్ సకుష్ఠాః||46|| ఇతి క్షారగుడికా|
क्षारद्वयं स्याल्लवणानि चत्वार्ययोरजो व्योषफलत्रिके च| सपिप्पलीमूलविडङ्गसारं मुस्ताजमोदामरदारुबिल्वम्||४३|| कलिङ्गकाश्चित्रकमूलपाठे यष्ट्याह्वयं सातिविषं पलांशम्| सहिङ्गुकर्षं त्वणुशुष्कचूर्णं द्रोणं तथा मूलकशुण्ठकानाम्||४४|| स्याद्भस्मनस्तत् सलिलेन साध्यमालोड्य यावद्घनमप्रदग्धम्| स्त्यानं ततः कोलसमां तु मात्रां कृत्वा सुशुष्कां विधिनोपयुञ्ज्यात्||४५|| प्लीहोदरश्वित्रहलीमकार्शःपाण्ड्वामयारोचकशोषशोफान्| विसूचिकागुल्मगराश्मरीश्च सश्वासकासाः प्रणुदेत् सकुष्ठाः||४६|| इति क्षारगुडिका|
🔊 Audio coming soon
చత్వారి లవణాని సాముద్రవర్జం దీర్ఘంజీవితీయోక్తాని| అణుశుష్కచూర్ణమితి సూక్ష్మచూర్ణం గ్రాహ్యం| అత్ర జలమానమపి చూర్ణచతుర్గుణం దేయం| స్త్యానమితి ఘనం||43-46||
Adhikarana 28 (47-48) · Śloka 48
ప్రయోజయేదార్ద్రకనాగరం వా తుల్యం గుడేనార్ధపలాభివృద్ధ్యా| మాత్రా పరం పంచపలాని మాసం జీర్ణే పయో యూషరసాశ్చ భక్తం||47|| గుల్మోదరార్శఃశ్వయథుప్రమేహాఞ్ శ్వాసప్రతిశ్యాలసకావిపాకాన్| సకామలాశోషమనోవికారాన్ కాసం కఫం చైవ జయేత్ ప్రయోగః||48||
प्रयोजयेदार्द्रकनागरं वा तुल्यं गुडेनार्धपलाभिवृद्ध्या| मात्रा परं पञ्चपलानि मासं जीर्णे पयो यूषरसाश्च भक्तम्||४७|| गुल्मोदरार्शःश्वयथुप्रमेहाञ् श्वासप्रतिश्यालसकाविपाकान्| सकामलाशोषमनोविकारान् कासं कफं चैव जयेत् प्रयोगः||४८||
🔊 Audio coming soon
ఆర్ద్రకనాగరమితి అశుష్కనాగరం| అర్ధపలాభివృద్ధిశ్చ ఇహ గుడనాగరాభ్యాం జ్ఞేయా, అన్యథా కేవలార్ద్రకవృద్ధ్యా పంచపలమానే గుడేన సమం దశపలతాయాం భూరిమాత్రతయాఽగ్నివధాదిదోషకారకం స్యాత్; అర్ధపలాదారభ్య ప్రతిదినమర్ధపలవృద్ధ్యా దశభిర్దినైః పంచపలం భవతి; తతస్తు పంచపలస్య యావన్మాసముపయోగః||47-48||
Adhikarana 29 (49) · Śloka 49
రసస్తథైవార్ద్రకనాగరస్య పేయోఽథ జీర్ణే పయసాఽన్నమద్యాత్| జత్వశ్మజం చ త్రిఫలారసేన హన్యాత్త్రిదోషం శ్వయథుం ప్రసహ్య||49|| ఇతి శిలాజతుప్రయోగః|
रसस्तथैवार्द्रकनागरस्य पेयोऽथ जीर्णे पयसाऽन्नमद्यात्| जत्वश्मजं च त्रिफलारसेन हन्यात्त्रिदोषं श्वयथुं प्रसह्य||४९|| इति शिलाजतुप्रयोगः|
🔊 Audio coming soon
రసస్తథైవేత్యాదౌ పూర్వయోగవదర్ధపలాభివృద్ధిః గుడయుక్తత్వం చేత్యాది సర్వం తథైవేతి పదేన గృహ్యతే||49||
Adhikarana 30 (50-52) · Śloka 52
ద్విపంచమూలస్య పచేత్ కషాయే కంసేఽభయానాం చ శతం గుడస్య| లేహే సుసిద్ధేఽథ వినీయ చూర్ణం వ్యోషం త్రిసౌగంధ్యముషాస్థితే చ||50|| ప్రస్థార్ధమాత్రం మధునః సుశీతే కించిచ్చ చూర్ణాదపి యావశూకాత్| ఏకాభయాం ప్రాశ్య తతశ్చ లేహాచ్ఛుక్తిం నిహంతి శ్వయథుం ప్రవృద్ధం||51|| శ్వాసజ్వరారోచకమేహగుల్మప్లీహత్రిదోషోదరపాండురోగాన్| కార్శ్యామవాతావసృగమ్లపిత్తవైవర్ణ్యమూత్రానిలశుక్రదోషాన్||52|| ఇతి కంసహరీతకీ|
द्विपञ्चमूलस्य पचेत् कषाये कंसेऽभयानां च शतं गुडस्य| लेहे सुसिद्धेऽथ विनीय चूर्णं व्योषं त्रिसौगन्ध्यमुषास्थिते च||५०|| प्रस्थार्धमात्रं मधुनः सुशीते किञ्चिच्च चूर्णादपि यावशूकात्| एकाभयां प्राश्य ततश्च लेहाच्छुक्तिं निहन्ति श्वयथुं प्रवृद्धम्||५१|| श्वासज्वरारोचकमेहगुल्मप्लीहत्रिदोषोदरपाण्डुरोगान्| कार्श्यामवातावसृगम्लपित्तवैवर्ण्यमूत्रानिलशुक्रदोषान्||५२|| इति कंसहरीतकी|
🔊 Audio coming soon
ద్విపంచమూలస్యేత్యాదౌ నిర్దిష్టత్వాత్ కంసః క్వాథాద్భవతి, తావన్మానం దశమూలం చతుఃషష్టిపలం గ్రాహ్యం| అన్యే తు ‘ద్విపంచమూలస్య తులాకషాయే కంసోఽభయానాం చ శతం గుడస్య’ ఇతి పఠంతి| వ్యోషత్రిసౌగంధ్యయోః మానానిర్దేశేన అన్యత్ర లేహాంతరోక్తచూర్ణమానానుసారేణ మానం జ్ఞేయం| అగస్త్యహరీతక్యాం గుడతులాయాం పిప్పలీచూర్ణపలచతుష్టయముక్తం, తథా చ్యవనప్రాశే మత్స్యండికార్ధతులాయాం పిప్పలీచూర్ణపలద్వయముక్తం, తద్వదిహాపి గుడశతే వ్యోషస్య కటుద్రవ్యస్య పలచతుష్టయం; తథా చ్యవనే చాతుర్జాతకస్య గంధార్థస్య పలముక్తం, తదనుసారేణేహ ద్విపలం త్రిసౌగంధ్యం| కించిచ్ఛబ్దస్యాల్పవచనత్వాదత్రోక్తనాగరాదిచూర్ణాదర్ధమానం యావశూకస్య జ్ఞేయం, కేచిత్తు కించిచ్ఛబ్దం కర్షపర్యాయం వదంతి; తంత్రాంతరప్రత్యయాత్| జతూకర్ణసంవాదాత్ త్రిసౌగంధ్యస్య ప్రత్యేకం కర్షమానత్వం, త్ర్యూషణయవక్షారాణాం తు ప్రత్యేకం పలం| యదుక్తం- “దశమూలకషాయస్య కంసే పథ్యాశతం గుడాత్| తులాం పచేత్తతో దద్యాద్ వ్యోషక్షారచతుఃపలం| త్రిసుగంధస్య కర్షాంశ ప్రస్థార్ధం మధునో హిమే” ఇత్యాది||50-52||
Adhikarana 31 (53-54) · Śloka 54
పటోలమూలామరదారుదంతీత్రాయంతిపిప్పల్యభయావిశాలాః| యష్ట్యాహ్వయం తిక్తకరోహిణీ చ సచందనా స్యాన్నిచులాని దార్వీ||53|| కర్షోన్మితైస్తైః క్వథితః కషాయో ఘృతేన పేయః కుడవేన యుక్తః| వీసర్పదాహజ్వరసన్నిపాతతృష్ణావిషాణి శ్వయథుం చ హంతి||54||
पटोलमूलामरदारुदन्तीत्रायन्तिपिप्पल्यभयाविशालाः| यष्ट्याह्वयं तिक्तकरोहिणी च सचन्दना स्यान्निचुलानि दार्वी||५३|| कर्षोन्मितैस्तैः क्वथितः कषायो घृतेन पेयः कुडवेन युक्तः| वीसर्पदाहज्वरसन्निपाततृष्णाविषाणि श्वयथुं च हन्ति||५४||
🔊 Audio coming soon
పటోలమూలేత్యాదౌ క్వాథ్యద్రవ్యపలత్రయమష్టగుణజలపరిభాషయా క్వథనీయం; తతశ్చతుర్భాగావశేషేణ షట్పలమానః కషాయో భవతి| ఉక్తం హి- “కర్షాదౌ తు పలం యావత్ దద్యాత్ షోడశకం జలం| తతశ్చ కుడవం యావత్తోయమష్టగుణం భవేత్” ఇతి||53-54||
Adhikarana 32 (55-57) · Śloka 57
సచిత్రకం ధాన్యయవాన్యజాజీసౌవర్చలం త్ర్యూషణవేతసామ్లం| బిల్వాత్ ఫలం దాడిమయావశూకౌ సపిప్పలీమూలమథాపి చవ్యం||55|| పిష్ట్వాఽక్షమాత్రాణి జలాఢకేన పక్త్వా ఘృతప్రస్థమథ ప్రయుంజ్యాత్| అర్శాంసి గుల్మం శ్వయథుం చ కృచ్ఛ్రం నిహంతి వహ్నిం చ కరోతి దీప్తం||56|| పిబేద్ఘృతం వాఽష్టగుణాంబుసిద్ధం సచిత్రకక్షారముదారవీర్యం| కల్యాణకం వాఽపి సపంచగవ్యం తిక్తం మహద్వాఽప్యథ తిక్తకం వా||57||
सचित्रकं धान्ययवान्यजाजीसौवर्चलं त्र्यूषणवेतसाम्लम्| बिल्वात् फलं दाडिमयावशूकौ सपिप्पलीमूलमथापि चव्यम्||५५|| पिष्ट्वाऽक्षमात्राणि जलाढकेन पक्त्वा घृतप्रस्थमथ प्रयुञ्ज्यात्| अर्शांसि गुल्मं श्वयथुं च कृच्छ्रं निहन्ति वह्निं च करोति दीप्तम्||५६|| पिबेद्घृतं वाऽष्टगुणाम्बुसिद्धं सचित्रकक्षारमुदारवीर्यम्| कल्याणकं वाऽपि सपञ्चगव्यं तिक्तं महद्वाऽप्यथ तिक्तकं वा||५७||
🔊 Audio coming soon
సచిత్రకేత్యాదౌ కేచిత్ ‘బిల్వాత్ పలం’ ఇతి పఠంతి; తన్మతే బిల్వం పలమానం, శేషం తు కార్షికం||55-57||
Adhikarana 33 (58-59) · Śloka 59
క్షీరం ఘటే చిత్రకకల్కలిప్తే దధ్యాగతం సాధు విమథ్య తేన| తజ్జం ఘృతం చిత్రకమూలగర్భం తక్రేణ సిద్ధం శ్వయథుఘ్నమగ్ర్యం||58|| అర్శోఽతిసారానిలగుల్మమేహాంశ్చైతన్నిహంత్యగ్నిబలప్రదం చ| తక్రేణ చాద్యాత్ సఘృతేన తేన భోజ్యాని సిద్ధామథవా యవాగూం||59|| ఇతి చిత్రకఘృతం|
क्षीरं घटे चित्रककल्कलिप्ते दध्यागतं साधु विमथ्य तेन| तज्जं घृतं चित्रकमूलगर्भं तक्रेण सिद्धं श्वयथुघ्नमग्र्यम्||५८|| अर्शोऽतिसारानिलगुल्ममेहांश्चैतन्निहन्त्यग्निबलप्रदं च| तक्रेण चाद्यात् सघृतेन तेन भोज्यानि सिद्धामथवा यवागूम्||५९|| इति चित्रकघृतम्|
🔊 Audio coming soon
దధ్యాగతమితి దధిభావేన పరిణతం| తక్రేణేతి యథోక్తదధిమథనజాతేన తక్రేణ||58-59||
Adhikarana 34 (60-63) · Śloka 63
జీవంత్యజాజీశటిపుష్కరాహ్వైః సకారవీచిత్రకబిల్వమధ్యైః| సయావశూకైర్బదరప్రమాణైర్వృక్షామ్లయుక్తా ఘృతతైలభృష్టా||60|| అర్శోఽతిసారానిలగుల్మశోఫహృద్రోగమందాగ్నిహితా యవాగూః| యా పంచకోలైర్విధినైవ తేన సిద్ధా భవేత్ సా చ సమా తయైవ||61|| కులత్థయూషశ్చ సపిప్పలీకో మౌద్గశ్చ సత్ర్యూషణయావశూకః| రసస్తథా విష్కిరజాంగలానాం సకూర్మగోధాశిఖిశల్లకానాం||62|| సువర్చలా గృంజనకం పటోలం సవాయసీమూలకవేత్రనింబం| శాకార్థినాం శాకమితి ప్రశస్తం భోజ్యే పురాణశ్చ యవః సశాలిః||63||
जीवन्त्यजाजीशटिपुष्कराह्वैः सकारवीचित्रकबिल्वमध्यैः| सयावशूकैर्बदरप्रमाणैर्वृक्षाम्लयुक्ता घृततैलभृष्टा||६०|| अर्शोऽतिसारानिलगुल्मशोफहृद्रोगमन्दाग्निहिता यवागूः| या पञ्चकोलैर्विधिनैव तेन सिद्धा भवेत् सा च समा तयैव||६१|| कुलत्थयूषश्च सपिप्पलीको मौद्गश्च सत्र्यूषणयावशूकः| रसस्तथा विष्किरजाङ्गलानां सकूर्मगोधाशिखिशल्लकानाम्||६२|| सुवर्चला गृञ्जनकं पटोलं सवायसीमूलकवेत्रनिम्बम्| शाकार्थिनां शाकमिति प्रशस्तं भोज्ये पुराणश्च यवः सशालिः||६३||
🔊 Audio coming soon
జీవంతీత్యాదౌ బదరప్రమాణైరితి ద్విశాణికైః| విధినైవ తేనేత్యత్ర బదరమానత్వం ద్రవ్యాణాం జ్ఞేయం| సకూర్మేత్యాదౌ కూర్మవిధానం మత్స్యమాంసనిషేధేఽప్యపవాదరూపం జ్ఞేయం| శల్లకః శలలీసంజ్ఞః| సువర్చికా సూర్యావర్తః| గృంజనకం రసోనకసదృశం; కింవా గృంజనకం శోభాంజనం| వాయసీ కాకమాచీ||60-63||
Adhikarana 35 (64-67) · Śloka 67
ఆభ్యంతరం భేషజముక్తమేతద్బర్హిర్హితం యచ్ఛృణు తద్యథావత్| స్నేహాన్ ప్రదేహాన్ పరిషేచనాని స్వేదాంశ్చ వాతప్రబలస్య కుర్యాత్||64|| శైలేయకుష్ఠాగురుదారుకౌంతీత్వక్పద్మకైలాంబుపలాశముస్తైః| ప్రియంగుథౌణేయకహేమమాంసీతాలీశపత్రప్లవపత్రధాన్యైః||65|| శ్రీవేష్టకధ్యామకపిప్పలీభిః స్పృక్కానఖైశ్చైవ యథోపలాభం| వాతాన్వితేఽభ్యంగముశంతి తైలం సిద్ధం సుపిష్టైరపి చ ప్రదేహం||66|| జలైశ్చ వాసార్కకరంజశిగ్రుకాశ్మర్యపత్రార్జకజైశ్చ సిద్ధైః| స్విన్నో మృదూష్ణై రవితప్తతోయైః స్నాతశ్చ గంధైరనులేపనీయః||67||
आभ्यन्तरं भेषजमुक्तमेतद्बर्हिर्हितं यच्छृणु तद्यथावत्| स्नेहान् प्रदेहान् परिषेचनानि स्वेदांश्च वातप्रबलस्य कुर्यात्||६४|| शैलेयकुष्ठागुरुदारुकौन्तीत्वक्पद्मकैलाम्बुपलाशमुस्तैः| प्रियङ्गुथौणेयकहेममांसीतालीशपत्रप्लवपत्रधान्यैः||६५|| श्रीवेष्टकध्यामकपिप्पलीभिः स्पृक्कानखैश्चैव यथोपलाभम्| वातान्वितेऽभ्यङ्गमुशन्ति तैलं सिद्धं सुपिष्टैरपि च प्रदेहम्||६६|| जलैश्च वासार्ककरञ्जशिग्रुकाश्मर्यपत्रार्जकजैश्च सिद्धैः| स्विन्नो मृदूष्णै रवितप्ततोयैः स्नातश्च गन्धैरनुलेपनीयः||६७||
🔊 Audio coming soon
శైలేయేత్యాదౌ తైలం సిద్ధం సుపిష్టైరితి శైలేయాదిభిః సుపిష్టైస్తైలం సిద్ధమితి వదంతి; తథా తైరేవ సుపిష్టైః ప్రదేహం కథయంతి| రవిణా సూర్యేణ తప్తతోయైః స్నాతో గంధైరగుర్వాదిభిరాలేపనీయః||64-67||
Adhikarana 36 (68-69) · Śloka 69
సవేతసాః క్షీరవతాం ద్రుమాణాం త్వచః సమంజిష్ఠలతామృణాలాః| సచందనాః పద్మకవాలకౌ చ పైత్తే ప్రదేహస్తు సతైలపాకః||68|| ఆక్తస్య తేనాంబు రవిప్రతప్తం సచందనం సాభయపద్మకం చ| స్నానే హితం క్షీరవతాం కషాయః క్షీరోదకం చందనలేపనం చ||69||
सवेतसाः क्षीरवतां द्रुमाणां त्वचः समञ्जिष्ठलतामृणालाः| सचन्दनाः पद्मकवालकौ च पैत्ते प्रदेहस्तु सतैलपाकः||६८|| आक्तस्य तेनाम्बु रविप्रतप्तं सचन्दनं साभयपद्मकं च| स्नाने हितं क्षीरवतां कषायः क्षीरोदकं चन्दनलेपनं च||६९||
🔊 Audio coming soon
సవేతసా ఇత్యాదినా పైత్తే ప్రదేహమాహ| క్షీరిద్రుమా అశ్వత్థాదయః| సతైలపాక ఇతి మంజిష్ఠాదిభిరేవ క్వాథకల్కేన స్నేహః పక్తవ్యః| సచందనమిత్యాదౌ అభయం ఉశీరం||68-69||
Adhikarana 37 (70-73) · Śloka 73
కఫే తు కృష్ణాసికతాపురాణపిణ్యాకశిగ్రుత్వగుమాప్రలేపః| కులత్థశుంఠీజలమూత్రసేకశ్చండాగురుభ్యామనులేపనం చ||70|| బిభీతకానాం ఫలమధ్యలేపః సర్వేషు దాహార్తిహరః ప్రదిష్టః| యష్ట్యాహ్వముస్తైః సకపిత్థపత్రైః సచందనైస్తత్పిడకాసు లేపః||71|| రాస్నావృషార్కత్రిఫలావిడంగం శిగ్రుత్వచో మూషికపర్ణికా చ| నింబార్జకౌ వ్యాఘ్రనఖః సదూర్వా సువర్చలా తిక్తకరోహిణీ చ||72|| సకాకమాచీ బృహతీ సకుష్ఠా పునర్నవా చిత్రకనాగరే చ| ఉన్మర్దనం శోఫిషు మూత్రపిష్టం శస్తస్తథా మూలకతోయసేకః||73||
कफे तु कृष्णासिकतापुराणपिण्याकशिग्रुत्वगुमाप्रलेपः| कुलत्थशुण्ठीजलमूत्रसेकश्चण्डागुरुभ्यामनुलेपनं च||७०|| बिभीतकानां फलमध्यलेपः सर्वेषु दाहार्तिहरः प्रदिष्टः| यष्ट्याह्वमुस्तैः सकपित्थपत्रैः सचन्दनैस्तत्पिडकासु लेपः||७१|| रास्नावृषार्कत्रिफलाविडङ्गं शिग्रुत्वचो मूषिकपर्णिका च| निम्बार्जकौ व्याघ्रनखः सदूर्वा सुवर्चला तिक्तकरोहिणी च||७२|| सकाकमाची बृहती सकुष्ठा पुनर्नवा चित्रकनागरे च| उन्मर्दनं शोफिषु मूत्रपिष्टं शस्तस्तथा मूलकतोयसेकः||७३||
🔊 Audio coming soon
సికతా వాలుకా| శిగ్రోస్త్వక్| అనులేపనం స్నానానంతరమనులేపనం| తత్పిడకాస్వితి దాహాదియుక్తపిడికాసు| రాస్నేత్యాదినా సర్వశోథేషూన్మర్దనసేకౌ బ్రూతే| వ్యాఘ్రనఖం నఖీ| మూషికపర్ణీ ‘పుత్రశ్రేణీ’ ఇతి ఖ్యాతా||70-73||
Adhikarana 38 (74) · Śloka 74
శోఫాస్తు గాత్రావయవాశ్రితా యే తే స్థానదూష్యాకృతినామభేదాత్| అనేకసంఖ్యాః కతిచిచ్చ తేషాం నిదర్శనార్థం గదతో నిబోధ||74||
शोफास्तु गात्रावयवाश्रिता ये ते स्थानदूष्याकृतिनामभेदात्| अनेकसङ्ख्याः कतिचिच्च तेषां निदर्शनार्थं गदतो निबोध||७४||
🔊 Audio coming soon
శోథాస్త్విత్యాది| స్థానం గలాది, దూష్యా రక్తాదయః, ఆకృతిః ఆకారో దీర్ఘత్వాదిః, నామభేదస్తు శల్యాదిషు విస్తరేణోక్తోఽపి ‘కంఠశాలూక’ ఇత్యాదినా లేశేనాభిహితాః; ఏవం స్థానాదిభేదకృతాదతిబహుత్వాద్బహుసంఖ్యా జ్ఞేయా ఇతి యోజ్యం||74||
Adhikarana 39 (75) · Śloka 75
దోషాస్త్రయః స్వైః కుపితా నిదానైః కుర్వంతి శోఫం శిరసః సుఘోరం|75|
दोषास्त्रयः स्वैः कुपिता निदानैः कुर्वन्ति शोफं शिरसः सुघोरम्|७५|
🔊 Audio coming soon
శిరసః సుఘోరమిత్యత్ర లక్షణం త్రిదోషకృతం, నామ చ ‘శిరఃశోథ’ ఇతి విజ్ఞేయం, తంత్రాంతరేఽయం ‘ఉపశీర్షక’ ఇత్యుక్తః||75|
Adhikarana 40 (75) · Śloka 75
అంతర్గలే ఘుర్ఘురికాన్వితం చ శాలూకముచ్ఛ్వాసనిరోధకారి||75||
अन्तर्गले घुर्घुरिकान्वितं च शालूकमुच्छ्वासनिरोधकारि||७५||
🔊 Audio coming soon
ఘుర్ఘురికాన్వితమితి ఘుర్ఘురాకారశబ్దేన వేదనయా వా యుక్తం||75||
Adhikarana 41 (76) · Śloka 76
గలస్య సంధౌ చిబుకే గలే చ సదాహరాగః శ్వసనాసు చోగ్రః| శోఫో భృశార్తిస్తు బిడాలికా స్యాద్ధన్యాద్గలే చేద్వలయీకృతా సా||76||
गलस्य सन्धौ चिबुके गले च सदाहरागः श्वसनासु चोग्रः| शोफो भृशार्तिस्तु बिडालिका स्याद्धन्याद्गले चेद्वलयीकृता सा||७६||
🔊 Audio coming soon
గలస్య సంధావితి గలవదనసంధౌ| శ్వసనాస్వితి శ్వాసవహనాడీషు| బిడాలికాయాం త్రిదోషాశ్రయః కారణత్వేనానువర్తతే| వలయీకృతా సేతి కృత్స్నగలవేష్టకత్వేన వలయాకారా స్యాత్| సుశ్రుతేఽప్యుక్తం- “తం సర్వథైవాప్రతివార్యవీర్యం వివర్జనీయం వలయం వదంతి” (సు. ని. అ. 16) ఇతి| ఇయం చ త్రిదోషజాఽపి రక్తపిత్తాధికా జ్ఞేయా||76||
Adhikarana 42 (77-78) · Śloka 78
స్యాత్తాలువిద్రధ్యపి దాహరాగపాకాన్వితస్తాలుని సా త్రిదోషాత్| జిహ్వోపరిష్టాదుపజిహ్వికా స్యాత్ కఫాదధస్తాదధిజిహ్వికా చ||77|| యో దంతమాంసేషు తు రక్తపిత్తాత్ పాకో భవేత్ సోపకుశః ప్రదిష్టః| స్యాద్దంతవిద్రధ్యపి దంతమాంసే శోఫః కఫాచ్ఛోణితసంచయోత్థః||78||
स्यात्तालुविद्रध्यपि दाहरागपाकान्वितस्तालुनि सा त्रिदोषात्| जिह्वोपरिष्टादुपजिह्विका स्यात् कफादधस्तादधिजिह्विका च||७७|| यो दन्तमांसेषु तु रक्तपित्तात् पाको भवेत् सोपकुशः प्रदिष्टः| स्याद्दन्तविद्रध्यपि दन्तमांसे शोफः कफाच्छोणितसञ्चयोत्थः||७८||
🔊 Audio coming soon
ఉపజిహ్వికేహ త్రిశోథీయోక్తాఽపి తత్రానుక్తాధిజిహ్వికాప్రసంగేనోక్తా||77-78||
Adhikarana 43 (79-80) · Śloka 80
గలస్య పార్శ్వే గలగండ ఏకః స్యాద్గండమాలా బహుభిస్తు గండైః| సాధ్యాః స్మృతాః పీనసపార్శ్వశూలకాసజ్వరచ్ఛర్దియుతాస్త్వసాధ్యాః||79|| తేషాం సిరాకాయశిరోవిరేకా ధూమః పురాణస్య ఘృతస్య పానం| స్యాల్లంఘనం వక్త్రభవేషు చాపి ప్రఘర్షణం స్యాత్ కవలగ్రహశ్చ||80||
गलस्य पार्श्वे गलगण्ड एकः स्याद्गण्डमाला बहुभिस्तु गण्डैः| साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरच्छर्दियुतास्त्वसाध्याः||७९|| तेषां सिराकायशिरोविरेका धूमः पुराणस्य घृतस्य पानम्| स्याल्लङ्घनं वक्त्रभवेषु चापि प्रघर्षणं स्यात् कवलग्रहश्च||८०||
🔊 Audio coming soon
సాధ్యాః స్మృతా ఇత్యాది| పీనసాదిరహితాః సాధ్యాః| సాధ్యాసాధ్యవిభాగాదిభేదాః శిరఃశోథాదిషు సర్వేష్వేవ జ్ఞేయాః| సిరేతి సిరావ్యధః| విశేషచికిత్సా తు సుశ్రుతే ప్రతిపత్తవ్యా||79-80||
Adhikarana 44 (81-86) · Śloka 86
అంగైకదేశేష్వనిలాదిభిః స్యాత్ స్వరూపధారీ స్ఫురణః సిరాభిః| గ్రంథిర్మహాన్మాంసభవస్త్వనర్తిర్మేదోభవః స్నిగ్ధతమశ్చలశ్చ||81|| సంశోధితే స్వేదితమశ్మకాష్ఠైః సాంగుష్ఠదండైర్విలయేదపక్వం| విపాట్య చోద్ధృత్య భిషక్ సకోశం శస్త్రేణ దగ్ధ్వా వ్రణవచ్చికిత్సేత్||82|| అదగ్ధ ఈషత్ పరిశేషితశ్చ ప్రయాతి భూయోఽపి శనైర్వివృద్ధిం| తస్మాదశేషః కుశలైః సమంతాచ్ఛేద్యో భవేద్వీక్ష్య శరీరదేశాన్||83|| శేషే కృతే పాకవశేన శీర్యాత్తతః క్షతోత్థః ప్రసరేద్విసర్పః| ఉపద్రవం తం ప్రవిచార్య తజ్జ్ఞస్తైర్భేషజైః పూర్వతరైర్యథోక్తైః||84|| నివారయేదాదిత ఏవ యత్నాద్విధానవిత్ స్వస్వవిధిం విధాయ| తతః క్రమేణాస్య యథావిధానం వ్రణం వ్రణజ్ఞస్త్వరయా చికిత్సేత్||85|| వివర్జయేత్ కుక్ష్యుదరాశ్రితం చ తథా గలే మర్మణి సంశ్రితం చ| స్థూలః ఖరశ్చాపి భవేద్వివర్జ్యో యశ్చాపి బాలస్థవిరాబలానాం||86||
अङ्गैकदेशेष्वनिलादिभिः स्यात् स्वरूपधारी स्फुरणः सिराभिः| ग्रन्थिर्महान्मांसभवस्त्वनर्तिर्मेदोभवः स्निग्धतमश्चलश्च||८१|| संशोधिते स्वेदितमश्मकाष्ठैः साङ्गुष्ठदण्डैर्विलयेदपक्वम्| विपाट्य चोद्धृत्य भिषक् सकोशं शस्त्रेण दग्ध्वा व्रणवच्चिकित्सेत्||८२|| अदग्ध ईषत् परिशेषितश्च प्रयाति भूयोऽपि शनैर्विवृद्धिम्| तस्मादशेषः कुशलैः समन्ताच्छेद्यो भवेद्वीक्ष्य शरीरदेशान्||८३|| शेषे कृते पाकवशेन शीर्यात्ततः क्षतोत्थः प्रसरेद्विसर्पः| उपद्रवं तं प्रविचार्य तज्ज्ञस्तैर्भेषजैः पूर्वतरैर्यथोक्तैः||८४|| निवारयेदादित एव यत्नाद्विधानवित् स्वस्वविधिं विधाय| ततः क्रमेणास्य यथाविधानं व्रणं व्रणज्ञस्त्वरया चिकित्सेत्||८५|| विवर्जयेत् कुक्ष्युदराश्रितं च तथा गले मर्मणि संश्रितं च| स्थूलः खरश्चापि भवेद्विवर्ज्यो यश्चापि बालस्थविराबलानाम्||८६||
🔊 Audio coming soon
అంగైకదేశేత్యాదినా గ్రంథీనాహ| స్వరూపధారీతి వాతేన వాతలక్షణధారీ, పిత్తేన పిత్తలక్షణధారీ, కఫేన కఫలక్షణధారీ చ| గ్రంథిసంజ్ఞయా గ్రంథ్యాకారత్వం దర్శయతి| స్ఫురణః వేపమాన ఇత్యర్థః| మేదోభవోఽనర్తిర్భవతి| మహాన్ గ్రంథిర్మాంసభవో భవతి| సంశోధితే ఇతి కృతశోధనే పురుషే| విలయేదితి విమ్లాపయేత్| సకోశమితి కోశసహితముద్ధృత్య తతో దగ్ధ్వా వ్రణవచ్చికిత్సేత్| అసమ్యగ్దగ్ధే పరిశేషితే చ గ్రంథౌ దోషమాహ- అదగ్ధ ఇత్యాది| స్వైర్భేషజైరితి విసర్పభేషజైః| వివర్జయేదిత్యాదినాఽసాధ్యగ్రంథిభేదానాహ||81-86||
Adhikarana 45 (87) · Śloka 87
గ్రంథ్యర్బుదానాం చ యతోఽవిశేషః ప్రదేశహేత్వాకృతిదోషదూష్యైః| తతశ్చికిత్సేద్భిషగర్బుదాని విధానవిద్గ్రంథిచికిత్సితేన||87||
ग्रन्थ्यर्बुदानां च यतोऽविशेषः प्रदेशहेत्वाकृतिदोषदूष्यैः| ततश्चिकित्सेद्भिषगर्बुदानि विधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन||८७||
🔊 Audio coming soon
అర్బుదచికిత్సాతిదేశార్థమాహ- గ్రంథ్యర్బుదానామిత్యాది| అవిశేష ఇవ అవిశేష ఇహ జ్ఞేయః| సుశ్రుతేఽప్యర్బుదలక్షణముక్తం- “గాత్రప్రదేశే క్వచిదేవ దోషాః సమ్మూర్చ్ఛితా మాంసమభిప్రదూష్య| వృత్తం స్థిరం మందరుజం మహాంతమనల్పమూలం చిరవృద్ధ్యపాకం|| కుర్వంతి మాంసోచ్ఛ్రయమత్యగాధం తదర్బుదం శాస్త్రవిదో వదంతి” (సు. ని. అ. 11) ఇతి; తస్మాత్ స్తోకవిశేషే సత్యపి స్రావాద్యవిశేషాద్గ్రంథివిశేషచికిత్సైవాతిదిశ్యతేఽర్బుదే||87||
Adhikarana 46 (88-89) · Śloka 90
తామ్రా సశూలా పిడకా భవేద్యా సా చాలజీ నామ పరిస్రుతాగ్రా| శోఫోఽక్షతశ్చర్మనఖాంతరే స్యాన్మాంసాస్రదూషీ భృశశీఘ్రపాకః||88|| జ్వరాన్వితా వంక్షణకక్షజా యా వర్తిర్నిరర్తిః కఠినాయతా చ| విదారికా సా కఫమారుతాభ్యాం తేషాం యథాదోషముపక్రమః స్యాత్||89|| విస్రావణం పిండికయోపనాహః పక్వేషు చైవ వ్రణవచ్చికిత్సా|90|
ताम्रा सशूला पिडका भवेद्या सा चालजी नाम परिस्रुताग्रा| शोफोऽक्षतश्चर्मनखान्तरे स्यान्मांसास्रदूषी भृशशीघ्रपाकः||८८|| ज्वरान्विता वङ्क्षणकक्षजा या वर्तिर्निरर्तिः कठिनायता च| विदारिका सा कफमारुताभ्यां तेषां यथादोषमुपक्रमः स्यात्||८९|| विस्रावणं पिण्डिकयोपनाहः पक्वेषु चैव व्रणवच्चिकित्सा|९०|
🔊 Audio coming soon
చర్మనఖాంతర ఇతి చర్మనఖసంధౌ| విదారికేహ కఫవాతాభ్యాముచ్యతే, సుశ్రుతే విదారికా “సర్వజాం సర్వలక్షణాం” (సు. ని.అ.13) ఇతి పఠితా, తేనేహాపి కఫవాతాధికా హీనపిత్తా చ విజ్ఞేయా| తేషామిత్యనేన అలజ్యక్షతవిదారికారోగాన్ ప్రత్యవమృశతి| విస్రావణమితి రక్తవిస్రావణం| పిండికయేతి పిండికాస్వేదేన||88-89||-
Adhikarana 47 (90-93) · Śloka 93
విస్ఫోటకాః సర్వశరీరగాస్తు స్ఫోటాః సరాగజ్వరతర్షయుక్తాః||90|| యజ్ఞోపవీతప్రతిమాః ప్రభూతాః పిత్తానిలాభ్యాం జనితాస్తు కక్షాః | యాశ్చాపరాః స్యుః పిడకాః ప్రకీర్ణాః స్థూలాణుమధ్యా అపి పిత్తజాస్తాః||91|| క్షుద్రప్రమాణాః పిడకాః శరీరే సర్వాంగగాః సజ్వరదాహతృష్ణాః| కండూయుతాః సారుచిసప్రసేకా రోమాంతికాః పిత్తకఫాత్ ప్రదిష్టాః||92|| యాః సర్వగాత్రేషు మసూరమాత్రా మసూరికాః పిత్తకఫాత్ ప్రదిష్టాః| వీసర్పశాంత్యై విహితా క్రియా యా తాం తేషు కుష్ఠే చ హితాం విదధ్యాత్||93||
विस्फोटकाः सर्वशरीरगास्तु स्फोटाः सरागज्वरतर्षयुक्ताः||९०|| यज्ञोपवीतप्रतिमाः प्रभूताः पित्तानिलाभ्यां जनितास्तु कक्षाः | याश्चापराः स्युः पिडकाः प्रकीर्णाः स्थूलाणुमध्या अपि पित्तजास्ताः||९१|| क्षुद्रप्रमाणाः पिडकाः शरीरे सर्वाङ्गगाः सज्वरदाहतृष्णाः| कण्डूयुताः सारुचिसप्रसेका रोमान्तिकाः पित्तकफात् प्रदिष्टाः||९२|| याः सर्वगात्रेषु मसूरमात्रा मसूरिकाः पित्तकफात् प्रदिष्टाः| वीसर्पशान्त्यै विहिता क्रिया या तां तेषु कुष्ठे च हितां विदध्यात्||९३||
🔊 Audio coming soon
స్ఫోటా ఇహ కక్షోక్తస్ఫోటాశ్చిరస్థాయినః| యజ్ఞోపవీతప్రతిమా ఇతి యజ్ఞోపవీతవ్యాప్యస్థానమాత్రవ్యాపకాః స్ఫోటా ఏవ, కక్షా ఇతి కక్షాశబ్దాఖ్యాః| ప్రకీర్ణా ఇతి బహువిధజాతికాః| విసర్పేత్యాదౌ తేష్వితి విస్ఫోట-కక్షా-మసూరికాఖ్యేషు విదారికానంతరోక్తేష్విత్యర్థః||90-93||
Adhikarana 48 (94-95) · Śloka 95
బ్రధ్నోఽనిలాద్యైర్వృషణే స్వలింగైరంత్రం నిరేతి ప్రవిశేన్ముహుశ్చ| మూత్రేణ పూర్ణం మృదు మేదసా చేత్ స్నిగ్ధం చ విద్యాత్ కఠినం చ శోథం||94|| విరేచనాభ్యంగనిరూహలేపాః పక్వేషు చైవ వ్రణవచ్చికిత్సా| స్యాన్మూత్రసేకః కఫజం విపాట్య విశోధ్య సీవ్యేద్వ్రణవచ్చ పక్వం||95||
ब्रध्नोऽनिलाद्यैर्वृषणे स्वलिङ्गैरन्त्रं निरेति प्रविशेन्मुहुश्च| मूत्रेण पूर्णं मृदु मेदसा चेत् स्निग्धं च विद्यात् कठिनं च शोथम्||९४|| विरेचनाभ्यङ्गनिरूहलेपाः पक्वेषु चैव व्रणवच्चिकित्सा| स्यान्मूत्रसेकः कफजं विपाट्य विशोध्य सीव्येद्व्रणवच्च पक्वम्||९५||
🔊 Audio coming soon
బ్రధ్న ఇత్యాదౌ వృషణే ఇతి జాతావేకవచనం, తేన వృషణయోరపి గ్రహణం| స్వలింగైరితి వాతాదిలింగైః| వాతలింగేన వాతికః, పిత్తలింగేన పైత్తికః, కఫలింగేన కఫజో బ్రధ్నో జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| అంత్రం ముహుర్నిరేతి స్వస్థానాద్ వృషణం ప్రవిశేచ్చేతి అంత్రవృద్ధిలక్షణం| మూత్రేణ తు యద్బ్రధ్నం తత్ పూర్ణం మృదు చ భవతి| మేదసా తు కృతం స్నిగ్ధం కఠినం చ| ఏవం షడ్విధో బ్రధ్న ఉక్తః| సుశ్రుతే తు రక్తజోఽపి బ్రధ్న ఉక్తః, స ఇహ పిత్తజే ఏవాంతర్భావనీయః| విరేచనేత్యాదినా సామాన్యచికిత్సాసూత్రమాహ| కఫజానాం వైశేషికీ చికిత్సోచ్యతే- విపాట్య విశోధ్య చ సీవ్యేద్ విపక్వం బ్రధ్నం, వ్రణవచ్చోపచరేదితి భావః||94-95||
Adhikarana 49 (96-97) · Śloka 97
క్రిమ్యస్థిసూక్ష్మక్షణనవ్యవాయప్రవాహణాన్యుత్కటకాశ్వపృష్ఠైః | గుదస్య పార్శ్వే పిడకా భృశార్తిః పక్వప్రభిన్నా తు భగందరః స్యాత్||96|| విరేచనం చైషణపాటనం చ విశుద్ధమార్గస్య చ తైలదాహః| స్యాత్ క్షారసూత్రేణ సుపాచితేన ఛిన్నస్య చాస్య వ్రణవచ్చికిత్సా||97||
क्रिम्यस्थिसूक्ष्मक्षणनव्यवायप्रवाहणान्युत्कटकाश्वपृष्ठैः | गुदस्य पार्श्वे पिडका भृशार्तिः पक्वप्रभिन्ना तु भगन्दरः स्यात्||९६|| विरेचनं चैषणपाटनं च विशुद्धमार्गस्य च तैलदाहः| स्यात् क्षारसूत्रेण सुपाचितेन छिन्नस्य चास्य व्रणवच्चिकित्सा||९७||
🔊 Audio coming soon
క్రిమ్యస్థీత్యాదినా భగందరం పంచవిధమపీహ సంక్షేపాత్ సామాన్యేనాహ| ఏషణం శలాకయా గత్యవేక్షణం| క్షారసూత్రేణ సుపాచితేన ఛిన్నస్యేత్యనేన శల్యతంత్రోక్తం క్షారసూత్రవిధానం దర్శయతి; ప్రపంచస్త్విహ పరాధికారత్వేన న కృతః; సుపాచితేనేతి సమ్యగ్విపాచితక్షారేణ||96-97||
Adhikarana 50 (98) · Śloka 98
జంఘాసు పిండీప్రపదోపరిష్టాత్ స్యాచ్ఛ్లీపదం మాంసకఫాస్రదోషాత్| సిరాకఫఘ్నశ్చ విధిః సమగ్రస్తత్రేష్యతే సర్షపలేపనం చ||98||
जङ्घासु पिण्डीप्रपदोपरिष्टात् स्याच्छ्लीपदं मांसकफास्रदोषात्| सिराकफघ्नश्च विधिः समग्रस्तत्रेष्यते सर्षपलेपनं च||९८||
🔊 Audio coming soon
జంఘాస్వితి బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా; కింవా బహువచనేన జంఘాదిష్విత్యాదిపదలోపో జ్ఞేయః| ఉక్తం హి- “శిశ్నౌష్ఠనాసాస్వపికేచిదాహుః” ఇత్యాది| తథాహి పుష్కలావతః- “గ్రీవావంక్షణజంఘౌష్ఠపాదకర్ణకరాశ్రయం| శ్లీపదం మాంసమేదోభ్యాం విద్యాత్” ఇతి| పిండీతి మాంసపిండీ| ప్రపదం పాదాగ్రం||98||
Adhikarana 51 (99-100) · Śloka 100
మందాస్తు పిత్తప్రబలాః ప్రదుష్టా దోషాః సుతీవ్రం తనురక్తపాకం| కుర్వంతి శోథం జ్వరతర్షయుక్తం విసర్పణం జాలకగర్దభాఖ్యం||99|| విలంఘనం రక్తవిమోక్షణం చ విరూక్షణం కాయవిశోధనం చ| ధాత్రీప్రయోగాఞ్ శిశిరాన్ ప్రదేహాన్ కుర్యాత్ సదా జాలకగర్దభస్య||100||
मन्दास्तु पित्तप्रबलाः प्रदुष्टा दोषाः सुतीव्रं तनुरक्तपाकम्| कुर्वन्ति शोथं ज्वरतर्षयुक्तं विसर्पणं जालकगर्दभाख्यम्||९९|| विलङ्घनं रक्तविमोक्षणं च विरूक्षणं कायविशोधनं च| धात्रीप्रयोगाञ् शिशिरान् प्रदेहान् कुर्यात् सदा जालकगर्दभस्य||१००||
🔊 Audio coming soon
మందా ఇత్యాదౌ మందా ఇతి అల్పవృద్ధాః; మందా ఇతి బహువచనం వ్యక్త్యపేక్షయా| పిత్తం ప్రబలం యేషాం తే పిత్తప్రబలాః| తనుః రక్తపాకో యస్మిన్ తత్ తనురక్తపాకం; సుశ్రుతే హి అపాకశబ్దేన ఈషత్పాక ఉక్తః “అపాకః శ్వయథుః పిత్తాత్ స జ్ఞేయో జాలగర్దభః” (సు. ని. అ. 13) ఇతి| రక్తస్య పాకేన యుక్తం రక్తపాకం, నతు రక్తవర్ణమాత్రం||99-100||
Adhikarana 52 (101) · Śloka 101
ఏవంవిధాంశ్చాప్యపరాన్ పరీక్ష్య శోథప్రకారాననిలాదిలింగైః| శాంతిం నయేద్దోషహరైర్యథాస్వమాలేపనచ్ఛేదనభేదదాహైః||101||
एवंविधांश्चाप्यपरान् परीक्ष्य शोथप्रकाराननिलादिलिङ्गैः| शान्तिं नयेद्दोषहरैर्यथास्वमालेपनच्छेदनभेददाहैः||१०१||
🔊 Audio coming soon
అత్రానుక్తశోథప్రకారసంగ్రహార్థమాహ- ఏవంవిధానిత్యాది||101||
Adhikarana 53 (102) · Śloka 102
ప్రాయోఽభిఘాతాదనిలః సరక్తః శోథం సరాగం ప్రకరోతి తత్ర| వీసర్పనున్మారుతరక్తనుచ్చ కార్యం విషఘ్నం విషజే చ కర్మ||102||
प्रायोऽभिघातादनिलः सरक्तः शोथं सरागं प्रकरोति तत्र| वीसर्पनुन्मारुतरक्तनुच्च कार्यं विषघ्नं विषजे च कर्म||१०२||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుశోథచికిత్సామాహ- ప్రాయ ఇత్యాది| విషజే శోథే ఇతి సంబంధః||102||
Adhikarana 54 (103) · Śloka 103
తత్ర శ్లోకః- త్రివిధస్య దోషభేదాత్ సర్వార్ధావయవగాత్రభేదాచ్చ| శ్వయథోర్ద్వివిధస్య తథా లింగాని చికిత్సితం చోక్తం||103||
तत्र श्लोकः- त्रिविधस्य दोषभेदात् सर्वार्धावयवगात्रभेदाच्च| श्वयथोर्द्विविधस्य तथा लिङ्गानि चिकित्सितं चोक्तम्||१०३||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే సర్వార్ధగాత్రావయవభేదాచ్చ త్రివిధస్యేతి సంబంధః| ద్వివిధస్యేతి నిజాగంతుభేదేన||103||
Adhikarana puShpikA · Śloka 12
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రేఽప్రాప్తే దృఢబలసంపూరితే చికిత్సాస్థానే శ్వయథుచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने श्वयथुचिकित्सितं नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యటీకాయామాయుర్వేదదీపికాయాం శోథచికిత్సితం నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||