32. trimarmīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

દ્વિવ્રણીયે દ્વિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નરોગચિકિત્સાભિધાનાનન્તરં ત્રિસઙ્ખ્યાવચ્છિન્નશિરોબસ્તિહૃદયમર્મરોગચિકિત્સાભિધાનાર્થં ત્રિમર્મીયચિકિત્સિત ઉચ્યતે| ત્રિમર્મશબ્દેન હિ ત્રિમર્માશ્રિતા રોગાસ્તસ્યોપચારશ્ચાભિધીયતે; તેન ત્રિમર્મીયરોગાનધિકૃત્ય કૃતં ચિકિત્સિતં ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

સપ્તોત્તરં મર્મશતં યદુક્તં શરીરસઙ્ખ્યામધિકૃત્ય તેભ્યઃ| મર્માણિ બસ્તિં હૃદયં શિરશ્ચ પ્રધાનભૂતાનિ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ||૩|| પ્રાણાશ્રયાત્, તાનિ હિ પીડયન્તો વાતાદયોઽસૂનપિ પીડયન્તિ| તત્સંશ્રિતાનામનુપાલનાર્થં મહાગદાનાં શૃણુ સૌમ્ય રક્ષામ્||૪||

પ્રકૃતપ્રધાનમર્મત્રયમવધારયતિ- સપ્તોત્તરમિત્યાદિ| શરીરસઙ્ખ્યામધિકૃત્યેતિ શરીરસઙ્ખ્યાશારીરે (શા.અ.૭) ઉક્તમધિકૃત્યેત્યર્થઃ| હૃદયાદિમર્મપ્રાધાન્યે હેતુમાહ- પ્રાણાશ્રયાદિતિ| હૃદયાદીનાં પ્રાણાશ્રયત્વે એવોપપત્તિમાહ- તાનીત્યાદિ| હૃદયાદ્યુપઘાતેન યસ્માદ્વિશેષતઃ પ્રાણોપઘાતો ભવતિ, તસ્માદ્ હૃદયાદ્યાશ્રિતાઃ પ્રાણા ઉચ્યન્તે; યથા ભિત્ત્યુપઘાતોપહન્યમાનં ચિત્રં ભિત્ત્યાશ્રયમુચ્યતે| તત્સંશ્રિતાનામિતિ પ્રાણાશ્રયાણાં હૃદયાદીનાં; સંશ્રિતશબ્દેન હિ સંશ્રય ઉચ્યતે| મહાન્તો ગદા યેષુ ભવન્તિ તેષાં મહાગદાનાં બસ્ત્યાદીનામનુપાલનાર્થં રક્ષાં શૃણુ; કિંવા તત્સંશ્રિતાનામિતિ બસ્ત્યાદિસંશ્રિતાનાં પ્રાણાનામનુપાલનાર્થં, મહાગદાનાં મહામર્મબસ્ત્યાદિવ્યાપકોદાવર્તાદીનાં, રક્ષામિતિ ચિકિત્સામ્||૩-૪||

Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10

કષાયતિક્તોષણરૂક્ષભોજ્યૈઃ સન્ધારણાભોજનમૈથુનૈશ્ચ | પક્વાશયે કુપ્યતિ ચેદપાનઃ સ્રોતાંસ્યધોગાનિ બલી સ રુદ્ધ્વા||૫|| કરોતિ વિણ્મારુતમૂત્રસઙ્ગં ક્રમાદુદાવર્તમતઃ સુઘોરમ્| રુગ્બસ્તિહૃત્કુક્ષ્યુદરેષ્વભીક્ષ્ણં સપૃષ્ઠપાર્શ્વેષ્વતિદારુણા સ્યાત્||૬|| આધ્માનહૃલ્લાસવિકર્તિકાશ્ચ તોદોઽવિપાકશ્ચ સબસ્તિશોથઃ| વર્ચોઽપ્રવૃત્તિર્જઠરે ચ ગણ્ડાન્યૂર્ધ્વશ્ચ વાયુર્વિહતો ગુદે સ્યાત્||૭|| કૃચ્છ્રેણ શુષ્કસ્ય ચિરાત્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્વા તનુઃ સ્યાત્ ખરરૂક્ષશીતા| તતશ્ચ રોગા જ્વરમૂત્રકૃચ્છ્રપ્રવાહિકાહૃદ્ગ્રહણીપ્રદોષાઃ||૮|| વમ્યાન્ધ્યબાધિર્યશિરોઽભિતાપવાતોદરાષ્ઠીલમનોવિકારાઃ| તૃષ્ણાસ્રપિત્તારુચિગુલ્મકાસશ્વાસપ્રતિશ્યાર્દિતપાર્શ્વરોગાઃ||૯|| અન્યે ચ રોગા બહવોઽનિલોત્થા ભવન્ત્યુદાવર્તકૃતાઃ સુઘોરાઃ| ચિકિત્સિતં ચાસ્ય યથાવદૂર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે તચ્છૃણુ ચાગ્નિવેશ!||૧૦||

બસ્ત્યાદિજાનાં યથાક્રમં હેત્વાદિમાહ- કષાયેત્યાદિ| ઊષણઃ કટુકઃ| પક્વાશયે ઇત્યાદિના ઉદાવર્તસમ્પ્રાપ્તિલિઙ્ગચિકિત્સિતાનિ પ્રાહ| નનુ કથમપાનઃ કુપિતોઽપાનસ્યૈવ સઙ્ગં કરોતીતિ મારુતસઙ્ગશબ્દેનોચ્યતે? બ્રૂમઃ- આત્મનૈવાયં દુષ્ટઃ સમ્યગપ્રવર્તમાન આત્મનઃ સઙ્ગં કરોતીત્યુચ્યતે, યથા મન એવ મનોનિગ્રહં કરોતિ| ઉક્તં ચ “ઇન્દ્રિયાભિગ્રહઃ કર્મ મનસઃ સ્વસ્ય નિગ્રહઃ” (શા.અ.૧) ઇતિ| ઊર્ધ્વશ્ચેતિ ઊર્ધ્વગમનસ્વભાવઃ||૫-૧૦||

Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17

તં તૈલશીતજ્વરનાશનાક્તં સ્વેદૈર્યથોક્તૈઃ પ્રવિલીનદોષમ્| ઉપાચરેદ્વર્તિનિરૂહબસ્તિસ્નેહૈર્વિરેકૈરનુલોમનાન્નૈઃ||૧૧|| શ્યામાત્રિવૃન્માગધિકાં સદન્તીં ગોમૂત્રપિષ્ટાં દશભાગમાષામ્| સનીલિકાં દ્વિર્લવણાં ગુડેન વર્તિં કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં વિદધ્યાત્||૧૨|| પિણ્યાકસૌવર્ચલહિઙ્ગુભિર્વા સસર્ષપત્ર્યૂષણયાવશૂકૈઃ| ક્રિમિઘ્નકમ્પિલ્લકશઙ્ખિનીભિઃ સુધાર્કજક્ષીરગુડૈર્યુતાભિઃ||૧૩|| સ્યાત્ પિપ્પલીસર્ષપરાઢવેશ્મધૂમૈઃ સગોમૂત્રગુડૈશ્ચ વર્તિઃ| શ્યામાફલાલાબુકપિપ્પલીનાં નાડ્યાઽથવા તત્ પ્રધમેત્તુ ચૂર્ણમ્||૧૪|| રક્ષોઘ્નતુમ્બીકરહાટકૃષ્ણાચૂર્ણં સજીમૂતકસૈન્ધવં વા| સ્નિગ્ધે ગુદે તાન્યનુલોમયન્તિ નરસ્ય વર્ચોઽનિલમૂત્રસઙ્ગમ્||૧૫|| તેષાં વિઘાતે તુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ સ્વભ્યક્તસુસ્વિન્નતનોર્નિરૂહમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમૌષધમૂત્રતૈલક્ષારામ્લવાતઘ્નયુતં સુતીક્ષ્ણમ્||૧૬|| વાતેઽધિકેઽમ્લં લવણં સતૈલં, ક્ષીરેણ પિત્તે તુ, કફે સમૂત્રમ્| સ મૂત્રવર્ચોઽનિલસઙ્ગમાશુ ગુદં સિરાશ્ચ પ્રગુણીકરોતિ||૧૭||

તૈલજ્વરનાશનાક્તમિતિ શીતજ્વરનાશનાગુર્વાદ્યાક્તમ્| શ્યામેત્યાદિફલવર્તૌ શ્યામા ત્રિવૃદ્ભેદઃ| દશભાગા માષસ્ય યસ્યાં સા દશભાગમાષા| દ્વિર્લવણામિતિ દ્વિભાગલવણામ્| ગુડેનેતિવચનેન યાવતા ગુડેન વર્તિઃ કર્તું યુજ્યતે તાવન્માનો ગુડો દેયઃ| યાવશૂકૈરિત્યન્તેન દ્વિતીયા વર્તિર્ગુડૈનૈવ કર્તવ્યા| શઙ્ખિની શ્વેતબુહ્ના| રાઢઃ મદનફલમ્| વેશ્મધૂમઃ અગારધૂમઃ| રક્ષોઘ્નઃ સર્ષપઃ| કરહાટઃ મદનઃ| તેષાં વિઘાતે ઇતિ ફલવર્તિચૂર્ણનામુક્તાનાં કાર્યાકરણે| ઊર્ધ્વાનુલોમૌષધં વમનવિરેચનૌષધમ્| વાતેઽધિક ઇત્યાદિના દોષભેદેન બસ્તાવાવાપમાહ| ઉદાવર્તે પિત્તકફૌ વાતકોપિતાવેવ જ્ઞેયૌ| સ ઇતિ પૂર્વોક્તો બસ્તિઃ||૧૧-૧૭||

Adhikarana 5 (18) · Śloka 18

ત્રિવૃત્સુધાપત્રતિલાદિશાકગ્રામ્યૌદકાનૂપરસૈર્યવાન્નમ્| અન્યૈશ્ચ સૃષ્ટાનિલમૂત્રવિડ્ભિરદ્યાત્ પ્રસન્નાગુડસીધુપાયી||૧૮||

પ્રસન્ના મદ્યોપરિ સ્વચ્છો ભાગઃ| ગુડકૃતઃ સીધુઃ ગુડસીધુઃ||૧૮||

Adhikarana 6 (19) · Śloka 19

ભૂયોઽનુબન્ધે તુ ભવેદ્વિરેચ્યો મૂત્રપ્રસન્નાદધિમણ્ડશુક્તૈઃ| સ્વસ્થં તુ પશ્ચાદનુવાસયેત્તં રૌક્ષ્યાદ્ધિ સઙ્ગોઽનિલવર્ચસોશ્ચેત્||૧૯||

ભૂયોઽનુબન્ધે ઇતિ બસ્તિપ્રયોગે સત્યપ્યુદાવર્તાનુબન્ધે| એતચ્ચ વિરેચનં બસ્તિદાનાત્ સપ્તાહાદૂર્ધ્વમ્| યદુક્તં- “નરો વિરિક્તસ્તુ નિરૂહદાનં વિવર્જયેત્ સપ્તદિનાન્યવશ્યમ્| શુદ્ધો નિરૂહેણ વિરેચનં ચ” (સિ.અ.૧) ઇતિ||૧૯||

Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22

દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુ વચાગ્નિકુષ્ઠં સુવર્ચિકા ચૈવ વિડઙ્ગચૂર્ણમ્| સુખામ્બુનાઽઽનાહવિસૂચિકાર્તિહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણઘ્નમ્ ||૨૦|| વચાભયાચિત્રકયાવશૂકાન્ સપિપ્પલીકાતિવિષાન્ સકુષ્ઠાન્| ઉષ્ણામ્બુનાઽઽનાહવિમૂઢવાતાન્ પીત્વા જયેદાશુ રસૌદનાશી||૨૧|| હિઙ્ગૂગ્રગન્ધાબિડશુણ્ઠ્યજાજીહરીતકીપુષ્કરમૂલકુષ્ઠમ્| યથોત્તરં ભાગવિવૃદ્ધમેતત્ પ્લીહોદરાજીર્ણવિસૂચિકાસુ||૨૨||

દ્વિરુત્તરેત્યાદૌ યથોત્તરં દ્રવ્યાણાં દ્વૈગુણ્યમ્| સુવર્ચિકા સ્વર્જિકાક્ષારઃ| સુખામ્બુના ‘પીતમ્’ ઇતિ શેષઃ| ઉગ્રગન્ધા અજમોદા||૨૦-૨૨||

Adhikarana 8 (23) · Śloka 23

સ્થિરાદિવર્ગસ્ય પુનર્નવાયાઃ શમ્પાકપૂતીકકરઞ્જયોશ્ચ| સિદ્ધઃ કષાયે દ્વિપલાંશિકાનાં પ્રસ્થો ઘૃતાત્ સ્યાત્ પ્રતિરુદ્ધવાતે||૨૩||

સ્થિરાદિવર્ગસ્યેતિ અલ્પપઞ્ચમૂલસ્ય| શમ્પાકપૂતીકકરઞ્જયોશ્ચેત્યત્ર પૂતીકશબ્દઃ કરઞ્જવિશેષણમ્| તથાહિ જતૂકર્ણઃ- “આરગ્વધપૂતિકપુનર્નવાસ્થિરાદ્યૈર્ઘૃતં સિદ્ધમઃ” ઇત્યાદિ||૨૩||

Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25

ફલં ચ મૂલં ચ વિરેચનોક્તં હિઙ્ગ્વર્કમૂલં દશમૂલમગ્ર્યમ્| સ્નુક્ ચિત્રકશ્ચૈવ પુનર્નવા ચ તુલ્યાનિ સર્વૈર્લવણાનિ પઞ્ચ||૨૪|| સ્નેહૈઃ સમૂત્રૈઃ સહ જર્જરાણિ શરાવસન્ધૌ વિપચેત્ સુલિપ્તે| પક્વં સુપિષ્ટં લવણં તદન્નૈઃ પાનૈસ્તથાઽઽનાહરુજાઘ્નમદ્યાત્||૨૫||

ફલં ચ મૂલં ચ વિરેચનોક્તમિતિ દીર્ઘઞ્જીવિતીયે (સૂ.અ.૧) મૂલિનીફલિનીવિરેચનકર્મણ્યુક્તં; કિંવા કલ્પે વિરેચનયોગેષુ વક્ષ્યમાણમ્||૨૪-૨૫||

Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31

હૃત્સ્તમ્ભમૂર્ધામયગૌરવાભ્યામુદ્ગારસઙ્ગેન સપીનસેન| આનાહમામપ્રભવં જયેત્તુ પ્રચ્છર્દનૈર્લઙ્ઘનપાચનૈશ્ચ||૨૬|| (ગુલ્મોદરબ્રધ્નાર્શઃપ્લીહોદાવર્તયોનિશુક્રગદે | મેદઃકફસંસૃષ્ટે મારુતરક્તેઽવગાઢે ચ||૨૭|| ગૃધ્રસિપક્ષવધાદિષુ વિરેચનાર્હેષુ વાતરોગેષુ| વાતે વિબદ્ધમાર્ગે મેદઃકફપિત્તરક્તેન||૨૮|| પયસા માંસરસૈર્વા ત્રિફલારસયૂષમૂત્રમદિરાભિઃ| દોષાનુબન્ધયોગાત્ પ્રશસ્તમેરણ્ડજં તૈલમ્||૨૯|| તદ્વાતનુત્સ્વભાવાત્ સંયોગવશાદ્વિરેચનાચ્ચ જયેત્| મેદોસૃક્પિત્તકફોન્મિશ્રાનિલરોગજિત્તસ્માત્||૩૦|| બલકોષ્ઠવ્યાધિવશાદાપઞ્ચપલા ભવેન્માત્રા| મૃદુકોષ્ઠાલ્પબલાનાં સહ ભોજ્યં તત્પ્રયોજ્યં સ્યત્)||૩૧|| ઇત્યુદાવર્તચિકિત્સા|

હૃદિત્યાદિના ઉદાવર્તસ્યૈવ હેતુલક્ષણવિશેષકૃતામાનાહસઞ્જ્ઞાં પ્રદર્શ્ય તત્ર ભેષજમાહ||૨૬-૩૧||

Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35

વ્યાયામતીક્ષ્ણૌષધરૂક્ષમદ્યપ્રસઙ્ગનિત્યદ્રુતપૃષ્ઠયાનાત્| આનૂપમત્સ્યાધ્યશનાદજીર્ણાત્ સ્યુર્મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ નૃણામિહાષ્ટૌ||૩૨|| પૃથઙ્મલાઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ સર્વેઽથવા કોપમુપેત્ય બસ્તૌ| મૂત્રસ્ય માર્ગં પરિપીડયન્તિ યદા તદા મૂત્રયતીહ કૃચ્છ્રાત્||૩૩|| તીવ્રા રુજો વઙ્ક્ષણબસ્તિમેઢ્રે સ્વલ્પં મુહુર્મૂત્રયતીહ વાતાત્| પીતં સરક્તં સરુજં સદાહં કૃચ્છ્રાન્મુહુર્મૂત્રયતીહ પિત્તાત્||૩૪|| બસ્તેઃ સલિઙ્ગસ્ય ગુરુત્વશોથૌ મૂત્રં સપિચ્છં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાદ્ભવન્તિ તત્ કૃચ્છ્રતમં હિ કૃચ્છ્રમ્||૩૫||

વ્યાયામેત્યાદિના બસ્ત્યાશ્રયરોગેષુ મૂત્રકૃચ્છ્રાણ્યાહ| પૃથગિત્યાદિના વાતપિત્તકફસન્નિપાતજાનાં મૂત્રકૃચ્છ્રાણાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ| તીવ્રા હિ રુગિત્યાદિના ચતુર્ણાં પ્રત્યેકં રૂપમાહ||૩૨-૩૫||

Adhikarana 12 (36) · Śloka 36

વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં પવનઃ કફં વા| યદા તદાઽશ્મર્યુપજાયતે તુ ક્રમેણ પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોઃ||૩૬||

વિશોષયેદિત્યાદિના ચતુષ્પ્રકારાનપ્યશ્મરીરોગાનાહ| તન્ત્રાન્તરેઽશ્મર્યસ્તુ વાતપિત્તકફશુક્રજા ઉક્તાઃ; યદ્યપિ સર્વાશ્મરીષુ દોષત્રયજન્યત્વમસ્તિ, “સંહન્ત્યાપો યથા દિવ્યા મારુતોઽગ્નિશ્ચ વૈદ્યુતઃ| તદ્વદ્બલાસં બસ્તિસ્થમૂષ્મા સંહન્તિ સનિલઃ” (સુ. નિ. અ. ૩) ઇતિ સુશ્રુત પ્રતિપાદિતં; તથાઽપ્યુત્કટૈકદોષાભિપ્રાયેણ વાતજાદિવ્યપદેશો જ્ઞેયઃ| વાતજાયામશ્મર્યાં પ્રબલેન વાયુના મૂત્રશોષે ક્રિયમાણે તદ્ગતઃ કફ એવાશ્મરીરૂપઃ ક્રિયતે, એવં પિત્તાશ્મર્યામપિ જ્ઞેયમ્, અત એવ સુશ્રુતે શ્લેષ્માધિષ્ઠાનાઃ સર્વા એવાશ્મર્ય ઉક્તાઃ| અશ્મર્યુત્પાદે દૃષ્ટાન્તમાહ- પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોરિતિ; પિત્તેષ્વિતિ બહુવચનં પિત્તબહુત્વાપેક્ષયા ||૩૬||

Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39

કદમ્બપુષ્પાકૃતિરશ્મતુલ્યા શ્લક્ષ્ણા ત્રિપુટ્યપ્યથવાઽપિ મૃદ્વી| મૂત્રસ્ય ચેન્માર્ગમુપૈતિ રુદ્ધ્વા મૂત્રં રુજં તસ્ય કરોતિ બસ્તૌ||૩૭|| સસેવનીમેહનબસ્તિશૂલં વિશીર્ણધારં ચ કરોતિ મૂત્રમ્| મૃદ્નાતિ મેઢ્રં સ તુ વેદનાર્તો મુહુઃ શકૃન્મુઞ્ચતિ મેહતે ચ||૩૮|| ક્ષોભાત્ ક્ષતે મૂત્રયતીહ સાસૃક્ તસ્યાઃ સુખં મેહતિ ચ વ્યપાયાત્|૩૯|

કદમ્બપુષ્પાકૃત્યાદયો વિશેષા યથાયોગ્યતયા દોષભેદાદુન્નેયાઃ| તત્ર વાતેન કદમ્બપુષ્પાકૃતિસ્ત્રિપુટી ચ, પિત્તેનાશ્મતુલ્યા શ્લક્ષ્ણા, મૃદ્વી કફેન શુક્રેણ ચ| ક્ષોભાત્ ક્ષત ઇતિ અશ્મરીક્ષોભાન્મૂત્રમાર્ગે બસ્તૌ વા ક્ષતે| તસ્યા ઇતિ અશ્મર્યાઃ| વ્યપાયાદિતિ મૂત્રમાર્ગાપગમાત્| સુખમિતિ નિર્વેદનમ્||૩૭-૩૮||-

Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41

એષાઽશ્મરી મારુતભિન્નમૂર્તિઃ સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી||૩૯|| (રેતોઽભિઘાતાભિહતસ્ય પુંસઃ પ્રવર્તતે યસ્ય તુ મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| સ્યાદ્વેદના વઙ્ક્ષણબસ્તિમેઢ્રે તસ્યાતિશૂલં વૃષણાતિવૃત્તે||૪૦|| શુક્રેણ સંરુદ્ધગતિપ્રવાહો મૂત્રં સ કૃચ્છ્રેણ વિમુઞ્ચતીહ| તમણ્ડયોઃ સ્તબ્ધમિતિ બ્રુવન્તિ રેતોઽભિઘાતાત્ પ્રવદન્તિ કૃચ્છ્રમ્ )||૪૧||

એષેત્યાદિના શર્કરામાહ| ભિન્નમૂર્તિરિતિ અણુરૂપતયા ભેદિતમૂર્તિઃ| અત એવ મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તીત્યુક્તમ્| તેન વાતેન દ્વિધા ત્રિધા ભિન્નાઽનેકધા વાઽશ્મરી મૂત્રપથેન ક્ષરન્તી શર્કરેવ ભવતિ||૩૯-૪૧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 43

શુક્રં મલાશ્ચૈવ પૃથક્ પૃથગ્વા મૂત્રાશયસ્થાઃ પ્રતિવારયન્તિ| તદ્વ્યાહતં મેહનબસ્તિશૂલં મૂત્રં સશુક્રં કુરુતે વિબદ્ધમ્||૪૨|| સ્તબ્ધશ્ચ શૂનો ભૃશવેદનશ્ચ તુદ્યેત બસ્તિર્વૃષણૌ ચ તસ્ય|૪૩|

શુક્રં મલા ઇત્યાદિના શુક્રજમૂત્રકૃચ્છ્રલક્ષણમ્| મૂત્રાશયસ્થા ઇતિ મૂત્રમાર્ગસ્થિતાઃ||૪૨||-

Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44

ક્ષતાભિઘાતાત્ ક્ષતજં ક્ષયાદ્વા પ્રકોપિતં બસ્તિગતં વિબદ્ધમ્||૪૩|| તીવ્રાર્તિ મૂત્રેણ સહાશ્મરીત્વમાયાતિ તસ્મિન્નતિસઞ્ચિતે ચ| આધ્માતતાં વિન્દતિ ગૌરવં ચ બસ્તેર્લઘુત્વં ચ વિનિઃસૃતેઽસ્મિન્||૪૪|| ઇતિ મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્|

ક્ષતેત્યાદિના રક્તજં મૂત્રકૃચ્છ્રમાહ| ક્ષતજમિતિ રક્તમ્| ક્ષયાદ્વા પ્રકોપિતમિતિ અતિવ્યવાયાચ્છુક્રક્ષયે સતિ વાયુનોદીર્ય બસ્તિમાનીતમ્| આધ્માતતામિતિ બસ્તિપૂર્ણતામ્| તસ્મિન્નિતિ રક્તે અતિસઞ્ચિતે| એવં સૂત્રસ્થાનોદ્દિષ્ટા અષ્ટૌ મૂત્રઘાતા મૂત્રકૃચ્છ્રશબ્દેનેહ નિર્દિશ્ય વ્યાકૃતાઃ| યે તુ ત્રિમર્મીયસિદ્ધૌ ત્રયોદશ મૂત્રાઘાતા વક્તવ્યાસ્તે સૂત્રસ્થાનેઽસૂત્રિતા અપિ એકાદશક્ષુદ્રકુષ્ઠવદન્તર્ભાવનીયાઃ| મૂત્રાઘાતમૂત્રકૃચ્છ્રયોશ્ચાયં વિશેષઃ- યન્મૂત્રકૃચ્છ્રે મૂત્રં કૃચ્છ્રેણ વહતિ, મૂત્રાઘાતે મૂત્રં શોષ્યતે પ્રતિહન્યતે વા; સુશ્રુતેઽપિ ચ મૂત્રકૃચ્છ્રમૂત્રાઘાતયોર્વિશેષોઽધ્યાયભેદેનૈવોક્તઃ| અન્યે તુ મૂત્રકૃચ્છ્રવિશેષાનેવ મૂત્રાઘાતાનાહુઃ, યથાયોગ્યતયા વાતપિત્તાદિચતુર્ષુ મૂત્રકૃચ્છ્રેષુ મૂત્રાઘાતાનન્તર્ભાવયન્તિ; તેન ન પૃથઙ્મૂત્રાઘાતાભિધાનમ્||૪૩-૪૪||

Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48

અભ્યઞ્જનસ્નેહનિરૂહબસ્તિસ્નેહોપનાહોત્તરબસ્તિસેકાન્| સ્થિરાદિભિર્વાતહરૈશ્ચ સિદ્ધાન્ દદ્યાદ્રસાંશ્ચાનિલમૂત્રકૃચ્છ્રે||૪૫|| પુનર્નવૈરણ્ડશતાવરીભિઃ પત્તૂરવૃશ્ચીરબલાશ્મભિદ્ભિઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલેન કુલત્થકોલયવૈશ્ચ તોયોત્ક્વથિતે કષાયે||૪૬|| તૈલં વરાહર્ક્ષવસા ઘૃતં ચ તૈરેવ કલ્કૈર્લવણૈશ્ચ સાધ્યમ્| તન્માત્રયાઽઽશુ પ્રતિહન્તિ પીતં શૂલાન્વિતં મારુતમૂત્રકૃચ્છ્રમ્||૪૭|| એતાનિ ચાન્યાનિ વરૌષધાનિ પિષ્ટાનિ શસ્તાન્યપિ ચોપનાહે| સ્યુર્લાભતસ્તૈલફલાનિ ચૈવ સ્નેહામ્લયુક્તાનિ સુખોષ્ણવન્તિ||૪૮||

મૂત્રકૃચ્છ્રે ચિકિત્સામાહ- અભ્યઞ્જનેત્યાદિ| સ્થિરાદિભિઃ પઞ્ચમૂલૈઃ| વાતહરૈરિતિ તત્ર તત્ર વાતહરત્વેન પ્રતિપાદિતૈઃ| પત્તૂરઃ શાલિઞ્ચકા| અશ્મભિત્ પાષાણભેદઃ| અન્યાનીતિ એવઙ્ગુણાન્યેવાન્યાનિ| તૈલફલાનિ તિલોમાસ્ફોતાદીનિ||૪૫-૪૮||

Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51

સેકાવગાહાઃ શિશિરાઃ પ્રદેહા ગ્રૈષ્મો વિધિર્બસ્તિપયોવિરેકાઃ| દ્રાક્ષાવિદારીક્ષુરસૈર્ઘૃતૈશ્ચ કૃચ્છ્રેષુ પિત્તપ્રભવેષુ કાર્યાઃ||૪૯|| શતાવરીકાશકુશશ્વદંષ્ટ્રાવિદારિશાલીક્ષુકશેરુકાણામ્| ક્વાથં સુશીતં મધુશર્કરાભ્યાં યુક્તં પિબેત્ પૈત્તિકમૂત્રકૃચ્છ્રી||૫૦|| પિબેત્ કષાયં કમલોત્પલાનાં શૃઙ્ગાટકાનામથવા વિદાર્યાઃ| દણ્ડૈરકાણામથવાઽપિ મૂલં પૂર્વેણ કલ્પેન તથાઽમ્બુ શીતમ્||૫૧||

ગ્રૈષ્મો વિધિરિતિ તસ્યાશીતીયોક્તો ગ્રીષ્મવિધિઃ| તત્ર શિશિરાવેવ સેકાવગાહૌ યદ્યપ્યુક્તૌ, તથાઽપિ વિશેષેણ શિશિરસેકાવગાહકરણાર્થં પુનરભિધાનમ્| દણ્ડૈરકા ‘હોગ્ગલ’ ઇતિ ખ્યાતા| પૂર્વેણ કલ્પેનેતિ ક્વાથેન મધુશર્કરયોર્યોગેન ચ||૪૯-૫૧||

Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53

એર્વારુબીજં ત્રપુષાત્ કુસુમ્ભાત્ સકુઙ્કુમઃ સ્યાદ્વૃષકશ્ચ પેયઃ| દ્રાક્ષારસેનાશ્મરિશર્કરાસુ સર્વેષુ કૃચ્છ્રેષુ પ્રશસ્ત એષઃ||૫૨|| એર્વારુબીજં મધુકં સદારુ પૈત્તે પિબેત્તણ્ડુલધાવનેન| દાર્વીં તથૈવામલકીરસેન સમાક્ષિકાં પિત્તકૃતે તુ કૃચ્છ્રે||૫૩||

ત્રપુષાત્ કુસુમ્ભાદિત્યત્ર બીજમિતિ સમ્બધ્યતે||૫૨-૫૩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

ક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણૌષધમન્નપાનં સ્વેદો યવાન્નં વમનં નિરૂહાઃ| તક્રં સતિક્તૌષધસિદ્ધતૈલમભ્યઙ્ગપાનં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫૪|| વ્યોષં શ્વદંષ્ટ્રાત્રુટિસારસાસ્થિ કોલપ્રમાણં મધુમૂત્રયુક્તમ્| પિબેત્ત્રુટિં ક્ષૌદ્રયુતાં કદલ્યા રસેન કૈડર્યરસેન વાઽપિ||૫૫|| તક્રેણ યુક્તં શિતિવારકસ્ય બીજં પિબેત્ કૃચ્છ્રવિનાશહેતોઃ| પિબેત્તથા તણ્ડુલધાવનેન પ્રવાલચૂર્ણં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫૬|| સપ્તચ્છદારગ્વધકેબુકૈલાધવં કરઞ્જં કુટજં ગુડૂચીમ્| પક્ત્વા જલે તેન પિબેદ્યવાગૂં સિદ્ધં કષાયં મધુસંયુતં વા||૫૭||

ક્ષારોષ્ણેત્યાદિ| કફકૃચ્છ્રે ક્ષારાદિભિર્યુક્તં ભેષજમન્નપાનં ચ પ્રયોજ્યમ્| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| ત્રુટિઃ એલા| સારસઃ પક્ષી સ્વનામખ્યાતઃ| કોલપ્રમાણમિતિ અષ્ટમાષકમાનમ્| કૈટર્યઃ પાર્વતો નિમ્બઃ| શિતિવારકઃ શાલિઞ્ચઃ||૫૪-૫૭||

Adhikarana 21 (58) · Śloka 58

સર્વં ત્રિદોષપ્રભવે તુ વાયોઃ સ્થાનાનુપૂર્વ્યા પ્રસમીક્ષ્ય કાર્યમ્| ત્રિભ્યોઽધિકે પ્રાગ્વમનં કફે સ્યાત્ પિત્તે વિરેકઃ પવને તુ બસ્તિઃ||૫૮|| ઇતિ મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સા|

સર્વમિત્યાદિ| એતદેવ વાતાદિભેષજં મિલિતં ત્રિદોષપ્રભવે કૃચ્છ્રે કર્તવ્યમ્| તચ્ચ સમેષ્વપિ દોષેષુ વાયોઃ સ્થાનાનુપૂર્વ્યા ચિકિત્સિતં કર્તવ્યં, ન જ્વર ઇવ ત્રિદોષભવે કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા કર્તવ્યં; મૂત્રકૃચ્છ્રસ્ય સમત્રિદોષારબ્ધત્વેઽપિ વાતસ્થાનભવત્વેન વાયુરેવ પ્રથમં ચિકિત્સ્ય ઇતિ ભાવઃ| વિષમસન્નિપાતારબ્ધે ક્રિયામાહ- ત્રિભ્યોઽધિકે ઇત્યાદિ| ત્રિભ્યોઽધિકે ઇતિ ગ્રન્થઃ કફે તથા પિત્તે તથા પવને ઇત્યનેન ચ ક્રમેણ સમ્બધ્યતે||૫૮||

Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72

ક્રિયા હિતા સાઽશ્મરિશર્કરાભ્યાં કૃચ્છ્રે યથૈવેહ કફાનિલાભ્યામ્| કાર્યાઽશ્મરીભેદનપાતનાય વિશેષયુક્તં શૃણુ કર્મ સિદ્ધમ્||૫૯|| પાષાણભેદં વૃષકં શ્વદંષ્ટ્રાપાઠાભયાવ્યોષશટીનિકુમ્ભાઃ| હિંસ્રાખરાશ્વાશિતિવારકાણામેર્વારુકાણાં ત્રપુષસ્ય બીજમ્||૬૦|| ઉત્કુઞ્ચિકા હિઙ્ગુ સવેતસામ્લં સ્યાદ્દ્વે બૃહત્યૌ હપુષા વચા ચ| ચૂર્ણં પિબેદશ્મરિભેદપક્વં સર્પિશ્ચ ગોમૂત્રચતુર્ગુણં તૈઃ||૬૧|| મૂલં શ્વદંષ્ટ્રેક્ષુરકોરુબૂકાત્ ક્ષીરેણ પિષ્ટં બૃહતીદ્વયાચ્ચ| આલોડ્ય દધ્ના મધુરેણ પેયં દિનાનિ સપ્તાશ્મરિભેદનાય||૬૨|| પુનર્નવાયોરજનીશ્વદંષ્ટ્રાફલ્ગુપ્રવાલાશ્ચ સદર્ભપુષ્પાઃ| ક્ષીરામ્બુમદ્યેક્ષુરસૈઃ સુપિષ્ટં પેયં ભવેદશ્મરિશર્કરાસુ||૬૩|| ત્રુટિં સુરાહ્વં લવણાનિ પઞ્ચ યવાગ્રજં કુન્દુરુકાશ્મભેદૌ| કમ્પિલ્લકં ગોક્ષુરકસ્ય બીજમેર્વારુબીજં ત્રપુષસ્ય બીજમ્||૬૪|| ચૂર્ણીકૃતં ચિત્રકહિઙ્ગુમાસીયવાનિતુલ્યં ત્રિફલાદ્વિભાગમ્| અમ્લૈરશુક્તૈ રસમદ્યયુષૈઃ પેયં હિ ગુલ્માશ્મરિભેદનાર્થમ્||૬૫|| બિલ્વપ્રમાણો ઘૃતતૈલભૃષ્ટો યૂષઃ કૃતઃ શિગ્રુકમૂલકલ્કાત્| શીતોઽશ્મભિત્ સ્યાદ્દધિમણ્ડયુક્તઃ પેયઃ પ્રકામં લવણેન યુક્તઃ||૬૬|| જલેન શોભાઞ્જનમૂલકલ્કઃ શીતો હિતશ્ચાશ્મરિશર્કરાસુ| સિતોપલા વા સમયાવશૂકા કૃચ્છ્રેષુ સર્વેષ્વપિ ભેષજં સ્યાત્||૬૭|| પીત્વાઽથ મદ્યં નિગદં રથેન હયેન વા શીઘ્રજવેન યાયાત્| તૈઃ શર્કરા પ્રચ્યવતેઽશ્મરી તુ શમ્યેન્ન ચેચ્છલ્યવિદુદ્ધરેત્તામ્||૬૮|| રેતોભિઘાતપ્રભવે તુ કૃચ્છ્રે સમીક્ષ્ય દોષં પ્રતિકર્મ કુર્યાત્| કાર્પાસમૂલં વૃષકાશ્મભેદૌ બલા સ્થિરાદીનિ ગવેધુકા ચ||૬૯|| વૃશ્ચીર ઐન્દ્રી ચ પુનર્નવા ચ શતાવરી મધ્વસનાખ્યપર્ણ્યૌ| તત્ક્વાથસિદ્ધઃ પવને રસઃ સ્યાત્ પિત્તેઽધિકે ક્ષીરમથાપિ સર્પિઃ||૭૦|| કફે ચ યૂષાદિકમન્નપાનં સંસર્ગજે સર્વહિતઃ ક્રમઃ સ્યાત્| એવં ન ચેચ્છામ્યતિ તસ્ય યુઞ્જ્યાત્ સુરાં પુરાણાં મધુકાસવં વા||૭૧|| વિહઙ્ગમાંસાનિ ચ બૃંહણાય બસ્તીંશ્ચ શુક્રાશયશોધનાર્થમ્| શુદ્ધસ્ય તૃપ્તસ્ય ચ વૃષ્યયોગૈઃ પ્રિયાનુકૂલાઃ પ્રમદા વિધેયાઃ||૭૨||

ક્રિયા હિતા સેતિ યા કફમારુતોત્થે કૃચ્છ્રે વિહિતા સા મિલિતૈવ શર્કરાયામશ્મર્યાં ચ કર્તવ્યા| ખરાશ્વા અજમોદા| ચૂર્ણં પિબેદિત્યત્ર જલેનૈવ પાનમ્| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષઃ| કુન્દુરુઃ સ્વનામખ્યાતઃ| ત્રિફલાદ્વિભાગમિતિ ત્રિફલાયાઃ પ્રત્યેકં મૂલભાગાદ્ ભાગદ્વયમ્| અમ્લૈરિતિ કાઞ્જિકાદિભિઃ| અશુક્તૈરિતિ શુક્તવર્જિતૈઃ| મદ્યં ચાત્રામ્લગ્રહણગૃહીતમપિ બસ્તિશોધનત્વાદશમરીભેદકત્વપ્રકર્ષખ્યાપનાર્થં પુનરુચ્યતે| અશ્મભિદિતિ અશ્મરીભેદી| સિતોપલા શર્કરા| શલ્યવિદુદ્ધરેદિતિ શલ્યશાસ્ત્રવેત્તા તદુક્તવિધાનેનાશ્મરીમાકર્ષેત્| સમીક્ષ્ય દોષમિતિ દોષમુલ્બણં સમીક્ષ્ય| પ્રતિકર્મ કુર્યાત્ પ્રતિકર્મ ચિકિત્સિતમ્| મધ્વસનાખ્યપર્ણ્યૌ મધુપર્ણી ગુડૂચી, અસનપર્ણી અપરાજિતા, ‘દારુપર્ણી’ ઇત્યપરે| સંસર્ગજે ઇતિ ત્રિદોષાનુગતે| વિહઙ્ગઃ પક્ષી||૫૯-૭૨||

Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75

રક્તોદ્ભવે તૂત્પલનાલતાલકાસેક્ષુબાલેક્ષુકશેરુકાણિ| પિબેત્ સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ ખાદેદિક્ષું વિદારીં ત્રપુષાણિ ચૈવ||૭૩|| ઘૃતં શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસેન સિદ્ધં ક્ષીરેણ ચૈવાષ્ટગુણેન પેયમ્| સ્થિરાદિકાનાં કનકાદિકાનામેકૈકશો વા વિધિનૈવ તેન||૭૪|| ક્ષીરેણ બસ્તિર્મધુરૌષધૈઃ સ્યાત્તૈલેન વા સ્વાદુફલોત્થિતેન| યન્મૂત્રકૃચ્છ્રે વિહિતં તુ પૈત્તે કાર્યં તુ તચ્છોણિતમૂત્રકૃચ્છ્રે||૭૫||

ખાદેદિતિ અસિદ્ધાન્યેવ ખાદેત્| ઘૃતં શ્વદંષ્ટ્રેત્યાદૌ સાહચર્યાત્ કેચિચ્છ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસમપ્યષ્ટગુણં વદન્તિ; તન્ન, સ્વરસઃ સ્નેહસમ એવ સ્નેહેષુ ભવતિ, ઉક્તં હિ જતૂકર્ણે- “કલ્કાચ્ચતુર્ગુણઃ સ્નેહઃ, સ્વરસઃ સ્નેહસમ્મિતઃ” ઇતિ; તેન ક્ષીરવત્ સર્વસ્નેહેષુ સ્વરસવિધાનં જ્ઞેયમ્| સ્થિરાદિકાનામિત્યાદૌ કતકાદિઃ મધુરસ્કન્ધે (વિ.અ.૮) “...કતકકાશ્મર્ય... ” ઇત્યાદિનોક્તો ગણો જ્ઞેયઃ| વિધિનૈવ તેનેતિ પૂર્વઘૃતવિધિનૈવ; તેન શ્વદંષ્ટ્રાસ્થાને સ્થિરાદીનિ પ્રત્યેકં કલ્પનીયાનિ| સ્વાદુફલોત્થિતેનેતિ મધૂકાક્ષોટાદિફલનિષ્પન્નેન તૈલેન||૭૩-૭૫||

Adhikarana 24 (76) · Śloka 76

વ્યાયામસન્ધારણશુષ્કરૂક્ષપિષ્ટાન્નવાતાર્કકરવ્યવાયાન્| ખર્જૂરશાલૂકકપિત્થજમ્બૂબિસં કષાયં ન રસં ભજેત||૭૬|| ઇત્યશ્મરીચિકિત્સા|

વ્યાયામેત્યાદિના મૂત્રકૃચ્છ્રેઽપથ્યાન્યાહ||૭૬||

Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80

વ્યાયામતીક્ષ્ણાતિવિરેકબસ્તિચિન્તાભયત્રાસગદાતિચારાઃ| છર્દ્યામસન્ધારણકર્શનાનિ હૃદ્રોગકર્તૄણિ તથાઽભિઘાતઃ||૭૭|| વૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાજ્વરકાસહિક્કાશ્વાસાસ્યવૈરસ્યતૃષાપ્રમોહાઃ| છર્દિઃ કફોત્ક્લેશરુજોઽરુચિશ્ચ હૃદ્રોગજાઃ સ્યુર્વિવિધાસ્તથાઽન્યે||૭૮|| હૃચ્છૂન્યભાવદ્રવશોષભેદસ્તમ્ભાઃ સમોહાઃ પવનાદ્વિશેષઃ| પિત્તાત્તમોદૂયનદાહમોહાઃ સન્ત્રાસતાપજ્વરપીતભાવાઃ||૭૯|| સ્તબ્ધં ગુરુ સ્યાત્ સ્તિમિતં ચ મર્મ કફાત્ પ્રસેકજ્વરકાસતન્દ્રાઃ| વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગં તીવ્રાર્તિતોદં કૃમિજં સકણ્ડૂમ્||૮૦||

નિદાનાદિક્રમેણ હૃદ્રોગચિકિત્સામાહ| ગદાતિચાર ઇતિ રોગાણામસમ્યગુપચારઃ| હૃદ્રોગકર્તૄણીતિ યથા “ભીષ્મઃ કુરૂણાં ભયશોકહર્તા”, તેન “તૃજકાભ્યાં કર્તરિ” (પા.અ.૨|૨|૧૫|) ઇત્યનેનાત્ર સમાસઃ| વૈવર્ણ્યેત્યાદૌ હૃદ્રોગજા ઇતિ વચનાદ્ધૃદ્રોગાનન્તરકાલભાવિતયા વૈવર્ણ્યાદીનામુપદ્રવત્વમિચ્છન્તિ; યે તુ વૈવર્ણ્યાદીનાં સામાન્યહૃદ્રોગલક્ષણત્વમાહુઃ, તે હૃદ્રોગેણ સમં જાયન્તે ઇતિ હૃદ્રોગજા ઇતિ વિગ્રહાલ્લિઙ્ગત્વં વ્યુત્પાદયન્તિ| હૃદ્રોગાશ્ચ કિયન્તઃશિરસીયે (સૂ.અ.૧૭) વિસ્તરેણોક્તા અપિ ચિકિત્સાપ્રકરણાદિહ સઙ્ક્ષેપેણાભિધીયન્તે| મર્મેતિ હૃદયમ્||૭૭-૮૦||

Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89

તૈલં સસૌવીરકમસ્તુતક્રં વાતે પ્રપેયં લવણં સુખોષ્ણમ્| મૂત્રામ્બુસિદ્ધં લવણૈશ્ચ તૈલમાનાહગુલ્માર્તિહૃદામયઘ્નમ્||૮૧|| પુનર્નવાં દારુ સપઞ્ચમૂલં રાસ્નાં યવાન્ બિલ્વકુલત્થકોલમ્| પક્ત્વા જલે તેન વિપાચ્ય તૈલમભ્યઙ્ગપાનેઽનિલહૃદ્ગદધ્નમ્||૮૨|| હરીતકીનાગરપુષ્કરાહ્વૈર્વયઃકયસ્થાલવણૈશ્ચ કલ્કૈઃ| સહિઙ્ગુભિઃ સાધિતમગ્ર્યસર્પિર્ગુલ્મે સહૃત્પાર્શ્વગદેઽનિલોત્થે||૮૩|| સપુષ્કરાહ્વં ફલપૂરમૂલં મહૌષધં શટ્યભયા ચ કલ્કાઃ| ક્ષારામ્બુસર્પિર્લવણૈર્વિમિશ્રાઃ સ્યુર્વાતહૃદ્રોગવિકર્તિકાઘ્નાઃ||૮૪|| ક્વાથઃ કૃતઃ પૌષ્કરમાતુલુઙ્ગપલાશભૂતીકશટીસુરાહ્વૈઃ| સનાગરાજાજિવચાયવાનીક્ષારઃ સુખોષ્ણો લવણશ્ચ પેયઃ||૮૫|| પથ્યાશટીપૌષ્કરપઞ્ચકોલાત્ સમાતુલુઙ્ગાદ્યમકેન કલ્કઃ| ગુડપ્રસન્નાલવણૈશ્ચ ભૃષ્ટો હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠોદરયોનિશૂલે||૮૬|| સ્યાત્ત્ર્યૂષણં દ્વે ત્રિફલે સપાઠે નિદિગ્ધિકાગોક્ષુરકૌ બલે દ્વે| ઋદ્ધિસ્ત્રુટિસ્તામલકી સ્વગુપ્તા મેદે મધૂકં મધુકં સ્થિરા ચ||૮૭|| શતાવરી જીવકપૃશ્નિપર્ણ્યૌ દ્રવ્યૈરિમૈરક્ષસમૈઃ સુપિષ્ટૈઃ| પ્રસ્થં ઘૃતસ્યેહ પચેદ્વિધિજ્ઞઃ પ્રસ્થેન દધ્ના ત્વથ માહિષેણ||૮૮|| માત્રાં પલં ચાર્ધપલં પિચું વા પ્રયોજયેન્માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તામ્| શ્વાસે સકાસે ત્વથ પાણ્ડુરોગે હલીમકે હૃદ્ગ્રહણીપ્રદોષે||૮૯||

તૈલમિત્યાદિના યથાક્રમં ચિકિત્સામાહ| તૈલાદીનામત્ર સમભાગાનાં પેયત્વં જ્ઞેયમ્| વયઃકયસ્થેતિ વયઃસ્થાકાયસ્થયોર્ગુડૂચ્યામલકયોઃ સ્વરસગ્રહણમ્| અગ્ર્યસર્પિરિતિ અત્રાગ્ર્યપદમસ્ય સર્પિષઃ પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| વિકર્તિકેહ હૃદયપરિકર્તિકાકારા વેદના| ક્વાથઃ કૃત ઇત્યાદૌ નાગરાદીનાં કલ્કં પૌષ્કરાદિક્વાથે પ્રક્ષેપમાહુઃ| પથ્યાશતીત્યાદૌ યમકેન ભૃષ્ટઃ કલ્કઃ ગુડપ્રસન્નાલવણૈશ્ચ પેય ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| દ્વે ત્રિફલે ઇત્યત્ર દ્રાક્ષાકાશ્મર્યપરૂષકાણિ દ્વિતીયા ત્રિફલા| ત્રુટિઃ સૂક્ષ્મૈલા||૮૧-૮૯||

Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95

શીતાઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ તથા વિરેકો હૃદિ પિત્તદુષ્ટે| દ્રાક્ષાસિતાક્ષૌદ્રપરૂષકૈઃ સ્યાચ્છુદ્ધે તુ પિત્તાપહમન્નપાનમ્||૯૦|| યષ્ટ્યાહ્વિકાતિક્તકરોહિણીભ્યાં કલ્કં પિબેચ્ચાપિ સિતાજલેન| ક્ષતે ચ સર્પીંષિ હિતાનિ સર્પિર્ગુડાશ્ચ યે તાન્ પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્||૯૧|| દદ્યાદ્ભિષગ્ધન્વરસાંશ્ચ ગવ્યક્ષીરાશિનાં પિત્તહૃદામયેષુ| તૈરેવ સર્વે પ્રશમં પ્રયાન્તિ પિત્તામયાઃ શોણિતસંશ્રયા યે||૯૨|| દ્રાક્ષાબલાશ્રેયસિશર્કરાભિઃ ખર્જૂરવીરર્ષભકોત્પલૈશ્ચ| કાકોલિમેદાયુગજીવકૈશ્ચ ક્ષીરેણ સિદ્ધં મહિષીઘૃતં સ્યાત્||૯૩|| કશેરુકાશૈવલશૃઙ્ગવેરપ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં બિસસ્ય| ગ્રન્થિશ્ચ સર્પિઃ પયસા પચેત્તૈઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતં પિત્તહૃદામયઘ્નમ્||૯૪|| સ્થિરાદિકલ્કૈઃ પયસા ચ સિદ્ધં દ્રાક્ષારસેનેક્ષુરસેન વાઽપિ| સર્પિર્હિતં સ્વાદુફલેક્ષુજાશ્ચ રસાઃ સુશીતા હૃદિ પિત્તદુષ્ટે||૯૫||

શીતા ઇત્યાદિ પિત્તહૃદ્રોગચિકિત્સિતમ્| ક્ષતે ઇતિ ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે| શ્રેયસી રાસ્ના| ખર્જૂરં ખર્જૂરફલમ્| ક્ષૌદ્રાન્વિતમિતિ સાધનોત્તરકાલં પાદિકમધુયુક્તમ્| સ્વાદુફલેત્યાદૌ સ્વરસા ઇતિ રસાઃ||૯૦-૯૫||

Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99

સ્વિન્નસ્ય વાન્તસ્ય વિલઙ્ઘિતસ્ય ક્રિયા કફઘ્ની કફમર્મરોગે| કૌલત્થધાન્યૈશ્ચ રસૈર્વવાન્નં પાનાનિ તીક્ષ્ણાનિ ચ શઙ્કરાણિ||૯૬|| મૂત્રે શૃતાઃ કટ્ફલશૃઙ્ગવેરપીતદ્રુપથ્યાતિવિષાઃ પ્રદેયાઃ| કૃષ્ણાશટીપુષ્કરમૂલરાસ્નાવચાભયાનાગરચૂર્ણકં ચ||૯૭|| ઉદુમ્બરાશ્વત્થવટાર્જુનાખ્યે પાલાશરૌહીતકખાદિરે ચ| ક્વાથે ત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણસિદ્ધો લેહઃ કફઘ્નોઽશિશિરામ્બુયુક્તઃ||૯૮|| શિલાહ્વયં વા ભિષગપ્રમત્તઃ પ્રયોજયેત્ કલ્પવિધાનદિષ્ટમ્| પ્રાશં તથાઽઽગસ્ત્યમથાપિ લેહં રસાયનં બ્રાહ્મમથામલક્યાઃ||૯૯||

સ્વિન્નસ્યેત્યાદિ કફજહૃદ્રોગચિકિત્સાધિકારઃ| શઙ્કરાણીતિ કલ્યાણકરાણી| ઉદુમ્બરેત્યાદૌ ઉદુમ્બરાદિક્વાથે ભાગત્રયે ત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણં પાદિકં પ્રક્ષેપ્યમ્| અશિશિરામ્બુયુક્ત ઇતિ ઉષ્ણસલિલાનુપાનઃ| કલ્પવિધાનદિષ્ટમિતિ રસાયને વિહિતમ્; કલ્પશબ્દેન ચ ક્ષુદ્રરસાયનમુચ્યતે| પ્રાશ ઇતિ ચ્યવનપ્રાશઃ| આગસ્ત્યમિતિ લેહવિશેષણમ્||૯૬-૯૯||

Adhikarana 29 (100) · Śloka 100

ત્રિદોષજે લઙ્ઘનમાદિતઃ સ્યાદન્નં ચ સર્વેષુ હિતં વિધેયમ્| હીનાતિમધ્યત્વમવેક્ષ્ય ચૈવ કાર્યં ત્રયાણામપિ કર્મ શસ્તમ્||૧૦૦||

ત્રિદોષજે આદૌ લઙ્ઘનવિધાનં હૃદયસ્ય કફસ્થાનતયા તદ્ગતે ત્રિદોષજેઽપિ કફ એવાદૌ લઙ્ઘનેન જેય ઇતિ મત્વા કૃતમ્| ત્રિદોષજે તૂલ્બણદોષચિકિત્સાસૂત્રમાહ- હીનાતીત્યાદિ| હીનત્વમધિકત્વં મધ્યમત્વં ચ દોષાણામવેક્ષ્ય યત્ કર્મ શસ્તમધિકદોષવિજેતૃતયા તત્ કાર્યમિતિ વાક્યાર્થઃ||૧૦૦||

Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103

ભુક્તેઽધિકં જીર્યતિ શૂલમલ્પં જીર્ણે સ્થિતં ચેત્ સુરદારુકુષ્ઠમ્| સતિલ્વકં દ્વે લવણે વિડઙ્ગમુષ્ણામ્બુના સાતિવિષં પિબેત્ સઃ||૧૦૧|| જીર્ણેઽધિકે સ્નેહવિરેચનં સ્યાત્ ફલૈર્વિરેચ્યો યદિ જીર્યતિ સ્યાત્| ત્રિષ્વેવ કાલેષ્વધિકે તુ શૂલે તીક્ષ્ણં હિતં મૂલવિરેચનં સ્યાત્||૧૦૨|| પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ પ્રકુપ્યત્યામાશયે શોધનમેવ તસ્માત્| કાર્યં તથા લઙ્ઘનપાચનં ચ ...|૧૦૩|

ભુક્તેઽધિકમિત્યાદિના સાન્નિપાતિકહૃદ્રોગે પ્રાયોભાવિશૂલં લક્ષણભેદેન વિભજઞ્ચિકિત્સતિ| ભુક્તેઽધિકમિત્યાદિના શ્લેષ્મશૂલમુચ્યતે| સ્થિતમિતિ પ્રશાન્તમ્| જીર્ણેઽધિકમિત્યાદિના અનિલશૂલં, જીર્યત્યધિકમિત્યનેન ચ પૈત્તિકં બ્રૂતે| ફલૈરિતિ દ્રાક્ષાકાશ્મર્યાદિભિઃ| ત્રિષ્વેવેત્યાદિના સાન્નિપાતિકશૂલમાહ| મૂલવિરેચનં ત્રિવૃન્મૂલાદિભિર્વિરેચનમ્| અત્ર વિરેચનોપપત્તિમાહ- પ્રાયોઽનિલ ઇત્યાદિ| અત્ર ચાનિલકોપે યદ્યપિ બસ્તિરુચિતઃ, તથાઽપ્યામાશયાપેક્ષયાઽઽમાશયશોધનં વિરેચનમેવ દેયમ્||૧૦૧-૧૦૨||-

Adhikarana 31 (103) · Śloka 103

... સર્વં કૃમિઘ્નં કૃમિહૃદ્ગદે ચ||૧૦૩|| ઇતિ હૃદ્રોગચિકિત્સા|

કૃમિઘ્નમિતિ વ્યાધિતરૂપીયે (વિ. અ. ૭) કૃમિહરત્વેનોક્તં વિધાનમ્||૧૦૩||

Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107

સન્ધારણાજીર્ણરજોતિભાષ્યક્રોધર્તુવૈષમ્યશિરોભિતાપૈઃ| પ્રજાગરાતિસ્વપનામ્બુશીતૈરવશ્યયા મૈથુનબાષ્પધૂમૈઃ||૧૦૪|| સંસ્ત્યાનદોષે શિરસિ પ્રવૃદ્ધો વાયુઃ પ્રતિશ્યાયમુદીરયેત્તુ| ઘ્રાણાર્તિતોદૌ ક્ષવથુર્જલાભઃ સ્રાવોઽનિલાત્ સસ્વરમૂર્ધરોગઃ||૧૦૫|| નાસાગ્રપાકજ્વરવક્ત્રશોષતૃષ્ણોષ્ણપીતસ્રવણાનિ પિત્તાત્| કાસારુચિસ્રાવઘનપ્રસેકાઃ કફાદ્ગુરુઃ સ્રોતસિ ચાપિ કણ્ડૂઃ||૧૦૬|| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાત્ સ્યુઃ પીનસે તીવ્રરુજેઽતિદુઃખે |૧૦૭|

ક્રમાગતશિરોરોગચિકિત્સાયાં વક્તવ્યાયાં શિરોરોગપ્રધાનત્વાદ્ભૂરિશિરોરોગહેતુત્વાચ્ચ પ્રતિશ્યાયમેવ તાવદાહ| શાલાક્યેઽપ્યુક્તં- “ભૂયિષ્ઠં વ્યાધયઃ સર્વે પ્રતિશ્યાયનિમિત્તજાઃ| તસ્માદ્રોગઃ પ્રતિશ્યાયઃ પૂર્વમેવોપદિશ્યતે” ઇતિ| યદ્યપિ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે પ્રતિશ્યાય ઉક્ત એવ, તથાઽપિ તત્ર યક્ષ્મપૂર્વરૂપતયોક્તઃ, ઇહ તુ સ્વતન્ત્રઃ પ્રતિશ્યાય ઉચ્યત ઇતિ વિશેષઃ| રજઃ ધૂલિઃ| અતિસ્વપ્નઃ દિવાસ્વપ્નઃ| અવશ્યાયઃ તુષારઃ| સંસ્ત્યાનદોષે ઇતિ ઘનીભૂતદોષે| ઘ્રાણાર્તીત્યાદિના વાતાદિપ્રતિશ્યાયાનાં ચતુર્ણાં ક્રમાલ્લક્ષણમાહ| સસ્વરમૂર્ધરોગ ઇતિ સ્વરરોગઃ સ્વરભેદઃ| કફાદ્ગુરુરિત્યાદૌ ગુરુશબ્દઃ કણ્ડૂવિશેષણમ્| સ્રોતસીતિ નાસાસ્રોતસિ||૧૦૪-૧૦૬||-

Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109

સર્વોઽતિવૃદ્ધોઽહિતભોજનાત્તુ દુષ્ટપ્રતિશ્યાય ઉપેક્ષિતઃ સ્યાત્||૧૦૭|| તતસ્તુ રોગાઃ ક્ષવથુશ્ચ નાસાશોષઃ પ્રતીનાહપરિસ્રવૌ ચ| ઘ્રાણસ્ય પૂતિત્વમપીનસશ્ચ સપાકશોથાર્બુદપૂયરક્તાઃ||૧૦૮|| અરૂંષિ શીર્ષશ્રવણાક્ષિરોગખાલિત્યહર્યર્જુનલોમભાવાઃ| તૃટ્શ્વાસકાસજ્વરરક્તપિત્તવૈસ્વર્યશોષાશ્ચ તતો ભવન્તિ||૧૦૯||

સર્વોઽતિવૃદ્ધ ઇત્યાદિના પ્રતિશ્યાયજાન્ ક્ષવથ્વાદીનાહ| અત્ર મુખરોગં યે ન પઠન્તિ તે શિરોરોગગ્રહણેનૈવ મુખરોગસ્ય ગ્રહણમિતિ મન્યન્તે| એષાં તુ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયક્ષવથ્વાદીનાં શાલાક્યાદિષુ વિસ્તરઃ, અત્ર તુ પરાધિકારત્વાત્ સઙ્ક્ષેપ એવ||૧૦૭-૧૦૯||

Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117

રોધાભિઘાતસ્રવશોષપાકૈર્ઘ્રાણં યુતં યશ્ચ ન વેત્તિ ગન્ધમ્| દુર્ગન્ધિ ચાસ્યં બહુશઃપ્રકોપિ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયમુદાહરેત્તમ્||૧૧૦|| સંસ્પૃશ્ય મર્માણ્યનિલસ્તુ મૂર્ધ્નિ વિષ્વક્પથસ્થઃ ક્ષવથું કરોતિ| ક્રુદ્ધઃ સ સંશોષ્ય કફં તુ નાસાશૃઙ્ગાટકઘ્રાણવિશોષણં ચ||૧૧૧|| ઉચ્છ્વાસમાર્ગં તુ કફઃ સવાતો રુન્ધ્યાત્ પ્રતીનાહમુદાહરેત્તમ્| યો મસ્તુલુઙ્ગાદ્ઘનપીતપક્વઃ કફઃ સ્રવેદેષ પરિસ્રવસ્તુ||૧૧૨|| વૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યમુપેક્ષયા તુ સ્યાત્ પૂતિનસ્યં શ્વયથુર્ભ્રમશ્ચ| આનહ્યતે યસ્ય વિશુષ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે ધૂપ્યતિ ચાપિ નાસા||૧૧૩|| ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેત્તમપીનસેન| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્||૧૧૪|| સદાહરાગઃ શ્વયથુઃ સપાકઃ સ્યાદ્ ઘ્રાણપાકોઽપિ ચ રક્તપિત્તાત્| ઘ્રાણાશ્રિતાસૃક્પ્રભૃતીન્ પ્રદૂષ્ય કુર્વન્તિ નાસાશ્વયથું મલાશ્ચ||૧૧૫|| ઘ્રાણે તથોચ્છ્વાસગતિં નિરુધ્ય માંસાસ્રદોષાદપિ ચાર્બુદાનિ| ઘ્રાણાત્ સ્રવેદ્વા શ્રવણાન્મુખાદ્વા પિત્તાક્તમસ્રં ત્વપિ પૂયરક્તમ્||૧૧૬|| કુર્યાત્ સપિત્તઃ પવનસ્ત્વગાદીન્ સન્દૂષ્ય ચારૂંષિ સપાકવન્તિ| નાસા પ્રદીપ્તેવ નરસ્ય યસ્ય દીપ્તં તુ તં રોગમુદાહરન્તિ||૧૧૭|| ઇતિ નાસારોગનિદાનમ્|

રોધાભિઘાતેત્યાદિના દુષ્ટપ્રતિશ્યાયાદીનામર્જુનલોમપર્યન્તાનાં ક્રમેણ લક્ષણાન્યાહ| ક્રુદ્ધ ઇત્યાદૌ સ ઇતિ અનિલઃ| મસ્તુલુઙ્ગાદિતિ મસ્તિષ્કાત્| કુર્યાત્ સપિત્ત ઇત્યાદિના અરુંષિકામાહ; સા તુ શિરોભવા જ્ઞેયા||૧૧૦-૧૧૭||

Adhikarana 35 (118) · Śloka 118

ભૃશાર્તિશૂલં સ્ફુરતીહ વાતાત્ પિત્તાત્ સદાહાર્તિ કફાદ્ગુરુ સ્યાત્| સર્વૈસ્ત્રિદોષં ક્રિમિભિસ્તુ કણ્ડૂર્દૌર્ગન્ધ્યતોદાર્તિયુતં શિરઃ સ્યાત્||૧૧૮|| ઇતિ શિરોરોગનિદાનમ્|

ભૃશાર્તીત્યાદિના યદ્યપિ પ્રતિશ્યાયોત્પન્નત્વેન શિરોરોગાણાં લક્ષણમુચ્યતે, તથાઽપિ સ્વતન્ત્રોત્પન્નાનામપિ શિરોરોગાણામેતદેવ લક્ષણં જ્ઞેયમ્| એવં મુખરોગાદિલક્ષણેષ્વપિ વાચ્યમ્| સર્વૈસ્ત્રિદોષમિતિ વાતાદિલક્ષણૈર્મિલિતૈસ્ત્રિદોષં સ્યાદિત્યર્થઃ||૧૧૮||

Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123

મુખામયે મારુતજે તુ શોષકાર્કશ્યરૌક્ષ્યાણિ ચલા રુજશ્ચ| કૃષ્ણારુણં નિષ્પતનં સશીતં પ્રસ્રંસનસ્પન્દનતોદભેદાઃ||૧૧૯|| તૃષ્ણાજ્વરસ્ફોટકતાલુદાહા ધૂમાયનં ચાપ્યવદીર્ણતા ચ| પિત્તાત્ સમૂર્ચ્છા વિવિધા રુજશ્ચ વર્ણાશ્ચ શુક્લારુણવર્ણવર્જ્યાઃ||૧૨૦|| કણ્ડૂર્ગુરુત્વં સિતવિજ્જલત્વં સ્નેહોઽરુચિર્જાડ્યકફપ્રસેકૌ| ઉત્ક્લેશમન્દાનલતા ચ તન્દ્રા રુજશ્ચ મન્દાઃ કફવક્રરોગે||૧૨૧|| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ વક્રરોગે ભવન્તિ યસ્મિન્ સ તુ સર્વજઃ સ્યાત્| સંસ્થાનદૂષ્યાકૃતિનામભેદાચ્ચૈતે ચતુઃષષ્ટિવિધા ભવન્તિ||૧૨૨|| શાલાક્યતન્ત્રેઽભિહિતાનિ તેષાં નિમિત્તરૂપાકૃતિભેષજાનિ| યથાપ્રદેશં તુ ચતુર્વિધસ્ય ક્રિયાં પ્રવક્ષ્યામિ મુખામયસ્ય||૧૨૩|| ઇતિ મુખરોગનિદાનમ્|

નિષ્પતનમિતિ મુખસ્રાવઃ| તૃષ્ણેત્યાદિ પિત્તજમુખરોગલક્ષણમ્| શાલાક્યે પ્રપઞ્ચોક્તમુખરોગાણામત્રૈવ ચતુર્વિધમુખરોગેઽન્તર્ભાવં દર્શયન્નાહ- સંસ્થાનેત્યાદિ| સંસ્થાનં સ્થાનમોષ્ઠાદિ, દૂષ્યં રક્તાદિ, આકૃતિઃ લિઙ્ગં, નામ શીતાદાદિ, એષાં ભેદાદ્ વિકલ્પાચ્ચતુઃષષ્ટિવિધા ભવન્તિ, તે ચ શાલાક્યે એવોન્નેયાઃ| સુશ્રુતે પઞ્ચષષ્ટિમુખરોગા ઉક્તાઃ, તથાઽપીહ વૈદેહમતાનુસારેણાદૂરાન્તરેણેયં ચતુઃષષ્ટિઃ| યથાપ્રદેશમિતિ યથાચિકિત્સાપ્રદેશમ્||૧૧૯-૧૨૩||

Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126

વાતાદિભિઃ શોકભયાતિલોભક્રોધૈર્મનોઘ્નાશનગન્ધરૂપૈઃ| અરોચકાઃ સ્યુઃ પરિહૃષ્ટદન્તઃ કષાયવક્રશ્ચ મતોઽનિલેન||૧૨૪|| કટ્વમ્લમુષ્ણં વિરસં ચ પૂતિ પિત્તેન વિદ્યાલ્લવણં ચ વક્રમ્| માધુર્યપૈચ્છિલ્યગુરુત્વશૈત્યવિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતં કફેન||૧૨૫|| અરોચકે શોકભયાનિલોભક્રોધાદ્યહૃદ્યાશનગન્ધજે સ્યાત્| સ્વાભાવિકં વક્રમથારુચિશ્ચ ત્રિદોષજે નૈકરસં ભવેત્તુ||૧૨૬|| ઇત્યરોચકનિદાનમ્|

આસ્યરોગાન્તર્નિવિષ્ટત્વાદેવારોચકાનાહ| યદ્યપિ રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતેઽપ્યરોચકા ઉક્તાઃ, તથાઽપિ શોષોક્તારોચકેભ્યઃ પૃથગુત્પન્ના એવારોચકા અભિધીયન્ત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| અતિલોભેનાત્રારુચિરુચ્યતે, તત્રાતિલોભેન કૃતં સતતાભ્યાસમરુચિકારણં દર્શયતિ| વિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતમિતિ બન્ધયુક્તમિત્યર્થઃ| નૈકરસમિતિ અનેકરસમ્||૧૨૪-૧૨૬||

Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128

નાદોઽતિરુક્કર્ણમલસ્ય શોષઃ સ્રાવસ્તનુશ્ચાશ્રવણં ચ વાતાત્| શોફઃ સરાગો દરણં વિદાહઃ સપીતપૂતિશ્રવણં ચ પિત્તાત્||૧૨૭|| વૈશ્રુત્યકણ્ડૂસ્થિરશોફશુક્લસ્નિગ્ધશ્રુતિઃ શ્લેષ્મભવેઽલ્પરુક્ ચ| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાત્ સ્રાવશ્ચ તત્રાધિકદોષવર્ણઃ||૧૨૮|| ઇતિ કર્ણરોગનિદાનમ્|

નાદોઽતિરુગિત્યાદિના કર્ણરોગાનાહ| એતે ચ શાલાક્યે યદ્યપ્યષ્ટાવિંશતિરુક્તાઃ, તથાઽપીહ ચતુર્ષ્વેવ કર્ણરોગેષુ શેષાણામપ્યવરોધો વ્યાખ્યેયઃ, શેષાણામપિ વાતાદિજન્યત્વાત્||૧૨૭-૧૨૮||

Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131

અલ્પસ્તુ રાગોઽનુપદેહવાંશ્ચ સતોદભેદોઽનિલજાક્ષિરોગે| પિત્તાત્ સદાહોઽતિરુજઃ સરાગઃ પીતોપદેહઃ સુભૃશોષ્ણવાહી||૧૨૯|| શુક્લોપદેહં બહુપિચ્છિલાશ્રુ નેત્રં કફાત્ સ્યાદ્ગુરુતા સકણ્ડુઃ| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાન્નેત્રામયાઃ ષણ્ણવતિસ્તુ ભેદાત્||૧૩૦|| તેષામભિવ્યક્તિરભિપ્રદિષ્ટા શાલાક્યતન્ત્રેષુ ચિકિત્સિતં ચ| પરાધિકારે તુ ન વિસ્તરોક્તિઃ શસ્તેતિ તેનાત્ર ન નઃ પ્રયાસઃ||૧૩૧|| ઇતિ નેત્રરોગનિદાનમ્|

અલ્પસ્તુ રાગ ઇત્યાદિના ચત્વારોઽક્ષિરોગા અભિધીયન્તે| ઉપદેહઃ દૂષિકા| સુભૃશોષ્ણવાહીતિ અત્યર્થોષ્ણસ્રાવી| અનુક્તનેત્રામયાનાં સઙ્ખ્યામાહ- નેત્રામયાઃ ષણ્ણવતિરિતિ| નેત્રામયેષુ આચાર્યાણાં વિપ્રતિપત્તિઃ; નેત્રરોગાણાં ષટ્સપ્તતિં વિદેહઃ પ્રાહ, કરાલસ્તુ ષણ્ણવતિમ્, અશીતિં સાત્યકિઃ પ્રાહ| તેષુ કરાલમતેનૈવૈતદભિધાનમ્, ઉક્તં ચ તત્ર- “વિંશતિઃ સપ્ત વર્ત્મસ્થા, નવ સન્ધૌ પ્રકીર્તિતાઃ| ત્રયોદશ તુ શુક્લસ્થાઃ, ષડ્રોગાઃ કૃષ્ણભાગજાઃ|| વિંશતિઃ પઞ્ચ દૃષ્ટિસ્થાઃ, ષોડશૈવ ચ સર્વગાઃ” ઇતિ| એતેષાં જ્ઞાનોપાયમાહ- તેષામિત્યાદિ| અભિવ્યક્તિરિતિ લક્ષણમ્| નેત્રરોગપ્રપઞ્ચાનભિધાને હેતુમાહ- પરાધિકારેષ્વિત્યાદિ||૧૨૯-૧૩૧||

Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133

તેજોઽનિલાદ્યૈઃ સહ કેશભૂમિં દગ્ધ્વાઽઽશુ કુર્યાત્ ખલતિં નરસ્ય| કિઞ્ચિત્તુ દગ્ધ્વા પલિતાનિ કુર્યાદ્ધરિપ્રભત્વં ચ શિરોરુહાણામ્||૧૩૨|| ઇત્યૂર્ધ્વજત્રૂત્થગદૈકદેશસ્તન્ત્રે નિબદ્ધોઽયમશૂન્યતાર્થમ્| અતઃ પરં ભેષજસઙ્ગ્રહં તુ નિબોધ સઙ્ક્ષેપત ઉચ્યમાનમ્||૧૩૩|| ઇતિ ખાલિત્યરોગનિદાનમ્|

તેજ ઇત્યાદિના ખાલિત્યલક્ષણમાહ| તેજઃશબ્દેન દેહોષ્માઽભિમતઃ; સ વાતાદ્યૈર્યુક્તઃ ખાલિત્યાદિ કરોતીતિ યોજનીયમ્| યે તુ ‘તેજઃ સવાતં’ ઇતિ પઠન્તિ, તે તેજઃશબ્દેન પિત્તમપિ વર્ણયન્તિ| હરિપ્રભત્વમિતિ કપિલત્વમ્| શિરોરુહાણામિતિ કેશાનામ્| અશૂન્યતાર્થમિતિ અસ્ય કાયચિકિત્સાશાસ્ત્રસ્ય શાલાક્યાભિધેયરોગૈરશૂન્યતાર્થમ્| ભેષજસઙ્ગ્રહમિતિ ભેષજાભિધાયકં ગ્રન્થમ્||૧૩૨-૧૩૩||

Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143

વાતાત્ સકાસવૈસ્વર્યે સક્ષારં પીનસે વૃતમ્| પિબેદ્રસં પયશ્ચોષ્ણં સ્નૈહિકં ધૂમમેવ વા||૧૩૪|| શતાહ્વા ત્વગ્બલા મૂલં સ્યોનાકૈરણ્ડબિલ્વજમ્| સારગ્વધં પિબેદ્વર્તિં મધૂચ્છિષ્ટવસાઘૃતૈઃ||૧૩૫|| અથવા સઘૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા મલ્લકસમ્પુટે| નવપ્રતિશ્યાયવતાં ધૂમં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્||૧૩૬|| શઙ્ખમૂર્ધલલાટાર્તૌ પાણિસ્વેદોપનાહનમ્| સ્વભ્યક્તે ક્ષવથુસ્રાવરોધાદૌ સઙ્કરાદયઃ||૧૩૭|| ઘ્રેયાશ્ચ રોહિષાજાજીવચાતર્કારિચોરકાઃ| ત્વક્પત્રમરિચૈલાનાં ચૂર્ણા વા સોપકુઞ્ચિકાઃ||૧૩૮|| સ્રોતઃશૃઙ્ગાટનાસાક્ષિશોષે તૈલં ચ નાવનમ્| પ્રભાવ્યાજે તિલાન્ ક્ષીરે તેન પિષ્ટાંસ્તદુષ્મણા||૧૩૯|| મન્દસ્વિન્નાન્ સયષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણાંસ્તેનૈવ પીડયેત્| દશમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથે રાસ્નામધુકકલ્કવત્||૧૪૦|| સિદ્ધં સસૈન્ધવં તૈલં દશકૃત્વોઽણુ તત્ સ્મૃતમ્| સ્નિગ્ધસ્યાસ્થાપનૈર્દોષં નિર્હરેદ્વાતપીનસે||૧૪૧|| સ્નિગ્ધામ્લોષ્ણૈશ્ચ લઘ્વન્નં ગ્રામ્યાદીનાં રસૈર્હિતમ્| ઉષ્ણામ્બુના સ્નાનપાને નિવાતોષ્ણપ્રતિશ્રયઃ||૧૪૨|| ચિન્તાવ્યાયામવાક્ચેષ્ટાવ્યવાયવિરતો ભવેત્| વાતજે પીનસે ધીમાનિચ્છન્નેવાત્મનો હિતમ્||૧૪૩||

અથૈતેષાં ક્રમાચ્ચિકિત્સાઽભિધીયતે| પ્રતિશ્યાયે ધૂમસ્ય નિષેધો વૈરેચનિકધૂમાભિપ્રાયેણ કૃતઃ, તેનેહ સ્નૈહિકધૂમાભિધાનં ન વિરોધિ| પાણિસ્વેદં ચ ઉપનાહનં ચેતિ પાણિસ્વેદોપનાહનમ્| ક્ષવથુસ્રાવરોધાદાવિત્યત્ર રોધશબ્દેન પ્રતીનાહોઽભિધીયતે| સઙ્કરાદયઃ સઙ્કરપ્રસ્તરાદયઃ સ્વેદાધ્યાયોક્તાઃ સ્વેદાઃ| તર્કારી જયન્તી| સ્રોતઃશૃઙ્ગાટનાસાક્ષિશોષે ઇતિ ઘ્રાણશ્રોત્રાક્ષિતર્પણીનાં સિરાણાં સન્નિપાતઃ શૃઙ્ગાટકઃ| નાવનં તૈલમુક્તમાહપ્રભાવ્યાજે ઇત્યાદિ| તદુષ્મણેતિ અજાક્ષીરોષ્મણા પિષ્ટસ્વેદને મન્દોત્સ્વિન્નાન્| સયષ્ઠ્યાહ્વચૂર્ણાનિતિ યષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણસ્યાપ્રધાનત્વાત્ તિલચૂર્ણાત્ પાદિકત્વમ્| તેનૈવ પીડયેદિતિ અજાક્ષીરેણ| એવં નિષ્પન્નતૈલસ્ય દશમૂલનિષ્ક્વાથાદિભિર્દશકૃત્વઃ પાકાત્ સિદ્ધં તૈલમણુતૈલં સ્યાત્; અણુતા ચાસ્ય અણુસ્રોતોનુસારિત્વાત્, તચ્ચેહ ભાવનયા પાકભૂયસ્ત્વેન નિષ્પીડનવિશેષેણ ચ ક્રિયતે| ઉક્તં હિ વિદેહે- “ભાવનાત્ પાચનાદ્વાઽપિ તૈલાનામણુતૈલતા| મર્દનાદપિ સર્વેષાં દેહાનામણુતૈલતા” ઇતિ| સિદ્ધામ્લેત્યાદિના આહારાચારાવાહ| નિવાતોષ્ણપ્રતિશ્રય ઇતિ નિવાતોષ્ણગૃહસ્થાયી||૧૩૪-૧૪૩||

Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148

પૈત્તે સર્પિઃ પિબેત્ સિદ્ધં શૃઙ્ગવેરશૃતં પયઃ| પાચનાર્થં પિબેત્ પક્વે કાર્યં મૂર્ધવિરેચનમ્||૧૪૪|| પાઠાદ્વિરજનીમૂર્વાપિપ્પલીજાતિપલ્લવૈઃ| દન્ત્યા ચ સાધિતં તૈલં નસ્યં સ્યાત્ પક્વપીનસે||૧૪૫|| પૂયાસ્રે રક્તપિત્તઘ્નાઃ કષાયા નાવનાનિ ચ| પાકદાહાઢ્યરૂક્ષેષુ શીતા લેપાઃ સસેચનાઃ||૧૪૬|| ઘ્રેયનસ્યોપચારાશ્ચ કષાયાઃ સ્વાદુશીતલાઃ| મન્દપિત્તે પ્રતિશ્યાયે સ્નિગ્ધૈઃ કુર્યાદ્વિરેચનમ્||૧૪૭|| ઘૃતં ક્ષીરં યવાઃ શાલિર્ગોધૂમા જાઙ્ગલા રસાઃ| શીતામ્લાસ્તિક્તશાકાનિ યૂષા મુદ્ગાદિભિર્હિતાઃ||૧૪૮||

પૈત્તે સર્પિઃ પિબેત્ સિદ્ધમિત્યત્ર શૃઙ્ગવેરસિદ્ધમેવ સર્પિર્દેયમ્| રક્તપિત્તઘ્ના ઇતિ રક્તપિત્તચિકિત્સોક્તાઃ| મન્દપિત્તે ઇતિ ઈષત્પિત્તે||૧૪૪-૧૪૮||

Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157

ગૌરવારોચકેષ્વાદૌ લઙ્ઘનં કફપીનસે| સ્વેદાઃ સેકાશ્ચ પાકાર્થં લિપ્તે શિરસિ સર્પિષા||૧૪૯|| લશુનં મુદ્ગચૂર્ણેન વ્યોષક્ષારઘૃતૈર્યુતમ્| દેયં કફઘ્નવમનમુત્ક્લિષ્ટશ્લેષ્મણે હિતમ્||૧૫૦|| અપીનસે પૂતિનસ્યે ઘ્રાણસ્રાવે સકણ્ડુકે| ધૂમઃ શસ્તોઽવપીડશ્ચ કટુભિઃ કફપીનસે||૧૫૧|| મનઃશિલા વચા વ્યોષં વિડઙ્ગં હિઙ્ગુ ગુગ્ગુલુઃ| ચૂર્ણો ઘ્રેયઃ પ્રધમનં કટુભિશ્ચ ફલૈસ્તથા||૧૫૨|| ભાર્ગીમદનતર્કારીસુરસાદિવિપાચિતે| મૂત્રે લાક્ષા વચા લમ્બા વિડઙ્ગં કુષ્ઠપિપ્પલી||૧૫૩|| કૃત્વા કલ્કં કરઞ્જં ચ તૈલં તૈઃ સાર્ષપં પચેત્| પાકાન્મુક્તે ઘને નસ્યમેતન્મેદોનિભે કફે||૧૫૪|| સ્નિગ્ધસ્ય વ્યાહતે વેગે ચ્છર્દનં કફપીનસે| વમનીયશૃતક્ષીરતિલમાષયવાગુના||૧૫૫|| વાર્તાકકુલકવ્યોષકુલત્થાઢકિમુદ્ગજાઃ| યૂષાઃ કફઘ્નમન્નં ચ શસ્તમુષ્ણામ્બુસેચ(વ)નમ્||૧૫૬|| સર્વજિત્ પીનસે દુષ્ટે કાર્યં શોફે ચ શોફજિત્| ક્ષારોઽર્બુદાધિમાંસેષુ ક્રિયા શેષેષ્વવેક્ષ્ય ચ||૧૫૭|| ઇતિ પીનસનાસારોગચિકિત્સા|

દેયં કફઘ્નવમનમિતિ કફઘ્નદ્રવ્યકૃતં વમનં દેયમિત્યર્થઃ| કટુભિઃ ફલૈરિતિ મરિચપિપ્પલ્યાદિભિઃ| પાકાન્મુક્તે ઇતિ પાકાવસાનાચ્ચ્યુતે| વ્યાહતે વેગ ઇતિ પીનસસ્ય વેગે મન્દીભૂતે| શોફે ચેતિ નાસાશોફે||૧૪૯-૧૫૭||

Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165

વાતિકે શિરસો રોગે સ્નેહાન્ સ્વેદાન્ સનાવનાન્| પાનાન્નમુપનાહાંશ્ચ કુર્યાદ્વાતામયાપહાન્||૧૫૮|| તૈલભૃષ્ટૈરગુર્વાદ્યૈઃ સુખોષ્ણૈરુપનાહનમ્| જીવનીયૈઃ સુમનસા મત્સ્યૈર્માંસૈશ્ચ શસ્યતે||૧૫૯|| રાસ્નાસ્થિરાદિભિઃ સિદ્ધં સક્ષીરં નસ્યમર્તિનુત્| તૈલં રાસ્નાદ્વિકાકોલીશર્કરાભિરથાપિ વા||૧૬૦|| બલામધૂકયષ્ટ્યાહ્વવિદારીચન્દનોત્પલૈઃ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાશર્કરાભિશ્ચ સાધિતઃ||૧૬૧|| પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય સક્ષીરો જાઙ્ગલાર્ધતુલારસે| નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતપિત્તામયાપહમ્||૧૬૨|| દશમૂલબલારાસ્નાત્રિફલામધુકૈઃ સહ| મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રશકૃત્તુણ્ડાઙ્ઘ્રિવર્જિતમ્||૧૬૩|| જલે પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીરસમં પચેત્| મધુરૈઃ કાર્ષિકૈઃ કલ્કૈઃ શિરોરોગાર્દિતાપહમ્||૧૬૪|| કર્ણાક્ષિનાસિકાજિહ્વાતાલ્વાસ્યગલરોગનુત્| માયૂરમિતિવિખ્યાતમૂર્ધ્વજત્રુગદાપહમ્||૧૬૫|| ઇતિ માયૂરઘૃતમ્|

દશમૂલેત્યાદૌ દશમૂલાદિભિઃ પ્રત્યેકં ત્રિપલમાનૈઃ સમં મયૂરં પક્ષાદિવર્જિતં જલદ્રોણે એવ પચેત્| જલદ્રોણો હ્યત્ર ક્વાથાર્થં પાદાવશેષઃ સન્ ઘૃતપ્રસ્થાચ્ચતુર્ગુણો ભવતિ| કિઞ્ચ દશમૂલાદીનાં ચત્વારિંશત્પલેન મયૂરેણૈકેન સમમદૂરાન્તરં ચતુઃષષ્ટિપલં ક્વાથ્યં દ્રોણમાને જલે દેયમ્| કિંવા દશમૂલાદીનાં મયૂરેણ ચ મિલિત્વા યાવત્ ક્વાથ્યં ભવતિ તચ્ચતુર્ગુણં જલમુત્સર્ગપરિભાષયૈવ દેયમ્| મધુરૈરિતિ જીવનીયગણૌક્તૈર્દશભિઃ, જીવનીયાનિ હિ મધુરત્વપ્રકર્ષાદિહ મધુરશબ્દેનોચ્યન્તે||૧૫૮-૧૬૫||

Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175

એતેનૈવ કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| ચતુર્ગુણેન પયસા કલ્કૈરેભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ||૧૬૬|| જીવન્તીત્રિફલામેદામૃદ્વીકર્ધિપરૂષકૈઃ| સમઙ્ગાચવિકાભાર્ગીકાશ્મરીસુરદારુભિઃ||૧૬૭|| આત્મગુપ્તામહામેદાતાલખર્જૂરમસ્તકૈઃ| મૃણાલબિસશાલૂકશૃઙ્ગીજીવકપદ્મકૈઃ ||૧૬૮|| શતાવરીવિદારીક્ષુબૃહતીસારિવાયુગૈઃ| મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રર્ષભકશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ||૧૬૯|| રાસ્નાસ્થિરાતામલકીસૂક્ષ્મૈલાશટિપૌષ્કરૈઃ| પુનર્નવાતુગાક્ષીરીકાકોલીધન્વયાસકૈઃ||૧૭૦|| ખર્જૂરાક્ષોટવાતામમુઞ્જાતાભિષુકૈરપિ | દ્રવ્યૈરેભિર્યથાલાભં પૂર્વકલ્પેન સાધિતમ્||૧૭૧|| નસ્યે પાને તથાઽભ્યઙ્ગે બસ્તૌ ચૈવ પ્રયોજયેત્| શિરોરોગેષુ સર્વેષુ કાસે શ્વાસે ચ દારુણે||૧૭૨|| મન્યાપૃષ્ઠગ્રહે શોષે સ્વરભેદે તથાઽર્દિતે| યોન્યસૃક્શુક્રદોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૧૭૩|| ઋતુસ્નાતા તથા નારી પીત્વા પુત્રં પ્રસૂયતે| મહામાયૂરમિત્યેતદ્ઘૃતમાત્રેયપૂજિતમ્||૧૭૪|| ઇતિ મહામાયૂરઘૃતમ્| આખુભિઃ કુક્કુટૈર્હંસૈઃ શશૈશ્ચાપિ હિ બુદ્ધિમાન્| કલ્પેનાનેન વિપચેત્ સર્પિરૂર્ધ્વગદાપહમ્||૧૭૫||

એતેનૈવેતિ દશમૂલાદિમયૂરક્વાથેન યથોક્તવિધાનકૃતેન| દ્વિતીયખર્જૂરશબ્દેન ખર્જૂરફલં ગૃહ્યતે| અક્ષોટવાતામાદીનિ ઔત્તરાપથિકાનિ| પૂર્વયોગોક્તક્વાથવિધાનં યદ્યપ્યેતેનૈવ કષાયેણેત્યાદિના સિદ્ધં, તથાઽપિ પુનઃ પૂર્વકલ્પેનેતિ વચનેન યથાલાભમિતિપદેન ચ યથાલાભં કરણીયત્વં કલ્ક એવ, ન ક્વાથે ઇતિ દર્શયતિ| અત્ર પ્રયોગભેદે જતૂકર્ણઃ- “તત્ક્વાથોચિતશિખિનં દશમૂલશ્રેયસીબલામધુકૈસ્ત્રિપલૈઃ સહ સર્પિષા જીવનીયકર્ષૈઃ પચેત્ પયસા ક્વાથેઽસ્મિન્નેવ ચતુષ્કે પ્રસ્થં ઘૃતં યથાલાભં જીવનબૃંહણવાતામાક્ષોટત્રિફલાપૂગમધુકૈઃ ખર્જૂરતાલમસ્તકત્વગેલાપૌષ્કરશ્વદંષ્ટ્રાતામલકીબિસભાર્ગીકસેરુશૃઙ્ગાટકમૃણાલ રાસ્નાસ્થિરાસમઙ્ગાશૃઙ્ગ્યજડાભિઃ સહ તુ માયૂરં ચતુષ્પ્રયોગાદૂર્ધ્વજત્રુગદેષ્વમૃતવત્” ઇતિ| અત્ર મયૂરસ્થાને મૂષકાદીન્ દર્શયન્નાહ- આખુભિરિત્યાદિના| આખુના મયૂરાપેક્ષયા સ્વલ્પમાનેનાપ્યત્રૈકેનાપિ સાધનં કર્તવ્યમિત્યાહુઃ||૧૬૬-૧૭૫||

Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179

પૈત્તે ઘૃતં પયઃ સેકાઃ શીતા લેપાઃ સનાવનાઃ| જીવનીયાનિ સર્પીંષિ પાનાન્નં ચાપિ પિત્તનુત્||૧૭૬|| ચન્દનોશીરયષ્ટ્યાહ્વબલાવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ| ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રદેહઃ સ્યાચ્છૃતૈર્વા પરિષેચનમ્||૧૭૭|| ત્વક્પત્રશર્કરાકલ્કઃ સુપિષ્ટસ્તણ્ડુલામ્બુના| કાર્યોઽવપીડઃ સર્પિશ્ચ નસ્યં તસ્યાનુ પૈત્તિકે||૧૭૮|| યષ્ટ્યાહ્વચન્દનાનન્તાક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતં હિતમ્| નાવનં શર્કરાદ્રાક્ષામધૂકૈર્વાઽપિ પિત્તજે||૧૭૯||

શૃતૈર્વેત્યત્ર ક્ષીરશૃતૈઃ| સર્પિશ્ચ નસ્યમિત્યત્ર અવપીડસ્ય પશ્ચાત્ સર્પિષા નસ્યં દેયમ્||૧૭૬-૧૭૯||

Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186

કફજે સ્વેદિતં ધૂમનસ્યપ્રધમનાદિભિઃ| શુદ્ધં પ્રલેપપાનાન્નૈઃ કફઘ્નૈઃ સમુપાચરેત્||૧૮૦|| પુરાણસર્પિષઃ પાનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બસ્તિભિરેવ ચ| કફાનિલોત્થિતે દાહઃ શેષયો રક્તમોક્ષણમ્||૧૮૧|| એરણ્ડનલદક્ષૌમગુગ્ગુલ્વગુરુચન્દનૈઃ| ધૂમવર્તિં પિબેદ્ગન્ધૈરકુષ્ઠતગરૈસ્તથા||૧૮૨|| સન્નિપાતભવે કાર્યા સન્નિપાતહિતા ક્રિયા| ક્રિમિજે ચૈવ કર્તવ્યં તીક્ષ્ણં મૂર્ધવિરેચનમ્||૧૮૩|| ત્વગ્દન્તીવ્યાઘ્રકરજવિડઙ્ગનવમાલિકાઃ| અપામાર્ગફલં બીજં નક્તમાલશિરીષયોઃ| ક્ષવકોઽશ્મન્તકો બિલ્વં હરિદ્રા હિઙ્ગુ યૂથિકા||૧૮૪|| ફણિજ્ઝકશ્ચ તૈસ્તૈલમવિમૂત્રે ચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સ્યાન્નાવનં ચૂર્ણં ચૈષાં પ્રધમનં હિતમ્||૧૮૫|| ફલં શિગ્રુકરઞ્જાભ્યાં સવ્યોષં ચાવપીડકઃ| કષાયઃ સ્વરસઃ ક્ષારશ્ચૂર્ણં કલ્કોઽવપીડકઃ||૧૮૬|| શુક્તતિક્તકટુક્ષૌદ્રકષાયૈઃ કવલગ્રહઃ| ઇતિ શિરોરોગચિકિત્સા|

કફાનિલોદ્ભવે દાહ ઇત્યત્ર કફોદ્ભવે અનિલોદ્ભવે ચ સુશ્રુતવચનાલ્લલાટશઙ્ખદેશે દાહઃ કર્તવ્યઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “શિરોરોગાધિમન્થપ્રભૃતિષુ ભ્રૂલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ દહેત્” (સુ.સૂ.અ.૧૨) ઇતિ| ગન્ધૈરકુષ્ઠતગરૈરિતિ અગુર્વાદિગન્ધૈઃ, કુષ્ઠતગરવર્જનં ચાત્ર મસ્તુલુઙ્ગસ્રાવવર્જનાર્થમ્| ઉક્તં ચ શાલાક્યે- “નતકુષ્ઠે સ્રાવયતો ધૂમવર્તિપ્રયોજિતે| મસ્તુલુઙ્ગં પ્રકર્ષેણ તસ્માત્તે નૈવ યોજયેત્” ઇતિ| વ્યાઘ્રકરજઃ નખી| ક્ષવથુઃ છિક્કાકારકઃ||૧૮૦-૧૮૬||-

Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205

ધૂમઃ પ્રધમનં શુદ્ધિરધશ્છર્દનલઙ્ઘનમ્||૧૮૭|| ભોજ્યં ચ મુખરોગેષુ યથાસ્વં દોષનુદ્ધિતમ્| પિપ્પલ્યગુરુદાર્વીત્વગ્યવક્ષારરસાઞ્જનમ્||૧૮૮|| પાઠાં તેજોવતીં પથ્યાં સમભાગં વિચૂર્ણયેત્| મુખરોગેષુ સર્વેષુ સક્ષૌદ્રં તદ્વિધારયેત્||૧૮૯|| સીધુમાધવમાધ્વીકૈઃ શ્રેષ્ઠોઽયં કવલગ્રહઃ| તેજોહ્વામભયામેલાં સમઙ્ગાં કટુકાં ઘનમ્||૧૯૦|| પાઠાં જ્યોતિષ્મતીં લોધ્રં દાર્વીં કુષ્ઠં ચ ચૂર્ણયેત્| દન્તાનાં ઘર્ષણં રક્તસ્રાવકણ્ડૂરુજાપહમ્||૧૯૧|| પઞ્ચકોલકતાલીસપત્રૈલામરિચત્વચઃ| પલાશમુષ્કકક્ષારયવક્ષારાશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ||૧૯૨|| ગુડે પુરાણે દ્વિગુણે ક્વથિતે ગુટિકાઃ કૃતાઃ| કર્કન્ધુમાત્રાઃ સપ્તાહં સ્થિતા મુષ્કકભસ્મનિ||૧૯૩|| કણ્ઠરોગેષુ સર્વેષુ ધાર્યાઃ સ્યુરમૃતોપમાઃ| ગૃહધૂમો યવક્ષારઃ પાઠા વ્યોષં રસાઞ્જનમ્||૧૯૪|| તેજોહ્વા ત્રિફલા લોધ્રં ચિત્રકશ્ચેતિ ચૂર્ણિતમ્| સક્ષૌદ્રં ધારયેદેતદ્ગલરોગવિનાશનમ્||૧૯૫|| કાલકં નામ તચ્ચૂર્ણં દન્તાસ્યગલરોગનુત્| ઇતિ કાલકચૂર્ણમ્| મનઃશિલા યવક્ષારો હરિતાલં સસૈન્ધવમ્||૧૯૬|| દાર્વીત્વક્ ચેતિ તચ્ચૂર્ણં માક્ષિકેણ સમાયુતમ્| મૂર્ચ્છિતં ઘૃતમણ્ડેન કણ્ઠરોગેષુ ધારયેત્||૧૯૭|| મુખરોગેષુ ચ શ્રેષ્ઠં પીતકં નામ કીર્તિતમ્| ઇતિ પીતકચૂર્ણમ્| મૃદ્વીકા કટુકા વ્યોષં દાર્વીત્વક્ ત્રિફલા ઘનમ્||૧૯૮|| મૂર્ચ્છિતં ઘૃતમણ્ડેન કણ્ઠરોગેષુ ધારયેત્| પાઠા રસાઞ્જનં મૂર્વા તેજોહ્વેતિ ચ ચૂર્ણિતમ્||૧૯૯|| ક્ષૌદ્રયુક્તં વિધાતવ્યં ગલરોગે ભિષગ્જિતમ્| યોગાસ્ત્વેતે ત્રયઃ પ્રોક્તા વાતપિત્તકફાપહાઃ||૨૦૦|| કટુકાતિવિષાપાઠાદાર્વીમુસ્તકલિઙ્ગકાઃ| ગોમૂત્રક્વથિતાઃ પેયાઃ કણ્ઠરોગવિનાશનાઃ||૨૦૧|| સ્વરસઃ ક્વથિતો દાર્વ્યા ઘનીભૂતો રસક્રિયા| સક્ષૌદ્રા મુખરોગાસૃગ્દોષનાડીવ્રણાપહા||૨૦૨|| તાલુશોષે ત્વતૃષ્ણસ્ય સર્પિરૌત્તરભક્તિકમ્| નાવનં મધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ શીતાશ્ચૈવ રસા હિતાઃ||૨૦૩|| મુખપાકે સિરાકર્મ શિરઃકાયવિરેચનમ્| મૂત્રતૈલઘૃતક્ષૌદ્રક્ષીરૈશ્ચ કવલગ્રહાઃ||૨૦૪|| સક્ષૌદ્રાસ્ત્રિફલાપાઠામૃદ્વીકાજાતિપલ્લવાઃ| કષાયતિક્તકાઃ શીતાઃ ક્વાથાશ્ચ મુખધાવનાઃ||૨૦૫||

શુક્તેત્યાદિ મુખરોગચિકિત્સિતમ્| શુદ્ધિરધ ઇતિ વિરેચનમ્| દાર્વીત્વગિતિ દાર્વ્યાસ્ત્વગ્| રુજાપહમિતિ રોગપીડાહરમ્| પઞ્ચકોલેત્યાદૌ ચૂર્ણસમુદાયાદ્ગુડો દ્વિગુણઃ| કર્કન્ધૂમાત્રા ઇતિ અષ્ટમાષકમાનાઃ| કેચિદ્ રોધ્રસ્થાને લોહં પઠન્તિ; ઉક્તં હિ શાલાક્યે- “પાઠા રસાઞ્જનં વ્યોષં તેજોહ્વા ત્રિફલાઽગ્નિકઃ| ગૃહધૂમો યવક્ષારો શસ્ત્રં ચૂર્ણં તુ કાલકમ્” ઇતિ| વાતપિત્તકફાપહા ઇતિ પ્રત્યેકમેવ કાલાદયસ્ત્રયો યોગાસ્ત્રિદોષહરાઃ| રસક્રિયેતિ ઘનીભૂતરસસ્ય સઞ્જ્ઞા| તાલુશોષે ઇત્યાદૌ અતૃષ્ણસ્યેતિપદેન તૃષ્ણાયુક્તસ્ય તાલુશોષે ઔત્તરભક્તિકમપિ સર્પિઃપાનં નિષેધયતિ| તાલુશોષે ચ “તૃષ્ણામૂર્ચ્છાપરીતાશ્ચ ગર્ભિણ્યસ્તાલુશોષિણઃ” (સૂ.અ.૧૩) ઇત્યાદિના યદ્યપિ સ્નેહપાનં નિષિદ્ધં, તથાઽપીહ ઔત્તરભક્તિકં સર્પિર્વિશેષવિધાનાત્ કર્તવ્યમેવ| સિરાકર્મેતિ સિરાવ્યધનં; તચ્ચ સુશ્રુતવચનાત્ તાલુનિ જિહ્વાયાં ચ કર્તવ્યમ્||૧૮૭-૨૦૫||

Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214

તુલાં ખદિરસારસ્ય દ્વિગુણામરિમેદસઃ| પ્રક્ષાલ્ય જર્જરીકૃત્ય ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્||૨૦૬|| દ્રોણશેષં કષાયં તં પૂત્વા ભૂયઃ પચેચ્છનૈઃ| તતસ્તસ્મિન્ ઘનીભૂતે ચૂર્ણીકૃત્યાક્ષભાગિકમ્||૨૦૭|| ચન્દનં પદ્મકોશીરં મઞ્જિષ્ઠા ધાતકી ઘનમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્યાહ્વત્વગેલાપદ્મકેશરમ્||૨૦૮|| લાક્ષાં રસાઞ્જનં માંસીત્રિફલાલોધ્રવાલકમ્| રજન્યૌ ફલિનીમેલાં સમઙ્ગાં કટ્ફલં વચામ્||૨૦૯|| યવાસાગુરુપત્તઙ્ગગૈરિકાઞ્જનમાવપેત્| લવઙ્ગનખકક્કોલજાતિકોશાન્ પલોન્મિતાન્||૨૧૦|| કર્પૂરકુડવં ચાપિ ક્ષિપેચ્છીતેઽવતારિતે| તતસ્તુ ગુટિકાઃકાર્યાઃશુષ્કાશ્ચાસ્યેન ધારયેત્||૨૧૧|| તૈલં ચાનેન કલ્કેન કષાયેણ ચ સાધયેત્| દન્તાનાં ચલનભ્રંશશૌશિર્યક્રિમિરોગનુત્||૨૧૨|| મુખપાકાસ્યદૌર્ગન્ધ્યજાડ્યારોચકનાશનમ્| સ્રાવોપલેપપૈચ્છિલ્યવૈસ્વર્યગલશોષનુત્||૨૧૩|| દન્તાસ્યગલરોગેષુ સર્વેષ્વેતત્ પરાયણમ્| ખદિરાદિગુટીકેયં તૈલં ચ ખદિરાદિકમ્||૨૧૪|| ઇતિ ખદિરાદિગુટિકા તૈલં ચ|

તુલામિત્યાદિના ખદિરાદિગુટિકામાહ| દ્વિગુણામરિમેદસ ઇતિ વિટ્ખદિરસ્ય તુ તુલે દ્વે એવ| પત્તઙ્ગં રક્તચન્દનમ્| લવઙ્ગાદીનામત્ર પલમાનત્વમ્| દન્તાસ્યગલરોગાઃ શાલાક્યોક્તા જ્ઞેયાઃ| પરાયણમિતિ પરમયનં શ્રેષ્ઠં ભેષજમિતિ યાવત્| ઇતિ મુખરોગચિકિત્સા||૨૦૬-૨૧૪||

Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220

અરુચૌ કવલગ્રાહા ધૂમાઃ સમુખધાવનાઃ| મનોજ્ઞમન્નપાનં ચ હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૨૧૫|| કુષ્ઠસૌવર્ચલાજાજીશર્કરામરિચં બિડમ્| ધાત્ર્યેલાપદ્મકોશીરપિપ્પલ્યુત્પલચન્દનમ્||૨૧૬|| લોધ્રં તેજોવતી પથ્યા ત્ર્યૂષણં સયવાગ્રજમ્| આર્દ્રદાડિમનિર્યાસશ્ચાજાજીશર્કરાયુતઃ||૨૧૭|| સતૈલમાક્ષિકાસ્ત્વેતે ચત્વારઃ કવલગ્રહાઃ| ચતુરોઽરોચકાન્ હન્યુર્વાતાદ્યેકજસર્વજાન્||૨૧૮|| કારવીમરિચાજાજીદ્રાક્ષાવૃક્ષામ્લદાડિમમ્| સૌવર્ચલં ગુડઃ ક્ષૌદ્રં સર્વારોચકનાશનમ્||૨૧૯|| બસ્તિં સમીરણે, પિત્તે વિરેકં, વમનં કફે| કુર્યાદ્ધૃદ્યાનુકૂલાનિ હર્ષણં ચ મનોઘ્નજે||૨૨૦|| ઇત્યરોચકચિકિત્સા|

અરોચકચિકિત્સામાહ- અરુચાવિત્યાદિ| કુષ્ઠેત્યાદિના અર્ધશ્લોકોક્તાશ્ચત્વારો યોગા વાતપિત્તકફસન્નિપાતજેષ્વરોચકેષુ ક્રમાજ્જ્ઞેયાઃ||૨૧૫-૨૨૦||

Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230

કર્ણશૂલે તુ વાતઘ્ની હિતા પીનસવત્ ક્રિયા| પ્રદેહાઃ પૂરણં નસ્યં પાકસ્રાવે વ્રણક્રિયાઃ||૨૨૧|| ભોજ્યાનિ ચ યથાદોષં કુર્યાત્ સ્નેહાંશ્ચ પૂરણાન્| હિઙ્ગુતુમ્બરુશુણ્ઠીભિસ્તૈલં તુ સાર્ષપં પચેત્||૨૨૨|| એતદ્ધિ પૂરણં શ્રેષ્ઠં કર્ણશૂલનિવારણમ્| દેવદારુવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૨૨૩|| તૈલં સિદ્ધં બસ્તમૂત્રે કર્ણશૂલનિવારણમ્| વરાટકાન્ સમાહૃત્ય દહેન્મૃદ્ભાજને નવે||૨૨૪|| તદ્ભસ્મ શ્ચ્યોતયેત્તેન ગન્ધતૈલં વિપાચયેત્| રસાઞ્જનસ્ય શુણ્ઠ્યાશ્ચ કલ્કાભ્યાં કર્ણશૂલનુત્||૨૨૫|| શુષ્કમૂલકશુણ્ઠાનાં ક્ષારો હિઙ્ગુ મહૌષધમ્| શતપુષ્પા વચા કુષ્ઠં દારુ શિગ્રુ રસાઞ્જનમ્||૨૨૬|| સૌવર્ચલયવક્ષારસ્વર્જિકોદ્ભિદસૈન્ધવમ્| ભૂર્જગ્રન્થિર્બિડં મુસ્તં મધુશુક્તં ચતુર્ગુણમ્||૨૨૭|| માતુલુઙ્ગરસશ્ચૈવ કદલ્યા રસ એવ ચ| સર્વૈરેતૈર્યથોદ્દિષ્ટૈઃ ક્ષારતૈલં વિપાચયેત્||૨૨૮|| બાધિર્યં કર્ણનાદશ્ચ પૂયસ્રાવશ્ચ દારુણઃ| ક્રિમયઃ કર્ણશૂલં ચ પૂરણાદસ્ય નશ્યતિ ||૨૨૯|| મુખકર્ણાક્ષિરોગેષુ યથોક્તં પીનસે વિધિમ્| કુર્યાદ્ભિષક્ સમીક્ષ્યાદૌ દોષકાલબલાબલમ્||૨૩૦|| ઇતિ કર્ણરોગચિકિત્સા |

વરાટકાનિત્યાદૌ તદ્ભસ્મેતિ વરાટકદાહભસ્મ| શ્ચ્યોતયેત્ ગાલયેત્| ગન્ધતૈલમિતિ સુગન્ધદ્રવ્યકલ્કયુક્તં તૈલં, કિંવા ગન્ધદ્રવ્યાધિવાસિતં તિલોદ્ભવં તૈલમ્| શુષ્કમૂલકેત્યાદિકે ક્ષારતૈલે મધુશુક્તં ચતુર્ગુણમિતિ મધુપ્રધાનં શુક્તં ચતુર્ગુણમ્| શુક્તં ચ “યન્મસ્ત્વાદિ શુચૌ ભાણ્ડે સગુડક્ષૌદ્રનાગરમ્| ધાન્યરાશૌ ત્રિરાત્રસ્થં શુક્તં ચુક્રં તદુચ્યતે” ઇતિ| માતુલુઙ્ગકદલીરસૌ તેલસમૌ| અન્યે તુ મધુશુક્તાવુભાવપિ દાપયન્તિ; તત્ર મધુ તૈલસમં, શુક્તં તુ ચતુર્ગુણમિતિ વદન્તિ; તન્નાતિહૃદયઙ્ગમં, યતો જતૂકર્ણે મધુ ન પઠ્યત એવ, મધુનઃ શુક્તગ્રહણેનૈવ ગૃહીતત્વાત્| ઉક્તં ચ- “મૂલકભસ્મશતાહ્વાદ્વિક્ષારવચાચતુર્લવણકુષ્ઠદારુરસાઞ્જનનાગરશોભાઞ્જનહિઙ્ગુઘનભૂર્જૈર્માતુલુઙ્ગકદલીરસૈશ્ચતુર્ગુણશુક્તૈસ્તૈલં વિપક્વં શ્રુતિનાદબાધિર્યશૂલજન્તુઘ્નમ્” ઇતિ||૨૨૧-૨૩૦||

Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262

ઉત્પન્નમાત્રે તરુણે નેત્રરોગે બિડાલકઃ| કાર્યો દાહોપદેહાશ્રુશોફરાગનિવારણઃ||૨૩૧|| નાગરં સૈન્ધવં સર્પિર્મણ્ડેન ચ રસક્રિયા| નિઘૃષ્ટં વાતિકે તદ્વન્મધુસૈન્ધવગૈરિકમ્||૨૩૨|| તથા શાવરકં લોધ્રં ઘૃતભૃષ્ટં બિડાલકઃ| તદ્વત્ કાર્યો હરીતક્યા ઘૃતભૃષ્ટો રુજાપહઃ||૨૩૩|| પૈત્તિકે ચન્દનાનન્તામઞ્જિષ્ઠાભિર્બિડાલકઃ| કાર્યઃ પદ્મકયષ્ટ્યાહ્વમાંસીકાલીયકૈસ્તથા||૨૩૪|| ગૈરિકં સૈન્ધવં મુસ્તં રોચના ચ રસક્રિયા| કફે કાર્યા તથા ક્ષૌદ્રં પ્રિયઙ્ગુઃ સમનઃશિલા||૨૩૫|| સન્નિપાતે તુ સર્વૈઃ સ્યાદ્બહિરક્ષ્ણોઃ પ્રલેપનમ્| પક્ષ્માણ્યસ્પૃશ્યતા કાર્યં સમ્પક્વે ત્વઞ્જનં ત્ર્યહાત્||૨૩૬|| આશ્ચ્યોતનં મારુતજે ક્વાથો બિલ્વાદિભિર્હિતઃ| કોષ્ણઃ સૈરણ્ડતર્કારીબૃહતીમધુશિગ્રુભિઃ||૨૩૭|| પૃથ્વીકાદાર્વિમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાદ્વિમધુકોત્પલૈઃ| ક્વાથઃ સશર્કરઃ શીતઃ પૂરણં રક્તપિત્તનુત્||૨૩૮|| નાગરત્રિફલામુસ્તનિમ્બવાસારસઃ કફે| કોષ્ણમાશ્ચ્યોતનં મિશ્રૈરોષધૈઃ સાન્નિપાતકે||૨૩૯|| બૃહત્યેરણ્ડમૂલત્વક્ શિગ્રોઃ પુષ્પં સસૈન્ધવમ્| અજાક્ષીરેણ પિષ્ટં સ્યાદ્વર્તિર્વાતાક્ષિરોગનુત્||૨૪૦|| સુમનઃકોરકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા| પિત્તરક્તાપહા વર્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા||૨૪૧|| સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિઃ સમુદ્રજઃ| ફેનઃ શૈલેયકં સર્જો વર્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગનુત્||૨૪૨|| અમૃતાહ્વા બિસં બિલ્વં પટોલં છાગલં શકૃત્| પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્યાહ્વં દાર્વી કાલાનુસારિવા||૨૪૩|| એષામષ્ટપલાન્ ભાગાન્ સુધૌતાઞ્જર્જરીકૃતાન્| તોયે પક્ત્વા રસે પૂતે ભૂયઃ પક્વે રસે ઘને||૨૪૪|| કર્ષં ચ શ્વેતમરિચાજ્જાતીપુષ્પાન્નવાત્ પલમ્| ચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા કૃતા વર્તિઃ સર્વઘ્ની દૃક્પ્રસાદની||૨૪૫|| શઙ્ખપ્રવાલવૈદૂર્યલૌહતામ્રપ્લવાસ્થિભિઃ| સ્રોતોજશ્વેતમરિચૈર્વર્તિઃ સર્વાક્ષિરોગનુત્||૨૪૬|| શાણાર્ધં મરિચાદ્દ્વૌ ચ પિપ્પલ્યર્ણવફેનયોઃ| શાણાર્ધં સૈન્ધવાચ્છાણા નવ સૌવીરકાઞ્જનાત્||૨૪૭|| પિષ્ટં સુસૂક્ષ્મં ચિત્રાયાં ચૂર્ણાઞ્જનમિદં શુભમ્| કણ્ડૂકાચકફાર્તાનાં મલાનાં ચ વિશોધનમ્||૨૪૮|| બસ્તમૂત્રે ત્ર્યહં સ્થાપ્યમેલાચૂર્ણં સુભાવિતમ્| ચૂર્ણાઞ્જનં હિ તૈમિર્યક્રિમિપિલ્લમલાપહમ્||૨૪૯|| સૌવીરમઞ્જનં તુત્થં તાપ્યો ધાતુર્મનઃશિલા| ચક્ષુષ્યા મધુકં લોહા મણયઃ પૌષ્પમઞ્જનમ્||૨૫૦|| સૈન્ધવં શૌકરી દંષ્ટ્રા કતકં ચાઞ્જનં શુભમ્| તિમિરાદિષુ ચુર્ણં વા વર્તિર્વેયમનુત્તમા||૨૫૧|| કતકસ્ય ફલં શઙ્ખઃ સૈન્ધવં ત્ર્યૂષણં સિતા| ફેનો રસાઞ્જનં ક્ષૌદ્રં વિડઙ્ગાનિ મનઃશિલા||૨૫૨|| કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ વર્તિરેષા વ્યપોહતિ| તિમિરં પટલં કાચં મલં ચાશુ સુખાવતી||૨૫૩|| ઇતિ સુખાવતી વર્તિઃ | ત્રિફલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્કાસીસમયસો રજઃ| નીલોત્પલં વિડઙ્ગાનિ ફેનં ચ સરિતાં પતેઃ||૨૫૪|| આજેન પયસા પિષ્ટ્વા ભાવયેત્તામ્રભાજને| સપ્તરાત્રં સ્થિતં ભૂયઃ પિષ્ટ્વા ક્ષીરેણ વર્તયેત્||૨૫૫|| એષા દૃષ્ટિપ્રદા વર્તિરન્ધસ્યાભિન્નચક્ષુષઃ||૨૫૬|| ઇતિ દૃષ્ટિપ્રદા વર્તિઃ | વદને કૃષ્ણસર્પસ્ય નિહિતં માસમઞ્જનમ્||૨૫૬|| તતસ્તસ્માત્ સમૃદ્ધૃત્ય સુશુષ્કં ચૂર્ણયેદ્બુધઃ| સુમનઃકોરકૈઃ શુષ્કૈરર્ધાંશૈઃ સૈન્ધવેન ચ||૨૫૭|| એતન્નેત્રાઞ્જનં કાર્યં તિમિરઘ્નમનુત્તમમ્| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકરસો વસા સર્પસ્ય સૈન્ધવમ્||૨૫૮|| જીર્ણં ઘૃતં ચ સર્વાક્ષિરોગઘ્ની સ્યાદ્રસક્રિયા| કૃષ્ણસર્પવસા ક્ષૌદ્રં રસો ધાત્ર્યા રસક્રિયાઃ||૨૫૯|| શસ્તા સર્વાક્ષિરોગેષુ કાચાર્બુદમલેષુ ચ| ધાત્રીરસાઞ્જનક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિસ્તુ રસક્રિયા||૨૬૦|| પિત્તરક્તાક્ષિરોગઘ્ની તૈમિર્યપટલાપહા| ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલ્યઃ સ્યુરલ્પમરિચાઃ સમાઃ||૨૬૧|| ક્ષૌદ્રયુક્તા નિહન્ત્યાન્ધ્યં પટલં ચ રસક્રિયા|૨૬૨| ઇતિ નેત્રરોગચિકિત્સા |

ઉત્પન્નમાત્રે ઇત્યાદિના નેત્રરોગચિકિત્સિતમાહ| બિડાલકઃ નેત્રબહિર્લેપઃ શાલાક્યે ઉચ્યતે| નિઘૃષ્ટમિત્યાદૌ તદ્વદિતિ રસક્રિયેત્યર્થઃ| હરીતકી તદ્વદિતિ હરીતકીઘૃતયુક્તો બિડાલકઃ| સન્નિપાતે તુ સર્વૈરિતિ પ્રત્યેકવાતાદ્યુક્તબિડાલકદ્રવ્યૈઃ પ્રલેપનં કાર્યમિત્યર્થઃ| નેત્રાઞ્જનં ત્ર્યહાદિત્યત્ર પ્રાયોઽક્ષિરોગાણાં ત્ર્યહેણ પાકાત્ ત્ર્યહાદિત્યુક્તમ્| પાકલક્ષણં તન્ત્રાન્તરે- “પ્રશસ્તવર્ત્મતા ચાક્ષ્ણોઃ સંરમ્ભાશ્રુપ્રશાન્તતા| મન્દવેદનતા કણ્ડૂઃ પક્વાક્ષિગદલક્ષણમ્” ઇતિ| આશ્ચ્યોતનમ્ અક્ષિસેકઃ| સુમનઃકોરકાઃ જાતીમુકુલકાઃ| શ્વેતમરિચં શોભાઞ્જનબીજમ્| પ્લવઃ પક્ષિવિશેષઃ પ્રસેવકગલઃ| દ્વૌ ચ પિપ્પલ્યર્ણવફેનયોરિતિ શાણાવિત્યર્થઃ| ચિત્રાયામિતિ ચિત્રાનક્ષત્રે| તાપ્યો ધાતુઃ તાપીનદીભવો માક્ષિકધાતુઃ| ચક્ષુષ્યા વનકુલત્થિકા| પૌષ્પમઞ્જનં પુષ્પાઞ્જનમ્| અભિન્નચક્ષુષ ઇતિ અભિન્નતારકસ્ય| કૃષ્ણસર્પસ્યેતિ મૃતકૃષ્ણસર્પસ્ય||૨૩૧-૨૬૧||-

Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282

ખાલિત્યે પલિતે વલ્યાં હરિલોમ્નિ ચ શોધિતમ્||૨૬૨|| નસ્યૈસ્તૈલૈઃ શિરોવક્રપ્રલેપૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્| સિદ્ધં વિદારીગન્ધાદ્યૈર્જીવનીયૈરથાપિ ચ||૨૬૩|| નસ્યં સ્યાદણુતૈલં વા ખાલિત્યપલિતાપહમ્| ક્ષીરાત્ સહચરાદ્ભૃઙ્ગરાજાચ્ચ સૌરસાદ્રસાત્||૨૬૪|| પ્રસ્થૈસ્તુ કુડવસ્તૈલાદ્યષ્ટ્યાહ્વપલકલ્કિતઃ| સિદ્ધઃ શિલાસમે ભાણ્ડે મેષશૃઙ્ગાદિષુ સ્થિતઃ||૨૬૫|| નસ્યં સ્યાદ્ભિષજા સમ્યગ્યોજિતં પલિતાપહમ્| ભિષજા ક્ષીરપિષ્ટૌ વા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ||૨૬૬|| ઉત્પાટ્ય પલિતે દેયૌ તાવુભૌ પલિતાપહૌ| માર્કવસ્વરસાત્ ક્ષીરાદ્દ્વિપ્રસ્થં મધુકાત્ પલમ્||૨૬૭|| તૈઃ પચેત્ કુડવં તૈલાત્તન્નસ્યં પલિતાપહમ્| આદિત્યવલ્લ્યા મૂલાનિ કૃષ્ણશૈરેયકસ્ય ચ||૨૬૮|| સુરસસ્ય ચ પત્રાણિ પત્રં કૃષ્ણશણસ્ય ચ| માર્કવઃ કાકમાચી ચ મધુકં દેવદારુ ચ||૨૬૯|| પૃથગ્દશપલાંશાનિ પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલાઽઞ્જનમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં મઞ્જિષ્ઠા લોધ્રં કૃષ્ણાગુરૂત્પલમ્||૨૭૦|| આમ્રાસ્થિ કર્દમઃ કૃષ્ણો મૃણાલં રક્તચન્દનમ્| નીલી ભલ્લાતકાસ્થીનિ કાસીસં મદયન્તિકા||૨૭૧|| સોમરાજ્યસનઃ શસ્ત્રં કૃષ્ણૌ પિણ્ડીતચિત્રકૌ| પુષ્કરાર્જુનકાશ્મર્યાણ્યામ્રજમ્બૂફલાનિ ચ||૨૭૨|| પૃથક્ પઞ્ચપલાંશાનિ તૈઃ પિષ્ટૈરાઢકં પચેત્| બૈભીતકસ્ય તૈલસ્ય ધાત્રીરસચતુર્ગુણમ્||૨૭૩|| કુર્યાદાદિત્યપાકં વા યાવચ્છુષ્કો ભવેદ્રસઃ| લોહપાત્રે તતઃ પૂતં સંશુદ્ધમુપયોજયેત્||૨૭૪|| પાને નસ્યક્રિયાયાં ચ શિરોભ્યઙ્ગે તથૈવ ચ| એતચ્ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શિરસઃ સર્વરોગનુત્||૨૭૫|| મહાનીલમિતિ ખ્યાતં પલિતઘ્નમનુત્તમમ્| ઇતિ મહાનીલતૈલમ્| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈઃ||૨૭૬|| કાર્ષિકૈસ્તૈલકુડવો દ્વિગુણામલકીરસઃ| સિદ્ધઃ સ પ્રતિમર્શઃ સ્યાત્ સર્વમૂર્ધગદાપહઃ||૨૭૭|| (પલિતઘ્નો વિશેષેણ કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતઃ|) ક્ષીરં પ્રિયાલયષ્ટ્યાહ્વે જીવકાદ્યો ગણસ્તિલાઃ||૨૭૮|| કૃષ્ણા વક્ત્રે પ્રલેપઃ સ્યાદ્ધરિલોમનિવારણઃ| તિલાઃ સામલકાશ્ચૈવ કિઞ્જલ્કો મધુકં મધુ||૨૭૯|| બૃંહયેદ્રઞ્જયેચૈતત્ કેશાન્મૂર્ધપ્રલેપનાત્| પચેત્સૈન્ધવશુક્તામ્લૈરયશ્ચૂર્ણં સતણ્ડુલમ્||૨૮૦|| તેનાલિપ્તં શિરઃ શુદ્ધમસ્નિગ્ધમુષિતં નિશિ| તત્ પ્રાતસ્ત્રિફલાધૌતં સ્યાત્ કૃષ્ણમૃદુમૂર્ધજમ્||૨૮૧|| અયશ્ચૂર્ણોઽમ્લપિષ્ટશ્ચ રાગઃ સત્રિફલો વરઃ| કુર્યાચ્છેષેષુ રોગેષુ ક્રિયાં સ્વાં સ્વાચ્ચિકિત્સિતાત્| શેષેષ્વાદૌ ચ નિર્દિષ્ટા સિદ્ધૌ ચાન્યા પ્રવક્ષ્યતે||૨૮૨|| ઇતિ ખાલિત્યાદિચિકિત્સા|

ખાલિત્યે ઇત્યાદિના ખાલિત્યાદિચિકિત્સિતમાહ| હરિલોમ્નીતિ કપિલલોમ્ની| સહચરઃ ઝિણ્ટી| શિલાસમે ભાણ્ડે ઇતિ અશ્મમયે પાત્રે વા મેષશૃઙ્ગે સંસ્થિતઃ| આદિત્યપર્ણ્યા મૂલાનીતિ આદિત્યપર્ણી સૂર્યાવર્તઃ| કૃષ્ણસૈરીયકઃ કૃષ્ણઝિણ્ટી| સોમરાજી બાકુચી| શસ્ત્રં કૃષ્ણં લોહમ્| કૃષ્ણપિણ્ડિતચિત્રકાવિતિ કૃષ્ણમદનકૃષ્ણચિત્રકૌ| આદિત્યપાકમિતિ આદિત્યરશ્મિસમ્બન્ધાદેવ પક્વમ્| અત્ર ભાગૈરિતિ બહુવચનાત્ પૃથગ્ભાગે સિદ્ધેઽપિ પૃથગિતિ પદં ન્યાયસિદ્ધસ્યાપિ ત્રિફલાપૃથગ્ભાગસ્ય દ્યોતનાર્થમ્| કલ્કભૂયસ્ત્વં ચાત્ર વચનાદેવ ભવન્નપિ કલ્પનીયમ્| તિલાઃ સામલકા ઇત્યાદિયોગાઃ કેશરઞ્જકાઃ| પચેત્ સૈન્ધવેત્યાદૌ સૈન્ધવાયશ્ચૂર્ણતણ્ડુલાનાં સમત્વમ્| શુદ્ધમિતિ પ્રક્ષાલિતમ્| શેષેષુ રોગેષ્વિતિ તૃટ્શ્વાસકાસજ્વરરક્તપિત્તશોષેષુ પીનસોપદ્રવતયોક્તેષુ| શેષેષ્વાદૌ ચ નિર્દિષ્ટા ઇત્યત્ર શેષશબ્દેન અનુક્તત્રિમર્મજરોગગ્રહણમ્| આદૌ નિર્દિષ્ટા ઇતિ સામાન્યાદિહૈવ દોષાનુલ્લેખેન ત્રિમર્મજરોગોદ્દિષ્ટા ચિકિત્સા જ્ઞેયા| સિદ્ધૌ ચાન્યા પ્રવક્ષ્યતે ઇતિ ત્રિમર્મીયાયાં સિદ્ધૌ વક્ષ્યતે||૨૬૨-૨૮૨||

Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290

સર્પીંષ્યુપરિભક્તાનિ સ્વરભેદેઽનિલાત્મકે| તૈલૈશ્ચતુષ્પ્રયોગૈશ્ચ બલારાસ્નામૃતાહ્વયૈઃ||૨૮૩|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં પઞ્ચમૂલશૃતાન્ રસાન્| માયૂરં ક્ષીરસર્પિર્વા પિબેત્ત્ર્યૂષણમેવ વા||૨૮૪|| પૈત્તિકે તુ વિરેકઃ સ્યાત્ પયશ્ચ મધુરૈઃ શૃતમ્| સર્પિર્ગુડા ઘૃતં તિક્તં જીવનીયં વૃષસ્ય વા||૨૮૫|| કફજે સ્વરભેદે તુ તીક્ષ્ણં મૂર્ધવિરેચનમ્| વિરેકો વમનં ધૂમો યવાન્નકટુસેવનમ્||૨૮૬|| ચવ્યભાર્ગ્યભયાવ્યોષક્ષારમાક્ષિકચિત્રકાન્| લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીપથ્યે તીક્ષ્ણં મદ્યં પિબેચ્ચ સઃ||૨૮૭|| રક્તજે સ્વરભેદે તુ સઘૃતા જાઙ્ગલા રસાઃ| દ્રાક્ષાવિદારીક્ષુરસાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૨૮૮|| યચ્ચોક્તં ક્ષયકાસઘ્નં તચ્ચ સર્વં ચિકિત્સિતમ્| પિત્તજસ્વરભેદઘ્નં સિરાવેધશ્ચ રક્તજે||૨૮૯|| સન્નિપાતે હિતાઃ સર્વાઃ ક્રિયા ન તુ સિરાવ્યધઃ| ઇત્યુક્તં સ્વરભેદસ્ય સમાસેન ચિકિત્સિતમ્||૨૯૦|| ઇતિ સ્વરભેદચિકિત્સા|

સર્પીંષ્યુપરિભક્તાનીત્યાદિના સ્વભેદચિકિત્સામાહ| વાતાદિસ્વરભેદલક્ષણં યદ્યપીહ નોક્તં, તથાઽપિ રાજયક્ષ્મચિકિત્સોક્તમેવ બોદ્ધવ્યમ્| યદ્યપિ તત્ર ચિકિત્સોક્તા, તથાઽપીહ સ્વરભેદસ્યાધિકૃતત્વાત્ પુનરપ્યુચ્યતે | ચતુષ્પ્રયોગૈરિતિ પાનાભ્યઙ્ગગણ્ડૂષબસ્તિપ્રયોગૈઃ| બલારાસ્નામૃતાહ્વયતૈલાનિ વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યમાણાનિ| ત્ર્યૂષણં કાસિકે પ્રોક્તમ્| જીવનીયઘૃતં વાતરક્તે વક્ષ્યમાણમ્| વૃષઘૃતં રક્તપિતચિકિત્સોક્તમ્| પિત્તજસ્વરભેદઘ્નં ચિકિત્સિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| ઇતિ સ્વરભેદચિકિત્સા||૨૮૩-૨૯૦||

Adhikarana 55 (291) · Śloka 291

ભવન્તિ ચાત્ર- વાતપિત્તકફા નૄણાં બસ્તિહૃન્મૂર્ધસંશ્રયાઃ| તસ્માત્તત્સ્થાનસામીપ્યાદ્ધર્તવ્યા વમનાદિભિઃ||૨૯૧||

ઉક્તાનુક્તચિકિત્સાર્થમાહ- વાતપિત્તકફા ઇત્યાદિ| બસ્તિહૃન્મૂર્ધસંશ્રયા ઇતિ યથાસઙ્ખ્યેન| તત્સ્થાનસામીપ્યાદીતિ વાતાદિસ્થાનેષુ બસ્ત્યાદિષુ ચ વમનાદીનાં કર્મણાં મધ્યે યસ્ય કર્મણઃ સમીપદોષહરણરૂપં સામર્થ્યં ભવતિ તેન કર્મણા હર્તવ્યા ઇતિ||૨૯૧||

Adhikarana 56 (292) · Śloka 292

અધ્યાત્મલોકો વાતાદ્યૈર્લોકો વાતરવીન્દુભિઃ| પીડ્યતે ધાર્યતે ચૈવ વિકૃતાવિકૃતૈસ્તથા||૨૯૨||

વાતાદીનામેવ વિકૃતાવિકૃતાનાં દેહપીડકધારકત્વં સદૃષ્ટાન્તમાહ- અધ્યાત્મેત્યાદિ| અધ્યાત્મલોકઃ ચેતનલોકઃ| લોક ઇતિ જગત્| અત્ર દૃષ્ટાન્તે ઇન્દુસ્થાનીયઃ શ્લેષ્મા, રવિસ્થાનીયં પિત્તમ્| વિકૃતૈઃ પીડ્યતે, અવિકૃતૈર્ધાર્યતે ઇતિ વ્યવસ્થા||૨૯૨||

Adhikarana 57 (293) · Śloka 293

વિરુદ્ધૈરપિ ન ત્વેતે ગુણૈર્ઘ્નન્તિ પરસ્પરમ્| દોષાઃ સહજસાત્મ્યત્વાદ્વિષં ઘોરમહીનિવ||૨૯૩||

દોષાણાં પરસ્પરગુણવિરોધાત્ સમ્ભૂય કાર્યકરણે યથા વિરોધો ન ભવતિ તદાહ- વિરુદ્ધૈરપીતિ|- પરસ્પરવિરુદ્ધૈરપિ, યથા- શ્લેષ્મણઃ સ્નેહપૈચ્છિલ્યગૌરવાદીનાં વાતગુણૈ રૌક્ષ્યલાઘવાદિભિર્વિપરીતાનાં ચ પરસ્પરોપઘાતકત્વં યદ્દૃષ્ટં તદિહ દોષસંસર્ગે ન ભવતિ| કુતો ન ઘ્નન્તીત્યાહ- સહજસાત્મ્યત્વાદિતિ; સ્વાભાવિકસાત્મ્યીભાવાદિત્યર્થઃ, સાત્મ્યીભાવોઽનુપઘાતકત્વમ્| અયં ચ સ્વભાવઃ કર્મજન્યો વા ભવતુ વસ્તુસ્વભાવાધીનો વા ઉભયથા વા ભવતુ, તથાઽપ્યચિન્ત્ય એવ; દૃષ્ટત્વાચ્ચ નાત્ર યુક્તિબાધા પ્રભવતિ; તેન પરસ્પરગુણોપઘાતવ્યભિચારશ્ચન્દ્રિકાકૃતા સુશ્રુતે પ્રપઞ્ચિતઃ સ ન ભવતિ| વિરુદ્ધસ્યાપ્યનુપઘાતે દૃષ્ટાન્તમાહ- ઘોરં વિષમહીનિવેતિ||૨૯૩||

Adhikarana 58 (294) · Śloka 294

તત્ર શ્લોકઃ- ત્રિમર્મજાનાં રોગાણાં નિદાનાકૃતિભેષજમ્| વિસ્તરેણ પૃથગ્દિષ્ટં ત્રિમર્મીયે ચિકિત્સિતે||૨૯૪||

ત્રિમર્મજાનામિતિ સઙ્ગ્રહો વ્યક્તઃ||૨૯૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||