32. trimarmīyacikitsitam

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતસ્ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

સપ્તોત્તરં મર્મશતં યદુક્તં શરીરસઙ્ખ્યામધિકૃત્ય તેભ્યઃ| મર્માણિ બસ્તિં હૃદયં શિરશ્ચ પ્રધાનભૂતાનિ વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ||૩|| પ્રાણાશ્રયાત્, તાનિ હિ પીડયન્તો વાતાદયોઽસૂનપિ પીડયન્તિ| તત્સંશ્રિતાનામનુપાલનાર્થં મહાગદાનાં શૃણુ સૌમ્ય રક્ષામ્||૪||

Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10

કષાયતિક્તોષણરૂક્ષભોજ્યૈઃ સન્ધારણાભોજનમૈથુનૈશ્ચ | પક્વાશયે કુપ્યતિ ચેદપાનઃ સ્રોતાંસ્યધોગાનિ બલી સ રુદ્ધ્વા||૫|| કરોતિ વિણ્મારુતમૂત્રસઙ્ગં ક્રમાદુદાવર્તમતઃ સુઘોરમ્| રુગ્બસ્તિહૃત્કુક્ષ્યુદરેષ્વભીક્ષ્ણં સપૃષ્ઠપાર્શ્વેષ્વતિદારુણા સ્યાત્||૬|| આધ્માનહૃલ્લાસવિકર્તિકાશ્ચ તોદોઽવિપાકશ્ચ સબસ્તિશોથઃ| વર્ચોઽપ્રવૃત્તિર્જઠરે ચ ગણ્ડાન્યૂર્ધ્વશ્ચ વાયુર્વિહતો ગુદે સ્યાત્||૭|| કૃચ્છ્રેણ શુષ્કસ્ય ચિરાત્ પ્રવૃત્તિઃ સ્યાદ્વા તનુઃ સ્યાત્ ખરરૂક્ષશીતા| તતશ્ચ રોગા જ્વરમૂત્રકૃચ્છ્રપ્રવાહિકાહૃદ્ગ્રહણીપ્રદોષાઃ||૮|| વમ્યાન્ધ્યબાધિર્યશિરોઽભિતાપવાતોદરાષ્ઠીલમનોવિકારાઃ| તૃષ્ણાસ્રપિત્તારુચિગુલ્મકાસશ્વાસપ્રતિશ્યાર્દિતપાર્શ્વરોગાઃ||૯|| અન્યે ચ રોગા બહવોઽનિલોત્થા ભવન્ત્યુદાવર્તકૃતાઃ સુઘોરાઃ| ચિકિત્સિતં ચાસ્ય યથાવદૂર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યતે તચ્છૃણુ ચાગ્નિવેશ!||૧૦||

Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17

તં તૈલશીતજ્વરનાશનાક્તં સ્વેદૈર્યથોક્તૈઃ પ્રવિલીનદોષમ્| ઉપાચરેદ્વર્તિનિરૂહબસ્તિસ્નેહૈર્વિરેકૈરનુલોમનાન્નૈઃ||૧૧|| શ્યામાત્રિવૃન્માગધિકાં સદન્તીં ગોમૂત્રપિષ્ટાં દશભાગમાષામ્| સનીલિકાં દ્વિર્લવણાં ગુડેન વર્તિં કરાઙ્ગુષ્ઠનિભાં વિદધ્યાત્||૧૨|| પિણ્યાકસૌવર્ચલહિઙ્ગુભિર્વા સસર્ષપત્ર્યૂષણયાવશૂકૈઃ| ક્રિમિઘ્નકમ્પિલ્લકશઙ્ખિનીભિઃ સુધાર્કજક્ષીરગુડૈર્યુતાભિઃ||૧૩|| સ્યાત્ પિપ્પલીસર્ષપરાઢવેશ્મધૂમૈઃ સગોમૂત્રગુડૈશ્ચ વર્તિઃ| શ્યામાફલાલાબુકપિપ્પલીનાં નાડ્યાઽથવા તત્ પ્રધમેત્તુ ચૂર્ણમ્||૧૪|| રક્ષોઘ્નતુમ્બીકરહાટકૃષ્ણાચૂર્ણં સજીમૂતકસૈન્ધવં વા| સ્નિગ્ધે ગુદે તાન્યનુલોમયન્તિ નરસ્ય વર્ચોઽનિલમૂત્રસઙ્ગમ્||૧૫|| તેષાં વિઘાતે તુ ભિષગ્વિદધ્યાત્ સ્વભ્યક્તસુસ્વિન્નતનોર્નિરૂહમ્| ઊર્ધ્વાનુલોમૌષધમૂત્રતૈલક્ષારામ્લવાતઘ્નયુતં સુતીક્ષ્ણમ્||૧૬|| વાતેઽધિકેઽમ્લં લવણં સતૈલં, ક્ષીરેણ પિત્તે તુ, કફે સમૂત્રમ્| સ મૂત્રવર્ચોઽનિલસઙ્ગમાશુ ગુદં સિરાશ્ચ પ્રગુણીકરોતિ||૧૭||

Adhikarana 5 (18) · Śloka 18

ત્રિવૃત્સુધાપત્રતિલાદિશાકગ્રામ્યૌદકાનૂપરસૈર્યવાન્નમ્| અન્યૈશ્ચ સૃષ્ટાનિલમૂત્રવિડ્ભિરદ્યાત્ પ્રસન્નાગુડસીધુપાયી||૧૮||

Adhikarana 6 (19) · Śloka 19

ભૂયોઽનુબન્ધે તુ ભવેદ્વિરેચ્યો મૂત્રપ્રસન્નાદધિમણ્ડશુક્તૈઃ| સ્વસ્થં તુ પશ્ચાદનુવાસયેત્તં રૌક્ષ્યાદ્ધિ સઙ્ગોઽનિલવર્ચસોશ્ચેત્||૧૯||

Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22

દ્વિરુત્તરં હિઙ્ગુ વચાગ્નિકુષ્ઠં સુવર્ચિકા ચૈવ વિડઙ્ગચૂર્ણમ્| સુખામ્બુનાઽઽનાહવિસૂચિકાર્તિહૃદ્રોગગુલ્મોર્ધ્વસમીરણઘ્નમ્ ||૨૦|| વચાભયાચિત્રકયાવશૂકાન્ સપિપ્પલીકાતિવિષાન્ સકુષ્ઠાન્| ઉષ્ણામ્બુનાઽઽનાહવિમૂઢવાતાન્ પીત્વા જયેદાશુ રસૌદનાશી||૨૧|| હિઙ્ગૂગ્રગન્ધાબિડશુણ્ઠ્યજાજીહરીતકીપુષ્કરમૂલકુષ્ઠમ્| યથોત્તરં ભાગવિવૃદ્ધમેતત્ પ્લીહોદરાજીર્ણવિસૂચિકાસુ||૨૨||

Adhikarana 8 (23) · Śloka 23

સ્થિરાદિવર્ગસ્ય પુનર્નવાયાઃ શમ્પાકપૂતીકકરઞ્જયોશ્ચ| સિદ્ધઃ કષાયે દ્વિપલાંશિકાનાં પ્રસ્થો ઘૃતાત્ સ્યાત્ પ્રતિરુદ્ધવાતે||૨૩||

Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25

ફલં ચ મૂલં ચ વિરેચનોક્તં હિઙ્ગ્વર્કમૂલં દશમૂલમગ્ર્યમ્| સ્નુક્ ચિત્રકશ્ચૈવ પુનર્નવા ચ તુલ્યાનિ સર્વૈર્લવણાનિ પઞ્ચ||૨૪|| સ્નેહૈઃ સમૂત્રૈઃ સહ જર્જરાણિ શરાવસન્ધૌ વિપચેત્ સુલિપ્તે| પક્વં સુપિષ્ટં લવણં તદન્નૈઃ પાનૈસ્તથાઽઽનાહરુજાઘ્નમદ્યાત્||૨૫||

Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31

હૃત્સ્તમ્ભમૂર્ધામયગૌરવાભ્યામુદ્ગારસઙ્ગેન સપીનસેન| આનાહમામપ્રભવં જયેત્તુ પ્રચ્છર્દનૈર્લઙ્ઘનપાચનૈશ્ચ||૨૬|| (ગુલ્મોદરબ્રધ્નાર્શઃપ્લીહોદાવર્તયોનિશુક્રગદે | મેદઃકફસંસૃષ્ટે મારુતરક્તેઽવગાઢે ચ||૨૭|| ગૃધ્રસિપક્ષવધાદિષુ વિરેચનાર્હેષુ વાતરોગેષુ| વાતે વિબદ્ધમાર્ગે મેદઃકફપિત્તરક્તેન||૨૮|| પયસા માંસરસૈર્વા ત્રિફલારસયૂષમૂત્રમદિરાભિઃ| દોષાનુબન્ધયોગાત્ પ્રશસ્તમેરણ્ડજં તૈલમ્||૨૯|| તદ્વાતનુત્સ્વભાવાત્ સંયોગવશાદ્વિરેચનાચ્ચ જયેત્| મેદોસૃક્પિત્તકફોન્મિશ્રાનિલરોગજિત્તસ્માત્||૩૦|| બલકોષ્ઠવ્યાધિવશાદાપઞ્ચપલા ભવેન્માત્રા| મૃદુકોષ્ઠાલ્પબલાનાં સહ ભોજ્યં તત્પ્રયોજ્યં સ્યત્)||૩૧|| ઇત્યુદાવર્તચિકિત્સા|

Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35

વ્યાયામતીક્ષ્ણૌષધરૂક્ષમદ્યપ્રસઙ્ગનિત્યદ્રુતપૃષ્ઠયાનાત્| આનૂપમત્સ્યાધ્યશનાદજીર્ણાત્ સ્યુર્મૂત્રકૃચ્છ્રાણિ નૃણામિહાષ્ટૌ||૩૨|| પૃથઙ્મલાઃ સ્વૈઃ કુપિતા નિદાનૈઃ સર્વેઽથવા કોપમુપેત્ય બસ્તૌ| મૂત્રસ્ય માર્ગં પરિપીડયન્તિ યદા તદા મૂત્રયતીહ કૃચ્છ્રાત્||૩૩|| તીવ્રા રુજો વઙ્ક્ષણબસ્તિમેઢ્રે સ્વલ્પં મુહુર્મૂત્રયતીહ વાતાત્| પીતં સરક્તં સરુજં સદાહં કૃચ્છ્રાન્મુહુર્મૂત્રયતીહ પિત્તાત્||૩૪|| બસ્તેઃ સલિઙ્ગસ્ય ગુરુત્વશોથૌ મૂત્રં સપિચ્છં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાદ્ભવન્તિ તત્ કૃચ્છ્રતમં હિ કૃચ્છ્રમ્||૩૫||

Adhikarana 12 (36) · Śloka 36

વિશોષયેદ્બસ્તિગતં સશુક્રં મૂત્રં સપિત્તં પવનઃ કફં વા| યદા તદાઽશ્મર્યુપજાયતે તુ ક્રમેણ પિત્તેષ્વિવ રોચના ગોઃ||૩૬||

Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39

કદમ્બપુષ્પાકૃતિરશ્મતુલ્યા શ્લક્ષ્ણા ત્રિપુટ્યપ્યથવાઽપિ મૃદ્વી| મૂત્રસ્ય ચેન્માર્ગમુપૈતિ રુદ્ધ્વા મૂત્રં રુજં તસ્ય કરોતિ બસ્તૌ||૩૭|| સસેવનીમેહનબસ્તિશૂલં વિશીર્ણધારં ચ કરોતિ મૂત્રમ્| મૃદ્નાતિ મેઢ્રં સ તુ વેદનાર્તો મુહુઃ શકૃન્મુઞ્ચતિ મેહતે ચ||૩૮|| ક્ષોભાત્ ક્ષતે મૂત્રયતીહ સાસૃક્ તસ્યાઃ સુખં મેહતિ ચ વ્યપાયાત્|૩૯|

Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41

એષાઽશ્મરી મારુતભિન્નમૂર્તિઃ સ્યાચ્છર્કરા મૂત્રપથાત્ ક્ષરન્તી||૩૯|| (રેતોઽભિઘાતાભિહતસ્ય પુંસઃ પ્રવર્તતે યસ્ય તુ મૂત્રકૃચ્છ્રમ્| સ્યાદ્વેદના વઙ્ક્ષણબસ્તિમેઢ્રે તસ્યાતિશૂલં વૃષણાતિવૃત્તે||૪૦|| શુક્રેણ સંરુદ્ધગતિપ્રવાહો મૂત્રં સ કૃચ્છ્રેણ વિમુઞ્ચતીહ| તમણ્ડયોઃ સ્તબ્ધમિતિ બ્રુવન્તિ રેતોઽભિઘાતાત્ પ્રવદન્તિ કૃચ્છ્રમ્ )||૪૧||

Adhikarana 15 (42) · Śloka 43

શુક્રં મલાશ્ચૈવ પૃથક્ પૃથગ્વા મૂત્રાશયસ્થાઃ પ્રતિવારયન્તિ| તદ્વ્યાહતં મેહનબસ્તિશૂલં મૂત્રં સશુક્રં કુરુતે વિબદ્ધમ્||૪૨|| સ્તબ્ધશ્ચ શૂનો ભૃશવેદનશ્ચ તુદ્યેત બસ્તિર્વૃષણૌ ચ તસ્ય|૪૩|

Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44

ક્ષતાભિઘાતાત્ ક્ષતજં ક્ષયાદ્વા પ્રકોપિતં બસ્તિગતં વિબદ્ધમ્||૪૩|| તીવ્રાર્તિ મૂત્રેણ સહાશ્મરીત્વમાયાતિ તસ્મિન્નતિસઞ્ચિતે ચ| આધ્માતતાં વિન્દતિ ગૌરવં ચ બસ્તેર્લઘુત્વં ચ વિનિઃસૃતેઽસ્મિન્||૪૪|| ઇતિ મૂત્રકૃચ્છ્રનિદાનમ્|

Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48

અભ્યઞ્જનસ્નેહનિરૂહબસ્તિસ્નેહોપનાહોત્તરબસ્તિસેકાન્| સ્થિરાદિભિર્વાતહરૈશ્ચ સિદ્ધાન્ દદ્યાદ્રસાંશ્ચાનિલમૂત્રકૃચ્છ્રે||૪૫|| પુનર્નવૈરણ્ડશતાવરીભિઃ પત્તૂરવૃશ્ચીરબલાશ્મભિદ્ભિઃ| દ્વિપઞ્ચમૂલેન કુલત્થકોલયવૈશ્ચ તોયોત્ક્વથિતે કષાયે||૪૬|| તૈલં વરાહર્ક્ષવસા ઘૃતં ચ તૈરેવ કલ્કૈર્લવણૈશ્ચ સાધ્યમ્| તન્માત્રયાઽઽશુ પ્રતિહન્તિ પીતં શૂલાન્વિતં મારુતમૂત્રકૃચ્છ્રમ્||૪૭|| એતાનિ ચાન્યાનિ વરૌષધાનિ પિષ્ટાનિ શસ્તાન્યપિ ચોપનાહે| સ્યુર્લાભતસ્તૈલફલાનિ ચૈવ સ્નેહામ્લયુક્તાનિ સુખોષ્ણવન્તિ||૪૮||

Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51

સેકાવગાહાઃ શિશિરાઃ પ્રદેહા ગ્રૈષ્મો વિધિર્બસ્તિપયોવિરેકાઃ| દ્રાક્ષાવિદારીક્ષુરસૈર્ઘૃતૈશ્ચ કૃચ્છ્રેષુ પિત્તપ્રભવેષુ કાર્યાઃ||૪૯|| શતાવરીકાશકુશશ્વદંષ્ટ્રાવિદારિશાલીક્ષુકશેરુકાણામ્| ક્વાથં સુશીતં મધુશર્કરાભ્યાં યુક્તં પિબેત્ પૈત્તિકમૂત્રકૃચ્છ્રી||૫૦|| પિબેત્ કષાયં કમલોત્પલાનાં શૃઙ્ગાટકાનામથવા વિદાર્યાઃ| દણ્ડૈરકાણામથવાઽપિ મૂલં પૂર્વેણ કલ્પેન તથાઽમ્બુ શીતમ્||૫૧||

Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53

એર્વારુબીજં ત્રપુષાત્ કુસુમ્ભાત્ સકુઙ્કુમઃ સ્યાદ્વૃષકશ્ચ પેયઃ| દ્રાક્ષારસેનાશ્મરિશર્કરાસુ સર્વેષુ કૃચ્છ્રેષુ પ્રશસ્ત એષઃ||૫૨|| એર્વારુબીજં મધુકં સદારુ પૈત્તે પિબેત્તણ્ડુલધાવનેન| દાર્વીં તથૈવામલકીરસેન સમાક્ષિકાં પિત્તકૃતે તુ કૃચ્છ્રે||૫૩||

Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57

ક્ષારોષ્ણતીક્ષ્ણૌષધમન્નપાનં સ્વેદો યવાન્નં વમનં નિરૂહાઃ| તક્રં સતિક્તૌષધસિદ્ધતૈલમભ્યઙ્ગપાનં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫૪|| વ્યોષં શ્વદંષ્ટ્રાત્રુટિસારસાસ્થિ કોલપ્રમાણં મધુમૂત્રયુક્તમ્| પિબેત્ત્રુટિં ક્ષૌદ્રયુતાં કદલ્યા રસેન કૈડર્યરસેન વાઽપિ||૫૫|| તક્રેણ યુક્તં શિતિવારકસ્ય બીજં પિબેત્ કૃચ્છ્રવિનાશહેતોઃ| પિબેત્તથા તણ્ડુલધાવનેન પ્રવાલચૂર્ણં કફમૂત્રકૃચ્છ્રે||૫૬|| સપ્તચ્છદારગ્વધકેબુકૈલાધવં કરઞ્જં કુટજં ગુડૂચીમ્| પક્ત્વા જલે તેન પિબેદ્યવાગૂં સિદ્ધં કષાયં મધુસંયુતં વા||૫૭||

Adhikarana 21 (58) · Śloka 58

સર્વં ત્રિદોષપ્રભવે તુ વાયોઃ સ્થાનાનુપૂર્વ્યા પ્રસમીક્ષ્ય કાર્યમ્| ત્રિભ્યોઽધિકે પ્રાગ્વમનં કફે સ્યાત્ પિત્તે વિરેકઃ પવને તુ બસ્તિઃ||૫૮|| ઇતિ મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સા|

Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72

ક્રિયા હિતા સાઽશ્મરિશર્કરાભ્યાં કૃચ્છ્રે યથૈવેહ કફાનિલાભ્યામ્| કાર્યાઽશ્મરીભેદનપાતનાય વિશેષયુક્તં શૃણુ કર્મ સિદ્ધમ્||૫૯|| પાષાણભેદં વૃષકં શ્વદંષ્ટ્રાપાઠાભયાવ્યોષશટીનિકુમ્ભાઃ| હિંસ્રાખરાશ્વાશિતિવારકાણામેર્વારુકાણાં ત્રપુષસ્ય બીજમ્||૬૦|| ઉત્કુઞ્ચિકા હિઙ્ગુ સવેતસામ્લં સ્યાદ્દ્વે બૃહત્યૌ હપુષા વચા ચ| ચૂર્ણં પિબેદશ્મરિભેદપક્વં સર્પિશ્ચ ગોમૂત્રચતુર્ગુણં તૈઃ||૬૧|| મૂલં શ્વદંષ્ટ્રેક્ષુરકોરુબૂકાત્ ક્ષીરેણ પિષ્ટં બૃહતીદ્વયાચ્ચ| આલોડ્ય દધ્ના મધુરેણ પેયં દિનાનિ સપ્તાશ્મરિભેદનાય||૬૨|| પુનર્નવાયોરજનીશ્વદંષ્ટ્રાફલ્ગુપ્રવાલાશ્ચ સદર્ભપુષ્પાઃ| ક્ષીરામ્બુમદ્યેક્ષુરસૈઃ સુપિષ્ટં પેયં ભવેદશ્મરિશર્કરાસુ||૬૩|| ત્રુટિં સુરાહ્વં લવણાનિ પઞ્ચ યવાગ્રજં કુન્દુરુકાશ્મભેદૌ| કમ્પિલ્લકં ગોક્ષુરકસ્ય બીજમેર્વારુબીજં ત્રપુષસ્ય બીજમ્||૬૪|| ચૂર્ણીકૃતં ચિત્રકહિઙ્ગુમાસીયવાનિતુલ્યં ત્રિફલાદ્વિભાગમ્| અમ્લૈરશુક્તૈ રસમદ્યયુષૈઃ પેયં હિ ગુલ્માશ્મરિભેદનાર્થમ્||૬૫|| બિલ્વપ્રમાણો ઘૃતતૈલભૃષ્ટો યૂષઃ કૃતઃ શિગ્રુકમૂલકલ્કાત્| શીતોઽશ્મભિત્ સ્યાદ્દધિમણ્ડયુક્તઃ પેયઃ પ્રકામં લવણેન યુક્તઃ||૬૬|| જલેન શોભાઞ્જનમૂલકલ્કઃ શીતો હિતશ્ચાશ્મરિશર્કરાસુ| સિતોપલા વા સમયાવશૂકા કૃચ્છ્રેષુ સર્વેષ્વપિ ભેષજં સ્યાત્||૬૭|| પીત્વાઽથ મદ્યં નિગદં રથેન હયેન વા શીઘ્રજવેન યાયાત્| તૈઃ શર્કરા પ્રચ્યવતેઽશ્મરી તુ શમ્યેન્ન ચેચ્છલ્યવિદુદ્ધરેત્તામ્||૬૮|| રેતોભિઘાતપ્રભવે તુ કૃચ્છ્રે સમીક્ષ્ય દોષં પ્રતિકર્મ કુર્યાત્| કાર્પાસમૂલં વૃષકાશ્મભેદૌ બલા સ્થિરાદીનિ ગવેધુકા ચ||૬૯|| વૃશ્ચીર ઐન્દ્રી ચ પુનર્નવા ચ શતાવરી મધ્વસનાખ્યપર્ણ્યૌ| તત્ક્વાથસિદ્ધઃ પવને રસઃ સ્યાત્ પિત્તેઽધિકે ક્ષીરમથાપિ સર્પિઃ||૭૦|| કફે ચ યૂષાદિકમન્નપાનં સંસર્ગજે સર્વહિતઃ ક્રમઃ સ્યાત્| એવં ન ચેચ્છામ્યતિ તસ્ય યુઞ્જ્યાત્ સુરાં પુરાણાં મધુકાસવં વા||૭૧|| વિહઙ્ગમાંસાનિ ચ બૃંહણાય બસ્તીંશ્ચ શુક્રાશયશોધનાર્થમ્| શુદ્ધસ્ય તૃપ્તસ્ય ચ વૃષ્યયોગૈઃ પ્રિયાનુકૂલાઃ પ્રમદા વિધેયાઃ||૭૨||

Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75

રક્તોદ્ભવે તૂત્પલનાલતાલકાસેક્ષુબાલેક્ષુકશેરુકાણિ| પિબેત્ સિતાક્ષૌદ્રયુતાનિ ખાદેદિક્ષું વિદારીં ત્રપુષાણિ ચૈવ||૭૩|| ઘૃતં શ્વદંષ્ટ્રાસ્વરસેન સિદ્ધં ક્ષીરેણ ચૈવાષ્ટગુણેન પેયમ્| સ્થિરાદિકાનાં કનકાદિકાનામેકૈકશો વા વિધિનૈવ તેન||૭૪|| ક્ષીરેણ બસ્તિર્મધુરૌષધૈઃ સ્યાત્તૈલેન વા સ્વાદુફલોત્થિતેન| યન્મૂત્રકૃચ્છ્રે વિહિતં તુ પૈત્તે કાર્યં તુ તચ્છોણિતમૂત્રકૃચ્છ્રે||૭૫||

Adhikarana 24 (76) · Śloka 76

વ્યાયામસન્ધારણશુષ્કરૂક્ષપિષ્ટાન્નવાતાર્કકરવ્યવાયાન્| ખર્જૂરશાલૂકકપિત્થજમ્બૂબિસં કષાયં ન રસં ભજેત||૭૬|| ઇત્યશ્મરીચિકિત્સા|

Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80

વ્યાયામતીક્ષ્ણાતિવિરેકબસ્તિચિન્તાભયત્રાસગદાતિચારાઃ| છર્દ્યામસન્ધારણકર્શનાનિ હૃદ્રોગકર્તૄણિ તથાઽભિઘાતઃ||૭૭|| વૈવર્ણ્યમૂર્ચ્છાજ્વરકાસહિક્કાશ્વાસાસ્યવૈરસ્યતૃષાપ્રમોહાઃ| છર્દિઃ કફોત્ક્લેશરુજોઽરુચિશ્ચ હૃદ્રોગજાઃ સ્યુર્વિવિધાસ્તથાઽન્યે||૭૮|| હૃચ્છૂન્યભાવદ્રવશોષભેદસ્તમ્ભાઃ સમોહાઃ પવનાદ્વિશેષઃ| પિત્તાત્તમોદૂયનદાહમોહાઃ સન્ત્રાસતાપજ્વરપીતભાવાઃ||૭૯|| સ્તબ્ધં ગુરુ સ્યાત્ સ્તિમિતં ચ મર્મ કફાત્ પ્રસેકજ્વરકાસતન્દ્રાઃ| વિદ્યાત્ત્રિદોષં ત્વપિ સર્વલિઙ્ગં તીવ્રાર્તિતોદં કૃમિજં સકણ્ડૂમ્||૮૦||

Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89

તૈલં સસૌવીરકમસ્તુતક્રં વાતે પ્રપેયં લવણં સુખોષ્ણમ્| મૂત્રામ્બુસિદ્ધં લવણૈશ્ચ તૈલમાનાહગુલ્માર્તિહૃદામયઘ્નમ્||૮૧|| પુનર્નવાં દારુ સપઞ્ચમૂલં રાસ્નાં યવાન્ બિલ્વકુલત્થકોલમ્| પક્ત્વા જલે તેન વિપાચ્ય તૈલમભ્યઙ્ગપાનેઽનિલહૃદ્ગદધ્નમ્||૮૨|| હરીતકીનાગરપુષ્કરાહ્વૈર્વયઃકયસ્થાલવણૈશ્ચ કલ્કૈઃ| સહિઙ્ગુભિઃ સાધિતમગ્ર્યસર્પિર્ગુલ્મે સહૃત્પાર્શ્વગદેઽનિલોત્થે||૮૩|| સપુષ્કરાહ્વં ફલપૂરમૂલં મહૌષધં શટ્યભયા ચ કલ્કાઃ| ક્ષારામ્બુસર્પિર્લવણૈર્વિમિશ્રાઃ સ્યુર્વાતહૃદ્રોગવિકર્તિકાઘ્નાઃ||૮૪|| ક્વાથઃ કૃતઃ પૌષ્કરમાતુલુઙ્ગપલાશભૂતીકશટીસુરાહ્વૈઃ| સનાગરાજાજિવચાયવાનીક્ષારઃ સુખોષ્ણો લવણશ્ચ પેયઃ||૮૫|| પથ્યાશટીપૌષ્કરપઞ્ચકોલાત્ સમાતુલુઙ્ગાદ્યમકેન કલ્કઃ| ગુડપ્રસન્નાલવણૈશ્ચ ભૃષ્ટો હૃત્પાર્શ્વપૃષ્ઠોદરયોનિશૂલે||૮૬|| સ્યાત્ત્ર્યૂષણં દ્વે ત્રિફલે સપાઠે નિદિગ્ધિકાગોક્ષુરકૌ બલે દ્વે| ઋદ્ધિસ્ત્રુટિસ્તામલકી સ્વગુપ્તા મેદે મધૂકં મધુકં સ્થિરા ચ||૮૭|| શતાવરી જીવકપૃશ્નિપર્ણ્યૌ દ્રવ્યૈરિમૈરક્ષસમૈઃ સુપિષ્ટૈઃ| પ્રસ્થં ઘૃતસ્યેહ પચેદ્વિધિજ્ઞઃ પ્રસ્થેન દધ્ના ત્વથ માહિષેણ||૮૮|| માત્રાં પલં ચાર્ધપલં પિચું વા પ્રયોજયેન્માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તામ્| શ્વાસે સકાસે ત્વથ પાણ્ડુરોગે હલીમકે હૃદ્ગ્રહણીપ્રદોષે||૮૯||

Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95

શીતાઃ પ્રદેહાઃ પરિષેચનાનિ તથા વિરેકો હૃદિ પિત્તદુષ્ટે| દ્રાક્ષાસિતાક્ષૌદ્રપરૂષકૈઃ સ્યાચ્છુદ્ધે તુ પિત્તાપહમન્નપાનમ્||૯૦|| યષ્ટ્યાહ્વિકાતિક્તકરોહિણીભ્યાં કલ્કં પિબેચ્ચાપિ સિતાજલેન| ક્ષતે ચ સર્પીંષિ હિતાનિ સર્પિર્ગુડાશ્ચ યે તાન્ પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્||૯૧|| દદ્યાદ્ભિષગ્ધન્વરસાંશ્ચ ગવ્યક્ષીરાશિનાં પિત્તહૃદામયેષુ| તૈરેવ સર્વે પ્રશમં પ્રયાન્તિ પિત્તામયાઃ શોણિતસંશ્રયા યે||૯૨|| દ્રાક્ષાબલાશ્રેયસિશર્કરાભિઃ ખર્જૂરવીરર્ષભકોત્પલૈશ્ચ| કાકોલિમેદાયુગજીવકૈશ્ચ ક્ષીરેણ સિદ્ધં મહિષીઘૃતં સ્યાત્||૯૩|| કશેરુકાશૈવલશૃઙ્ગવેરપ્રપૌણ્ડરીકં મધુકં બિસસ્ય| ગ્રન્થિશ્ચ સર્પિઃ પયસા પચેત્તૈઃ ક્ષૌદ્રાન્વિતં પિત્તહૃદામયઘ્નમ્||૯૪|| સ્થિરાદિકલ્કૈઃ પયસા ચ સિદ્ધં દ્રાક્ષારસેનેક્ષુરસેન વાઽપિ| સર્પિર્હિતં સ્વાદુફલેક્ષુજાશ્ચ રસાઃ સુશીતા હૃદિ પિત્તદુષ્ટે||૯૫||

Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99

સ્વિન્નસ્ય વાન્તસ્ય વિલઙ્ઘિતસ્ય ક્રિયા કફઘ્ની કફમર્મરોગે| કૌલત્થધાન્યૈશ્ચ રસૈર્વવાન્નં પાનાનિ તીક્ષ્ણાનિ ચ શઙ્કરાણિ||૯૬|| મૂત્રે શૃતાઃ કટ્ફલશૃઙ્ગવેરપીતદ્રુપથ્યાતિવિષાઃ પ્રદેયાઃ| કૃષ્ણાશટીપુષ્કરમૂલરાસ્નાવચાભયાનાગરચૂર્ણકં ચ||૯૭|| ઉદુમ્બરાશ્વત્થવટાર્જુનાખ્યે પાલાશરૌહીતકખાદિરે ચ| ક્વાથે ત્રિવૃત્ત્ર્યૂષણચૂર્ણસિદ્ધો લેહઃ કફઘ્નોઽશિશિરામ્બુયુક્તઃ||૯૮|| શિલાહ્વયં વા ભિષગપ્રમત્તઃ પ્રયોજયેત્ કલ્પવિધાનદિષ્ટમ્| પ્રાશં તથાઽઽગસ્ત્યમથાપિ લેહં રસાયનં બ્રાહ્મમથામલક્યાઃ||૯૯||

Adhikarana 29 (100) · Śloka 100

ત્રિદોષજે લઙ્ઘનમાદિતઃ સ્યાદન્નં ચ સર્વેષુ હિતં વિધેયમ્| હીનાતિમધ્યત્વમવેક્ષ્ય ચૈવ કાર્યં ત્રયાણામપિ કર્મ શસ્તમ્||૧૦૦||

Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103

ભુક્તેઽધિકં જીર્યતિ શૂલમલ્પં જીર્ણે સ્થિતં ચેત્ સુરદારુકુષ્ઠમ્| સતિલ્વકં દ્વે લવણે વિડઙ્ગમુષ્ણામ્બુના સાતિવિષં પિબેત્ સઃ||૧૦૧|| જીર્ણેઽધિકે સ્નેહવિરેચનં સ્યાત્ ફલૈર્વિરેચ્યો યદિ જીર્યતિ સ્યાત્| ત્રિષ્વેવ કાલેષ્વધિકે તુ શૂલે તીક્ષ્ણં હિતં મૂલવિરેચનં સ્યાત્||૧૦૨|| પ્રાયોઽનિલો રુદ્ધગતિઃ પ્રકુપ્યત્યામાશયે શોધનમેવ તસ્માત્| કાર્યં તથા લઙ્ઘનપાચનં ચ ...|૧૦૩|

Adhikarana 31 (103) · Śloka 103

... સર્વં કૃમિઘ્નં કૃમિહૃદ્ગદે ચ||૧૦૩|| ઇતિ હૃદ્રોગચિકિત્સા|

Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107

સન્ધારણાજીર્ણરજોતિભાષ્યક્રોધર્તુવૈષમ્યશિરોભિતાપૈઃ| પ્રજાગરાતિસ્વપનામ્બુશીતૈરવશ્યયા મૈથુનબાષ્પધૂમૈઃ||૧૦૪|| સંસ્ત્યાનદોષે શિરસિ પ્રવૃદ્ધો વાયુઃ પ્રતિશ્યાયમુદીરયેત્તુ| ઘ્રાણાર્તિતોદૌ ક્ષવથુર્જલાભઃ સ્રાવોઽનિલાત્ સસ્વરમૂર્ધરોગઃ||૧૦૫|| નાસાગ્રપાકજ્વરવક્ત્રશોષતૃષ્ણોષ્ણપીતસ્રવણાનિ પિત્તાત્| કાસારુચિસ્રાવઘનપ્રસેકાઃ કફાદ્ગુરુઃ સ્રોતસિ ચાપિ કણ્ડૂઃ||૧૦૬|| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાત્ સ્યુઃ પીનસે તીવ્રરુજેઽતિદુઃખે |૧૦૭|

Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109

સર્વોઽતિવૃદ્ધોઽહિતભોજનાત્તુ દુષ્ટપ્રતિશ્યાય ઉપેક્ષિતઃ સ્યાત્||૧૦૭|| તતસ્તુ રોગાઃ ક્ષવથુશ્ચ નાસાશોષઃ પ્રતીનાહપરિસ્રવૌ ચ| ઘ્રાણસ્ય પૂતિત્વમપીનસશ્ચ સપાકશોથાર્બુદપૂયરક્તાઃ||૧૦૮|| અરૂંષિ શીર્ષશ્રવણાક્ષિરોગખાલિત્યહર્યર્જુનલોમભાવાઃ| તૃટ્શ્વાસકાસજ્વરરક્તપિત્તવૈસ્વર્યશોષાશ્ચ તતો ભવન્તિ||૧૦૯||

Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117

રોધાભિઘાતસ્રવશોષપાકૈર્ઘ્રાણં યુતં યશ્ચ ન વેત્તિ ગન્ધમ્| દુર્ગન્ધિ ચાસ્યં બહુશઃપ્રકોપિ દુષ્ટપ્રતિશ્યાયમુદાહરેત્તમ્||૧૧૦|| સંસ્પૃશ્ય મર્માણ્યનિલસ્તુ મૂર્ધ્નિ વિષ્વક્પથસ્થઃ ક્ષવથું કરોતિ| ક્રુદ્ધઃ સ સંશોષ્ય કફં તુ નાસાશૃઙ્ગાટકઘ્રાણવિશોષણં ચ||૧૧૧|| ઉચ્છ્વાસમાર્ગં તુ કફઃ સવાતો રુન્ધ્યાત્ પ્રતીનાહમુદાહરેત્તમ્| યો મસ્તુલુઙ્ગાદ્ઘનપીતપક્વઃ કફઃ સ્રવેદેષ પરિસ્રવસ્તુ||૧૧૨|| વૈવર્ણ્યદૌર્ગન્ધ્યમુપેક્ષયા તુ સ્યાત્ પૂતિનસ્યં શ્વયથુર્ભ્રમશ્ચ| આનહ્યતે યસ્ય વિશુષ્યતે ચ પ્રક્લિદ્યતે ધૂપ્યતિ ચાપિ નાસા||૧૧૩|| ન વેત્તિ યો ગન્ધરસાંશ્ચ જન્તુર્જુષ્ટં વ્યવસ્યેત્તમપીનસેન| તં ચાનિલશ્લેષ્મભવં વિકારં બ્રૂયાત્ પ્રતિશ્યાયસમાનલિઙ્ગમ્||૧૧૪|| સદાહરાગઃ શ્વયથુઃ સપાકઃ સ્યાદ્ ઘ્રાણપાકોઽપિ ચ રક્તપિત્તાત્| ઘ્રાણાશ્રિતાસૃક્પ્રભૃતીન્ પ્રદૂષ્ય કુર્વન્તિ નાસાશ્વયથું મલાશ્ચ||૧૧૫|| ઘ્રાણે તથોચ્છ્વાસગતિં નિરુધ્ય માંસાસ્રદોષાદપિ ચાર્બુદાનિ| ઘ્રાણાત્ સ્રવેદ્વા શ્રવણાન્મુખાદ્વા પિત્તાક્તમસ્રં ત્વપિ પૂયરક્તમ્||૧૧૬|| કુર્યાત્ સપિત્તઃ પવનસ્ત્વગાદીન્ સન્દૂષ્ય ચારૂંષિ સપાકવન્તિ| નાસા પ્રદીપ્તેવ નરસ્ય યસ્ય દીપ્તં તુ તં રોગમુદાહરન્તિ||૧૧૭|| ઇતિ નાસારોગનિદાનમ્|

Adhikarana 35 (118) · Śloka 118

ભૃશાર્તિશૂલં સ્ફુરતીહ વાતાત્ પિત્તાત્ સદાહાર્તિ કફાદ્ગુરુ સ્યાત્| સર્વૈસ્ત્રિદોષં ક્રિમિભિસ્તુ કણ્ડૂર્દૌર્ગન્ધ્યતોદાર્તિયુતં શિરઃ સ્યાત્||૧૧૮|| ઇતિ શિરોરોગનિદાનમ્|

Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123

મુખામયે મારુતજે તુ શોષકાર્કશ્યરૌક્ષ્યાણિ ચલા રુજશ્ચ| કૃષ્ણારુણં નિષ્પતનં સશીતં પ્રસ્રંસનસ્પન્દનતોદભેદાઃ||૧૧૯|| તૃષ્ણાજ્વરસ્ફોટકતાલુદાહા ધૂમાયનં ચાપ્યવદીર્ણતા ચ| પિત્તાત્ સમૂર્ચ્છા વિવિધા રુજશ્ચ વર્ણાશ્ચ શુક્લારુણવર્ણવર્જ્યાઃ||૧૨૦|| કણ્ડૂર્ગુરુત્વં સિતવિજ્જલત્વં સ્નેહોઽરુચિર્જાડ્યકફપ્રસેકૌ| ઉત્ક્લેશમન્દાનલતા ચ તન્દ્રા રુજશ્ચ મન્દાઃ કફવક્રરોગે||૧૨૧|| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ વક્રરોગે ભવન્તિ યસ્મિન્ સ તુ સર્વજઃ સ્યાત્| સંસ્થાનદૂષ્યાકૃતિનામભેદાચ્ચૈતે ચતુઃષષ્ટિવિધા ભવન્તિ||૧૨૨|| શાલાક્યતન્ત્રેઽભિહિતાનિ તેષાં નિમિત્તરૂપાકૃતિભેષજાનિ| યથાપ્રદેશં તુ ચતુર્વિધસ્ય ક્રિયાં પ્રવક્ષ્યામિ મુખામયસ્ય||૧૨૩|| ઇતિ મુખરોગનિદાનમ્|

Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126

વાતાદિભિઃ શોકભયાતિલોભક્રોધૈર્મનોઘ્નાશનગન્ધરૂપૈઃ| અરોચકાઃ સ્યુઃ પરિહૃષ્ટદન્તઃ કષાયવક્રશ્ચ મતોઽનિલેન||૧૨૪|| કટ્વમ્લમુષ્ણં વિરસં ચ પૂતિ પિત્તેન વિદ્યાલ્લવણં ચ વક્રમ્| માધુર્યપૈચ્છિલ્યગુરુત્વશૈત્યવિબદ્ધસમ્બદ્ધયુતં કફેન||૧૨૫|| અરોચકે શોકભયાનિલોભક્રોધાદ્યહૃદ્યાશનગન્ધજે સ્યાત્| સ્વાભાવિકં વક્રમથારુચિશ્ચ ત્રિદોષજે નૈકરસં ભવેત્તુ||૧૨૬|| ઇત્યરોચકનિદાનમ્|

Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128

નાદોઽતિરુક્કર્ણમલસ્ય શોષઃ સ્રાવસ્તનુશ્ચાશ્રવણં ચ વાતાત્| શોફઃ સરાગો દરણં વિદાહઃ સપીતપૂતિશ્રવણં ચ પિત્તાત્||૧૨૭|| વૈશ્રુત્યકણ્ડૂસ્થિરશોફશુક્લસ્નિગ્ધશ્રુતિઃ શ્લેષ્મભવેઽલ્પરુક્ ચ| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાત્ સ્રાવશ્ચ તત્રાધિકદોષવર્ણઃ||૧૨૮|| ઇતિ કર્ણરોગનિદાનમ્|

Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131

અલ્પસ્તુ રાગોઽનુપદેહવાંશ્ચ સતોદભેદોઽનિલજાક્ષિરોગે| પિત્તાત્ સદાહોઽતિરુજઃ સરાગઃ પીતોપદેહઃ સુભૃશોષ્ણવાહી||૧૨૯|| શુક્લોપદેહં બહુપિચ્છિલાશ્રુ નેત્રં કફાત્ સ્યાદ્ગુરુતા સકણ્ડુઃ| સર્વાણિ રૂપાણિ તુ સન્નિપાતાન્નેત્રામયાઃ ષણ્ણવતિસ્તુ ભેદાત્||૧૩૦|| તેષામભિવ્યક્તિરભિપ્રદિષ્ટા શાલાક્યતન્ત્રેષુ ચિકિત્સિતં ચ| પરાધિકારે તુ ન વિસ્તરોક્તિઃ શસ્તેતિ તેનાત્ર ન નઃ પ્રયાસઃ||૧૩૧|| ઇતિ નેત્રરોગનિદાનમ્|

Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133

તેજોઽનિલાદ્યૈઃ સહ કેશભૂમિં દગ્ધ્વાઽઽશુ કુર્યાત્ ખલતિં નરસ્ય| કિઞ્ચિત્તુ દગ્ધ્વા પલિતાનિ કુર્યાદ્ધરિપ્રભત્વં ચ શિરોરુહાણામ્||૧૩૨|| ઇત્યૂર્ધ્વજત્રૂત્થગદૈકદેશસ્તન્ત્રે નિબદ્ધોઽયમશૂન્યતાર્થમ્| અતઃ પરં ભેષજસઙ્ગ્રહં તુ નિબોધ સઙ્ક્ષેપત ઉચ્યમાનમ્||૧૩૩|| ઇતિ ખાલિત્યરોગનિદાનમ્|

Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143

વાતાત્ સકાસવૈસ્વર્યે સક્ષારં પીનસે વૃતમ્| પિબેદ્રસં પયશ્ચોષ્ણં સ્નૈહિકં ધૂમમેવ વા||૧૩૪|| શતાહ્વા ત્વગ્બલા મૂલં સ્યોનાકૈરણ્ડબિલ્વજમ્| સારગ્વધં પિબેદ્વર્તિં મધૂચ્છિષ્ટવસાઘૃતૈઃ||૧૩૫|| અથવા સઘૃતાન્ સક્તૂન્ કૃત્વા મલ્લકસમ્પુટે| નવપ્રતિશ્યાયવતાં ધૂમં વૈદ્યઃ પ્રયોજયેત્||૧૩૬|| શઙ્ખમૂર્ધલલાટાર્તૌ પાણિસ્વેદોપનાહનમ્| સ્વભ્યક્તે ક્ષવથુસ્રાવરોધાદૌ સઙ્કરાદયઃ||૧૩૭|| ઘ્રેયાશ્ચ રોહિષાજાજીવચાતર્કારિચોરકાઃ| ત્વક્પત્રમરિચૈલાનાં ચૂર્ણા વા સોપકુઞ્ચિકાઃ||૧૩૮|| સ્રોતઃશૃઙ્ગાટનાસાક્ષિશોષે તૈલં ચ નાવનમ્| પ્રભાવ્યાજે તિલાન્ ક્ષીરે તેન પિષ્ટાંસ્તદુષ્મણા||૧૩૯|| મન્દસ્વિન્નાન્ સયષ્ટ્યાહ્વચૂર્ણાંસ્તેનૈવ પીડયેત્| દશમૂલસ્ય નિષ્ક્વાથે રાસ્નામધુકકલ્કવત્||૧૪૦|| સિદ્ધં સસૈન્ધવં તૈલં દશકૃત્વોઽણુ તત્ સ્મૃતમ્| સ્નિગ્ધસ્યાસ્થાપનૈર્દોષં નિર્હરેદ્વાતપીનસે||૧૪૧|| સ્નિગ્ધામ્લોષ્ણૈશ્ચ લઘ્વન્નં ગ્રામ્યાદીનાં રસૈર્હિતમ્| ઉષ્ણામ્બુના સ્નાનપાને નિવાતોષ્ણપ્રતિશ્રયઃ||૧૪૨|| ચિન્તાવ્યાયામવાક્ચેષ્ટાવ્યવાયવિરતો ભવેત્| વાતજે પીનસે ધીમાનિચ્છન્નેવાત્મનો હિતમ્||૧૪૩||

Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148

પૈત્તે સર્પિઃ પિબેત્ સિદ્ધં શૃઙ્ગવેરશૃતં પયઃ| પાચનાર્થં પિબેત્ પક્વે કાર્યં મૂર્ધવિરેચનમ્||૧૪૪|| પાઠાદ્વિરજનીમૂર્વાપિપ્પલીજાતિપલ્લવૈઃ| દન્ત્યા ચ સાધિતં તૈલં નસ્યં સ્યાત્ પક્વપીનસે||૧૪૫|| પૂયાસ્રે રક્તપિત્તઘ્નાઃ કષાયા નાવનાનિ ચ| પાકદાહાઢ્યરૂક્ષેષુ શીતા લેપાઃ સસેચનાઃ||૧૪૬|| ઘ્રેયનસ્યોપચારાશ્ચ કષાયાઃ સ્વાદુશીતલાઃ| મન્દપિત્તે પ્રતિશ્યાયે સ્નિગ્ધૈઃ કુર્યાદ્વિરેચનમ્||૧૪૭|| ઘૃતં ક્ષીરં યવાઃ શાલિર્ગોધૂમા જાઙ્ગલા રસાઃ| શીતામ્લાસ્તિક્તશાકાનિ યૂષા મુદ્ગાદિભિર્હિતાઃ||૧૪૮||

Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157

ગૌરવારોચકેષ્વાદૌ લઙ્ઘનં કફપીનસે| સ્વેદાઃ સેકાશ્ચ પાકાર્થં લિપ્તે શિરસિ સર્પિષા||૧૪૯|| લશુનં મુદ્ગચૂર્ણેન વ્યોષક્ષારઘૃતૈર્યુતમ્| દેયં કફઘ્નવમનમુત્ક્લિષ્ટશ્લેષ્મણે હિતમ્||૧૫૦|| અપીનસે પૂતિનસ્યે ઘ્રાણસ્રાવે સકણ્ડુકે| ધૂમઃ શસ્તોઽવપીડશ્ચ કટુભિઃ કફપીનસે||૧૫૧|| મનઃશિલા વચા વ્યોષં વિડઙ્ગં હિઙ્ગુ ગુગ્ગુલુઃ| ચૂર્ણો ઘ્રેયઃ પ્રધમનં કટુભિશ્ચ ફલૈસ્તથા||૧૫૨|| ભાર્ગીમદનતર્કારીસુરસાદિવિપાચિતે| મૂત્રે લાક્ષા વચા લમ્બા વિડઙ્ગં કુષ્ઠપિપ્પલી||૧૫૩|| કૃત્વા કલ્કં કરઞ્જં ચ તૈલં તૈઃ સાર્ષપં પચેત્| પાકાન્મુક્તે ઘને નસ્યમેતન્મેદોનિભે કફે||૧૫૪|| સ્નિગ્ધસ્ય વ્યાહતે વેગે ચ્છર્દનં કફપીનસે| વમનીયશૃતક્ષીરતિલમાષયવાગુના||૧૫૫|| વાર્તાકકુલકવ્યોષકુલત્થાઢકિમુદ્ગજાઃ| યૂષાઃ કફઘ્નમન્નં ચ શસ્તમુષ્ણામ્બુસેચ(વ)નમ્||૧૫૬|| સર્વજિત્ પીનસે દુષ્ટે કાર્યં શોફે ચ શોફજિત્| ક્ષારોઽર્બુદાધિમાંસેષુ ક્રિયા શેષેષ્વવેક્ષ્ય ચ||૧૫૭|| ઇતિ પીનસનાસારોગચિકિત્સા|

Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165

વાતિકે શિરસો રોગે સ્નેહાન્ સ્વેદાન્ સનાવનાન્| પાનાન્નમુપનાહાંશ્ચ કુર્યાદ્વાતામયાપહાન્||૧૫૮|| તૈલભૃષ્ટૈરગુર્વાદ્યૈઃ સુખોષ્ણૈરુપનાહનમ્| જીવનીયૈઃ સુમનસા મત્સ્યૈર્માંસૈશ્ચ શસ્યતે||૧૫૯|| રાસ્નાસ્થિરાદિભિઃ સિદ્ધં સક્ષીરં નસ્યમર્તિનુત્| તૈલં રાસ્નાદ્વિકાકોલીશર્કરાભિરથાપિ વા||૧૬૦|| બલામધૂકયષ્ટ્યાહ્વવિદારીચન્દનોત્પલૈઃ| જીવકર્ષભકદ્રાક્ષાશર્કરાભિશ્ચ સાધિતઃ||૧૬૧|| પ્રસ્થસ્તૈલસ્ય સક્ષીરો જાઙ્ગલાર્ધતુલારસે| નસ્યં સર્વોર્ધ્વજત્રૂત્થવાતપિત્તામયાપહમ્||૧૬૨|| દશમૂલબલારાસ્નાત્રિફલામધુકૈઃ સહ| મયૂરં પક્ષપિત્તાન્ત્રશકૃત્તુણ્ડાઙ્ઘ્રિવર્જિતમ્||૧૬૩|| જલે પક્ત્વા ઘૃતપ્રસ્થં તસ્મિન્ ક્ષીરસમં પચેત્| મધુરૈઃ કાર્ષિકૈઃ કલ્કૈઃ શિરોરોગાર્દિતાપહમ્||૧૬૪|| કર્ણાક્ષિનાસિકાજિહ્વાતાલ્વાસ્યગલરોગનુત્| માયૂરમિતિવિખ્યાતમૂર્ધ્વજત્રુગદાપહમ્||૧૬૫|| ઇતિ માયૂરઘૃતમ્|

Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175

એતેનૈવ કષાયેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્| ચતુર્ગુણેન પયસા કલ્કૈરેભિશ્ચ કાર્ષિકૈઃ||૧૬૬|| જીવન્તીત્રિફલામેદામૃદ્વીકર્ધિપરૂષકૈઃ| સમઙ્ગાચવિકાભાર્ગીકાશ્મરીસુરદારુભિઃ||૧૬૭|| આત્મગુપ્તામહામેદાતાલખર્જૂરમસ્તકૈઃ| મૃણાલબિસશાલૂકશૃઙ્ગીજીવકપદ્મકૈઃ ||૧૬૮|| શતાવરીવિદારીક્ષુબૃહતીસારિવાયુગૈઃ| મૂર્વાશ્વદંષ્ટ્રર્ષભકશૃઙ્ગાટકકસેરુકૈઃ||૧૬૯|| રાસ્નાસ્થિરાતામલકીસૂક્ષ્મૈલાશટિપૌષ્કરૈઃ| પુનર્નવાતુગાક્ષીરીકાકોલીધન્વયાસકૈઃ||૧૭૦|| ખર્જૂરાક્ષોટવાતામમુઞ્જાતાભિષુકૈરપિ | દ્રવ્યૈરેભિર્યથાલાભં પૂર્વકલ્પેન સાધિતમ્||૧૭૧|| નસ્યે પાને તથાઽભ્યઙ્ગે બસ્તૌ ચૈવ પ્રયોજયેત્| શિરોરોગેષુ સર્વેષુ કાસે શ્વાસે ચ દારુણે||૧૭૨|| મન્યાપૃષ્ઠગ્રહે શોષે સ્વરભેદે તથાઽર્દિતે| યોન્યસૃક્શુક્રદોષેષુ શસ્તં વન્ધ્યાસુતપ્રદમ્||૧૭૩|| ઋતુસ્નાતા તથા નારી પીત્વા પુત્રં પ્રસૂયતે| મહામાયૂરમિત્યેતદ્ઘૃતમાત્રેયપૂજિતમ્||૧૭૪|| ઇતિ મહામાયૂરઘૃતમ્| આખુભિઃ કુક્કુટૈર્હંસૈઃ શશૈશ્ચાપિ હિ બુદ્ધિમાન્| કલ્પેનાનેન વિપચેત્ સર્પિરૂર્ધ્વગદાપહમ્||૧૭૫||

Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179

પૈત્તે ઘૃતં પયઃ સેકાઃ શીતા લેપાઃ સનાવનાઃ| જીવનીયાનિ સર્પીંષિ પાનાન્નં ચાપિ પિત્તનુત્||૧૭૬|| ચન્દનોશીરયષ્ટ્યાહ્વબલાવ્યાઘ્રનખોત્પલૈઃ| ક્ષીરપિષ્ટૈઃ પ્રદેહઃ સ્યાચ્છૃતૈર્વા પરિષેચનમ્||૧૭૭|| ત્વક્પત્રશર્કરાકલ્કઃ સુપિષ્ટસ્તણ્ડુલામ્બુના| કાર્યોઽવપીડઃ સર્પિશ્ચ નસ્યં તસ્યાનુ પૈત્તિકે||૧૭૮|| યષ્ટ્યાહ્વચન્દનાનન્તાક્ષીરસિદ્ધં ઘૃતં હિતમ્| નાવનં શર્કરાદ્રાક્ષામધૂકૈર્વાઽપિ પિત્તજે||૧૭૯||

Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186

કફજે સ્વેદિતં ધૂમનસ્યપ્રધમનાદિભિઃ| શુદ્ધં પ્રલેપપાનાન્નૈઃ કફઘ્નૈઃ સમુપાચરેત્||૧૮૦|| પુરાણસર્પિષઃ પાનૈસ્તીક્ષ્ણૈર્બસ્તિભિરેવ ચ| કફાનિલોત્થિતે દાહઃ શેષયો રક્તમોક્ષણમ્||૧૮૧|| એરણ્ડનલદક્ષૌમગુગ્ગુલ્વગુરુચન્દનૈઃ| ધૂમવર્તિં પિબેદ્ગન્ધૈરકુષ્ઠતગરૈસ્તથા||૧૮૨|| સન્નિપાતભવે કાર્યા સન્નિપાતહિતા ક્રિયા| ક્રિમિજે ચૈવ કર્તવ્યં તીક્ષ્ણં મૂર્ધવિરેચનમ્||૧૮૩|| ત્વગ્દન્તીવ્યાઘ્રકરજવિડઙ્ગનવમાલિકાઃ| અપામાર્ગફલં બીજં નક્તમાલશિરીષયોઃ| ક્ષવકોઽશ્મન્તકો બિલ્વં હરિદ્રા હિઙ્ગુ યૂથિકા||૧૮૪|| ફણિજ્ઝકશ્ચ તૈસ્તૈલમવિમૂત્રે ચતુર્ગુણે| સિદ્ધં સ્યાન્નાવનં ચૂર્ણં ચૈષાં પ્રધમનં હિતમ્||૧૮૫|| ફલં શિગ્રુકરઞ્જાભ્યાં સવ્યોષં ચાવપીડકઃ| કષાયઃ સ્વરસઃ ક્ષારશ્ચૂર્ણં કલ્કોઽવપીડકઃ||૧૮૬|| શુક્તતિક્તકટુક્ષૌદ્રકષાયૈઃ કવલગ્રહઃ| ઇતિ શિરોરોગચિકિત્સા|

Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205

ધૂમઃ પ્રધમનં શુદ્ધિરધશ્છર્દનલઙ્ઘનમ્||૧૮૭|| ભોજ્યં ચ મુખરોગેષુ યથાસ્વં દોષનુદ્ધિતમ્| પિપ્પલ્યગુરુદાર્વીત્વગ્યવક્ષારરસાઞ્જનમ્||૧૮૮|| પાઠાં તેજોવતીં પથ્યાં સમભાગં વિચૂર્ણયેત્| મુખરોગેષુ સર્વેષુ સક્ષૌદ્રં તદ્વિધારયેત્||૧૮૯|| સીધુમાધવમાધ્વીકૈઃ શ્રેષ્ઠોઽયં કવલગ્રહઃ| તેજોહ્વામભયામેલાં સમઙ્ગાં કટુકાં ઘનમ્||૧૯૦|| પાઠાં જ્યોતિષ્મતીં લોધ્રં દાર્વીં કુષ્ઠં ચ ચૂર્ણયેત્| દન્તાનાં ઘર્ષણં રક્તસ્રાવકણ્ડૂરુજાપહમ્||૧૯૧|| પઞ્ચકોલકતાલીસપત્રૈલામરિચત્વચઃ| પલાશમુષ્કકક્ષારયવક્ષારાશ્ચ ચૂર્ણિતાઃ||૧૯૨|| ગુડે પુરાણે દ્વિગુણે ક્વથિતે ગુટિકાઃ કૃતાઃ| કર્કન્ધુમાત્રાઃ સપ્તાહં સ્થિતા મુષ્કકભસ્મનિ||૧૯૩|| કણ્ઠરોગેષુ સર્વેષુ ધાર્યાઃ સ્યુરમૃતોપમાઃ| ગૃહધૂમો યવક્ષારઃ પાઠા વ્યોષં રસાઞ્જનમ્||૧૯૪|| તેજોહ્વા ત્રિફલા લોધ્રં ચિત્રકશ્ચેતિ ચૂર્ણિતમ્| સક્ષૌદ્રં ધારયેદેતદ્ગલરોગવિનાશનમ્||૧૯૫|| કાલકં નામ તચ્ચૂર્ણં દન્તાસ્યગલરોગનુત્| ઇતિ કાલકચૂર્ણમ્| મનઃશિલા યવક્ષારો હરિતાલં સસૈન્ધવમ્||૧૯૬|| દાર્વીત્વક્ ચેતિ તચ્ચૂર્ણં માક્ષિકેણ સમાયુતમ્| મૂર્ચ્છિતં ઘૃતમણ્ડેન કણ્ઠરોગેષુ ધારયેત્||૧૯૭|| મુખરોગેષુ ચ શ્રેષ્ઠં પીતકં નામ કીર્તિતમ્| ઇતિ પીતકચૂર્ણમ્| મૃદ્વીકા કટુકા વ્યોષં દાર્વીત્વક્ ત્રિફલા ઘનમ્||૧૯૮|| મૂર્ચ્છિતં ઘૃતમણ્ડેન કણ્ઠરોગેષુ ધારયેત્| પાઠા રસાઞ્જનં મૂર્વા તેજોહ્વેતિ ચ ચૂર્ણિતમ્||૧૯૯|| ક્ષૌદ્રયુક્તં વિધાતવ્યં ગલરોગે ભિષગ્જિતમ્| યોગાસ્ત્વેતે ત્રયઃ પ્રોક્તા વાતપિત્તકફાપહાઃ||૨૦૦|| કટુકાતિવિષાપાઠાદાર્વીમુસ્તકલિઙ્ગકાઃ| ગોમૂત્રક્વથિતાઃ પેયાઃ કણ્ઠરોગવિનાશનાઃ||૨૦૧|| સ્વરસઃ ક્વથિતો દાર્વ્યા ઘનીભૂતો રસક્રિયા| સક્ષૌદ્રા મુખરોગાસૃગ્દોષનાડીવ્રણાપહા||૨૦૨|| તાલુશોષે ત્વતૃષ્ણસ્ય સર્પિરૌત્તરભક્તિકમ્| નાવનં મધુરાઃ સ્નિગ્ધાઃ શીતાશ્ચૈવ રસા હિતાઃ||૨૦૩|| મુખપાકે સિરાકર્મ શિરઃકાયવિરેચનમ્| મૂત્રતૈલઘૃતક્ષૌદ્રક્ષીરૈશ્ચ કવલગ્રહાઃ||૨૦૪|| સક્ષૌદ્રાસ્ત્રિફલાપાઠામૃદ્વીકાજાતિપલ્લવાઃ| કષાયતિક્તકાઃ શીતાઃ ક્વાથાશ્ચ મુખધાવનાઃ||૨૦૫||

Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214

તુલાં ખદિરસારસ્ય દ્વિગુણામરિમેદસઃ| પ્રક્ષાલ્ય જર્જરીકૃત્ય ચતુર્દ્રોણેઽમ્ભસઃ પચેત્||૨૦૬|| દ્રોણશેષં કષાયં તં પૂત્વા ભૂયઃ પચેચ્છનૈઃ| તતસ્તસ્મિન્ ઘનીભૂતે ચૂર્ણીકૃત્યાક્ષભાગિકમ્||૨૦૭|| ચન્દનં પદ્મકોશીરં મઞ્જિષ્ઠા ધાતકી ઘનમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્યાહ્વત્વગેલાપદ્મકેશરમ્||૨૦૮|| લાક્ષાં રસાઞ્જનં માંસીત્રિફલાલોધ્રવાલકમ્| રજન્યૌ ફલિનીમેલાં સમઙ્ગાં કટ્ફલં વચામ્||૨૦૯|| યવાસાગુરુપત્તઙ્ગગૈરિકાઞ્જનમાવપેત્| લવઙ્ગનખકક્કોલજાતિકોશાન્ પલોન્મિતાન્||૨૧૦|| કર્પૂરકુડવં ચાપિ ક્ષિપેચ્છીતેઽવતારિતે| તતસ્તુ ગુટિકાઃકાર્યાઃશુષ્કાશ્ચાસ્યેન ધારયેત્||૨૧૧|| તૈલં ચાનેન કલ્કેન કષાયેણ ચ સાધયેત્| દન્તાનાં ચલનભ્રંશશૌશિર્યક્રિમિરોગનુત્||૨૧૨|| મુખપાકાસ્યદૌર્ગન્ધ્યજાડ્યારોચકનાશનમ્| સ્રાવોપલેપપૈચ્છિલ્યવૈસ્વર્યગલશોષનુત્||૨૧૩|| દન્તાસ્યગલરોગેષુ સર્વેષ્વેતત્ પરાયણમ્| ખદિરાદિગુટીકેયં તૈલં ચ ખદિરાદિકમ્||૨૧૪|| ઇતિ ખદિરાદિગુટિકા તૈલં ચ|

Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220

અરુચૌ કવલગ્રાહા ધૂમાઃ સમુખધાવનાઃ| મનોજ્ઞમન્નપાનં ચ હર્ષણાશ્વાસનાનિ ચ||૨૧૫|| કુષ્ઠસૌવર્ચલાજાજીશર્કરામરિચં બિડમ્| ધાત્ર્યેલાપદ્મકોશીરપિપ્પલ્યુત્પલચન્દનમ્||૨૧૬|| લોધ્રં તેજોવતી પથ્યા ત્ર્યૂષણં સયવાગ્રજમ્| આર્દ્રદાડિમનિર્યાસશ્ચાજાજીશર્કરાયુતઃ||૨૧૭|| સતૈલમાક્ષિકાસ્ત્વેતે ચત્વારઃ કવલગ્રહાઃ| ચતુરોઽરોચકાન્ હન્યુર્વાતાદ્યેકજસર્વજાન્||૨૧૮|| કારવીમરિચાજાજીદ્રાક્ષાવૃક્ષામ્લદાડિમમ્| સૌવર્ચલં ગુડઃ ક્ષૌદ્રં સર્વારોચકનાશનમ્||૨૧૯|| બસ્તિં સમીરણે, પિત્તે વિરેકં, વમનં કફે| કુર્યાદ્ધૃદ્યાનુકૂલાનિ હર્ષણં ચ મનોઘ્નજે||૨૨૦|| ઇત્યરોચકચિકિત્સા|

Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230

કર્ણશૂલે તુ વાતઘ્ની હિતા પીનસવત્ ક્રિયા| પ્રદેહાઃ પૂરણં નસ્યં પાકસ્રાવે વ્રણક્રિયાઃ||૨૨૧|| ભોજ્યાનિ ચ યથાદોષં કુર્યાત્ સ્નેહાંશ્ચ પૂરણાન્| હિઙ્ગુતુમ્બરુશુણ્ઠીભિસ્તૈલં તુ સાર્ષપં પચેત્||૨૨૨|| એતદ્ધિ પૂરણં શ્રેષ્ઠં કર્ણશૂલનિવારણમ્| દેવદારુવચાશુણ્ઠીશતાહ્વાકુષ્ઠસૈન્ધવૈઃ||૨૨૩|| તૈલં સિદ્ધં બસ્તમૂત્રે કર્ણશૂલનિવારણમ્| વરાટકાન્ સમાહૃત્ય દહેન્મૃદ્ભાજને નવે||૨૨૪|| તદ્ભસ્મ શ્ચ્યોતયેત્તેન ગન્ધતૈલં વિપાચયેત્| રસાઞ્જનસ્ય શુણ્ઠ્યાશ્ચ કલ્કાભ્યાં કર્ણશૂલનુત્||૨૨૫|| શુષ્કમૂલકશુણ્ઠાનાં ક્ષારો હિઙ્ગુ મહૌષધમ્| શતપુષ્પા વચા કુષ્ઠં દારુ શિગ્રુ રસાઞ્જનમ્||૨૨૬|| સૌવર્ચલયવક્ષારસ્વર્જિકોદ્ભિદસૈન્ધવમ્| ભૂર્જગ્રન્થિર્બિડં મુસ્તં મધુશુક્તં ચતુર્ગુણમ્||૨૨૭|| માતુલુઙ્ગરસશ્ચૈવ કદલ્યા રસ એવ ચ| સર્વૈરેતૈર્યથોદ્દિષ્ટૈઃ ક્ષારતૈલં વિપાચયેત્||૨૨૮|| બાધિર્યં કર્ણનાદશ્ચ પૂયસ્રાવશ્ચ દારુણઃ| ક્રિમયઃ કર્ણશૂલં ચ પૂરણાદસ્ય નશ્યતિ ||૨૨૯|| મુખકર્ણાક્ષિરોગેષુ યથોક્તં પીનસે વિધિમ્| કુર્યાદ્ભિષક્ સમીક્ષ્યાદૌ દોષકાલબલાબલમ્||૨૩૦|| ઇતિ કર્ણરોગચિકિત્સા |

Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262

ઉત્પન્નમાત્રે તરુણે નેત્રરોગે બિડાલકઃ| કાર્યો દાહોપદેહાશ્રુશોફરાગનિવારણઃ||૨૩૧|| નાગરં સૈન્ધવં સર્પિર્મણ્ડેન ચ રસક્રિયા| નિઘૃષ્ટં વાતિકે તદ્વન્મધુસૈન્ધવગૈરિકમ્||૨૩૨|| તથા શાવરકં લોધ્રં ઘૃતભૃષ્ટં બિડાલકઃ| તદ્વત્ કાર્યો હરીતક્યા ઘૃતભૃષ્ટો રુજાપહઃ||૨૩૩|| પૈત્તિકે ચન્દનાનન્તામઞ્જિષ્ઠાભિર્બિડાલકઃ| કાર્યઃ પદ્મકયષ્ટ્યાહ્વમાંસીકાલીયકૈસ્તથા||૨૩૪|| ગૈરિકં સૈન્ધવં મુસ્તં રોચના ચ રસક્રિયા| કફે કાર્યા તથા ક્ષૌદ્રં પ્રિયઙ્ગુઃ સમનઃશિલા||૨૩૫|| સન્નિપાતે તુ સર્વૈઃ સ્યાદ્બહિરક્ષ્ણોઃ પ્રલેપનમ્| પક્ષ્માણ્યસ્પૃશ્યતા કાર્યં સમ્પક્વે ત્વઞ્જનં ત્ર્યહાત્||૨૩૬|| આશ્ચ્યોતનં મારુતજે ક્વાથો બિલ્વાદિભિર્હિતઃ| કોષ્ણઃ સૈરણ્ડતર્કારીબૃહતીમધુશિગ્રુભિઃ||૨૩૭|| પૃથ્વીકાદાર્વિમઞ્જિષ્ઠાલાક્ષાદ્વિમધુકોત્પલૈઃ| ક્વાથઃ સશર્કરઃ શીતઃ પૂરણં રક્તપિત્તનુત્||૨૩૮|| નાગરત્રિફલામુસ્તનિમ્બવાસારસઃ કફે| કોષ્ણમાશ્ચ્યોતનં મિશ્રૈરોષધૈઃ સાન્નિપાતકે||૨૩૯|| બૃહત્યેરણ્ડમૂલત્વક્ શિગ્રોઃ પુષ્પં સસૈન્ધવમ્| અજાક્ષીરેણ પિષ્ટં સ્યાદ્વર્તિર્વાતાક્ષિરોગનુત્||૨૪૦|| સુમનઃકોરકાઃ શઙ્ખસ્ત્રિફલા મધુકં બલા| પિત્તરક્તાપહા વર્તિઃ પિષ્ટા દિવ્યેન વારિણા||૨૪૧|| સૈન્ધવં ત્રિફલા વ્યોષં શઙ્ખનાભિઃ સમુદ્રજઃ| ફેનઃ શૈલેયકં સર્જો વર્તિઃ શ્લેષ્માક્ષિરોગનુત્||૨૪૨|| અમૃતાહ્વા બિસં બિલ્વં પટોલં છાગલં શકૃત્| પ્રપૌણ્ડરીકં યષ્ટ્યાહ્વં દાર્વી કાલાનુસારિવા||૨૪૩|| એષામષ્ટપલાન્ ભાગાન્ સુધૌતાઞ્જર્જરીકૃતાન્| તોયે પક્ત્વા રસે પૂતે ભૂયઃ પક્વે રસે ઘને||૨૪૪|| કર્ષં ચ શ્વેતમરિચાજ્જાતીપુષ્પાન્નવાત્ પલમ્| ચૂર્ણં ક્ષિપ્ત્વા કૃતા વર્તિઃ સર્વઘ્ની દૃક્પ્રસાદની||૨૪૫|| શઙ્ખપ્રવાલવૈદૂર્યલૌહતામ્રપ્લવાસ્થિભિઃ| સ્રોતોજશ્વેતમરિચૈર્વર્તિઃ સર્વાક્ષિરોગનુત્||૨૪૬|| શાણાર્ધં મરિચાદ્દ્વૌ ચ પિપ્પલ્યર્ણવફેનયોઃ| શાણાર્ધં સૈન્ધવાચ્છાણા નવ સૌવીરકાઞ્જનાત્||૨૪૭|| પિષ્ટં સુસૂક્ષ્મં ચિત્રાયાં ચૂર્ણાઞ્જનમિદં શુભમ્| કણ્ડૂકાચકફાર્તાનાં મલાનાં ચ વિશોધનમ્||૨૪૮|| બસ્તમૂત્રે ત્ર્યહં સ્થાપ્યમેલાચૂર્ણં સુભાવિતમ્| ચૂર્ણાઞ્જનં હિ તૈમિર્યક્રિમિપિલ્લમલાપહમ્||૨૪૯|| સૌવીરમઞ્જનં તુત્થં તાપ્યો ધાતુર્મનઃશિલા| ચક્ષુષ્યા મધુકં લોહા મણયઃ પૌષ્પમઞ્જનમ્||૨૫૦|| સૈન્ધવં શૌકરી દંષ્ટ્રા કતકં ચાઞ્જનં શુભમ્| તિમિરાદિષુ ચુર્ણં વા વર્તિર્વેયમનુત્તમા||૨૫૧|| કતકસ્ય ફલં શઙ્ખઃ સૈન્ધવં ત્ર્યૂષણં સિતા| ફેનો રસાઞ્જનં ક્ષૌદ્રં વિડઙ્ગાનિ મનઃશિલા||૨૫૨|| કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ વર્તિરેષા વ્યપોહતિ| તિમિરં પટલં કાચં મલં ચાશુ સુખાવતી||૨૫૩|| ઇતિ સુખાવતી વર્તિઃ | ત્રિફલાકુક્કુટાણ્ડત્વક્કાસીસમયસો રજઃ| નીલોત્પલં વિડઙ્ગાનિ ફેનં ચ સરિતાં પતેઃ||૨૫૪|| આજેન પયસા પિષ્ટ્વા ભાવયેત્તામ્રભાજને| સપ્તરાત્રં સ્થિતં ભૂયઃ પિષ્ટ્વા ક્ષીરેણ વર્તયેત્||૨૫૫|| એષા દૃષ્ટિપ્રદા વર્તિરન્ધસ્યાભિન્નચક્ષુષઃ||૨૫૬|| ઇતિ દૃષ્ટિપ્રદા વર્તિઃ | વદને કૃષ્ણસર્પસ્ય નિહિતં માસમઞ્જનમ્||૨૫૬|| તતસ્તસ્માત્ સમૃદ્ધૃત્ય સુશુષ્કં ચૂર્ણયેદ્બુધઃ| સુમનઃકોરકૈઃ શુષ્કૈરર્ધાંશૈઃ સૈન્ધવેન ચ||૨૫૭|| એતન્નેત્રાઞ્જનં કાર્યં તિમિરઘ્નમનુત્તમમ્| પિપ્પલ્યઃ કિંશુકરસો વસા સર્પસ્ય સૈન્ધવમ્||૨૫૮|| જીર્ણં ઘૃતં ચ સર્વાક્ષિરોગઘ્ની સ્યાદ્રસક્રિયા| કૃષ્ણસર્પવસા ક્ષૌદ્રં રસો ધાત્ર્યા રસક્રિયાઃ||૨૫૯|| શસ્તા સર્વાક્ષિરોગેષુ કાચાર્બુદમલેષુ ચ| ધાત્રીરસાઞ્જનક્ષૌદ્રસર્પિર્ભિસ્તુ રસક્રિયા||૨૬૦|| પિત્તરક્તાક્ષિરોગઘ્ની તૈમિર્યપટલાપહા| ધાત્રીસૈન્ધવપિપ્પલ્યઃ સ્યુરલ્પમરિચાઃ સમાઃ||૨૬૧|| ક્ષૌદ્રયુક્તા નિહન્ત્યાન્ધ્યં પટલં ચ રસક્રિયા|૨૬૨| ઇતિ નેત્રરોગચિકિત્સા |

Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282

ખાલિત્યે પલિતે વલ્યાં હરિલોમ્નિ ચ શોધિતમ્||૨૬૨|| નસ્યૈસ્તૈલૈઃ શિરોવક્રપ્રલેપૈશ્ચાપ્યુપાચરેત્| સિદ્ધં વિદારીગન્ધાદ્યૈર્જીવનીયૈરથાપિ ચ||૨૬૩|| નસ્યં સ્યાદણુતૈલં વા ખાલિત્યપલિતાપહમ્| ક્ષીરાત્ સહચરાદ્ભૃઙ્ગરાજાચ્ચ સૌરસાદ્રસાત્||૨૬૪|| પ્રસ્થૈસ્તુ કુડવસ્તૈલાદ્યષ્ટ્યાહ્વપલકલ્કિતઃ| સિદ્ધઃ શિલાસમે ભાણ્ડે મેષશૃઙ્ગાદિષુ સ્થિતઃ||૨૬૫|| નસ્યં સ્યાદ્ભિષજા સમ્યગ્યોજિતં પલિતાપહમ્| ભિષજા ક્ષીરપિષ્ટૌ વા દુગ્ધિકાકરવીરકૌ||૨૬૬|| ઉત્પાટ્ય પલિતે દેયૌ તાવુભૌ પલિતાપહૌ| માર્કવસ્વરસાત્ ક્ષીરાદ્દ્વિપ્રસ્થં મધુકાત્ પલમ્||૨૬૭|| તૈઃ પચેત્ કુડવં તૈલાત્તન્નસ્યં પલિતાપહમ્| આદિત્યવલ્લ્યા મૂલાનિ કૃષ્ણશૈરેયકસ્ય ચ||૨૬૮|| સુરસસ્ય ચ પત્રાણિ પત્રં કૃષ્ણશણસ્ય ચ| માર્કવઃ કાકમાચી ચ મધુકં દેવદારુ ચ||૨૬૯|| પૃથગ્દશપલાંશાનિ પિપ્પલ્યસ્ત્રિફલાઽઞ્જનમ્| પ્રપૌણ્ડરીકં મઞ્જિષ્ઠા લોધ્રં કૃષ્ણાગુરૂત્પલમ્||૨૭૦|| આમ્રાસ્થિ કર્દમઃ કૃષ્ણો મૃણાલં રક્તચન્દનમ્| નીલી ભલ્લાતકાસ્થીનિ કાસીસં મદયન્તિકા||૨૭૧|| સોમરાજ્યસનઃ શસ્ત્રં કૃષ્ણૌ પિણ્ડીતચિત્રકૌ| પુષ્કરાર્જુનકાશ્મર્યાણ્યામ્રજમ્બૂફલાનિ ચ||૨૭૨|| પૃથક્ પઞ્ચપલાંશાનિ તૈઃ પિષ્ટૈરાઢકં પચેત્| બૈભીતકસ્ય તૈલસ્ય ધાત્રીરસચતુર્ગુણમ્||૨૭૩|| કુર્યાદાદિત્યપાકં વા યાવચ્છુષ્કો ભવેદ્રસઃ| લોહપાત્રે તતઃ પૂતં સંશુદ્ધમુપયોજયેત્||૨૭૪|| પાને નસ્યક્રિયાયાં ચ શિરોભ્યઙ્ગે તથૈવ ચ| એતચ્ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં શિરસઃ સર્વરોગનુત્||૨૭૫|| મહાનીલમિતિ ખ્યાતં પલિતઘ્નમનુત્તમમ્| ઇતિ મહાનીલતૈલમ્| પ્રપૌણ્ડરીકમધુકપિપ્પલીચન્દનોત્પલૈઃ||૨૭૬|| કાર્ષિકૈસ્તૈલકુડવો દ્વિગુણામલકીરસઃ| સિદ્ધઃ સ પ્રતિમર્શઃ સ્યાત્ સર્વમૂર્ધગદાપહઃ||૨૭૭|| (પલિતઘ્નો વિશેષેણ કૃષ્ણાત્રેયેણ ભાષિતઃ|) ક્ષીરં પ્રિયાલયષ્ટ્યાહ્વે જીવકાદ્યો ગણસ્તિલાઃ||૨૭૮|| કૃષ્ણા વક્ત્રે પ્રલેપઃ સ્યાદ્ધરિલોમનિવારણઃ| તિલાઃ સામલકાશ્ચૈવ કિઞ્જલ્કો મધુકં મધુ||૨૭૯|| બૃંહયેદ્રઞ્જયેચૈતત્ કેશાન્મૂર્ધપ્રલેપનાત્| પચેત્સૈન્ધવશુક્તામ્લૈરયશ્ચૂર્ણં સતણ્ડુલમ્||૨૮૦|| તેનાલિપ્તં શિરઃ શુદ્ધમસ્નિગ્ધમુષિતં નિશિ| તત્ પ્રાતસ્ત્રિફલાધૌતં સ્યાત્ કૃષ્ણમૃદુમૂર્ધજમ્||૨૮૧|| અયશ્ચૂર્ણોઽમ્લપિષ્ટશ્ચ રાગઃ સત્રિફલો વરઃ| કુર્યાચ્છેષેષુ રોગેષુ ક્રિયાં સ્વાં સ્વાચ્ચિકિત્સિતાત્| શેષેષ્વાદૌ ચ નિર્દિષ્ટા સિદ્ધૌ ચાન્યા પ્રવક્ષ્યતે||૨૮૨|| ઇતિ ખાલિત્યાદિચિકિત્સા|

Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290

સર્પીંષ્યુપરિભક્તાનિ સ્વરભેદેઽનિલાત્મકે| તૈલૈશ્ચતુષ્પ્રયોગૈશ્ચ બલારાસ્નામૃતાહ્વયૈઃ||૨૮૩|| બર્હિતિત્તિરિદક્ષાણાં પઞ્ચમૂલશૃતાન્ રસાન્| માયૂરં ક્ષીરસર્પિર્વા પિબેત્ત્ર્યૂષણમેવ વા||૨૮૪|| પૈત્તિકે તુ વિરેકઃ સ્યાત્ પયશ્ચ મધુરૈઃ શૃતમ્| સર્પિર્ગુડા ઘૃતં તિક્તં જીવનીયં વૃષસ્ય વા||૨૮૫|| કફજે સ્વરભેદે તુ તીક્ષ્ણં મૂર્ધવિરેચનમ્| વિરેકો વમનં ધૂમો યવાન્નકટુસેવનમ્||૨૮૬|| ચવ્યભાર્ગ્યભયાવ્યોષક્ષારમાક્ષિકચિત્રકાન્| લિહ્યાદ્વા પિપ્પલીપથ્યે તીક્ષ્ણં મદ્યં પિબેચ્ચ સઃ||૨૮૭|| રક્તજે સ્વરભેદે તુ સઘૃતા જાઙ્ગલા રસાઃ| દ્રાક્ષાવિદારીક્ષુરસાઃ સઘૃતક્ષૌદ્રશર્કરાઃ||૨૮૮|| યચ્ચોક્તં ક્ષયકાસઘ્નં તચ્ચ સર્વં ચિકિત્સિતમ્| પિત્તજસ્વરભેદઘ્નં સિરાવેધશ્ચ રક્તજે||૨૮૯|| સન્નિપાતે હિતાઃ સર્વાઃ ક્રિયા ન તુ સિરાવ્યધઃ| ઇત્યુક્તં સ્વરભેદસ્ય સમાસેન ચિકિત્સિતમ્||૨૯૦|| ઇતિ સ્વરભેદચિકિત્સા|

Adhikarana 55 (291) · Śloka 291

ભવન્તિ ચાત્ર- વાતપિત્તકફા નૄણાં બસ્તિહૃન્મૂર્ધસંશ્રયાઃ| તસ્માત્તત્સ્થાનસામીપ્યાદ્ધર્તવ્યા વમનાદિભિઃ||૨૯૧||

Adhikarana 56 (292) · Śloka 292

અધ્યાત્મલોકો વાતાદ્યૈર્લોકો વાતરવીન્દુભિઃ| પીડ્યતે ધાર્યતે ચૈવ વિકૃતાવિકૃતૈસ્તથા||૨૯૨||

Adhikarana 57 (293) · Śloka 293

વિરુદ્ધૈરપિ ન ત્વેતે ગુણૈર્ઘ્નન્તિ પરસ્પરમ્| દોષાઃ સહજસાત્મ્યત્વાદ્વિષં ઘોરમહીનિવ||૨૯૩||

Adhikarana 58 (294) · Śloka 294

તત્ર શ્લોકઃ- ત્રિમર્મજાનાં રોગાણાં નિદાનાકૃતિભેષજમ્| વિસ્તરેણ પૃથગ્દિષ્ટં ત્રિમર્મીયે ચિકિત્સિતે||૨૯૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 26

ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતેઽપ્રાપ્તે દૃઢબલસમ્પૂરિતે ચિકિત્સાસ્થાને ત્રિમર્મીયચિકિત્સિતં નામ ષડ્વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૬||