Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧||
ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||
View original
अथातस्त्रिमर्मीयचिकित्सितमध्यायं व्याख्यास्यामः||१||
इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇ ਦ੍ਵਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ਼ਿਰੋਬਸ੍ਤਿਹਦਯਮਰ੍ਮਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧਾਨਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਰੋਗਾਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਚਾਰਸ਼੍ਚਾਭਿਧੀਯਤੇ; ਤੇਨ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਰੋਗਾਨਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਂ ਮਰ੍ਮਸ਼ਤਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਧਿਕਤ੍ਯ ਤੇਭ੍ਯਃ|
ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਬਸ੍ਤਿਂ ਹਦਯਂ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਨਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ||੩||
ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਤ੍, ਤਾਨਿ ਹਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤੋ ਵਾਤਾਦਯੋਸੂਨਪਿ ਪੀਡਯਨ੍ਤਿ|
ਤਤ੍ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਨੁਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਮਹਾਗਦਾਨਾਂ ਸ਼ਣੁ ਸੌਮ੍ਯ ਰਕ੍ਸਾਮ੍||੪||
View original
सप्तोत्तरं मर्मशतं यदुक्तं शरीरसङ्ख्यामधिकृत्य तेभ्यः|
मर्माणि बस्तिं हृदयं शिरश्च प्रधानभूतानि वदन्ति तज्ज्ञाः||३||
प्राणाश्रयात्, तानि हि पीडयन्तो वातादयोऽसूनपि पीडयन्ति|
तत्संश्रितानामनुपालनार्थं महागदानां शृणु सौम्य रक्षाम्||४||
ਪ੍ਰਕਤਪ੍ਰਧਾਨਮਰ੍ਮਤ੍ਰਯਮਵਧਾਰਯਤਿ- ਸਪ੍ਤੋਤ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਧਿਕਤ੍ਯੇਤਿ ਸ਼ਰੀਰਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼ਾਰੀਰੇ (ਸ਼ਾ.ਅ.੭) ਉਕ੍ਤਮਧਿਕਤ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਦਯਾਦਿਮਰ੍ਮਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਦਿਤਿ| ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇ ਏਵੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯਾਦ੍ਯੁਪਘਾਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਪ੍ਰਾਣੋਪਘਾਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਹਦਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਪ੍ਰਾਣਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਯਥਾ ਭਿਤ੍ਤ੍ਯੁਪਘਾਤੋਪਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਂ ਹਦਯਾਦੀਨਾਂ; ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਮਹਾਨ੍ਤੋ ਗਦਾ ਯੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਮਹਾਗਦਾਨਾਂ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਮਨੁਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਰਕ੍ਸਾਂ ਸ਼ਣੁ; ਕਿਂਵਾ ਤਤ੍ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਨਾਮਨੁਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ, ਮਹਾਗਦਾਨਾਂ ਮਹਾਮਰ੍ਮਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵ੍ਯਾਪਕੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦੀਨਾਂ, ਰਕ੍ਸਾਮਿਤਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮ੍||੩-੪||
Adhikarana 3 (5-10) · Śloka 10
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤੋਸਣਰੂਕ੍ਸਭੋਜ੍ਯੈਃ ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਭੋਜਨਮੈਥੁਨੈਸ਼੍ਚ |
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਚੇਦਪਾਨਃ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਧੋਗਾਨਿ ਬਲੀ ਸ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ||੫||
ਕਰੋਤਿ ਵਿਣ੍ਮਾਰੁਤਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਂ ਕ੍ਰਮਾਦੁਦਾਵਰ੍ਤਮਤਃ ਸੁਘੋਰਮ੍|
ਰੁਗ੍ਬਸ੍ਤਿਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯੁਦਰੇਸ੍ਵਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸਪਸ੍ਠਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਸ੍ਵਤਿਦਾਰੁਣਾ ਸ੍ਯਾਤ੍||੬||
ਆਧ੍ਮਾਨਹਲ੍ਲਾਸਵਿਕਰ੍ਤਿਕਾਸ਼੍ਚ ਤੋਦੋਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ ਸਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਥਃ|
ਵਰ੍ਚੋਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਜਠਰੇ ਚ ਗਣ੍ਡਾਨ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਰ੍ਵਿਹਤੋ ਗੁਦੇ ਸ੍ਯਾਤ੍||੭||
ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ੍ਯ ਚਿਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਤਨੁਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਖਰਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਾ|
ਤਤਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਜ੍ਵਰਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਹਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਪ੍ਰਦੋਸਾਃ||੮||
ਵਮ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਬਾਧਿਰ੍ਯਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਵਾਤੋਦਰਾਸ੍ਠੀਲਮਨੋਵਿਕਾਰਾਃ|
ਤਸ੍ਣਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਾਰੁਚਿਗੁਲ੍ਮਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਰ੍ਦਿਤਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੋਗਾਃ||੯||
ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਰੋਗਾ ਬਹਵੋਨਿਲੋਤ੍ਥਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਕਤਾਃ ਸੁਘੋਰਾਃ|
ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਯਥਾਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਚ੍ਛਣੁ ਚਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼!||੧੦||
View original
कषायतिक्तोषणरूक्षभोज्यैः सन्धारणाभोजनमैथुनैश्च |
पक्वाशये कुप्यति चेदपानः स्रोतांस्यधोगानि बली स रुद्ध्वा||५||
करोति विण्मारुतमूत्रसङ्गं क्रमादुदावर्तमतः सुघोरम्|
रुग्बस्तिहृत्कुक्ष्युदरेष्वभीक्ष्णं सपृष्ठपार्श्वेष्वतिदारुणा स्यात्||६||
आध्मानहृल्लासविकर्तिकाश्च तोदोऽविपाकश्च सबस्तिशोथः|
वर्चोऽप्रवृत्तिर्जठरे च गण्डान्यूर्ध्वश्च वायुर्विहतो गुदे स्यात्||७||
कृच्छ्रेण शुष्कस्य चिरात् प्रवृत्तिः स्याद्वा तनुः स्यात् खररूक्षशीता|
ततश्च रोगा ज्वरमूत्रकृच्छ्रप्रवाहिकाहृद्ग्रहणीप्रदोषाः||८||
वम्यान्ध्यबाधिर्यशिरोऽभितापवातोदराष्ठीलमनोविकाराः|
तृष्णास्रपित्तारुचिगुल्मकासश्वासप्रतिश्यार्दितपार्श्वरोगाः||९||
अन्ये च रोगा बहवोऽनिलोत्था भवन्त्युदावर्तकृताः सुघोराः|
चिकित्सितं चास्य यथावदूर्ध्वं प्रवक्ष्यते तच्छृणु चाग्निवेश!||१०||
ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਜਾਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਮਾਹ- ਕਸਾਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸਣਃ ਕਟੁਕਃ| ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਦਾਵਰ੍ਤਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਹ| ਨਨੁ ਕਥਮਪਾਨਃ ਕੁਪਿਤੋਪਾਨਸ੍ਯੈਵ ਸਙ੍ਗਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਮਾਰੁਤਸਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਤੇ? ਬ੍ਰੂਮਃ- ਆਤ੍ਮਨੈਵਾਯਂ ਦੁਸ੍ਟਃ ਸਮ੍ਯਗਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨ ਆਤ੍ਮਨਃ ਸਙ੍ਗਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਯਥਾ ਮਨ ਏਵ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ “ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਭਿਗ੍ਰਹਃ ਕਰ੍ਮ ਮਨਸਃ ਸ੍ਵਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ” (ਸ਼ਾ.ਅ.੧) ਇਤਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਮਨਸ੍ਵਭਾਵਃ||੫-੧੦||
Adhikarana 4 (11-17) · Śloka 17
ਤਂ ਤੈਲਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵੇਦੈਰ੍ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਵਿਲੀਨਦੋਸਮ੍|
ਉਪਾਚਰੇਦ੍ਵਰ੍ਤਿਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤਿਸ੍ਨੇਹੈਰ੍ਵਿਰੇਕੈਰਨੁਲੋਮਨਾਨ੍ਨੈਃ||੧੧||
ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਨ੍ਮਾਗਧਿਕਾਂ ਸਦਨ੍ਤੀਂ ਗੋਮੂਤ੍ਰਪਿਸ੍ਟਾਂ ਦਸ਼ਭਾਗਮਾਸਾਮ੍|
ਸਨੀਲਿਕਾਂ ਦ੍ਵਿਰ੍ਲਵਣਾਂ ਗੁਡੇਨ ਵਰ੍ਤਿਂ ਕਰਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਨਿਭਾਂ ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍||੧੨||
ਪਿਣ੍ਯਾਕਸੌਵਰ੍ਚਲਹਿਙ੍ਗੁਭਿਰ੍ਵਾ ਸਸਰ੍ਸਪਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਯਾਵਸ਼ੂਕੈਃ|
ਕ੍ਰਿਮਿਘ੍ਨਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀਭਿਃ ਸੁਧਾਰ੍ਕਜਕ੍ਸੀਰਗੁਡੈਰ੍ਯੁਤਾਭਿਃ||੧੩||
ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸਰ੍ਸਪਰਾਢਵੇਸ਼੍ਮਧੂਮੈਃ ਸਗੋਮੂਤ੍ਰਗੁਡੈਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਿਃ|
ਸ਼੍ਯਾਮਾਫਲਾਲਾਬੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਨਾਂ ਨਾਡ੍ਯਾਥਵਾ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਧਮੇਤ੍ਤੁ ਚੂਰ੍ਣਮ੍||੧੪||
ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਤੁਮ੍ਬੀਕਰਹਾਟਕਸ੍ਣਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸਜੀਮੂਤਕਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵਾ|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਗੁਦੇ ਤਾਨ੍ਯਨੁਲੋਮਯਨ੍ਤਿ ਨਰਸ੍ਯ ਵਰ੍ਚੋਨਿਲਮੂਤ੍ਰਸਙ੍ਗਮ੍||੧੫||
ਤੇਸਾਂ ਵਿਘਾਤੇ ਤੁ ਭਿਸਗ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਤਨੋਰ੍ਨਿਰੂਹਮ੍|
ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮੌਸਧਮੂਤ੍ਰਤੈਲਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਲਵਾਤਘ੍ਨਯੁਤਂ ਸੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍||੧੬||
ਵਾਤੇਧਿਕੇਮ੍ਲਂ ਲਵਣਂ ਸਤੈਲਂ, ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ, ਕਫੇ ਸਮੂਤ੍ਰਮ੍|
ਸ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚੋਨਿਲਸਙ੍ਗਮਾਸ਼ੁ ਗੁਦਂ ਸਿਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਗੁਣੀਕਰੋਤਿ||੧੭||
View original
तं तैलशीतज्वरनाशनाक्तं स्वेदैर्यथोक्तैः प्रविलीनदोषम्|
उपाचरेद्वर्तिनिरूहबस्तिस्नेहैर्विरेकैरनुलोमनान्नैः||११||
श्यामात्रिवृन्मागधिकां सदन्तीं गोमूत्रपिष्टां दशभागमाषाम्|
सनीलिकां द्विर्लवणां गुडेन वर्तिं कराङ्गुष्ठनिभां विदध्यात्||१२||
पिण्याकसौवर्चलहिङ्गुभिर्वा ससर्षपत्र्यूषणयावशूकैः|
क्रिमिघ्नकम्पिल्लकशङ्खिनीभिः सुधार्कजक्षीरगुडैर्युताभिः||१३||
स्यात् पिप्पलीसर्षपराढवेश्मधूमैः सगोमूत्रगुडैश्च वर्तिः|
श्यामाफलालाबुकपिप्पलीनां नाड्याऽथवा तत् प्रधमेत्तु चूर्णम्||१४||
रक्षोघ्नतुम्बीकरहाटकृष्णाचूर्णं सजीमूतकसैन्धवं वा|
स्निग्धे गुदे तान्यनुलोमयन्ति नरस्य वर्चोऽनिलमूत्रसङ्गम्||१५||
तेषां विघाते तु भिषग्विदध्यात् स्वभ्यक्तसुस्विन्नतनोर्निरूहम्|
ऊर्ध्वानुलोमौषधमूत्रतैलक्षाराम्लवातघ्नयुतं सुतीक्ष्णम्||१६||
वातेऽधिकेऽम्लं लवणं सतैलं, क्षीरेण पित्ते तु, कफे समूत्रम्|
स मूत्रवर्चोऽनिलसङ्गमाशु गुदं सिराश्च प्रगुणीकरोति||१७||
ਤੈਲਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ਼ੀਤਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਾਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯਾਕ੍ਤਮ੍| ਸ਼੍ਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿਫਲਵਰ੍ਤੌ ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਭੇਦਃ| ਦਸ਼ਭਾਗਾ ਮਾਸਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਾ ਦਸ਼ਭਾਗਮਾਸਾ| ਦ੍ਵਿਰ੍ਲਵਣਾਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਭਾਗਲਵਣਾਮ੍| ਗੁਡੇਨੇਤਿਵਚਨੇਨ ਯਾਵਤਾ ਗੁਡੇਨ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਾਵਨ੍ਮਾਨੋ ਗੁਡੋ ਦੇਯਃ| ਯਾਵਸ਼ੂਕੈਰਿਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਗੁਡੈਨੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਸ਼ਙ੍ਖਿਨੀ ਸ਼੍ਵੇਤਬੁਹ੍ਨਾ| ਰਾਢਃ ਮਦਨਫਲਮ੍| ਵੇਸ਼੍ਮਧੂਮਃ ਅਗਾਰਧੂਮਃ| ਰਕ੍ਸੋਘ੍ਨਃ ਸਰ੍ਸਪਃ| ਕਰਹਾਟਃ ਮਦਨਃ| ਤੇਸਾਂ ਵਿਘਾਤੇ ਇਤਿ ਫਲਵਰ੍ਤਿਚੂਰ੍ਣਨਾਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਕਰਣੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਨੁਲੋਮੌਸਧਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੌਸਧਮ੍| ਵਾਤੇਧਿਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਬਸ੍ਤਾਵਾਵਾਪਮਾਹ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੇ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਾਤਕੋਪਿਤਾਵੇਵ ਜ੍ਞੇਯੌ| ਸ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੋ ਬਸ੍ਤਿਃ||੧੧-੧੭||
Adhikarana 5 (18) · Śloka 18
ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਸੁਧਾਪਤ੍ਰਤਿਲਾਦਿਸ਼ਾਕਗ੍ਰਾਮ੍ਯੌਦਕਾਨੂਪਰਸੈਰ੍ਯਵਾਨ੍ਨਮ੍|
ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸਸ੍ਟਾਨਿਲਮੂਤ੍ਰਵਿਡ੍ਭਿਰਦ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਗੁਡਸੀਧੁਪਾਯੀ||੧੮||
View original
त्रिवृत्सुधापत्रतिलादिशाकग्राम्यौदकानूपरसैर्यवान्नम्|
अन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविड्भिरद्यात् प्रसन्नागुडसीधुपायी||१८||
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਮਦ੍ਯੋਪਰਿ ਸ੍ਵਚ੍ਛੋ ਭਾਗਃ| ਗੁਡਕਤਃ ਸੀਧੁਃ ਗੁਡਸੀਧੁਃ||੧੮||
Adhikarana 6 (19) · Śloka 19
ਭੂਯੋਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਭਵੇਦ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯੋ ਮੂਤ੍ਰਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਦਧਿਮਣ੍ਡਸ਼ੁਕ੍ਤੈਃ|
ਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਦਨੁਵਾਸਯੇਤ੍ਤਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਸਙ੍ਗੋਨਿਲਵਰ੍ਚਸੋਸ਼੍ਚੇਤ੍||੧੯||
View original
भूयोऽनुबन्धे तु भवेद्विरेच्यो मूत्रप्रसन्नादधिमण्डशुक्तैः|
स्वस्थं तु पश्चादनुवासयेत्तं रौक्ष्याद्धि सङ्गोऽनिलवर्चसोश्चेत्||१९||
ਭੂਯੋਨੁਬਨ੍ਧੇ ਇਤਿ ਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗੇ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ| ਏਤਚ੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਂ ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ- “ਨਰੋ ਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਨਿਰੂਹਦਾਨਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ਸਪ੍ਤਦਿਨਾਨ੍ਯਵਸ਼੍ਯਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਨਿਰੂਹੇਣ ਵਿਰੇਚਨਂ ਚ” (ਸਿ.ਅ.੧) ਇਤਿ||੧੯||
Adhikarana 7 (20-22) · Śloka 22
ਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਵਚਾਗ੍ਨਿਕੁਸ੍ਠਂ ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾ ਚੈਵ ਵਿਡਙ੍ਗਚੂਰ੍ਣਮ੍|
ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾਨਾਹਵਿਸੂਚਿਕਾਰ੍ਤਿਹਦ੍ਰੋਗਗੁਲ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਮੀਰਣਘ੍ਨਮ੍ ||੨੦||
ਵਚਾਭਯਾਚਿਤ੍ਰਕਯਾਵਸ਼ੂਕਾਨ੍ ਸਪਿਪ੍ਪਲੀਕਾਤਿਵਿਸਾਨ੍ ਸਕੁਸ੍ਠਾਨ੍|
ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾਨਾਹਵਿਮੂਢਵਾਤਾਨ੍ ਪੀਤ੍ਵਾ ਜਯੇਦਾਸ਼ੁ ਰਸੌਦਨਾਸ਼ੀ||੨੧||
ਹਿਙ੍ਗੂਗ੍ਰਗਨ੍ਧਾਬਿਡਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਜਾਜੀਹਰੀਤਕੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਕੁਸ੍ਠਮ੍|
ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਭਾਗਵਿਵਦ੍ਧਮੇਤਤ੍ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰਾਜੀਰ੍ਣਵਿਸੂਚਿਕਾਸੁ||੨੨||
View original
द्विरुत्तरं हिङ्गु वचाग्निकुष्ठं सुवर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम्|
सुखाम्बुनाऽऽनाहविसूचिकार्तिहृद्रोगगुल्मोर्ध्वसमीरणघ्नम् ||२०||
वचाभयाचित्रकयावशूकान् सपिप्पलीकातिविषान् सकुष्ठान्|
उष्णाम्बुनाऽऽनाहविमूढवातान् पीत्वा जयेदाशु रसौदनाशी||२१||
हिङ्गूग्रगन्धाबिडशुण्ठ्यजाजीहरीतकीपुष्करमूलकुष्ठम्|
यथोत्तरं भागविवृद्धमेतत् प्लीहोदराजीर्णविसूचिकासु||२२||
ਦ੍ਵਿਰੁਤ੍ਤਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਦ੍ਵੈਗੁਣ੍ਯਮ੍| ਸੁਵਰ੍ਚਿਕਾ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰਃ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ‘ਪੀਤਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਉਗ੍ਰਗਨ੍ਧਾ ਅਜਮੋਦਾ||੨੦-੨੨||
Adhikarana 8 (23) · Śloka 23
ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਯਾਃ ਸ਼ਮ੍ਪਾਕਪੂਤੀਕਕਰਞ੍ਜਯੋਸ਼੍ਚ|
ਸਿਦ੍ਧਃ ਕਸਾਯੇ ਦ੍ਵਿਪਲਾਂਸ਼ਿਕਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥੋ ਘਤਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਰੁਦ੍ਧਵਾਤੇ||੨੩||
View original
स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः शम्पाकपूतीककरञ्जयोश्च|
सिद्धः कषाये द्विपलांशिकानां प्रस्थो घृतात् स्यात् प्रतिरुद्धवाते||२३||
ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਅਲ੍ਪਪਞ੍ਚਮੂਲਸ੍ਯ| ਸ਼ਮ੍ਪਾਕਪੂਤੀਕਕਰਞ੍ਜਯੋਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪੂਤੀਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਰਞ੍ਜਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤਥਾਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਆਰਗ੍ਵਧਪੂਤਿਕਪੁਨਰ੍ਨਵਾਸ੍ਥਿਰਾਦ੍ਯੈਰ੍ਘਤਂ ਸਿਦ੍ਧਮਃ” ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੨੩||
Adhikarana 9 (24-25) · Śloka 25
ਫਲਂ ਚ ਮੂਲਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨੋਕ੍ਤਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਰ੍ਕਮੂਲਂ ਦਸ਼ਮੂਲਮਗ੍ਰ੍ਯਮ੍|
ਸ੍ਨੁਕ੍ ਚਿਤ੍ਰਕਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਚ ਤੁਲ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਲਵਣਾਨਿ ਪਞ੍ਚ||੨੪||
ਸ੍ਨੇਹੈਃ ਸਮੂਤ੍ਰੈਃ ਸਹ ਜਰ੍ਜਰਾਣਿ ਸ਼ਰਾਵਸਨ੍ਧੌ ਵਿਪਚੇਤ੍ ਸੁਲਿਪ੍ਤੇ|
ਪਕ੍ਵਂ ਸੁਪਿਸ੍ਟਂ ਲਵਣਂ ਤਦਨ੍ਨੈਃ ਪਾਨੈਸ੍ਤਥਾਨਾਹਰੁਜਾਘ੍ਨਮਦ੍ਯਾਤ੍||੨੫||
View original
फलं च मूलं च विरेचनोक्तं हिङ्ग्वर्कमूलं दशमूलमग्र्यम्|
स्नुक् चित्रकश्चैव पुनर्नवा च तुल्यानि सर्वैर्लवणानि पञ्च||२४||
स्नेहैः समूत्रैः सह जर्जराणि शरावसन्धौ विपचेत् सुलिप्ते|
पक्वं सुपिष्टं लवणं तदन्नैः पानैस्तथाऽऽनाहरुजाघ्नमद्यात्||२५||
ਫਲਂ ਚ ਮੂਲਂ ਚ ਵਿਰੇਚਨੋਕ੍ਤਮਿਤਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੧) ਮੂਲਿਨੀਫਲਿਨੀਵਿਰੇਚਨਕਰ੍ਮਣ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਕਿਂਵਾ ਕਲ੍ਪੇ ਵਿਰੇਚਨਯੋਗੇਸੁ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍||੨੪-੨੫||
Adhikarana 10 (26-31) · Śloka 31
ਹਤ੍ਸ੍ਤਮ੍ਭਮੂਰ੍ਧਾਮਯਗੌਰਵਾਭ੍ਯਾਮੁਦ੍ਗਾਰਸਙ੍ਗੇਨ ਸਪੀਨਸੇਨ|
ਆਨਾਹਮਾਮਪ੍ਰਭਵਂ ਜਯੇਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨੈਰ੍ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੈਸ਼੍ਚ||੨੬||
(ਗੁਲ੍ਮੋਦਰਬ੍ਰਧ੍ਨਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਲੀਹੋਦਾਵਰ੍ਤਯੋਨਿਸ਼ੁਕ੍ਰਗਦੇ |
ਮੇਦਃਕਫਸਂਸਸ੍ਟੇ ਮਾਰੁਤਰਕ੍ਤੇਵਗਾਢੇ ਚ||੨੭||
ਗਧ੍ਰਸਿਪਕ੍ਸਵਧਾਦਿਸੁ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਹੇਸੁ ਵਾਤਰੋਗੇਸੁ|
ਵਾਤੇ ਵਿਬਦ੍ਧਮਾਰ੍ਗੇ ਮੇਦਃਕਫਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤੇਨ||੨੮||
ਪਯਸਾ ਮਾਂਸਰਸੈਰ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਰਸਯੂਸਮੂਤ੍ਰਮਦਿਰਾਭਿਃ|
ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਯੋਗਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਮੇਰਣ੍ਡਜਂ ਤੈਲਮ੍||੨੯||
ਤਦ੍ਵਾਤਨੁਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਾਚ੍ਚ ਜਯੇਤ੍|
ਮੇਦੋਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਾਨਿਲਰੋਗਜਿਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍||੩੦||
ਬਲਕੋਸ੍ਠਵ੍ਯਾਧਿਵਸ਼ਾਦਾਪਞ੍ਚਪਲਾ ਭਵੇਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾ|
ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਾਲ੍ਪਬਲਾਨਾਂ ਸਹ ਭੋਜ੍ਯਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਂ ਸ੍ਯਤ੍)||੩੧||
ਇਤ੍ਯੁਦਾਵਰ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
हृत्स्तम्भमूर्धामयगौरवाभ्यामुद्गारसङ्गेन सपीनसेन|
आनाहमामप्रभवं जयेत्तु प्रच्छर्दनैर्लङ्घनपाचनैश्च||२६||
(गुल्मोदरब्रध्नार्शःप्लीहोदावर्तयोनिशुक्रगदे |
मेदःकफसंसृष्टे मारुतरक्तेऽवगाढे च||२७||
गृध्रसिपक्षवधादिषु विरेचनार्हेषु वातरोगेषु|
वाते विबद्धमार्गे मेदःकफपित्तरक्तेन||२८||
पयसा मांसरसैर्वा त्रिफलारसयूषमूत्रमदिराभिः|
दोषानुबन्धयोगात् प्रशस्तमेरण्डजं तैलम्||२९||
तद्वातनुत्स्वभावात् संयोगवशाद्विरेचनाच्च जयेत्|
मेदोसृक्पित्तकफोन्मिश्रानिलरोगजित्तस्मात्||३०||
बलकोष्ठव्याधिवशादापञ्चपला भवेन्मात्रा|
मृदुकोष्ठाल्पबलानां सह भोज्यं तत्प्रयोज्यं स्यत्)||३१||
इत्युदावर्तचिकित्सा|
ਹਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਉਦਾਵਰ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣਵਿਸ਼ੇਸਕਤਾਮਾਨਾਹਸਞ੍ਜ੍ਞਾਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮਾਹ||੨੬-੩੧||
Adhikarana 11 (32-35) · Śloka 35
ਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਰੂਕ੍ਸਮਦ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਨਿਤ੍ਯਦ੍ਰੁਤਪਸ੍ਠਯਾਨਾਤ੍|
ਆਨੂਪਮਤ੍ਸ੍ਯਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਜੀਰ੍ਣਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਿ ਨਣਾਮਿਹਾਸ੍ਟੌ||੩੨||
ਪਥਙ੍ਮਲਾਃ ਸ੍ਵੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਨਿਦਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਥਵਾ ਕੋਪਮੁਪੇਤ੍ਯ ਬਸ੍ਤੌ|
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਪਰਿਪੀਡਯਨ੍ਤਿ ਯਦਾ ਤਦਾ ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍||੩੩||
ਤੀਵ੍ਰਾ ਰੁਜੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੇ ਸ੍ਵਲ੍ਪਂ ਮੁਹੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਵਾਤਾਤ੍|
ਪੀਤਂ ਸਰਕ੍ਤਂ ਸਰੁਜਂ ਸਦਾਹਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਮੁਹੁਰ੍ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍||੩੪||
ਬਸ੍ਤੇਃ ਸਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗੁਰੁਤ੍ਵਸ਼ੋਥੌ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਚ੍ਛਂ ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ|
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਮਂ ਹਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍||੩੫||
View original
व्यायामतीक्ष्णौषधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्रुतपृष्ठयानात्|
आनूपमत्स्याध्यशनादजीर्णात् स्युर्मूत्रकृच्छ्राणि नृणामिहाष्टौ||३२||
पृथङ्मलाः स्वैः कुपिता निदानैः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य बस्तौ|
मूत्रस्य मार्गं परिपीडयन्ति यदा तदा मूत्रयतीह कृच्छ्रात्||३३||
तीव्रा रुजो वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे स्वल्पं मुहुर्मूत्रयतीह वातात्|
पीतं सरक्तं सरुजं सदाहं कृच्छ्रान्मुहुर्मूत्रयतीह पित्तात्||३४||
बस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्वशोथौ मूत्रं सपिच्छं कफमूत्रकृच्छ्रे|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपाताद्भवन्ति तत् कृच्छ्रतमं हि कृच्छ्रम्||३५||
ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਰੋਗੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣ੍ਯਾਹ| ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ| ਤੀਵ੍ਰਾ ਹਿ ਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਰੂਪਮਾਹ||੩੨-੩੫||
Adhikarana 12 (36) · Śloka 36
ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦ੍ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਪਿਤ੍ਤਂ ਪਵਨਃ ਕਫਂ ਵਾ|
ਯਦਾ ਤਦਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯੁਪਜਾਯਤੇ ਤੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਿਤ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵ ਰੋਚਨਾ ਗੋਃ||੩੬||
View original
विशोषयेद्बस्तिगतं सशुक्रं मूत्रं सपित्तं पवनः कफं वा|
यदा तदाऽश्मर्युपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः||३६||
ਵਿਸ਼ੋਸਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾਨਪ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਰੋਗਾਨਾਹ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇਸ਼੍ਮਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾ ਉਕ੍ਤਾਃ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਮਰੀਸੁ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜਨ੍ਯਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ, “ਸਂਹਨ੍ਤ੍ਯਾਪੋ ਯਥਾ ਦਿਵ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤੋਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਵੈਦ੍ਯੁਤਃ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਬਲਾਸਂ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥਮੂਸ੍ਮਾ ਸਂਹਨ੍ਤਿ ਸਨਿਲਃ” (ਸੁ. ਨਿ. ਅ. ੩) ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ; ਤਥਾਪ੍ਯੁਤ੍ਕਟੈਕਦੋਸਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਤਜਾਦਿਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਾਤਜਾਯਾਮਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਬਲੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੋਸੇ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਤਦ੍ਗਤਃ ਕਫ ਏਵਾਸ਼੍ਮਰੀਰੂਪਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ, ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਮਪਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍, ਅਤ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਏਵਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇਸ੍ਵਿਵ ਰੋਚਨਾ ਗੋਰਿਤਿ; ਪਿਤ੍ਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਪਿਤ੍ਤਬਹੁਤ੍ਵਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ||੩੬||
Adhikarana 13 (37-38) · Śloka 39
ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਕਤਿਰਸ਼੍ਮਤੁਲ੍ਯਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ ਤ੍ਰਿਪੁਟ੍ਯਪ੍ਯਥਵਾਪਿ ਮਦ੍ਵੀ|
ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚੇਨ੍ਮਾਰ੍ਗਮੁਪੈਤਿ ਰੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਂ ਰੁਜਂ ਤਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਬਸ੍ਤੌ||੩੭||
ਸਸੇਵਨੀਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ ਵਿਸ਼ੀਰ੍ਣਧਾਰਂ ਚ ਕਰੋਤਿ ਮੂਤ੍ਰਮ੍|
ਮਦ੍ਨਾਤਿ ਮੇਢ੍ਰਂ ਸ ਤੁ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ਕਨ੍ਮੁਞ੍ਚਤਿ ਮੇਹਤੇ ਚ||੩੮||
ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਕ੍ਸਤੇ ਮੂਤ੍ਰਯਤੀਹ ਸਾਸਕ੍ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੁਖਂ ਮੇਹਤਿ ਚ ਵ੍ਯਪਾਯਾਤ੍|੩੯|
View original
कदम्बपुष्पाकृतिरश्मतुल्या श्लक्ष्णा त्रिपुट्यप्यथवाऽपि मृद्वी|
मूत्रस्य चेन्मार्गमुपैति रुद्ध्वा मूत्रं रुजं तस्य करोति बस्तौ||३७||
ससेवनीमेहनबस्तिशूलं विशीर्णधारं च करोति मूत्रम्|
मृद्नाति मेढ्रं स तु वेदनार्तो मुहुः शकृन्मुञ्चति मेहते च||३८||
क्षोभात् क्षते मूत्रयतीह सासृक् तस्याः सुखं मेहति च व्यपायात्|३९|
ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਕਤ੍ਯਾਦਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸਾ ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਦੋਸਭੇਦਾਦੁਨ੍ਨੇਯਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤੇਨ ਕਦਮ੍ਬਪੁਸ੍ਪਾਕਤਿਸ੍ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ ਚ, ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਸ਼੍ਮਤੁਲ੍ਯਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਾ, ਮਦ੍ਵੀ ਕਫੇਨ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਚ| ਕ੍ਸੋਭਾਤ੍ ਕ੍ਸਤ ਇਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਕ੍ਸੋਭਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗੇ ਬਸ੍ਤੌ ਵਾ ਕ੍ਸਤੇ| ਤਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਃ| ਵ੍ਯਪਾਯਾਦਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਾਪਗਮਾਤ੍| ਸੁਖਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਵੇਦਨਮ੍||੩੭-੩੮||-
Adhikarana 14 (39-41) · Śloka 41
ਏਸਾਸ਼੍ਮਰੀ ਮਾਰੁਤਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਤ੍ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ||੩੯||
(ਰੇਤੋਭਿਘਾਤਾਭਿਹਤਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਯਸ੍ਯ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍|
ਸ੍ਯਾਦ੍ਵੇਦਨਾ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੇ ਤਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ੂਲਂ ਵਸਣਾਤਿਵਤ੍ਤੇ||੪੦||
ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ ਸਂਰੁਦ੍ਧਗਤਿਪ੍ਰਵਾਹੋ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤੀਹ|
ਤਮਣ੍ਡਯੋਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਿ ਰੇਤੋਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍ )||੪੧||
View original
एषाऽश्मरी मारुतभिन्नमूर्तिः स्याच्छर्करा मूत्रपथात् क्षरन्ती||३९||
(रेतोऽभिघाताभिहतस्य पुंसः प्रवर्तते यस्य तु मूत्रकृच्छ्रम्|
स्याद्वेदना वङ्क्षणबस्तिमेढ्रे तस्यातिशूलं वृषणातिवृत्ते||४०||
शुक्रेण संरुद्धगतिप्रवाहो मूत्रं स कृच्छ्रेण विमुञ्चतीह|
तमण्डयोः स्तब्धमिति ब्रुवन्ति रेतोऽभिघातात् प्रवदन्ति कृच्छ्रम् )||४१||
ਏਸੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਾਹ| ਭਿਨ੍ਨਮੂਰ੍ਤਿਰਿਤਿ ਅਣੁਰੂਪਤਯਾ ਭੇਦਿਤਮੂਰ੍ਤਿਃ| ਅਤ ਏਵ ਮੂਤ੍ਰਪਥਾਤ੍ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤੇਨ ਵਾਤੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਿਨ੍ਨਾਨੇਕਧਾ ਵਾਸ਼੍ਮਰੀ ਮੂਤ੍ਰਪਥੇਨ ਕ੍ਸਰਨ੍ਤੀ ਸ਼ਰ੍ਕਰੇਵ ਭਵਤਿ||੩੯-੪੧||
Adhikarana 15 (42) · Śloka 43
ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਲਾਸ਼੍ਚੈਵ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍ਵਾ ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਤਿਵਾਰਯਨ੍ਤਿ|
ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਹਤਂ ਮੇਹਨਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍||੪੨||
ਸ੍ਤਬ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੂਨੋ ਭਸ਼ਵੇਦਨਸ਼੍ਚ ਤੁਦ੍ਯੇਤ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਸਣੌ ਚ ਤਸ੍ਯ|੪੩|
View original
शुक्रं मलाश्चैव पृथक् पृथग्वा मूत्राशयस्थाः प्रतिवारयन्ति|
तद्व्याहतं मेहनबस्तिशूलं मूत्रं सशुक्रं कुरुते विबद्धम्||४२||
स्तब्धश्च शूनो भृशवेदनश्च तुद्येत बस्तिर्वृषणौ च तस्य|४३|
ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਲਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਮਾਰ੍ਗਸ੍ਥਿਤਾਃ||੪੨||-
Adhikarana 16 (43-44) · Śloka 44
ਕ੍ਸਤਾਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਕ੍ਸਤਜਂ ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਵਿਬਦ੍ਧਮ੍||੪੩||
ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿ ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਸਹਾਸ਼੍ਮਰੀਤ੍ਵਮਾਯਾਤਿ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤਿਸਞ੍ਚਿਤੇ ਚ|
ਆਧ੍ਮਾਤਤਾਂ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ਗੌਰਵਂ ਚ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਚ ਵਿਨਿਃਸਤੇਸ੍ਮਿਨ੍||੪੪||
ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
क्षताभिघातात् क्षतजं क्षयाद्वा प्रकोपितं बस्तिगतं विबद्धम्||४३||
तीव्रार्ति मूत्रेण सहाश्मरीत्वमायाति तस्मिन्नतिसञ्चिते च|
आध्माततां विन्दति गौरवं च बस्तेर्लघुत्वं च विनिःसृतेऽस्मिन्||४४||
इति मूत्रकृच्छ्रनिदानम्|
ਕ੍ਸਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਰਕ੍ਤਜਂ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮਾਹ| ਕ੍ਸਤਜਮਿਤਿ ਰਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸਯਾਦ੍ਵਾ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤਮਿਤਿ ਅਤਿਵ੍ਯਵਾਯਾਚ੍ਛੁਕ੍ਰਕ੍ਸਯੇ ਸਤਿ ਵਾਯੁਨੋਦੀਰ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਮਾਨੀਤਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਤਤਾਮਿਤਿ ਬਸ੍ਤਿਪੂਰ੍ਣਤਾਮ੍| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਰਕ੍ਤੇ ਅਤਿਸਞ੍ਚਿਤੇ| ਏਵਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਅਸ੍ਟੌ ਮੂਤ੍ਰਘਾਤਾ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੇਹ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਵ੍ਯਾਕਤਾਃ| ਯੇ ਤੁ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਸਿਦ੍ਧੌ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇਸੂਤ੍ਰਿਤਾ ਅਪਿ ਏਕਾਦਸ਼ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਕੁਸ੍ਠਵਦਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਨੀਯਾਃ| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਯੋਸ਼੍ਚਾਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਯਨ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵਹਤਿ, ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤੇ ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ੋਸ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ਵਾ; ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇਪਿ ਚ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋਧ੍ਯਾਯਭੇਦੇਨੈਵੋਕ੍ਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਾਨੇਵ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਨਾਹੁਃ, ਯਥਾਯੋਗ੍ਯਤਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਦਿਚਤੁਰ੍ਸੁ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇਸੁ ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਨਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਯਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਨ ਪਥਙ੍ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਾਭਿਧਾਨਮ੍||੪੩-੪੪||
Adhikarana 17 (45-48) · Śloka 48
ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨਸ੍ਨੇਹਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤਿਸ੍ਨੇਹੋਪਨਾਹੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸੇਕਾਨ੍|
ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਹਰੈਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਰਸਾਂਸ਼੍ਚਾਨਿਲਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੪੫||
ਪੁਨਰ੍ਨਵੈਰਣ੍ਡਸ਼ਤਾਵਰੀਭਿਃ ਪਤ੍ਤੂਰਵਸ਼੍ਚੀਰਬਲਾਸ਼੍ਮਭਿਦ੍ਭਿਃ|
ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲੇਨ ਕੁਲਤ੍ਥਕੋਲਯਵੈਸ਼੍ਚ ਤੋਯੋਤ੍ਕ੍ਵਥਿਤੇ ਕਸਾਯੇ||੪੬||
ਤੈਲਂ ਵਰਾਹਰ੍ਕ੍ਸਵਸਾ ਘਤਂ ਚ ਤੈਰੇਵ ਕਲ੍ਕੈਰ੍ਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਮ੍|
ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਤਿ ਪੀਤਂ ਸ਼ੂਲਾਨ੍ਵਿਤਂ ਮਾਰੁਤਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਮ੍||੪੭||
ਏਤਾਨਿ ਚਾਨ੍ਯਾਨਿ ਵਰੌਸਧਾਨਿ ਪਿਸ੍ਟਾਨਿ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਚੋਪਨਾਹੇ|
ਸ੍ਯੁਰ੍ਲਾਭਤਸ੍ਤੈਲਫਲਾਨਿ ਚੈਵ ਸ੍ਨੇਹਾਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸੁਖੋਸ੍ਣਵਨ੍ਤਿ||੪੮||
View original
अभ्यञ्जनस्नेहनिरूहबस्तिस्नेहोपनाहोत्तरबस्तिसेकान्|
स्थिरादिभिर्वातहरैश्च सिद्धान् दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छ्रे||४५||
पुनर्नवैरण्डशतावरीभिः पत्तूरवृश्चीरबलाश्मभिद्भिः|
द्विपञ्चमूलेन कुलत्थकोलयवैश्च तोयोत्क्वथिते कषाये||४६||
तैलं वराहर्क्षवसा घृतं च तैरेव कल्कैर्लवणैश्च साध्यम्|
तन्मात्रयाऽऽशु प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ्रम्||४७||
एतानि चान्यानि वरौषधानि पिष्टानि शस्तान्यपि चोपनाहे|
स्युर्लाभतस्तैलफलानि चैव स्नेहाम्लयुक्तानि सुखोष्णवन्ति||४८||
ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲੈਃ| ਵਾਤਹਰੈਰਿਤਿ ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਹਰਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤੈਃ| ਪਤ੍ਤੂਰਃ ਸ਼ਾਲਿਞ੍ਚਕਾ| ਅਸ਼੍ਮਭਿਤ੍ ਪਾਸਾਣਭੇਦਃ| ਅਨ੍ਯਾਨੀਤਿ ਏਵਙ੍ਗੁਣਾਨ੍ਯੇਵਾਨ੍ਯਾਨਿ| ਤੈਲਫਲਾਨਿ ਤਿਲੋਮਾਸ੍ਫੋਤਾਦੀਨਿ||੪੫-੪੮||
Adhikarana 18 (49-51) · Śloka 51
ਸੇਕਾਵਗਾਹਾਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾ ਗ੍ਰੈਸ੍ਮੋ ਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਪਯੋਵਿਰੇਕਾਃ|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਰਸੈਰ੍ਘਤੈਸ਼੍ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਵੇਸੁ ਕਾਰ੍ਯਾਃ||੪੯||
ਸ਼ਤਾਵਰੀਕਾਸ਼ਕੁਸ਼ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਵਿਦਾਰਿਸ਼ਾਲੀਕ੍ਸੁਕਸ਼ੇਰੁਕਾਣਾਮ੍|
ਕ੍ਵਾਥਂ ਸੁਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪੈਤ੍ਤਿਕਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੀ||੫੦||
ਪਿਬੇਤ੍ ਕਸਾਯਂ ਕਮਲੋਤ੍ਪਲਾਨਾਂ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਾਨਾਮਥਵਾ ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਃ|
ਦਣ੍ਡੈਰਕਾਣਾਮਥਵਾਪਿ ਮੂਲਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਕਲ੍ਪੇਨ ਤਥਾਮ੍ਬੁ ਸ਼ੀਤਮ੍||੫੧||
View original
सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैष्मो विधिर्बस्तिपयोविरेकाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसैर्घृतैश्च कृच्छ्रेषु पित्तप्रभवेषु कार्याः||४९||
शतावरीकाशकुशश्वदंष्ट्राविदारिशालीक्षुकशेरुकाणाम्|
क्वाथं सुशीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिबेत् पैत्तिकमूत्रकृच्छ्री||५०||
पिबेत् कषायं कमलोत्पलानां शृङ्गाटकानामथवा विदार्याः|
दण्डैरकाणामथवाऽपि मूलं पूर्वेण कल्पेन तथाऽम्बु शीतम्||५१||
ਗ੍ਰੈਸ੍ਮੋ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼ੀਤੀਯੋਕ੍ਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਿਧਿਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਵੇਵ ਸੇਕਾਵਗਾਹੌ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਕ੍ਤੌ, ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸੇਕਾਵਗਾਹਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍| ਦਣ੍ਡੈਰਕਾ ‘ਹੋਗ੍ਗਲ’ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤਾ| ਪੂਰ੍ਵੇਣ ਕਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਮਧੁਸ਼ਰ੍ਕਰਯੋਰ੍ਯੋਗੇਨ ਚ||੪੯-੫੧||
Adhikarana 19 (52-53) · Śloka 53
ਏਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਂ ਤ੍ਰਪੁਸਾਤ੍ ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਤ੍ ਸਕੁਙ੍ਕੁਮਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਸਕਸ਼੍ਚ ਪੇਯਃ|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੇਨਾਸ਼੍ਮਰਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਸੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤ ਏਸਃ||੫੨||
ਏਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਂ ਮਧੁਕਂ ਸਦਾਰੁ ਪੈਤ੍ਤੇ ਪਿਬੇਤ੍ਤਣ੍ਡੁਲਧਾਵਨੇਨ|
ਦਾਰ੍ਵੀਂ ਤਥੈਵਾਮਲਕੀਰਸੇਨ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕਤੇ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੫੩||
View original
एर्वारुबीजं त्रपुषात् कुसुम्भात् सकुङ्कुमः स्याद्वृषकश्च पेयः|
द्राक्षारसेनाश्मरिशर्करासु सर्वेषु कृच्छ्रेषु प्रशस्त एषः||५२||
एर्वारुबीजं मधुकं सदारु पैत्ते पिबेत्तण्डुलधावनेन|
दार्वीं तथैवामलकीरसेन समाक्षिकां पित्तकृते तु कृच्छ्रे||५३||
ਤ੍ਰਪੁਸਾਤ੍ ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬੀਜਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੫੨-੫੩||
Adhikarana 20 (54-57) · Śloka 57
ਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣੌਸਧਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਸ੍ਵੇਦੋ ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਵਮਨਂ ਨਿਰੂਹਾਃ|
ਤਕ੍ਰਂ ਸਤਿਕ੍ਤੌਸਧਸਿਦ੍ਧਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਪਾਨਂ ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੫੪||
ਵ੍ਯੋਸਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਤ੍ਰੁਟਿਸਾਰਸਾਸ੍ਥਿ ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਮਧੁਮੂਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮ੍|
ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰੁਟਿਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਾਂ ਕਦਲ੍ਯਾ ਰਸੇਨ ਕੈਡਰ੍ਯਰਸੇਨ ਵਾਪਿ||੫੫||
ਤਕ੍ਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਿਤਿਵਾਰਕਸ੍ਯ ਬੀਜਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੋਃ|
ਪਿਬੇਤ੍ਤਥਾ ਤਣ੍ਡੁਲਧਾਵਨੇਨ ਪ੍ਰਵਾਲਚੂਰ੍ਣਂ ਕਫਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੫੬||
ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਰਗ੍ਵਧਕੇਬੁਕੈਲਾਧਵਂ ਕਰਞ੍ਜਂ ਕੁਟਜਂ ਗੁਡੂਚੀਮ੍|
ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਲੇ ਤੇਨ ਪਿਬੇਦ੍ਯਵਾਗੂਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕਸਾਯਂ ਮਧੁਸਂਯੁਤਂ ਵਾ||੫੭||
View original
क्षारोष्णतीक्ष्णौषधमन्नपानं स्वेदो यवान्नं वमनं निरूहाः|
तक्रं सतिक्तौषधसिद्धतैलमभ्यङ्गपानं कफमूत्रकृच्छ्रे||५४||
व्योषं श्वदंष्ट्रात्रुटिसारसास्थि कोलप्रमाणं मधुमूत्रयुक्तम्|
पिबेत्त्रुटिं क्षौद्रयुतां कदल्या रसेन कैडर्यरसेन वाऽपि||५५||
तक्रेण युक्तं शितिवारकस्य बीजं पिबेत् कृच्छ्रविनाशहेतोः|
पिबेत्तथा तण्डुलधावनेन प्रवालचूर्णं कफमूत्रकृच्छ्रे||५६||
सप्तच्छदारग्वधकेबुकैलाधवं करञ्जं कुटजं गुडूचीम्|
पक्त्वा जले तेन पिबेद्यवागूं सिद्धं कषायं मधुसंयुतं वा||५७||
ਕ੍ਸਾਰੋਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਕ੍ਸਾਰਾਦਿਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭੇਸਜਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮ੍| ਤ੍ਰੁਟਿਃ ਏਲਾ| ਸਾਰਸਃ ਪਕ੍ਸੀ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ| ਕੋਲਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਅਸ੍ਟਮਾਸਕਮਾਨਮ੍| ਕੈਟਰ੍ਯਃ ਪਾਰ੍ਵਤੋ ਨਿਮ੍ਬਃ| ਸ਼ਿਤਿਵਾਰਕਃ ਸ਼ਾਲਿਞ੍ਚਃ||੫੪-੫੭||
Adhikarana 21 (58) · Śloka 58
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਭਵੇ ਤੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮ੍|
ਤ੍ਰਿਭ੍ਯੋਧਿਕੇ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਮਨਂ ਕਫੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੇਕਃ ਪਵਨੇ ਤੁ ਬਸ੍ਤਿਃ||੫੮||
ਇਤਿ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
सर्वं त्रिदोषप्रभवे तु वायोः स्थानानुपूर्व्या प्रसमीक्ष्य कार्यम्|
त्रिभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफे स्यात् पित्ते विरेकः पवने तु बस्तिः||५८||
इति मूत्रकृच्छ्रचिकित्सा|
ਸਰ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਦੇਵ ਵਾਤਾਦਿਭੇਸਜਂ ਮਿਲਿਤਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਪ੍ਰਭਵੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਸਮੇਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ, ਨ ਜ੍ਵਰ ਇਵ ਤ੍ਰਿਦੋਸਭਵੇ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮਤ੍ਰਿਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਪਿ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਭਵਤ੍ਵੇਨ ਵਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯ ਇਤਿ ਭਾਵਃ| ਵਿਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧੇ ਕ੍ਰਿਯਾਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਭ੍ਯੋਧਿਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਭ੍ਯੋਧਿਕੇ ਇਤਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ ਕਫੇ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤੇ ਤਥਾ ਪਵਨੇ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਕ੍ਰਮੇਣ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੫੮||
Adhikarana 22 (59-72) · Śloka 72
ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾ ਸਾਸ਼੍ਮਰਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭ੍ਯਾਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਯਥੈਵੇਹ ਕਫਾਨਿਲਾਭ੍ਯਾਮ੍|
ਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਮਰੀਭੇਦਨਪਾਤਨਾਯ ਵਿਸ਼ੇਸਯੁਕ੍ਤਂ ਸ਼ਣੁ ਕਰ੍ਮ ਸਿਦ੍ਧਮ੍||੫੯||
ਪਾਸਾਣਭੇਦਂ ਵਸਕਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਪਾਠਾਭਯਾਵ੍ਯੋਸਸ਼ਟੀਨਿਕੁਮ੍ਭਾਃ|
ਹਿਂਸ੍ਰਾਖਰਾਸ਼੍ਵਾਸ਼ਿਤਿਵਾਰਕਾਣਾਮੇਰ੍ਵਾਰੁਕਾਣਾਂ ਤ੍ਰਪੁਸਸ੍ਯ ਬੀਜਮ੍||੬੦||
ਉਤ੍ਕੁਞ੍ਚਿਕਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਸਵੇਤਸਾਮ੍ਲਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵੇ ਬਹਤ੍ਯੌ ਹਪੁਸਾ ਵਚਾ ਚ|
ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਿਬੇਦਸ਼੍ਮਰਿਭੇਦਪਕ੍ਵਂ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਗੋਮੂਤ੍ਰਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਤੈਃ||੬੧||
ਮੂਲਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਕ੍ਸੁਰਕੋਰੁਬੂਕਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਿਸ੍ਟਂ ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਾਚ੍ਚ|
ਆਲੋਡ੍ਯ ਦਧ੍ਨਾ ਮਧੁਰੇਣ ਪੇਯਂ ਦਿਨਾਨਿ ਸਪ੍ਤਾਸ਼੍ਮਰਿਭੇਦਨਾਯ||੬੨||
ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਯੋਰਜਨੀਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਫਲ੍ਗੁਪ੍ਰਵਾਲਾਸ਼੍ਚ ਸਦਰ੍ਭਪੁਸ੍ਪਾਃ|
ਕ੍ਸੀਰਾਮ੍ਬੁਮਦ੍ਯੇਕ੍ਸੁਰਸੈਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟਂ ਪੇਯਂ ਭਵੇਦਸ਼੍ਮਰਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੁ||੬੩||
ਤ੍ਰੁਟਿਂ ਸੁਰਾਹ੍ਵਂ ਲਵਣਾਨਿ ਪਞ੍ਚ ਯਵਾਗ੍ਰਜਂ ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਕਾਸ਼੍ਮਭੇਦੌ|
ਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਕਂ ਗੋਕ੍ਸੁਰਕਸ੍ਯ ਬੀਜਮੇਰ੍ਵਾਰੁਬੀਜਂ ਤ੍ਰਪੁਸਸ੍ਯ ਬੀਜਮ੍||੬੪||
ਚੂਰ੍ਣੀਕਤਂ ਚਿਤ੍ਰਕਹਿਙ੍ਗੁਮਾਸੀਯਵਾਨਿਤੁਲ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਦ੍ਵਿਭਾਗਮ੍|
ਅਮ੍ਲੈਰਸ਼ੁਕ੍ਤੈ ਰਸਮਦ੍ਯਯੁਸੈਃ ਪੇਯਂ ਹਿ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਮਰਿਭੇਦਨਾਰ੍ਥਮ੍||੬੫||
ਬਿਲ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣੋ ਘਤਤੈਲਭਸ੍ਟੋ ਯੂਸਃ ਕਤਃ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਮੂਲਕਲ੍ਕਾਤ੍|
ਸ਼ੀਤੋਸ਼੍ਮਭਿਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦਧਿਮਣ੍ਡਯੁਕ੍ਤਃ ਪੇਯਃ ਪ੍ਰਕਾਮਂ ਲਵਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਃ||੬੬||
ਜਲੇਨ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਮੂਲਕਲ੍ਕਃ ਸ਼ੀਤੋ ਹਿਤਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਮਰਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੁ|
ਸਿਤੋਪਲਾ ਵਾ ਸਮਯਾਵਸ਼ੂਕਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਭੇਸਜਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੬੭||
ਪੀਤ੍ਵਾਥ ਮਦ੍ਯਂ ਨਿਗਦਂ ਰਥੇਨ ਹਯੇਨ ਵਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਵੇਨ ਯਾਯਾਤ੍|
ਤੈਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਪ੍ਰਚ੍ਯਵਤੇਸ਼੍ਮਰੀ ਤੁ ਸ਼ਮ੍ਯੇਨ੍ਨ ਚੇਚ੍ਛਲ੍ਯਵਿਦੁਦ੍ਧਰੇਤ੍ਤਾਮ੍||੬੮||
ਰੇਤੋਭਿਘਾਤਪ੍ਰਭਵੇ ਤੁ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|
ਕਾਰ੍ਪਾਸਮੂਲਂ ਵਸਕਾਸ਼੍ਮਭੇਦੌ ਬਲਾ ਸ੍ਥਿਰਾਦੀਨਿ ਗਵੇਧੁਕਾ ਚ||੬੯||
ਵਸ਼੍ਚੀਰ ਐਨ੍ਦ੍ਰੀ ਚ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾ ਚ ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਮਧ੍ਵਸਨਾਖ੍ਯਪਰ੍ਣ੍ਯੌ|
ਤਤ੍ਕ੍ਵਾਥਸਿਦ੍ਧਃ ਪਵਨੇ ਰਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕੇ ਕ੍ਸੀਰਮਥਾਪਿ ਸਰ੍ਪਿਃ||੭੦||
ਕਫੇ ਚ ਯੂਸਾਦਿਕਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਸਂਸਰ੍ਗਜੇ ਸਰ੍ਵਹਿਤਃ ਕ੍ਰਮਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਏਵਂ ਨ ਚੇਚ੍ਛਾਮ੍ਯਤਿ ਤਸ੍ਯ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਰਾਂ ਪੁਰਾਣਾਂ ਮਧੁਕਾਸਵਂ ਵਾ||੭੧||
ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਂਸਾਨਿ ਚ ਬਂਹਣਾਯ ਬਸ੍ਤੀਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼ਯਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਮ੍|
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਸ੍ਯਯੋਗੈਃ ਪ੍ਰਿਯਾਨੁਕੂਲਾਃ ਪ੍ਰਮਦਾ ਵਿਧੇਯਾਃ||੭੨||
View original
क्रिया हिता साऽश्मरिशर्कराभ्यां कृच्छ्रे यथैवेह कफानिलाभ्याम्|
कार्याऽश्मरीभेदनपातनाय विशेषयुक्तं शृणु कर्म सिद्धम्||५९||
पाषाणभेदं वृषकं श्वदंष्ट्रापाठाभयाव्योषशटीनिकुम्भाः|
हिंस्राखराश्वाशितिवारकाणामेर्वारुकाणां त्रपुषस्य बीजम्||६०||
उत्कुञ्चिका हिङ्गु सवेतसाम्लं स्याद्द्वे बृहत्यौ हपुषा वचा च|
चूर्णं पिबेदश्मरिभेदपक्वं सर्पिश्च गोमूत्रचतुर्गुणं तैः||६१||
मूलं श्वदंष्ट्रेक्षुरकोरुबूकात् क्षीरेण पिष्टं बृहतीद्वयाच्च|
आलोड्य दध्ना मधुरेण पेयं दिनानि सप्ताश्मरिभेदनाय||६२||
पुनर्नवायोरजनीश्वदंष्ट्राफल्गुप्रवालाश्च सदर्भपुष्पाः|
क्षीराम्बुमद्येक्षुरसैः सुपिष्टं पेयं भवेदश्मरिशर्करासु||६३||
त्रुटिं सुराह्वं लवणानि पञ्च यवाग्रजं कुन्दुरुकाश्मभेदौ|
कम्पिल्लकं गोक्षुरकस्य बीजमेर्वारुबीजं त्रपुषस्य बीजम्||६४||
चूर्णीकृतं चित्रकहिङ्गुमासीयवानितुल्यं त्रिफलाद्विभागम्|
अम्लैरशुक्तै रसमद्ययुषैः पेयं हि गुल्माश्मरिभेदनार्थम्||६५||
बिल्वप्रमाणो घृततैलभृष्टो यूषः कृतः शिग्रुकमूलकल्कात्|
शीतोऽश्मभित् स्याद्दधिमण्डयुक्तः पेयः प्रकामं लवणेन युक्तः||६६||
जलेन शोभाञ्जनमूलकल्कः शीतो हितश्चाश्मरिशर्करासु|
सितोपला वा समयावशूका कृच्छ्रेषु सर्वेष्वपि भेषजं स्यात्||६७||
पीत्वाऽथ मद्यं निगदं रथेन हयेन वा शीघ्रजवेन यायात्|
तैः शर्करा प्रच्यवतेऽश्मरी तु शम्येन्न चेच्छल्यविदुद्धरेत्ताम्||६८||
रेतोभिघातप्रभवे तु कृच्छ्रे समीक्ष्य दोषं प्रतिकर्म कुर्यात्|
कार्पासमूलं वृषकाश्मभेदौ बला स्थिरादीनि गवेधुका च||६९||
वृश्चीर ऐन्द्री च पुनर्नवा च शतावरी मध्वसनाख्यपर्ण्यौ|
तत्क्वाथसिद्धः पवने रसः स्यात् पित्तेऽधिके क्षीरमथापि सर्पिः||७०||
कफे च यूषादिकमन्नपानं संसर्गजे सर्वहितः क्रमः स्यात्|
एवं न चेच्छाम्यति तस्य युञ्ज्यात् सुरां पुराणां मधुकासवं वा||७१||
विहङ्गमांसानि च बृंहणाय बस्तींश्च शुक्राशयशोधनार्थम्|
शुद्धस्य तृप्तस्य च वृष्ययोगैः प्रियानुकूलाः प्रमदा विधेयाः||७२||
ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾ ਸੇਤਿ ਯਾ ਕਫਮਾਰੁਤੋਤ੍ਥੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਾ ਸਾ ਮਿਲਿਤੈਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯਾਮਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਖਰਾਸ਼੍ਵਾ ਅਜਮੋਦਾ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਜਲੇਨੈਵ ਪਾਨਮ੍| ਇਕ੍ਸੁਰਕਃ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਃ| ਕੁਨ੍ਦੁਰੁਃ ਸ੍ਵਨਾਮਖ੍ਯਾਤਃ| ਤ੍ਰਿਫਲਾਦ੍ਵਿਭਾਗਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾਯਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਮੂਲਭਾਗਾਦ੍ ਭਾਗਦ੍ਵਯਮ੍| ਅਮ੍ਲੈਰਿਤਿ ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿਭਿਃ| ਅਸ਼ੁਕ੍ਤੈਰਿਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਤਵਰ੍ਜਿਤੈਃ| ਮਦ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਰਾਮ੍ਲਗ੍ਰਹਣਗਹੀਤਮਪਿ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੋਧਨਤ੍ਵਾਦਸ਼ਮਰੀਭੇਦਕਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਸ਼੍ਮਭਿਦਿਤਿ ਅਸ਼੍ਮਰੀਭੇਦੀ| ਸਿਤੋਪਲਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ| ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਦੁਦ੍ਧਰੇਦਿਤਿ ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵੇਤ੍ਤਾ ਤਦੁਕ੍ਤਵਿਧਾਨੇਨਾਸ਼੍ਮਰੀਮਾਕਰ੍ਸੇਤ੍| ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਮਿਤਿ ਦੋਸਮੁਲ੍ਬਣਂ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ| ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਮਧ੍ਵਸਨਾਖ੍ਯਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਮਧੁਪਰ੍ਣੀ ਗੁਡੂਚੀ, ਅਸਨਪਰ੍ਣੀ ਅਪਰਾਜਿਤਾ, ‘ਦਾਰੁਪਰ੍ਣੀ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਸਂਸਰ੍ਗਜੇ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਾਨੁਗਤੇ| ਵਿਹਙ੍ਗਃ ਪਕ੍ਸੀ||੫੯-੭੨||
Adhikarana 23 (73-75) · Śloka 75
ਰਕ੍ਤੋਦ੍ਭਵੇ ਤੂਤ੍ਪਲਨਾਲਤਾਲਕਾਸੇਕ੍ਸੁਬਾਲੇਕ੍ਸੁਕਸ਼ੇਰੁਕਾਣਿ|
ਪਿਬੇਤ੍ ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਾਨਿ ਖਾਦੇਦਿਕ੍ਸੁਂ ਵਿਦਾਰੀਂ ਤ੍ਰਪੁਸਾਣਿ ਚੈਵ||੭੩||
ਘਤਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਵਰਸੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਚੈਵਾਸ੍ਟਗੁਣੇਨ ਪੇਯਮ੍|
ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਕਾਨਾਂ ਕਨਕਾਦਿਕਾਨਾਮੇਕੈਕਸ਼ੋ ਵਾ ਵਿਧਿਨੈਵ ਤੇਨ||੭੪||
ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਧੁਰੌਸਧੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਲੇਨ ਵਾ ਸ੍ਵਾਦੁਫਲੋਤ੍ਥਿਤੇਨ|
ਯਨ੍ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ ਵਿਹਿਤਂ ਤੁ ਪੈਤ੍ਤੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤੁ ਤਚ੍ਛੋਣਿਤਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇ||੭੫||
View original
रक्तोद्भवे तूत्पलनालतालकासेक्षुबालेक्षुकशेरुकाणि|
पिबेत् सिताक्षौद्रयुतानि खादेदिक्षुं विदारीं त्रपुषाणि चैव||७३||
घृतं श्वदंष्ट्रास्वरसेन सिद्धं क्षीरेण चैवाष्टगुणेन पेयम्|
स्थिरादिकानां कनकादिकानामेकैकशो वा विधिनैव तेन||७४||
क्षीरेण बस्तिर्मधुरौषधैः स्यात्तैलेन वा स्वादुफलोत्थितेन|
यन्मूत्रकृच्छ्रे विहितं तु पैत्ते कार्यं तु तच्छोणितमूत्रकृच्छ्रे||७५||
ਖਾਦੇਦਿਤਿ ਅਸਿਦ੍ਧਾਨ੍ਯੇਵ ਖਾਦੇਤ੍| ਘਤਂ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸਾਹਚਰ੍ਯਾਤ੍ ਕੇਚਿਚ੍ਛ੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਵਰਸਮਪ੍ਯਸ੍ਟਗੁਣਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਸ੍ਵਰਸਃ ਸ੍ਨੇਹਸਮ ਏਵ ਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਭਵਤਿ, ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ- “ਕਲ੍ਕਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਃ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਸ੍ਵਰਸਃ ਸ੍ਨੇਹਸਮ੍ਮਿਤਃ” ਇਤਿ; ਤੇਨ ਕ੍ਸੀਰਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ੍ਨੇਹੇਸੁ ਸ੍ਵਰਸਵਿਧਾਨਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਕਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਕਤਕਾਦਿਃ ਮਧੁਰਸ੍ਕਨ੍ਧੇ (ਵਿ.ਅ.੮) “...ਕਤਕਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯ... ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤੋ ਗਣੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਵਿਧਿਨੈਵ ਤੇਨੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵਘਤਵਿਧਿਨੈਵ; ਤੇਨ ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਰਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਲ੍ਪਨੀਯਾਨਿ| ਸ੍ਵਾਦੁਫਲੋਤ੍ਥਿਤੇਨੇਤਿ ਮਧੂਕਾਕ੍ਸੋਟਾਦਿਫਲਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨੇਨ ਤੈਲੇਨ||੭੩-੭੫||
Adhikarana 24 (76) · Śloka 76
ਵ੍ਯਾਯਾਮਸਨ੍ਧਾਰਣਸ਼ੁਸ੍ਕਰੂਕ੍ਸਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਵਾਤਾਰ੍ਕਕਰਵ੍ਯਵਾਯਾਨ੍|
ਖਰ੍ਜੂਰਸ਼ਾਲੂਕਕਪਿਤ੍ਥਜਮ੍ਬੂਬਿਸਂ ਕਸਾਯਂ ਨ ਰਸਂ ਭਜੇਤ||੭੬||
ਇਤ੍ਯਸ਼੍ਮਰੀਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
व्यायामसन्धारणशुष्करूक्षपिष्टान्नवातार्ककरव्यवायान्|
खर्जूरशालूककपित्थजम्बूबिसं कषायं न रसं भजेत||७६||
इत्यश्मरीचिकित्सा|
ਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰੇਪਥ੍ਯਾਨ੍ਯਾਹ||੭੬||
Adhikarana 25 (77-80) · Śloka 80
ਵ੍ਯਾਯਾਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਤਿਵਿਰੇਕਬਸ੍ਤਿਚਿਨ੍ਤਾਭਯਤ੍ਰਾਸਗਦਾਤਿਚਾਰਾਃ|
ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਮਸਨ੍ਧਾਰਣਕਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਹਦ੍ਰੋਗਕਰ੍ਤਣਿ ਤਥਾਭਿਘਾਤਃ||੭੭||
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਜ੍ਵਰਕਾਸਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਤਸਾਪ੍ਰਮੋਹਾਃ|
ਛਰ੍ਦਿਃ ਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਰੁਜੋਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਜਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤਥਾਨ੍ਯੇ||੭੮||
ਹਚ੍ਛੂਨ੍ਯਭਾਵਦ੍ਰਵਸ਼ੋਸਭੇਦਸ੍ਤਮ੍ਭਾਃ ਸਮੋਹਾਃ ਪਵਨਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ|
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤਮੋਦੂਯਨਦਾਹਮੋਹਾਃ ਸਨ੍ਤ੍ਰਾਸਤਾਪਜ੍ਵਰਪੀਤਭਾਵਾਃ||੭੯||
ਸ੍ਤਬ੍ਧਂ ਗੁਰੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਤਿਮਿਤਂ ਚ ਮਰ੍ਮ ਕਫਾਤ੍ ਪ੍ਰਸੇਕਜ੍ਵਰਕਾਸਤਨ੍ਦ੍ਰਾਃ|
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਤ੍ਵਪਿ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਤੀਵ੍ਰਾਰ੍ਤਿਤੋਦਂ ਕਮਿਜਂ ਸਕਣ੍ਡੂਮ੍||੮੦||
View original
व्यायामतीक्ष्णातिविरेकबस्तिचिन्ताभयत्रासगदातिचाराः|
छर्द्यामसन्धारणकर्शनानि हृद्रोगकर्तॄणि तथाऽभिघातः||७७||
वैवर्ण्यमूर्च्छाज्वरकासहिक्काश्वासास्यवैरस्यतृषाप्रमोहाः|
छर्दिः कफोत्क्लेशरुजोऽरुचिश्च हृद्रोगजाः स्युर्विविधास्तथाऽन्ये||७८||
हृच्छून्यभावद्रवशोषभेदस्तम्भाः समोहाः पवनाद्विशेषः|
पित्तात्तमोदूयनदाहमोहाः सन्त्रासतापज्वरपीतभावाः||७९||
स्तब्धं गुरु स्यात् स्तिमितं च मर्म कफात् प्रसेकज्वरकासतन्द्राः|
विद्यात्त्रिदोषं त्वपि सर्वलिङ्गं तीव्रार्तितोदं कृमिजं सकण्डूम्||८०||
ਨਿਦਾਨਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਗਦਾਤਿਚਾਰ ਇਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮਸਮ੍ਯਗੁਪਚਾਰਃ| ਹਦ੍ਰੋਗਕਰ੍ਤਣੀਤਿ ਯਥਾ “ਭੀਸ੍ਮਃ ਕੁਰੂਣਾਂ ਭਯਸ਼ੋਕਹਰ੍ਤਾ”, ਤੇਨ “ਤਜਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਤਰਿ” (ਪਾ.ਅ.੨|੨|੧੫|) ਇਤ੍ਯਨੇਨਾਤ੍ਰ ਸਮਾਸਃ| ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦੌ ਹਦ੍ਰੋਗਜਾ ਇਤਿ ਵਚਨਾਦ੍ਧਦ੍ਰੋਗਾਨਨ੍ਤਰਕਾਲਭਾਵਿਤਯਾ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਯੇ ਤੁ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਮਾਹੁਃ, ਤੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇਣ ਸਮਂ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਜਾ ਇਤਿ ਵਿਗ੍ਰਹਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਹਦ੍ਰੋਗਾਸ਼੍ਚ ਕਿਯਨ੍ਤਃਸ਼ਿਰਸੀਯੇ (ਸੂ.ਅ.੧੭) ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਕਰਣਾਦਿਹ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਮਰ੍ਮੇਤਿ ਹਦਯਮ੍||੭੭-੮੦||
Adhikarana 26 (81-89) · Śloka 89
ਤੈਲਂ ਸਸੌਵੀਰਕਮਸ੍ਤੁਤਕ੍ਰਂ ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਪੇਯਂ ਲਵਣਂ ਸੁਖੋਸ੍ਣਮ੍|
ਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਬੁਸਿਦ੍ਧਂ ਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਤੈਲਮਾਨਾਹਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਤਿਹਦਾਮਯਘ੍ਨਮ੍||੮੧||
ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਂ ਦਾਰੁ ਸਪਞ੍ਚਮੂਲਂ ਰਾਸ੍ਨਾਂ ਯਵਾਨ੍ ਬਿਲ੍ਵਕੁਲਤ੍ਥਕੋਲਮ੍|
ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਜਲੇ ਤੇਨ ਵਿਪਾਚ੍ਯ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਪਾਨੇਨਿਲਹਦ੍ਗਦਧ੍ਨਮ੍||੮੨||
ਹਰੀਤਕੀਨਾਗਰਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵੈਰ੍ਵਯਃਕਯਸ੍ਥਾਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਕੈਃ|
ਸਹਿਙ੍ਗੁਭਿਃ ਸਾਧਿਤਮਗ੍ਰ੍ਯਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਲ੍ਮੇ ਸਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਗਦੇਨਿਲੋਤ੍ਥੇ||੮੩||
ਸਪੁਸ੍ਕਰਾਹ੍ਵਂ ਫਲਪੂਰਮੂਲਂ ਮਹੌਸਧਂ ਸ਼ਟ੍ਯਭਯਾ ਚ ਕਲ੍ਕਾਃ|
ਕ੍ਸਾਰਾਮ੍ਬੁਸਰ੍ਪਿਰ੍ਲਵਣੈਰ੍ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗਵਿਕਰ੍ਤਿਕਾਘ੍ਨਾਃ||੮੪||
ਕ੍ਵਾਥਃ ਕਤਃ ਪੌਸ੍ਕਰਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਪਲਾਸ਼ਭੂਤੀਕਸ਼ਟੀਸੁਰਾਹ੍ਵੈਃ|
ਸਨਾਗਰਾਜਾਜਿਵਚਾਯਵਾਨੀਕ੍ਸਾਰਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੋ ਲਵਣਸ਼੍ਚ ਪੇਯਃ||੮੫||
ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਟੀਪੌਸ੍ਕਰਪਞ੍ਚਕੋਲਾਤ੍ ਸਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦ੍ਯਮਕੇਨ ਕਲ੍ਕਃ|
ਗੁਡਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਭਸ੍ਟੋ ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠੋਦਰਯੋਨਿਸ਼ੂਲੇ||੮੬||
ਸ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਫਲੇ ਸਪਾਠੇ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾਗੋਕ੍ਸੁਰਕੌ ਬਲੇ ਦ੍ਵੇ|
ਦ੍ਧਿਸ੍ਤ੍ਰੁਟਿਸ੍ਤਾਮਲਕੀ ਸ੍ਵਗੁਪ੍ਤਾ ਮੇਦੇ ਮਧੂਕਂ ਮਧੁਕਂ ਸ੍ਥਿਰਾ ਚ||੮੭||
ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਜੀਵਕਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਮੈਰਕ੍ਸਸਮੈਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟੈਃ|
ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਘਤਸ੍ਯੇਹ ਪਚੇਦ੍ਵਿਧਿਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੇਨ ਦਧ੍ਨਾ ਤ੍ਵਥ ਮਾਹਿਸੇਣ||੮੮||
ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਲਂ ਚਾਰ੍ਧਪਲਂ ਪਿਚੁਂ ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਨ੍ਮਾਕ੍ਸਿਕਸਮ੍ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਮ੍|
ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਸਕਾਸੇ ਤ੍ਵਥ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਹਲੀਮਕੇ ਹਦ੍ਗ੍ਰਹਣੀਪ੍ਰਦੋਸੇ||੮੯||
View original
तैलं ससौवीरकमस्तुतक्रं वाते प्रपेयं लवणं सुखोष्णम्|
मूत्राम्बुसिद्धं लवणैश्च तैलमानाहगुल्मार्तिहृदामयघ्नम्||८१||
पुनर्नवां दारु सपञ्चमूलं रास्नां यवान् बिल्वकुलत्थकोलम्|
पक्त्वा जले तेन विपाच्य तैलमभ्यङ्गपानेऽनिलहृद्गदध्नम्||८२||
हरीतकीनागरपुष्कराह्वैर्वयःकयस्थालवणैश्च कल्कैः|
सहिङ्गुभिः साधितमग्र्यसर्पिर्गुल्मे सहृत्पार्श्वगदेऽनिलोत्थे||८३||
सपुष्कराह्वं फलपूरमूलं महौषधं शट्यभया च कल्काः|
क्षाराम्बुसर्पिर्लवणैर्विमिश्राः स्युर्वातहृद्रोगविकर्तिकाघ्नाः||८४||
क्वाथः कृतः पौष्करमातुलुङ्गपलाशभूतीकशटीसुराह्वैः|
सनागराजाजिवचायवानीक्षारः सुखोष्णो लवणश्च पेयः||८५||
पथ्याशटीपौष्करपञ्चकोलात् समातुलुङ्गाद्यमकेन कल्कः|
गुडप्रसन्नालवणैश्च भृष्टो हृत्पार्श्वपृष्ठोदरयोनिशूले||८६||
स्यात्त्र्यूषणं द्वे त्रिफले सपाठे निदिग्धिकागोक्षुरकौ बले द्वे|
ऋद्धिस्त्रुटिस्तामलकी स्वगुप्ता मेदे मधूकं मधुकं स्थिरा च||८७||
शतावरी जीवकपृश्निपर्ण्यौ द्रव्यैरिमैरक्षसमैः सुपिष्टैः|
प्रस्थं घृतस्येह पचेद्विधिज्ञः प्रस्थेन दध्ना त्वथ माहिषेण||८८||
मात्रां पलं चार्धपलं पिचुं वा प्रयोजयेन्माक्षिकसम्प्रयुक्ताम्|
श्वासे सकासे त्वथ पाण्डुरोगे हलीमके हृद्ग्रहणीप्रदोषे||८९||
ਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਤੈਲਾਦੀਨਾਮਤ੍ਰ ਸਮਭਾਗਾਨਾਂ ਪੇਯਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਯਃਕਯਸ੍ਥੇਤਿ ਵਯਃਸ੍ਥਾਕਾਯਸ੍ਥਯੋਰ੍ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਮਲਕਯੋਃ ਸ੍ਵਰਸਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਗ੍ਰ੍ਯਸਰ੍ਪਿਰਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਗ੍ਰ੍ਯਪਦਮਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਵਿਕਰ੍ਤਿਕੇਹ ਹਦਯਪਰਿਕਰ੍ਤਿਕਾਕਾਰਾ ਵੇਦਨਾ| ਕ੍ਵਾਥਃ ਕਤ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਨਾਗਰਾਦੀਨਾਂ ਕਲ੍ਕਂ ਪੌਸ੍ਕਰਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਮਾਹੁਃ| ਪਥ੍ਯਾਸ਼ਤੀਤ੍ਯਾਦੌ ਯਮਕੇਨ ਭਸ੍ਟਃ ਕਲ੍ਕਃ ਗੁਡਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਲਵਣੈਸ਼੍ਚ ਪੇਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਦ੍ਵੇ ਤ੍ਰਿਫਲੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਪਰੂਸਕਾਣਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ| ਤ੍ਰੁਟਿਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾ||੮੧-੮੯||
Adhikarana 27 (90-95) · Śloka 95
ਸ਼ੀਤਾਃ ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਪਰਿਸੇਚਨਾਨਿ ਤਥਾ ਵਿਰੇਕੋ ਹਦਿ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇ|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਪਰੂਸਕੈਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੁਦ੍ਧੇ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਾਪਹਮਨ੍ਨਪਾਨਮ੍||੯੦||
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਿਕਾਤਿਕ੍ਤਕਰੋਹਿਣੀਭ੍ਯਾਂ ਕਲ੍ਕਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚਾਪਿ ਸਿਤਾਜਲੇਨ|
ਕ੍ਸਤੇ ਚ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਹਿਤਾਨਿ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾਸ਼੍ਚ ਯੇ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍||੯੧||
ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਗ੍ਧਨ੍ਵਰਸਾਂਸ਼੍ਚ ਗਵ੍ਯਕ੍ਸੀਰਾਸ਼ਿਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਹਦਾਮਯੇਸੁ|
ਤੈਰੇਵ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਮਯਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਂਸ਼੍ਰਯਾ ਯੇ||੯੨||
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਬਲਾਸ਼੍ਰੇਯਸਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਃ ਖਰ੍ਜੂਰਵੀਰਰ੍ਸਭਕੋਤ੍ਪਲੈਸ਼੍ਚ|
ਕਾਕੋਲਿਮੇਦਾਯੁਗਜੀਵਕੈਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧਂ ਮਹਿਸੀਘਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੯੩||
ਕਸ਼ੇਰੁਕਾਸ਼ੈਵਲਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਧੁਕਂ ਬਿਸਸ੍ਯ|
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਯਸਾ ਪਚੇਤ੍ਤੈਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਹਦਾਮਯਘ੍ਨਮ੍||੯੪||
ਸ੍ਥਿਰਾਦਿਕਲ੍ਕੈਃ ਪਯਸਾ ਚ ਸਿਦ੍ਧਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੇਨੇਕ੍ਸੁਰਸੇਨ ਵਾਪਿ|
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਹਿਤਂ ਸ੍ਵਾਦੁਫਲੇਕ੍ਸੁਜਾਸ਼੍ਚ ਰਸਾਃ ਸੁਸ਼ੀਤਾ ਹਦਿ ਪਿਤ੍ਤਦੁਸ੍ਟੇ||੯੫||
View original
शीताः प्रदेहाः परिषेचनानि तथा विरेको हृदि पित्तदुष्टे|
द्राक्षासिताक्षौद्रपरूषकैः स्याच्छुद्धे तु पित्तापहमन्नपानम्||९०||
यष्ट्याह्विकातिक्तकरोहिणीभ्यां कल्कं पिबेच्चापि सिताजलेन|
क्षते च सर्पींषि हितानि सर्पिर्गुडाश्च ये तान् प्रसमीक्ष्य सम्यक्||९१||
दद्याद्भिषग्धन्वरसांश्च गव्यक्षीराशिनां पित्तहृदामयेषु|
तैरेव सर्वे प्रशमं प्रयान्ति पित्तामयाः शोणितसंश्रया ये||९२||
द्राक्षाबलाश्रेयसिशर्कराभिः खर्जूरवीरर्षभकोत्पलैश्च|
काकोलिमेदायुगजीवकैश्च क्षीरेण सिद्धं महिषीघृतं स्यात्||९३||
कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपौण्डरीकं मधुकं बिसस्य|
ग्रन्थिश्च सर्पिः पयसा पचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तहृदामयघ्नम्||९४||
स्थिरादिकल्कैः पयसा च सिद्धं द्राक्षारसेनेक्षुरसेन वाऽपि|
सर्पिर्हितं स्वादुफलेक्षुजाश्च रसाः सुशीता हृदि पित्तदुष्टे||९५||
ਸ਼ੀਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਕ੍ਸਤੇ ਇਤਿ ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ| ਸ਼੍ਰੇਯਸੀ ਰਾਸ੍ਨਾ| ਖਰ੍ਜੂਰਂ ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਮ੍| ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਸਾਧਨੋਤ੍ਤਰਕਾਲਂ ਪਾਦਿਕਮਧੁਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਫਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ੍ਵਰਸਾ ਇਤਿ ਰਸਾਃ||੯੦-੯੫||
Adhikarana 28 (96-99) · Śloka 99
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਲਙ੍ਘਿਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾ ਕਫਘ੍ਨੀ ਕਫਮਰ੍ਮਰੋਗੇ|
ਕੌਲਤ੍ਥਧਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਰਸੈਰ੍ਵਵਾਨ੍ਨਂ ਪਾਨਾਨਿ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਨਿ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਣਿ||੯੬||
ਮੂਤ੍ਰੇ ਸ਼ਤਾਃ ਕਟ੍ਫਲਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪੀਤਦ੍ਰੁਪਥ੍ਯਾਤਿਵਿਸਾਃ ਪ੍ਰਦੇਯਾਃ|
ਕਸ੍ਣਾਸ਼ਟੀਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਰਾਸ੍ਨਾਵਚਾਭਯਾਨਾਗਰਚੂਰ੍ਣਕਂ ਚ||੯੭||
ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਸ਼੍ਵਤ੍ਥਵਟਾਰ੍ਜੁਨਾਖ੍ਯੇ ਪਾਲਾਸ਼ਰੌਹੀਤਕਖਾਦਿਰੇ ਚ|
ਕ੍ਵਾਥੇ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਚੂਰ੍ਣਸਿਦ੍ਧੋ ਲੇਹਃ ਕਫਘ੍ਨੋਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਮ੍ਬੁਯੁਕ੍ਤਃ||੯੮||
ਸ਼ਿਲਾਹ੍ਵਯਂ ਵਾ ਭਿਸਗਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਕਲ੍ਪਵਿਧਾਨਦਿਸ੍ਟਮ੍|
ਪ੍ਰਾਸ਼ਂ ਤਥਾਗਸ੍ਤ੍ਯਮਥਾਪਿ ਲੇਹਂ ਰਸਾਯਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਥਾਮਲਕ੍ਯਾਃ||੯੯||
View original
स्विन्नस्य वान्तस्य विलङ्घितस्य क्रिया कफघ्नी कफमर्मरोगे|
कौलत्थधान्यैश्च रसैर्ववान्नं पानानि तीक्ष्णानि च शङ्कराणि||९६||
मूत्रे शृताः कट्फलशृङ्गवेरपीतद्रुपथ्यातिविषाः प्रदेयाः|
कृष्णाशटीपुष्करमूलरास्नावचाभयानागरचूर्णकं च||९७||
उदुम्बराश्वत्थवटार्जुनाख्ये पालाशरौहीतकखादिरे च|
क्वाथे त्रिवृत्त्र्यूषणचूर्णसिद्धो लेहः कफघ्नोऽशिशिराम्बुयुक्तः||९८||
शिलाह्वयं वा भिषगप्रमत्तः प्रयोजयेत् कल्पविधानदिष्टम्|
प्राशं तथाऽऽगस्त्यमथापि लेहं रसायनं ब्राह्ममथामलक्याः||९९||
ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ ਕਫਜਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਾਰਃ| ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਣੀਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਕਰਾਣੀ| ਉਦੁਮ੍ਬਰੇਤ੍ਯਾਦੌ ਉਦੁਮ੍ਬਰਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇ ਭਾਗਤ੍ਰਯੇ ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਚੂਰ੍ਣਂ ਪਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਯਮ੍| ਅਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਮ੍ਬੁਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਉਸ੍ਣਸਲਿਲਾਨੁਪਾਨਃ| ਕਲ੍ਪਵਿਧਾਨਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਰਸਾਯਨੇ ਵਿਹਿਤਮ੍; ਕਲ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰਸਾਯਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਾਸ਼ ਇਤਿ ਚ੍ਯਵਨਪ੍ਰਾਸ਼ਃ| ਆਗਸ੍ਤ੍ਯਮਿਤਿ ਲੇਹਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍||੯੬-੯੯||
Adhikarana 29 (100) · Śloka 100
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਲਙ੍ਘਨਮਾਦਿਤਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਨਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਹਿਤਂ ਵਿਧੇਯਮ੍|
ਹੀਨਾਤਿਮਧ੍ਯਤ੍ਵਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚੈਵ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍||੧੦੦||
View original
त्रिदोषजे लङ्घनमादितः स्यादन्नं च सर्वेषु हितं विधेयम्|
हीनातिमध्यत्वमवेक्ष्य चैव कार्यं त्रयाणामपि कर्म शस्तम्||१००||
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਆਦੌ ਲਙ੍ਘਨਵਿਧਾਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਥਾਨਤਯਾ ਤਦ੍ਗਤੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇਪਿ ਕਫ ਏਵਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨੇਨ ਜੇਯ ਇਤਿ ਮਤ੍ਵਾ ਕਤਮ੍| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੂਲ੍ਬਣਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਹੀਨਾਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੀਨਤ੍ਵਮਧਿਕਤ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਮਤ੍ਵਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਕਰ੍ਮ ਸ਼ਸ੍ਤਮਧਿਕਦੋਸਵਿਜੇਤਤਯਾ ਤਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਃ||੧੦੦||
Adhikarana 30 (101-102) · Śloka 103
ਭੁਕ੍ਤੇਧਿਕਂ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਸ਼ੂਲਮਲ੍ਪਂ ਜੀਰ੍ਣੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਚੇਤ੍ ਸੁਰਦਾਰੁਕੁਸ੍ਠਮ੍|
ਸਤਿਲ੍ਵਕਂ ਦ੍ਵੇ ਲਵਣੇ ਵਿਡਙ੍ਗਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸਾਤਿਵਿਸਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਃ||੧੦੧||
ਜੀਰ੍ਣੇਧਿਕੇ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਫਲੈਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯੋ ਯਦਿ ਜੀਰ੍ਯਤਿ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਤ੍ਰਿਸ੍ਵੇਵ ਕਾਲੇਸ੍ਵਧਿਕੇ ਤੁ ਸ਼ੂਲੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਹਿਤਂ ਮੂਲਵਿਰੇਚਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੦੨||
ਪ੍ਰਾਯੋਨਿਲੋ ਰੁਦ੍ਧਗਤਿਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੇ ਸ਼ੋਧਨਮੇਵ ਤਸ੍ਮਾਤ੍|
ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਥਾ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਂ ਚ ...|੧੦੩|
View original
भुक्तेऽधिकं जीर्यति शूलमल्पं जीर्णे स्थितं चेत् सुरदारुकुष्ठम्|
सतिल्वकं द्वे लवणे विडङ्गमुष्णाम्बुना सातिविषं पिबेत् सः||१०१||
जीर्णेऽधिके स्नेहविरेचनं स्यात् फलैर्विरेच्यो यदि जीर्यति स्यात्|
त्रिष्वेव कालेष्वधिके तु शूले तीक्ष्णं हितं मूलविरेचनं स्यात्||१०२||
प्रायोऽनिलो रुद्धगतिः प्रकुप्यत्यामाशये शोधनमेव तस्मात्|
कार्यं तथा लङ्घनपाचनं च ...|१०३|
ਭੁਕ੍ਤੇਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗੇ ਪ੍ਰਾਯੋਭਾਵਿਸ਼ੂਲਂ ਲਕ੍ਸਣਭੇਦੇਨ ਵਿਭਜਞ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਤਿ| ਭੁਕ੍ਤੇਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੂਲਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਮ੍| ਜੀਰ੍ਣੇਧਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨਿਲਸ਼ੂਲਂ, ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਧਿਕਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਬ੍ਰੂਤੇ| ਫਲੈਰਿਤਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਤ੍ਰਿਸ੍ਵੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ਼ੂਲਮਾਹ| ਮੂਲਵਿਰੇਚਨਂ ਤ੍ਰਿਵਨ੍ਮੂਲਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਵਿਰੇਚਨੋਪਪਤ੍ਤਿਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਯੋਨਿਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਚਾਨਿਲਕੋਪੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਬਸ੍ਤਿਰੁਚਿਤਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾਮਾਸ਼ਯਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਰੇਚਨਮੇਵ ਦੇਯਮ੍||੧੦੧-੧੦੨||-
Adhikarana 31 (103) · Śloka 103
... ਸਰ੍ਵਂ ਕਮਿਘ੍ਨਂ ਕਮਿਹਦ੍ਗਦੇ ਚ||੧੦੩||
ਇਤਿ ਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
... सर्वं कृमिघ्नं कृमिहृद्गदे च||१०३||
इति हृद्रोगचिकित्सा|
ਕਮਿਘ੍ਨਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਤਰੂਪੀਯੇ (ਵਿ. ਅ. ੭) ਕਮਿਹਰਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਨਮ੍||੧੦੩||
Adhikarana 32 (104-106) · Śloka 107
ਸਨ੍ਧਾਰਣਾਜੀਰ੍ਣਰਜੋਤਿਭਾਸ੍ਯਕ੍ਰੋਧਰ੍ਤੁਵੈਸਮ੍ਯਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪੈਃ|
ਪ੍ਰਜਾਗਰਾਤਿਸ੍ਵਪਨਾਮ੍ਬੁਸ਼ੀਤੈਰਵਸ਼੍ਯਯਾ ਮੈਥੁਨਬਾਸ੍ਪਧੂਮੈਃ||੧੦੪||
ਸਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਦੋਸੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧੋ ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਮੁਦੀਰਯੇਤ੍ਤੁ|
ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਤਿਤੋਦੌ ਕ੍ਸਵਥੁਰ੍ਜਲਾਭਃ ਸ੍ਰਾਵੋਨਿਲਾਤ੍ ਸਸ੍ਵਰਮੂਰ੍ਧਰੋਗਃ||੧੦੫||
ਨਾਸਾਗ੍ਰਪਾਕਜ੍ਵਰਵਕ੍ਤ੍ਰਸ਼ੋਸਤਸ੍ਣੋਸ੍ਣਪੀਤਸ੍ਰਵਣਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍|
ਕਾਸਾਰੁਚਿਸ੍ਰਾਵਘਨਪ੍ਰਸੇਕਾਃ ਕਫਾਦ੍ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਰੋਤਸਿ ਚਾਪਿ ਕਣ੍ਡੂਃ||੧੦੬||
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਯੁਃ ਪੀਨਸੇ ਤੀਵ੍ਰਰੁਜੇਤਿਦੁਃਖੇ |੧੦੭|
View original
सन्धारणाजीर्णरजोतिभाष्यक्रोधर्तुवैषम्यशिरोभितापैः|
प्रजागरातिस्वपनाम्बुशीतैरवश्यया मैथुनबाष्पधूमैः||१०४||
संस्त्यानदोषे शिरसि प्रवृद्धो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु|
घ्राणार्तितोदौ क्षवथुर्जलाभः स्रावोऽनिलात् सस्वरमूर्धरोगः||१०५||
नासाग्रपाकज्वरवक्त्रशोषतृष्णोष्णपीतस्रवणानि पित्तात्|
कासारुचिस्रावघनप्रसेकाः कफाद्गुरुः स्रोतसि चापि कण्डूः||१०६||
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्युः पीनसे तीव्ररुजेऽतिदुःखे |१०७|
ਕ੍ਰਮਾਗਤਸ਼ਿਰੋਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾਯਾਂ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਦ੍ਭੂਰਿਸ਼ਿਰੋਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਮੇਵ ਤਾਵਦਾਹ| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ- “ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਨਿਮਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ ਉਕ੍ਤ ਏਵ, ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰ ਯਕ੍ਸ੍ਮਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤਯੋਕ੍ਤਃ, ਇਹ ਤੁ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ ਉਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਰਜਃ ਧੂਲਿਃ| ਅਤਿਸ੍ਵਪ੍ਨਃ ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਃ| ਅਵਸ਼੍ਯਾਯਃ ਤੁਸਾਰਃ| ਸਂਸ੍ਤ੍ਯਾਨਦੋਸੇ ਇਤਿ ਘਨੀਭੂਤਦੋਸੇ| ਘ੍ਰਾਣਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਕ੍ਰਮਾਲ੍ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ| ਸਸ੍ਵਰਮੂਰ੍ਧਰੋਗ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਰੋਗਃ ਸ੍ਵਰਭੇਦਃ| ਕਫਾਦ੍ਗੁਰੁਰਿਤ੍ਯਾਦੌ ਗੁਰੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕਣ੍ਡੂਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਸ੍ਰੋਤਸੀਤਿ ਨਾਸਾਸ੍ਰੋਤਸਿ||੧੦੪-੧੦੬||-
Adhikarana 33 (107-109) · Śloka 109
ਸਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧੋਹਿਤਭੋਜਨਾਤ੍ਤੁ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯ ਉਪੇਕ੍ਸਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੦੭||
ਤਤਸ੍ਤੁ ਰੋਗਾਃ ਕ੍ਸਵਥੁਸ਼੍ਚ ਨਾਸਾਸ਼ੋਸਃ ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਪਰਿਸ੍ਰਵੌ ਚ|
ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਯ ਪੂਤਿਤ੍ਵਮਪੀਨਸਸ਼੍ਚ ਸਪਾਕਸ਼ੋਥਾਰ੍ਬੁਦਪੂਯਰਕ੍ਤਾਃ||੧੦੮||
ਅਰੂਂਸਿ ਸ਼ੀਰ੍ਸਸ਼੍ਰਵਣਾਕ੍ਸਿਰੋਗਖਾਲਿਤ੍ਯਹਰ੍ਯਰ੍ਜੁਨਲੋਮਭਾਵਾਃ|
ਤਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਸ਼ੋਸਾਸ਼੍ਚ ਤਤੋ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੦੯||
View original
सर्वोऽतिवृद्धोऽहितभोजनात्तु दुष्टप्रतिश्याय उपेक्षितः स्यात्||१०७||
ततस्तु रोगाः क्षवथुश्च नासाशोषः प्रतीनाहपरिस्रवौ च|
घ्राणस्य पूतित्वमपीनसश्च सपाकशोथार्बुदपूयरक्ताः||१०८||
अरूंषि शीर्षश्रवणाक्षिरोगखालित्यहर्यर्जुनलोमभावाः|
तृट्श्वासकासज्वररक्तपित्तवैस्वर्यशोषाश्च ततो भवन्ति||१०९||
ਸਰ੍ਵੋਤਿਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਜਾਨ੍ ਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦੀਨਾਹ| ਅਤ੍ਰ ਮੁਖਰੋਗਂ ਯੇ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਮੁਖਰੋਗਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਏਸਾਂ ਤੁ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਕ੍ਸਵਥ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਦਿਸੁ ਵਿਸ੍ਤਰਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਪਰਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪ ਏਵ||੧੦੭-੧੦੯||
Adhikarana 34 (110-117) · Śloka 117
ਰੋਧਾਭਿਘਾਤਸ੍ਰਵਸ਼ੋਸਪਾਕੈਰ੍ਘ੍ਰਾਣਂ ਯੁਤਂ ਯਸ਼੍ਚ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਗਨ੍ਧਮ੍|
ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਚਾਸ੍ਯਂ ਬਹੁਸ਼ਃਪ੍ਰਕੋਪਿ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ਤਮ੍||੧੧੦||
ਸਂਸ੍ਪਸ਼੍ਯ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਨਿਲਸ੍ਤੁ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਵਿਸ੍ਵਕ੍ਪਥਸ੍ਥਃ ਕ੍ਸਵਥੁਂ ਕਰੋਤਿ|
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਸ ਸਂਸ਼ੋਸ੍ਯ ਕਫਂ ਤੁ ਨਾਸਾਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਘ੍ਰਾਣਵਿਸ਼ੋਸਣਂ ਚ||੧੧੧||
ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਮਾਰ੍ਗਂ ਤੁ ਕਫਃ ਸਵਾਤੋ ਰੁਨ੍ਧ੍ਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਨਾਹਮੁਦਾਹਰੇਤ੍ਤਮ੍|
ਯੋ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦ੍ਘਨਪੀਤਪਕ੍ਵਃ ਕਫਃ ਸ੍ਰਵੇਦੇਸ ਪਰਿਸ੍ਰਵਸ੍ਤੁ||੧੧੨||
ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਮੁਪੇਕ੍ਸਯਾ ਤੁ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਯਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚ|
ਆਨਹ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤੇ ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਦ੍ਯਤੇ ਧੂਪ੍ਯਤਿ ਚਾਪਿ ਨਾਸਾ||੧੧੩||
ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਯੋ ਗਨ੍ਧਰਸਾਂਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍ਤਮਪੀਨਸੇਨ|
ਤਂ ਚਾਨਿਲਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵਂ ਵਿਕਾਰਂ ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਮ੍||੧੧੪||
ਸਦਾਹਰਾਗਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਸਪਾਕਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਘ੍ਰਾਣਪਾਕੋਪਿ ਚ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍|
ਘ੍ਰਾਣਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸਕ੍ਪ੍ਰਭਤੀਨ੍ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨਾਸਾਸ਼੍ਵਯਥੁਂ ਮਲਾਸ਼੍ਚ||੧੧੫||
ਘ੍ਰਾਣੇ ਤਥੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਗਤਿਂ ਨਿਰੁਧ੍ਯ ਮਾਂਸਾਸ੍ਰਦੋਸਾਦਪਿ ਚਾਰ੍ਬੁਦਾਨਿ|
ਘ੍ਰਾਣਾਤ੍ ਸ੍ਰਵੇਦ੍ਵਾ ਸ਼੍ਰਵਣਾਨ੍ਮੁਖਾਦ੍ਵਾ ਪਿਤ੍ਤਾਕ੍ਤਮਸ੍ਰਂ ਤ੍ਵਪਿ ਪੂਯਰਕ੍ਤਮ੍||੧੧੬||
ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਪਿਤ੍ਤਃ ਪਵਨਸ੍ਤ੍ਵਗਾਦੀਨ੍ ਸਨ੍ਦੂਸ੍ਯ ਚਾਰੂਂਸਿ ਸਪਾਕਵਨ੍ਤਿ|
ਨਾਸਾ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਵ ਨਰਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਂ ਤੁ ਤਂ ਰੋਗਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ||੧੧੭||
ਇਤਿ ਨਾਸਾਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
रोधाभिघातस्रवशोषपाकैर्घ्राणं युतं यश्च न वेत्ति गन्धम्|
दुर्गन्धि चास्यं बहुशःप्रकोपि दुष्टप्रतिश्यायमुदाहरेत्तम्||११०||
संस्पृश्य मर्माण्यनिलस्तु मूर्ध्नि विष्वक्पथस्थः क्षवथुं करोति|
क्रुद्धः स संशोष्य कफं तु नासाशृङ्गाटकघ्राणविशोषणं च||१११||
उच्छ्वासमार्गं तु कफः सवातो रुन्ध्यात् प्रतीनाहमुदाहरेत्तम्|
यो मस्तुलुङ्गाद्घनपीतपक्वः कफः स्रवेदेष परिस्रवस्तु||११२||
वैवर्ण्यदौर्गन्ध्यमुपेक्षया तु स्यात् पूतिनस्यं श्वयथुर्भ्रमश्च|
आनह्यते यस्य विशुष्यते च प्रक्लिद्यते धूप्यति चापि नासा||११३||
न वेत्ति यो गन्धरसांश्च जन्तुर्जुष्टं व्यवस्येत्तमपीनसेन|
तं चानिलश्लेष्मभवं विकारं ब्रूयात् प्रतिश्यायसमानलिङ्गम्||११४||
सदाहरागः श्वयथुः सपाकः स्याद् घ्राणपाकोऽपि च रक्तपित्तात्|
घ्राणाश्रितासृक्प्रभृतीन् प्रदूष्य कुर्वन्ति नासाश्वयथुं मलाश्च||११५||
घ्राणे तथोच्छ्वासगतिं निरुध्य मांसास्रदोषादपि चार्बुदानि|
घ्राणात् स्रवेद्वा श्रवणान्मुखाद्वा पित्ताक्तमस्रं त्वपि पूयरक्तम्||११६||
कुर्यात् सपित्तः पवनस्त्वगादीन् सन्दूष्य चारूंषि सपाकवन्ति|
नासा प्रदीप्तेव नरस्य यस्य दीप्तं तु तं रोगमुदाहरन्ति||११७||
इति नासारोगनिदानम्|
ਰੋਧਾਭਿਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਦੁਸ੍ਟਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਦੀਨਾਮਰ੍ਜੁਨਲੋਮਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ| ਕ੍ਰੁਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਸ ਇਤਿ ਅਨਿਲਃ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਤਿ ਮਸ੍ਤਿਸ੍ਕਾਤ੍| ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਪਿਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਰੁਂਸਿਕਾਮਾਹ; ਸਾ ਤੁ ਸ਼ਿਰੋਭਵਾ ਜ੍ਞੇਯਾ||੧੧੦-੧੧੭||
Adhikarana 35 (118) · Śloka 118
ਭਸ਼ਾਰ੍ਤਿਸ਼ੂਲਂ ਸ੍ਫੁਰਤੀਹ ਵਾਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹਾਰ੍ਤਿ ਕਫਾਦ੍ਗੁਰੁ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਕ੍ਰਿਮਿਭਿਸ੍ਤੁ ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਤੋਦਾਰ੍ਤਿਯੁਤਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍||੧੧੮||
ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
भृशार्तिशूलं स्फुरतीह वातात् पित्तात् सदाहार्ति कफाद्गुरु स्यात्|
सर्वैस्त्रिदोषं क्रिमिभिस्तु कण्डूर्दौर्गन्ध्यतोदार्तियुतं शिरः स्यात्||११८||
इति शिरोरोगनिदानम्|
ਭਸ਼ਾਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਪਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਣਾਮੇਤਦੇਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਵਂ ਮੁਖਰੋਗਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵਪਿ ਵਾਚ੍ਯਮ੍| ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਮਿਲਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੮||
Adhikarana 36 (119-123) · Śloka 123
ਮੁਖਾਮਯੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਤੁ ਸ਼ੋਸਕਾਰ੍ਕਸ਼੍ਯਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਣਿ ਚਲਾ ਰੁਜਸ਼੍ਚ|
ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਂ ਨਿਸ੍ਪਤਨਂ ਸਸ਼ੀਤਂ ਪ੍ਰਸ੍ਰਂਸਨਸ੍ਪਨ੍ਦਨਤੋਦਭੇਦਾਃ||੧੧੯||
ਤਸ੍ਣਾਜ੍ਵਰਸ੍ਫੋਟਕਤਾਲੁਦਾਹਾ ਧੂਮਾਯਨਂ ਚਾਪ੍ਯਵਦੀਰ੍ਣਤਾ ਚ|
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਵਿਵਿਧਾ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਣਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਣਵਰ੍ਜ੍ਯਾਃ||੧੨੦||
ਕਣ੍ਡੂਰ੍ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਸਿਤਵਿਜ੍ਜਲਤ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹੋਰੁਚਿਰ੍ਜਾਡ੍ਯਕਫਪ੍ਰਸੇਕੌ|
ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਮਨ੍ਦਾਨਲਤਾ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਰੁਜਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਦਾਃ ਕਫਵਕ੍ਰਰੋਗੇ||੧੨੧||
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਵਕ੍ਰਰੋਗੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਤੁ ਸਰ੍ਵਜਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਸਂਸ੍ਥਾਨਦੂਸ੍ਯਾਕਤਿਨਾਮਭੇਦਾਚ੍ਚੈਤੇ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੨੨||
ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਭਿਹਿਤਾਨਿ ਤੇਸਾਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਰੂਪਾਕਤਿਭੇਸਜਾਨਿ|
ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਂ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਮੁਖਾਮਯਸ੍ਯ||੧੨੩||
ਇਤਿ ਮੁਖਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
मुखामये मारुतजे तु शोषकार्कश्यरौक्ष्याणि चला रुजश्च|
कृष्णारुणं निष्पतनं सशीतं प्रस्रंसनस्पन्दनतोदभेदाः||११९||
तृष्णाज्वरस्फोटकतालुदाहा धूमायनं चाप्यवदीर्णता च|
पित्तात् समूर्च्छा विविधा रुजश्च वर्णाश्च शुक्लारुणवर्णवर्ज्याः||१२०||
कण्डूर्गुरुत्वं सितविज्जलत्वं स्नेहोऽरुचिर्जाड्यकफप्रसेकौ|
उत्क्लेशमन्दानलता च तन्द्रा रुजश्च मन्दाः कफवक्ररोगे||१२१||
सर्वाणि रूपाणि तु वक्ररोगे भवन्ति यस्मिन् स तु सर्वजः स्यात्|
संस्थानदूष्याकृतिनामभेदाच्चैते चतुःषष्टिविधा भवन्ति||१२२||
शालाक्यतन्त्रेऽभिहितानि तेषां निमित्तरूपाकृतिभेषजानि|
यथाप्रदेशं तु चतुर्विधस्य क्रियां प्रवक्ष्यामि मुखामयस्य||१२३||
इति मुखरोगनिदानम्|
ਨਿਸ੍ਪਤਨਮਿਤਿ ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਃ| ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਜਮੁਖਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚੋਕ੍ਤਮੁਖਰੋਗਾਣਾਮਤ੍ਰੈਵ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮੁਖਰੋਗੇਨ੍ਤਰ੍ਭਾਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਂਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮੋਸ੍ਠਾਦਿ, ਦੂਸ੍ਯਂ ਰਕ੍ਤਾਦਿ, ਆਕਤਿਃ ਲਿਙ੍ਗਂ, ਨਾਮ ਸ਼ੀਤਾਦਾਦਿ, ਏਸਾਂ ਭੇਦਾਦ੍ ਵਿਕਲ੍ਪਾਚ੍ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਏਵੋਨ੍ਨੇਯਾਃ| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਮੁਖਰੋਗਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪੀਹ ਵੈਦੇਹਮਤਾਨੁਸਾਰੇਣਾਦੂਰਾਨ੍ਤਰੇਣੇਯਂ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਃ| ਯਥਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮਿਤਿ ਯਥਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪ੍ਰਦੇਸ਼ਮ੍||੧੧੯-੧੨੩||
Adhikarana 37 (124-126) · Śloka 126
ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਕਭਯਾਤਿਲੋਭਕ੍ਰੋਧੈਰ੍ਮਨੋਘ੍ਨਾਸ਼ਨਗਨ੍ਧਰੂਪੈਃ|
ਅਰੋਚਕਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰਿਹਸ੍ਟਦਨ੍ਤਃ ਕਸਾਯਵਕ੍ਰਸ਼੍ਚ ਮਤੋਨਿਲੇਨ||੧੨੪||
ਕਟ੍ਵਮ੍ਲਮੁਸ੍ਣਂ ਵਿਰਸਂ ਚ ਪੂਤਿ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਵਣਂ ਚ ਵਕ੍ਰਮ੍|
ਮਾਧੁਰ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਗੁਰੁਤ੍ਵਸ਼ੈਤ੍ਯਵਿਬਦ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਂ ਕਫੇਨ||੧੨੫||
ਅਰੋਚਕੇ ਸ਼ੋਕਭਯਾਨਿਲੋਭਕ੍ਰੋਧਾਦ੍ਯਹਦ੍ਯਾਸ਼ਨਗਨ੍ਧਜੇ ਸ੍ਯਾਤ੍|
ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਵਕ੍ਰਮਥਾਰੁਚਿਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਨੈਕਰਸਂ ਭਵੇਤ੍ਤੁ||੧੨੬||
ਇਤ੍ਯਰੋਚਕਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
वातादिभिः शोकभयातिलोभक्रोधैर्मनोघ्नाशनगन्धरूपैः|
अरोचकाः स्युः परिहृष्टदन्तः कषायवक्रश्च मतोऽनिलेन||१२४||
कट्वम्लमुष्णं विरसं च पूति पित्तेन विद्याल्लवणं च वक्रम्|
माधुर्यपैच्छिल्यगुरुत्वशैत्यविबद्धसम्बद्धयुतं कफेन||१२५||
अरोचके शोकभयानिलोभक्रोधाद्यहृद्याशनगन्धजे स्यात्|
स्वाभाविकं वक्रमथारुचिश्च त्रिदोषजे नैकरसं भवेत्तु||१२६||
इत्यरोचकनिदानम्|
ਆਸ੍ਯਰੋਗਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦੇਵਾਰੋਚਕਾਨਾਹ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਪ੍ਯਰੋਚਕਾ ਉਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਸ਼ੋਸੋਕ੍ਤਾਰੋਚਕੇਭ੍ਯਃ ਪਥਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਏਵਾਰੋਚਕਾ ਅਭਿਧੀਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਲੋਭੇਨਾਤ੍ਰਾਰੁਚਿਰੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰਾਤਿਲੋਭੇਨ ਕਤਂ ਸਤਤਾਭ੍ਯਾਸਮਰੁਚਿਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਵਿਬਦ੍ਧਸਮ੍ਬਦ੍ਧਯੁਤਮਿਤਿ ਬਨ੍ਧਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨੈਕਰਸਮਿਤਿ ਅਨੇਕਰਸਮ੍||੧੨੪-੧੨੬||
Adhikarana 38 (127-128) · Śloka 128
ਨਾਦੋਤਿਰੁਕ੍ਕਰ੍ਣਮਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਸਃ ਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਨੁਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਵਾਤਾਤ੍|
ਸ਼ੋਫਃ ਸਰਾਗੋ ਦਰਣਂ ਵਿਦਾਹਃ ਸਪੀਤਪੂਤਿਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍||੧੨੭||
ਵੈਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥਿਰਸ਼ੋਫਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਰੁਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਵੇਲ੍ਪਰੁਕ੍ ਚ|
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰਾਧਿਕਦੋਸਵਰ੍ਣਃ||੧੨੮||
ਇਤਿ ਕਰ੍ਣਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
नादोऽतिरुक्कर्णमलस्य शोषः स्रावस्तनुश्चाश्रवणं च वातात्|
शोफः सरागो दरणं विदाहः सपीतपूतिश्रवणं च पित्तात्||१२७||
वैश्रुत्यकण्डूस्थिरशोफशुक्लस्निग्धश्रुतिः श्लेष्मभवेऽल्परुक् च|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातात् स्रावश्च तत्राधिकदोषवर्णः||१२८||
इति कर्णरोगनिदानम्|
ਨਾਦੋਤਿਰੁਗਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਰ੍ਣਰੋਗਾਨਾਹ| ਏਤੇ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰੁਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪੀਹ ਚਤੁਰ੍ਸ੍ਵੇਵ ਕਰ੍ਣਰੋਗੇਸੁ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪ੍ਯਵਰੋਧੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪਿ ਵਾਤਾਦਿਜਨ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੧੨੭-੧੨੮||
Adhikarana 39 (129-131) · Śloka 131
ਅਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਰਾਗੋਨੁਪਦੇਹਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸਤੋਦਭੇਦੋਨਿਲਜਾਕ੍ਸਿਰੋਗੇ|
ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਸਦਾਹੋਤਿਰੁਜਃ ਸਰਾਗਃ ਪੀਤੋਪਦੇਹਃ ਸੁਭਸ਼ੋਸ੍ਣਵਾਹੀ||੧੨੯||
ਸ਼ੁਕ੍ਲੋਪਦੇਹਂ ਬਹੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਸ਼੍ਰੁ ਨੇਤ੍ਰਂ ਕਫਾਤ੍ ਸ੍ਯਾਦ੍ਗੁਰੁਤਾ ਸਕਣ੍ਡੁਃ|
ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰੂਪਾਣਿ ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਾਮਯਾਃ ਸਣ੍ਣਵਤਿਸ੍ਤੁ ਭੇਦਾਤ੍||੧੩੦||
ਤੇਸਾਮਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਭਿਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਾ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਚ|
ਪਰਾਧਿਕਾਰੇ ਤੁ ਨ ਵਿਸ੍ਤਰੋਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤੇਤਿ ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਨ ਨਃ ਪ੍ਰਯਾਸਃ||੧੩੧||
ਇਤਿ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
अल्पस्तु रागोऽनुपदेहवांश्च सतोदभेदोऽनिलजाक्षिरोगे|
पित्तात् सदाहोऽतिरुजः सरागः पीतोपदेहः सुभृशोष्णवाही||१२९||
शुक्लोपदेहं बहुपिच्छिलाश्रु नेत्रं कफात् स्याद्गुरुता सकण्डुः|
सर्वाणि रूपाणि तु सन्निपातान्नेत्रामयाः षण्णवतिस्तु भेदात्||१३०||
तेषामभिव्यक्तिरभिप्रदिष्टा शालाक्यतन्त्रेषु चिकित्सितं च|
पराधिकारे तु न विस्तरोक्तिः शस्तेति तेनात्र न नः प्रयासः||१३१||
इति नेत्ररोगनिदानम्|
ਅਲ੍ਪਸ੍ਤੁ ਰਾਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਤ੍ਵਾਰੋਕ੍ਸਿਰੋਗਾ ਅਭਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਉਪਦੇਹਃ ਦੂਸਿਕਾ| ਸੁਭਸ਼ੋਸ੍ਣਵਾਹੀਤਿ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥੋਸ੍ਣਸ੍ਰਾਵੀ| ਅਨੁਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰਾਮਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਨੇਤ੍ਰਾਮਯਾਃ ਸਣ੍ਣਵਤਿਰਿਤਿ| ਨੇਤ੍ਰਾਮਯੇਸੁ ਆਚਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਃ; ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਂ ਵਿਦੇਹਃ ਪ੍ਰਾਹ, ਕਰਾਲਸ੍ਤੁ ਸਣ੍ਣਵਤਿਮ੍, ਅਸ਼ੀਤਿਂ ਸਾਤ੍ਯਕਿਃ ਪ੍ਰਾਹ| ਤੇਸੁ ਕਰਾਲਮਤੇਨੈਵੈਤਦਭਿਧਾਨਮ੍, ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ਰ- “ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਪ੍ਤ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਥਾ, ਨਵ ਸਨ੍ਧੌ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਤੁ ਸ਼ੁਕ੍ਲਸ੍ਥਾਃ, ਸਡ੍ਰੋਗਾਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਜਾਃ|| ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪਞ੍ਚ ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਾਃ, ਸੋਡਸ਼ੈਵ ਚ ਸਰ੍ਵਗਾਃ” ਇਤਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ- ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਪ੍ਰਪਞ੍ਚਾਨਭਿਧਾਨੇ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਪਰਾਧਿਕਾਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੨੯-੧੩੧||
Adhikarana 40 (132-133) · Śloka 133
ਤੇਜੋਨਿਲਾਦ੍ਯੈਃ ਸਹ ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਂ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾਸ਼ੁ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਖਲਤਿਂ ਨਰਸ੍ਯ|
ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤੁ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਪਲਿਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਪ੍ਰਭਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਣਾਮ੍||੧੩੨||
ਇਤ੍ਯੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਗਦੈਕਦੇਸ਼ਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਿਬਦ੍ਧੋਯਮਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਰ੍ਥਮ੍|
ਅਤਃ ਪਰਂ ਭੇਸਜਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤ ਉਚ੍ਯਮਾਨਮ੍||੧੩੩||
ਇਤਿ ਖਾਲਿਤ੍ਯਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍|
View original
तेजोऽनिलाद्यैः सह केशभूमिं दग्ध्वाऽऽशु कुर्यात् खलतिं नरस्य|
किञ्चित्तु दग्ध्वा पलितानि कुर्याद्धरिप्रभत्वं च शिरोरुहाणाम्||१३२||
इत्यूर्ध्वजत्रूत्थगदैकदेशस्तन्त्रे निबद्धोऽयमशून्यतार्थम्|
अतः परं भेषजसङ्ग्रहं तु निबोध सङ्क्षेपत उच्यमानम्||१३३||
इति खालित्यरोगनिदानम्|
ਤੇਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਖਾਲਿਤ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮਾਹ| ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੇਹੋਸ੍ਮਾਭਿਮਤਃ; ਸ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਃ ਖਾਲਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕਰੋਤੀਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਯੇ ਤੁ ‘ਤੇਜਃ ਸਵਾਤਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਿਤ੍ਤਮਪਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਹਰਿਪ੍ਰਭਤ੍ਵਮਿਤਿ ਕਪਿਲਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੁਹਾਣਾਮਿਤਿ ਕੇਸ਼ਾਨਾਮ੍| ਅਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਰ੍ਥਮਿਤਿ ਅਸ੍ਯ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਭਿਧੇਯਰੋਗੈਰਸ਼ੂਨ੍ਯਤਾਰ੍ਥਮ੍| ਭੇਸਜਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮਿਤਿ ਭੇਸਜਾਭਿਧਾਯਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਮ੍||੧੩੨-੧੩੩||
Adhikarana 41 (134-143) · Śloka 143
ਵਾਤਾਤ੍ ਸਕਾਸਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯੇ ਸਕ੍ਸਾਰਂ ਪੀਨਸੇ ਵਤਮ੍|
ਪਿਬੇਦ੍ਰਸਂ ਪਯਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਂ ਸ੍ਨੈਹਿਕਂ ਧੂਮਮੇਵ ਵਾ||੧੩੪||
ਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾ ਤ੍ਵਗ੍ਬਲਾ ਮੂਲਂ ਸ੍ਯੋਨਾਕੈਰਣ੍ਡਬਿਲ੍ਵਜਮ੍|
ਸਾਰਗ੍ਵਧਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਰ੍ਤਿਂ ਮਧੂਚ੍ਛਿਸ੍ਟਵਸਾਘਤੈਃ||੧੩੫||
ਅਥਵਾ ਸਘਤਾਨ੍ ਸਕ੍ਤੂਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਮਲ੍ਲਕਸਮ੍ਪੁਟੇ|
ਨਵਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਵਤਾਂ ਧੂਮਂ ਵੈਦ੍ਯਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍||੧੩੬||
ਸ਼ਙ੍ਖਮੂਰ੍ਧਲਲਾਟਾਰ੍ਤੌ ਪਾਣਿਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਨਮ੍|
ਸ੍ਵਭ੍ਯਕ੍ਤੇ ਕ੍ਸਵਥੁਸ੍ਰਾਵਰੋਧਾਦੌ ਸਙ੍ਕਰਾਦਯਃ||੧੩੭||
ਘ੍ਰੇਯਾਸ਼੍ਚ ਰੋਹਿਸਾਜਾਜੀਵਚਾਤਰ੍ਕਾਰਿਚੋਰਕਾਃ|
ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਮਰਿਚੈਲਾਨਾਂ ਚੂਰ੍ਣਾ ਵਾ ਸੋਪਕੁਞ੍ਚਿਕਾਃ||੧੩੮||
ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ਙ੍ਗਾਟਨਾਸਾਕ੍ਸਿਸ਼ੋਸੇ ਤੈਲਂ ਚ ਨਾਵਨਮ੍|
ਪ੍ਰਭਾਵ੍ਯਾਜੇ ਤਿਲਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਰੇ ਤੇਨ ਪਿਸ੍ਟਾਂਸ੍ਤਦੁਸ੍ਮਣਾ||੧੩੯||
ਮਨ੍ਦਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨ੍ ਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚੂਰ੍ਣਾਂਸ੍ਤੇਨੈਵ ਪੀਡਯੇਤ੍|
ਦਸ਼ਮੂਲਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥੇ ਰਾਸ੍ਨਾਮਧੁਕਕਲ੍ਕਵਤ੍||੧੪੦||
ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤੈਲਂ ਦਸ਼ਕਤ੍ਵੋਣੁ ਤਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍|
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨੈਰ੍ਦੋਸਂ ਨਿਰ੍ਹਰੇਦ੍ਵਾਤਪੀਨਸੇ||੧੪੧||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਮ੍ਲੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਰਸੈਰ੍ਹਿਤਮ੍|
ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਨਾ ਸ੍ਨਾਨਪਾਨੇ ਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯਃ||੧੪੨||
ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਯਾਮਵਾਕ੍ਚੇਸ੍ਟਾਵ੍ਯਵਾਯਵਿਰਤੋ ਭਵੇਤ੍|
ਵਾਤਜੇ ਪੀਨਸੇ ਧੀਮਾਨਿਚ੍ਛਨ੍ਨੇਵਾਤ੍ਮਨੋ ਹਿਤਮ੍||੧੪੩||
View original
वातात् सकासवैस्वर्ये सक्षारं पीनसे वृतम्|
पिबेद्रसं पयश्चोष्णं स्नैहिकं धूममेव वा||१३४||
शताह्वा त्वग्बला मूलं स्योनाकैरण्डबिल्वजम्|
सारग्वधं पिबेद्वर्तिं मधूच्छिष्टवसाघृतैः||१३५||
अथवा सघृतान् सक्तून् कृत्वा मल्लकसम्पुटे|
नवप्रतिश्यायवतां धूमं वैद्यः प्रयोजयेत्||१३६||
शङ्खमूर्धललाटार्तौ पाणिस्वेदोपनाहनम्|
स्वभ्यक्ते क्षवथुस्रावरोधादौ सङ्करादयः||१३७||
घ्रेयाश्च रोहिषाजाजीवचातर्कारिचोरकाः|
त्वक्पत्रमरिचैलानां चूर्णा वा सोपकुञ्चिकाः||१३८||
स्रोतःशृङ्गाटनासाक्षिशोषे तैलं च नावनम्|
प्रभाव्याजे तिलान् क्षीरे तेन पिष्टांस्तदुष्मणा||१३९||
मन्दस्विन्नान् सयष्ट्याह्वचूर्णांस्तेनैव पीडयेत्|
दशमूलस्य निष्क्वाथे रास्नामधुककल्कवत्||१४०||
सिद्धं ससैन्धवं तैलं दशकृत्वोऽणु तत् स्मृतम्|
स्निग्धस्यास्थापनैर्दोषं निर्हरेद्वातपीनसे||१४१||
स्निग्धाम्लोष्णैश्च लघ्वन्नं ग्राम्यादीनां रसैर्हितम्|
उष्णाम्बुना स्नानपाने निवातोष्णप्रतिश्रयः||१४२||
चिन्ताव्यायामवाक्चेष्टाव्यवायविरतो भवेत्|
वातजे पीनसे धीमानिच्छन्नेवात्मनो हितम्||१४३||
ਅਥੈਤੇਸਾਂ ਕ੍ਰਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭਿਧੀਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਧੂਮਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧੋ ਵੈਰੇਚਨਿਕਧੂਮਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਕਤਃ, ਤੇਨੇਹ ਸ੍ਨੈਹਿਕਧੂਮਾਭਿਧਾਨਂ ਨ ਵਿਰੋਧਿ| ਪਾਣਿਸ੍ਵੇਦਂ ਚ ਉਪਨਾਹਨਂ ਚੇਤਿ ਪਾਣਿਸ੍ਵੇਦੋਪਨਾਹਨਮ੍| ਕ੍ਸਵਥੁਸ੍ਰਾਵਰੋਧਾਦਾਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰੋਧਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤੀਨਾਹੋਭਿਧੀਯਤੇ| ਸਙ੍ਕਰਾਦਯਃ ਸਙ੍ਕਰਪ੍ਰਸ੍ਤਰਾਦਯਃ ਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਃ| ਤਰ੍ਕਾਰੀ ਜਯਨ੍ਤੀ| ਸ੍ਰੋਤਃਸ਼ਙ੍ਗਾਟਨਾਸਾਕ੍ਸਿਸ਼ੋਸੇ ਇਤਿ ਘ੍ਰਾਣਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਕ੍ਸਿਤਰ੍ਪਣੀਨਾਂ ਸਿਰਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਃ| ਨਾਵਨਂ ਤੈਲਮੁਕ੍ਤਮਾਹਪ੍ਰਭਾਵ੍ਯਾਜੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੁਸ੍ਮਣੇਤਿ ਅਜਾਕ੍ਸੀਰੋਸ੍ਮਣਾ ਪਿਸ੍ਟਸ੍ਵੇਦਨੇ ਮਨ੍ਦੋਤ੍ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨ੍| ਸਯਸ੍ਠ੍ਯਾਹ੍ਵਚੂਰ੍ਣਾਨਿਤਿ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚੂਰ੍ਣਸ੍ਯਾਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਿਲਚੂਰ੍ਣਾਤ੍ ਪਾਦਿਕਤ੍ਵਮ੍| ਤੇਨੈਵ ਪੀਡਯੇਦਿਤਿ ਅਜਾਕ੍ਸੀਰੇਣ| ਏਵਂ ਨਿਸ੍ਪਨ੍ਨਤੈਲਸ੍ਯ ਦਸ਼ਮੂਲਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਾਦਿਭਿਰ੍ਦਸ਼ਕਤ੍ਵਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਮਣੁਤੈਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍; ਅਣੁਤਾ ਚਾਸ੍ਯ ਅਣੁਸ੍ਰੋਤੋਨੁਸਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਤਚ੍ਚੇਹ ਭਾਵਨਯਾ ਪਾਕਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵੇਨ ਨਿਸ੍ਪੀਡਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਚ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਵਿਦੇਹੇ- “ਭਾਵਨਾਤ੍ ਪਾਚਨਾਦ੍ਵਾਪਿ ਤੈਲਾਨਾਮਣੁਤੈਲਤਾ| ਮਰ੍ਦਨਾਦਪਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੇਹਾਨਾਮਣੁਤੈਲਤਾ” ਇਤਿ| ਸਿਦ੍ਧਾਮ੍ਲੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਆਹਾਰਾਚਾਰਾਵਾਹ| ਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਰਯ ਇਤਿ ਨਿਵਾਤੋਸ੍ਣਗਹਸ੍ਥਾਯੀ||੧੩੪-੧੪੩||
Adhikarana 42 (144-148) · Śloka 148
ਪੈਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸ਼ਤਂ ਪਯਃ|
ਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪਿਬੇਤ੍ ਪਕ੍ਵੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੪੪||
ਪਾਠਾਦ੍ਵਿਰਜਨੀਮੂਰ੍ਵਾਪਿਪ੍ਪਲੀਜਾਤਿਪਲ੍ਲਵੈਃ|
ਦਨ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਂ ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਕ੍ਵਪੀਨਸੇ||੧੪੫||
ਪੂਯਾਸ੍ਰੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਃ ਕਸਾਯਾ ਨਾਵਨਾਨਿ ਚ|
ਪਾਕਦਾਹਾਢ੍ਯਰੂਕ੍ਸੇਸੁ ਸ਼ੀਤਾ ਲੇਪਾਃ ਸਸੇਚਨਾਃ||੧੪੬||
ਘ੍ਰੇਯਨਸ੍ਯੋਪਚਾਰਾਸ਼੍ਚ ਕਸਾਯਾਃ ਸ੍ਵਾਦੁਸ਼ੀਤਲਾਃ|
ਮਨ੍ਦਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੪੭||
ਘਤਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਯਵਾਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਗੋਧੂਮਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਰਸਾਃ|
ਸ਼ੀਤਾਮ੍ਲਾਸ੍ਤਿਕ੍ਤਸ਼ਾਕਾਨਿ ਯੂਸਾ ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਭਿਰ੍ਹਿਤਾਃ||੧੪੮||
View original
पैत्ते सर्पिः पिबेत् सिद्धं शृङ्गवेरशृतं पयः|
पाचनार्थं पिबेत् पक्वे कार्यं मूर्धविरेचनम्||१४४||
पाठाद्विरजनीमूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः|
दन्त्या च साधितं तैलं नस्यं स्यात् पक्वपीनसे||१४५||
पूयास्रे रक्तपित्तघ्नाः कषाया नावनानि च|
पाकदाहाढ्यरूक्षेषु शीता लेपाः ससेचनाः||१४६||
घ्रेयनस्योपचाराश्च कषायाः स्वादुशीतलाः|
मन्दपित्ते प्रतिश्याये स्निग्धैः कुर्याद्विरेचनम्||१४७||
घृतं क्षीरं यवाः शालिर्गोधूमा जाङ्गला रसाः|
शीताम्लास्तिक्तशाकानि यूषा मुद्गादिभिर्हिताः||१४८||
ਪੈਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਸਿਦ੍ਧਮੇਵ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦੇਯਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾਃ| ਮਨ੍ਦਪਿਤ੍ਤੇ ਇਤਿ ਈਸਤ੍ਪਿਤ੍ਤੇ||੧੪੪-੧੪੮||
Adhikarana 43 (149-157) · Śloka 157
ਗੌਰਵਾਰੋਚਕੇਸ੍ਵਾਦੌ ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਫਪੀਨਸੇ|
ਸ੍ਵੇਦਾਃ ਸੇਕਾਸ਼੍ਚ ਪਾਕਾਰ੍ਥਂ ਲਿਪ੍ਤੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਸਰ੍ਪਿਸਾ||੧੪੯||
ਲਸ਼ੁਨਂ ਮੁਦ੍ਗਚੂਰ੍ਣੇਨ ਵ੍ਯੋਸਕ੍ਸਾਰਘਤੈਰ੍ਯੁਤਮ੍|
ਦੇਯਂ ਕਫਘ੍ਨਵਮਨਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੇ ਹਿਤਮ੍||੧੫੦||
ਅਪੀਨਸੇ ਪੂਤਿਨਸ੍ਯੇ ਘ੍ਰਾਣਸ੍ਰਾਵੇ ਸਕਣ੍ਡੁਕੇ|
ਧੂਮਃ ਸ਼ਸ੍ਤੋਵਪੀਡਸ਼੍ਚ ਕਟੁਭਿਃ ਕਫਪੀਨਸੇ||੧੫੧||
ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ ਵਚਾ ਵ੍ਯੋਸਂ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ|
ਚੂਰ੍ਣੋ ਘ੍ਰੇਯਃ ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਕਟੁਭਿਸ਼੍ਚ ਫਲੈਸ੍ਤਥਾ||੧੫੨||
ਭਾਰ੍ਗੀਮਦਨਤਰ੍ਕਾਰੀਸੁਰਸਾਦਿਵਿਪਾਚਿਤੇ|
ਮੂਤ੍ਰੇ ਲਾਕ੍ਸਾ ਵਚਾ ਲਮ੍ਬਾ ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਕੁਸ੍ਠਪਿਪ੍ਪਲੀ||੧੫੩||
ਕਤ੍ਵਾ ਕਲ੍ਕਂ ਕਰਞ੍ਜਂ ਚ ਤੈਲਂ ਤੈਃ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਪਚੇਤ੍|
ਪਾਕਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਘਨੇ ਨਸ੍ਯਮੇਤਨ੍ਮੇਦੋਨਿਭੇ ਕਫੇ||੧੫੪||
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਹਤੇ ਵੇਗੇ ਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਕਫਪੀਨਸੇ|
ਵਮਨੀਯਸ਼ਤਕ੍ਸੀਰਤਿਲਮਾਸਯਵਾਗੁਨਾ||੧੫੫||
ਵਾਰ੍ਤਾਕਕੁਲਕਵ੍ਯੋਸਕੁਲਤ੍ਥਾਢਕਿਮੁਦ੍ਗਜਾਃ|
ਯੂਸਾਃ ਕਫਘ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਸੇਚ(ਵ)ਨਮ੍||੧੫੬||
ਸਰ੍ਵਜਿਤ੍ ਪੀਨਸੇ ਦੁਸ੍ਟੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸ਼ੋਫੇ ਚ ਸ਼ੋਫਜਿਤ੍|
ਕ੍ਸਾਰੋਰ੍ਬੁਦਾਧਿਮਾਂਸੇਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾ ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਚ||੧੫੭||
ਇਤਿ ਪੀਨਸਨਾਸਾਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
गौरवारोचकेष्वादौ लङ्घनं कफपीनसे|
स्वेदाः सेकाश्च पाकार्थं लिप्ते शिरसि सर्पिषा||१४९||
लशुनं मुद्गचूर्णेन व्योषक्षारघृतैर्युतम्|
देयं कफघ्नवमनमुत्क्लिष्टश्लेष्मणे हितम्||१५०||
अपीनसे पूतिनस्ये घ्राणस्रावे सकण्डुके|
धूमः शस्तोऽवपीडश्च कटुभिः कफपीनसे||१५१||
मनःशिला वचा व्योषं विडङ्गं हिङ्गु गुग्गुलुः|
चूर्णो घ्रेयः प्रधमनं कटुभिश्च फलैस्तथा||१५२||
भार्गीमदनतर्कारीसुरसादिविपाचिते|
मूत्रे लाक्षा वचा लम्बा विडङ्गं कुष्ठपिप्पली||१५३||
कृत्वा कल्कं करञ्जं च तैलं तैः सार्षपं पचेत्|
पाकान्मुक्ते घने नस्यमेतन्मेदोनिभे कफे||१५४||
स्निग्धस्य व्याहते वेगे च्छर्दनं कफपीनसे|
वमनीयशृतक्षीरतिलमाषयवागुना||१५५||
वार्ताककुलकव्योषकुलत्थाढकिमुद्गजाः|
यूषाः कफघ्नमन्नं च शस्तमुष्णाम्बुसेच(व)नम्||१५६||
सर्वजित् पीनसे दुष्टे कार्यं शोफे च शोफजित्|
क्षारोऽर्बुदाधिमांसेषु क्रिया शेषेष्ववेक्ष्य च||१५७||
इति पीनसनासारोगचिकित्सा|
ਦੇਯਂ ਕਫਘ੍ਨਵਮਨਮਿਤਿ ਕਫਘ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਵਮਨਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਟੁਭਿਃ ਫਲੈਰਿਤਿ ਮਰਿਚਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਪਾਕਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤੇ ਇਤਿ ਪਾਕਾਵਸਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤੇ| ਵ੍ਯਾਹਤੇ ਵੇਗ ਇਤਿ ਪੀਨਸਸ੍ਯ ਵੇਗੇ ਮਨ੍ਦੀਭੂਤੇ| ਸ਼ੋਫੇ ਚੇਤਿ ਨਾਸਾਸ਼ੋਫੇ||੧੪੯-੧੫੭||
Adhikarana 44 (158-165) · Śloka 165
ਵਾਤਿਕੇ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੋਗੇ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਸਨਾਵਨਾਨ੍|
ਪਾਨਾਨ੍ਨਮੁਪਨਾਹਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਾਮਯਾਪਹਾਨ੍||੧੫੮||
ਤੈਲਭਸ੍ਟੈਰਗੁਰ੍ਵਾਦ੍ਯੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਰੁਪਨਾਹਨਮ੍|
ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਸੁਮਨਸਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯੈਰ੍ਮਾਂਸੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੧੫੯||
ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਥਿਰਾਦਿਭਿਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਕ੍ਸੀਰਂ ਨਸ੍ਯਮਰ੍ਤਿਨੁਤ੍|
ਤੈਲਂ ਰਾਸ੍ਨਾਦ੍ਵਿਕਾਕੋਲੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਰਥਾਪਿ ਵਾ||੧੬੦||
ਬਲਾਮਧੂਕਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਵਿਦਾਰੀਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲੈਃ|
ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ਼ਰ੍ਕਰਾਭਿਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਃ||੧੬੧||
ਪ੍ਰਸ੍ਥਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯ ਸਕ੍ਸੀਰੋ ਜਾਙ੍ਗਲਾਰ੍ਧਤੁਲਾਰਸੇ|
ਨਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੂਤ੍ਥਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਮਯਾਪਹਮ੍||੧੬੨||
ਦਸ਼ਮੂਲਬਲਾਰਾਸ੍ਨਾਤ੍ਰਿਫਲਾਮਧੁਕੈਃ ਸਹ|
ਮਯੂਰਂ ਪਕ੍ਸਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਤੁਣ੍ਡਾਙ੍ਘ੍ਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍||੧੬੩||
ਜਲੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸੀਰਸਮਂ ਪਚੇਤ੍|
ਮਧੁਰੈਃ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਃ ਕਲ੍ਕੈਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਰ੍ਦਿਤਾਪਹਮ੍||੧੬੪||
ਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਨਾਸਿਕਾਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲ੍ਵਾਸ੍ਯਗਲਰੋਗਨੁਤ੍|
ਮਾਯੂਰਮਿਤਿਵਿਖ੍ਯਾਤਮੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦਾਪਹਮ੍||੧੬੫||
ਇਤਿ ਮਾਯੂਰਘਤਮ੍|
View original
वातिके शिरसो रोगे स्नेहान् स्वेदान् सनावनान्|
पानान्नमुपनाहांश्च कुर्याद्वातामयापहान्||१५८||
तैलभृष्टैरगुर्वाद्यैः सुखोष्णैरुपनाहनम्|
जीवनीयैः सुमनसा मत्स्यैर्मांसैश्च शस्यते||१५९||
रास्नास्थिरादिभिः सिद्धं सक्षीरं नस्यमर्तिनुत्|
तैलं रास्नाद्विकाकोलीशर्कराभिरथापि वा||१६०||
बलामधूकयष्ट्याह्वविदारीचन्दनोत्पलैः|
जीवकर्षभकद्राक्षाशर्कराभिश्च साधितः||१६१||
प्रस्थस्तैलस्य सक्षीरो जाङ्गलार्धतुलारसे|
नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातपित्तामयापहम्||१६२||
दशमूलबलारास्नात्रिफलामधुकैः सह|
मयूरं पक्षपित्तान्त्रशकृत्तुण्डाङ्घ्रिवर्जितम्||१६३||
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्|
मधुरैः कार्षिकैः कल्कैः शिरोरोगार्दितापहम्||१६४||
कर्णाक्षिनासिकाजिह्वाताल्वास्यगलरोगनुत्|
मायूरमितिविख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम्||१६५||
इति मायूरघृतम्|
ਦਸ਼ਮੂਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਦਸ਼ਮੂਲਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤ੍ਰਿਪਲਮਾਨੈਃ ਸਮਂ ਮਯੂਰਂ ਪਕ੍ਸਾਦਿਵਰ੍ਜਿਤਂ ਜਲਦ੍ਰੋਣੇ ਏਵ ਪਚੇਤ੍| ਜਲਦ੍ਰੋਣੋ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥਾਰ੍ਥਂ ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਃ ਸਨ੍ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੋ ਭਵਤਿ| ਕਿਞ੍ਚ ਦਸ਼ਮੂਲਾਦੀਨਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲੇਨ ਮਯੂਰੇਣੈਕੇਨ ਸਮਮਦੂਰਾਨ੍ਤਰਂ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਪਲਂ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਦ੍ਰੋਣਮਾਨੇ ਜਲੇ ਦੇਯਮ੍| ਕਿਂਵਾ ਦਸ਼ਮੂਲਾਦੀਨਾਂ ਮਯੂਰੇਣ ਚ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਯਾਵਤ੍ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਮੁਤ੍ਸਰ੍ਗਪਰਿਭਾਸਯੈਵ ਦੇਯਮ੍| ਮਧੁਰੈਰਿਤਿ ਜੀਵਨੀਯਗਣੌਕ੍ਤੈਰ੍ਦਸ਼ਭਿਃ, ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਹਿ ਮਧੁਰਤ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਦਿਹ ਮਧੁਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੫੮-੧੬੫||
Adhikarana 45 (166-175) · Śloka 175
ਏਤੇਨੈਵ ਕਸਾਯੇਣ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਪਯਸਾ ਕਲ੍ਕੈਰੇਭਿਸ਼੍ਚ ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਃ||੧੬੬||
ਜੀਵਨ੍ਤੀਤ੍ਰਿਫਲਾਮੇਦਾਮਦ੍ਵੀਕਰ੍ਧਿਪਰੂਸਕੈਃ|
ਸਮਙ੍ਗਾਚਵਿਕਾਭਾਰ੍ਗੀਕਾਸ਼੍ਮਰੀਸੁਰਦਾਰੁਭਿਃ||੧੬੭||
ਆਤ੍ਮਗੁਪ੍ਤਾਮਹਾਮੇਦਾਤਾਲਖਰ੍ਜੂਰਮਸ੍ਤਕੈਃ|
ਮਣਾਲਬਿਸਸ਼ਾਲੂਕਸ਼ਙ੍ਗੀਜੀਵਕਪਦ੍ਮਕੈਃ ||੧੬੮||
ਸ਼ਤਾਵਰੀਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਬਹਤੀਸਾਰਿਵਾਯੁਗੈਃ|
ਮੂਰ੍ਵਾਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਰ੍ਸਭਕਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਕਸੇਰੁਕੈਃ||੧੬੯||
ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਥਿਰਾਤਾਮਲਕੀਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾਸ਼ਟਿਪੌਸ੍ਕਰੈਃ|
ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਤੁਗਾਕ੍ਸੀਰੀਕਾਕੋਲੀਧਨ੍ਵਯਾਸਕੈਃ||੧੭੦||
ਖਰ੍ਜੂਰਾਕ੍ਸੋਟਵਾਤਾਮਮੁਞ੍ਜਾਤਾਭਿਸੁਕੈਰਪਿ |
ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰੇਭਿਰ੍ਯਥਾਲਾਭਂ ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧਿਤਮ੍||੧੭੧||
ਨਸ੍ਯੇ ਪਾਨੇ ਤਥਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਬਸ੍ਤੌ ਚੈਵ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍|
ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਦਾਰੁਣੇ||੧੭੨||
ਮਨ੍ਯਾਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹੇ ਸ਼ੋਸੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਤਥਾਰ੍ਦਿਤੇ|
ਯੋਨ੍ਯਸਕ੍ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਸੁਤਪ੍ਰਦਮ੍||੧੭੩||
ਤੁਸ੍ਨਾਤਾ ਤਥਾ ਨਾਰੀ ਪੀਤ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਸੂਯਤੇ|
ਮਹਾਮਾਯੂਰਮਿਤ੍ਯੇਤਦ੍ਘਤਮਾਤ੍ਰੇਯਪੂਜਿਤਮ੍||੧੭੪||
ਇਤਿ ਮਹਾਮਾਯੂਰਘਤਮ੍|
ਆਖੁਭਿਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟੈਰ੍ਹਂਸੈਃ ਸ਼ਸ਼ੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍|
ਕਲ੍ਪੇਨਾਨੇਨ ਵਿਪਚੇਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਰੂਰ੍ਧ੍ਵਗਦਾਪਹਮ੍||੧੭੫||
View original
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्|
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः||१६६||
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्धिपरूषकैः|
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः||१६७||
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः|
मृणालबिसशालूकशृङ्गीजीवकपद्मकैः ||१६८||
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः|
मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः||१६९||
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशटिपौष्करैः|
पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः||१७०||
खर्जूराक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि |
द्रव्यैरेभिर्यथालाभं पूर्वकल्पेन साधितम्||१७१||
नस्ये पाने तथाऽभ्यङ्गे बस्तौ चैव प्रयोजयेत्|
शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे||१७२||
मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते|
योन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्||१७३||
ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते|
महामायूरमित्येतद्घृतमात्रेयपूजितम्||१७४||
इति महामायूरघृतम्|
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चापि हि बुद्धिमान्|
कल्पेनानेन विपचेत् सर्पिरूर्ध्वगदापहम्||१७५||
ਏਤੇਨੈਵੇਤਿ ਦਸ਼ਮੂਲਾਦਿਮਯੂਰਕ੍ਵਾਥੇਨ ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਧਾਨਕਤੇਨ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਖਰ੍ਜੂਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਖਰ੍ਜੂਰਫਲਂ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਕ੍ਸੋਟਵਾਤਾਮਾਦੀਨਿ ਔਤ੍ਤਰਾਪਥਿਕਾਨਿ| ਪੂਰ੍ਵਯੋਗੋਕ੍ਤਕ੍ਵਾਥਵਿਧਾਨਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਤੇਨੈਵ ਕਸਾਯੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪਿ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵਕਲ੍ਪੇਨੇਤਿ ਵਚਨੇਨ ਯਥਾਲਾਭਮਿਤਿਪਦੇਨ ਚ ਯਥਾਲਾਭਂ ਕਰਣੀਯਤ੍ਵਂ ਕਲ੍ਕ ਏਵ, ਨ ਕ੍ਵਾਥੇ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਗਭੇਦੇ ਜਤੂਕਰ੍ਣਃ- “ਤਤ੍ਕ੍ਵਾਥੋਚਿਤਸ਼ਿਖਿਨਂ ਦਸ਼ਮੂਲਸ਼੍ਰੇਯਸੀਬਲਾਮਧੁਕੈਸ੍ਤ੍ਰਿਪਲੈਃ ਸਹ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਜੀਵਨੀਯਕਰ੍ਸੈਃ ਪਚੇਤ੍ ਪਯਸਾ ਕ੍ਵਾਥੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਚਤੁਸ੍ਕੇ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਘਤਂ ਯਥਾਲਾਭਂ ਜੀਵਨਬਂਹਣਵਾਤਾਮਾਕ੍ਸੋਟਤ੍ਰਿਫਲਾਪੂਗਮਧੁਕੈਃ ਖਰ੍ਜੂਰਤਾਲਮਸ੍ਤਕਤ੍ਵਗੇਲਾਪੌਸ੍ਕਰਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਤਾਮਲਕੀਬਿਸਭਾਰ੍ਗੀਕਸੇਰੁਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਣਾਲ ਰਾਸ੍ਨਾਸ੍ਥਿਰਾਸਮਙ੍ਗਾਸ਼ਙ੍ਗ੍ਯਜਡਾਭਿਃ ਸਹ ਤੁ ਮਾਯੂਰਂ ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਦੇਸ੍ਵਮਤਵਤ੍” ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਮਯੂਰਸ੍ਥਾਨੇ ਮੂਸਕਾਦੀਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਖੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਆਖੁਨਾ ਮਯੂਰਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਮਾਨੇਨਾਪ੍ਯਤ੍ਰੈਕੇਨਾਪਿ ਸਾਧਨਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਃ||੧੬੬-੧੭੫||
Adhikarana 46 (176-179) · Śloka 179
ਪੈਤ੍ਤੇ ਘਤਂ ਪਯਃ ਸੇਕਾਃ ਸ਼ੀਤਾ ਲੇਪਾਃ ਸਨਾਵਨਾਃ|
ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਪਾਨਾਨ੍ਨਂ ਚਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍||੧੭੬||
ਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਬਲਾਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖੋਤ੍ਪਲੈਃ|
ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੈਃ ਪ੍ਰਦੇਹਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛਤੈਰ੍ਵਾ ਪਰਿਸੇਚਨਮ੍||੧੭੭||
ਤ੍ਵਕ੍ਪਤ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕਲ੍ਕਃ ਸੁਪਿਸ੍ਟਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਨਾ|
ਕਾਰ੍ਯੋਵਪੀਡਃ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਂ ਤਸ੍ਯਾਨੁ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ||੧੭੮||
ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚਨ੍ਦਨਾਨਨ੍ਤਾਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਂ ਘਤਂ ਹਿਤਮ੍|
ਨਾਵਨਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਧੂਕੈਰ੍ਵਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜੇ||੧੭੯||
View original
पैत्ते घृतं पयः सेकाः शीता लेपाः सनावनाः|
जीवनीयानि सर्पींषि पानान्नं चापि पित्तनुत्||१७६||
चन्दनोशीरयष्ट्याह्वबलाव्याघ्रनखोत्पलैः|
क्षीरपिष्टैः प्रदेहः स्याच्छृतैर्वा परिषेचनम्||१७७||
त्वक्पत्रशर्कराकल्कः सुपिष्टस्तण्डुलाम्बुना|
कार्योऽवपीडः सर्पिश्च नस्यं तस्यानु पैत्तिके||१७८||
यष्ट्याह्वचन्दनानन्ताक्षीरसिद्धं घृतं हितम्|
नावनं शर्कराद्राक्षामधूकैर्वाऽपि पित्तजे||१७९||
ਸ਼ਤੈਰ੍ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਤੈਃ| ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਨਸ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਅਵਪੀਡਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਨਸ੍ਯਂ ਦੇਯਮ੍||੧੭੬-੧੭੯||
Adhikarana 47 (180-186) · Śloka 186
ਕਫਜੇ ਸ੍ਵੇਦਿਤਂ ਧੂਮਨਸ੍ਯਪ੍ਰਧਮਨਾਦਿਭਿਃ|
ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਲੇਪਪਾਨਾਨ੍ਨੈਃ ਕਫਘ੍ਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍||੧੮੦||
ਪੁਰਾਣਸਰ੍ਪਿਸਃ ਪਾਨੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਰੇਵ ਚ|
ਕਫਾਨਿਲੋਤ੍ਥਿਤੇ ਦਾਹਃ ਸ਼ੇਸਯੋ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮ੍||੧੮੧||
ਏਰਣ੍ਡਨਲਦਕ੍ਸੌਮਗੁਗ੍ਗੁਲ੍ਵਗੁਰੁਚਨ੍ਦਨੈਃ|
ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਂ ਪਿਬੇਦ੍ਗਨ੍ਧੈਰਕੁਸ੍ਠਤਗਰੈਸ੍ਤਥਾ||੧੮੨||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭਵੇ ਕਾਰ੍ਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਹਿਤਾ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਕ੍ਰਿਮਿਜੇ ਚੈਵ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮ੍||੧੮੩||
ਤ੍ਵਗ੍ਦਨ੍ਤੀਵ੍ਯਾਘ੍ਰਕਰਜਵਿਡਙ੍ਗਨਵਮਾਲਿਕਾਃ|
ਅਪਾਮਾਰ੍ਗਫਲਂ ਬੀਜਂ ਨਕ੍ਤਮਾਲਸ਼ਿਰੀਸਯੋਃ|
ਕ੍ਸਵਕੋਸ਼੍ਮਨ੍ਤਕੋ ਬਿਲ੍ਵਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਹਿਙ੍ਗੁ ਯੂਥਿਕਾ||੧੮੪||
ਫਣਿਜ੍ਝਕਸ਼੍ਚ ਤੈਸ੍ਤੈਲਮਵਿਮੂਤ੍ਰੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ|
ਸਿਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਵਨਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਚੈਸਾਂ ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਹਿਤਮ੍||੧੮੫||
ਫਲਂ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਰਞ੍ਜਾਭ੍ਯਾਂ ਸਵ੍ਯੋਸਂ ਚਾਵਪੀਡਕਃ|
ਕਸਾਯਃ ਸ੍ਵਰਸਃ ਕ੍ਸਾਰਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਲ੍ਕੋਵਪੀਡਕਃ||੧੮੬||
ਸ਼ੁਕ੍ਤਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕਸਾਯੈਃ ਕਵਲਗ੍ਰਹਃ|
ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
कफजे स्वेदितं धूमनस्यप्रधमनादिभिः|
शुद्धं प्रलेपपानान्नैः कफघ्नैः समुपाचरेत्||१८०||
पुराणसर्पिषः पानैस्तीक्ष्णैर्बस्तिभिरेव च|
कफानिलोत्थिते दाहः शेषयो रक्तमोक्षणम्||१८१||
एरण्डनलदक्षौमगुग्गुल्वगुरुचन्दनैः|
धूमवर्तिं पिबेद्गन्धैरकुष्ठतगरैस्तथा||१८२||
सन्निपातभवे कार्या सन्निपातहिता क्रिया|
क्रिमिजे चैव कर्तव्यं तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्||१८३||
त्वग्दन्तीव्याघ्रकरजविडङ्गनवमालिकाः|
अपामार्गफलं बीजं नक्तमालशिरीषयोः|
क्षवकोऽश्मन्तको बिल्वं हरिद्रा हिङ्गु यूथिका||१८४||
फणिज्झकश्च तैस्तैलमविमूत्रे चतुर्गुणे|
सिद्धं स्यान्नावनं चूर्णं चैषां प्रधमनं हितम्||१८५||
फलं शिग्रुकरञ्जाभ्यां सव्योषं चावपीडकः|
कषायः स्वरसः क्षारश्चूर्णं कल्कोऽवपीडकः||१८६||
शुक्ततिक्तकटुक्षौद्रकषायैः कवलग्रहः|
इति शिरोरोगचिकित्सा|
ਕਫਾਨਿਲੋਦ੍ਭਵੇ ਦਾਹ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਫੋਦ੍ਭਵੇ ਅਨਿਲੋਦ੍ਭਵੇ ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਲ੍ਲਲਾਟਸ਼ਙ੍ਖਦੇਸ਼ੇ ਦਾਹਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ- “ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਾਧਿਮਨ੍ਥਪ੍ਰਭਤਿਸੁ ਭ੍ਰੂਲਲਾਟਸ਼ਙ੍ਖਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇਸੁ ਦਹੇਤ੍” (ਸੁ.ਸੂ.ਅ.੧੨) ਇਤਿ| ਗਨ੍ਧੈਰਕੁਸ੍ਠਤਗਰੈਰਿਤਿ ਅਗੁਰ੍ਵਾਦਿਗਨ੍ਧੈਃ, ਕੁਸ੍ਠਤਗਰਵਰ੍ਜਨਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਰਾਵਵਰ੍ਜਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਨਤਕੁਸ੍ਠੇ ਸ੍ਰਾਵਯਤੋ ਧੂਮਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਜਿਤੇ| ਮਸ੍ਤੁਲੁਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਨੈਵ ਯੋਜਯੇਤ੍” ਇਤਿ| ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਕਰਜਃ ਨਖੀ| ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਛਿਕ੍ਕਾਕਾਰਕਃ||੧੮੦-੧੮੬||-
Adhikarana 48 (187-205) · Śloka 205
ਧੂਮਃ ਪ੍ਰਧਮਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਧਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਲਙ੍ਘਨਮ੍||੧੮੭||
ਭੋਜ੍ਯਂ ਚ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਦੋਸਨੁਦ੍ਧਿਤਮ੍|
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਗੁਰੁਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਗ੍ਯਵਕ੍ਸਾਰਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍||੧੮੮||
ਪਾਠਾਂ ਤੇਜੋਵਤੀਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਸਮਭਾਗਂ ਵਿਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍|
ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਤਦ੍ਵਿਧਾਰਯੇਤ੍||੧੮੯||
ਸੀਧੁਮਾਧਵਮਾਧ੍ਵੀਕੈਃ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋਯਂ ਕਵਲਗ੍ਰਹਃ|
ਤੇਜੋਹ੍ਵਾਮਭਯਾਮੇਲਾਂ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਕਟੁਕਾਂ ਘਨਮ੍||੧੯੦||
ਪਾਠਾਂ ਜ੍ਯੋਤਿਸ੍ਮਤੀਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਦਾਰ੍ਵੀਂ ਕੁਸ੍ਠਂ ਚ ਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍|
ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਘਰ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਕਣ੍ਡੂਰੁਜਾਪਹਮ੍||੧੯੧||
ਪਞ੍ਚਕੋਲਕਤਾਲੀਸਪਤ੍ਰੈਲਾਮਰਿਚਤ੍ਵਚਃ|
ਪਲਾਸ਼ਮੁਸ੍ਕਕਕ੍ਸਾਰਯਵਕ੍ਸਾਰਾਸ਼੍ਚ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਃ||੧੯੨||
ਗੁਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦ੍ਵਿਗੁਣੇ ਕ੍ਵਥਿਤੇ ਗੁਟਿਕਾਃ ਕਤਾਃ|
ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਮਾਤ੍ਰਾਃ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਸ੍ਥਿਤਾ ਮੁਸ੍ਕਕਭਸ੍ਮਨਿ||੧੯੩||
ਕਣ੍ਠਰੋਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਧਾਰ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰਮਤੋਪਮਾਃ|
ਗਹਧੂਮੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ ਪਾਠਾ ਵ੍ਯੋਸਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍||੧੯੪||
ਤੇਜੋਹ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਲੋਧ੍ਰਂ ਚਿਤ੍ਰਕਸ਼੍ਚੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍|
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਧਾਰਯੇਦੇਤਦ੍ਗਲਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍||੧੯੫||
ਕਾਲਕਂ ਨਾਮ ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਗਲਰੋਗਨੁਤ੍|
ਇਤਿ ਕਾਲਕਚੂਰ੍ਣਮ੍|
ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ ਯਵਕ੍ਸਾਰੋ ਹਰਿਤਾਲਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੧੯੬||
ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਕ੍ ਚੇਤਿ ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕੇਣ ਸਮਾਯੁਤਮ੍|
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਕਣ੍ਠਰੋਗੇਸੁ ਧਾਰਯੇਤ੍||੧੯੭||
ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ ਚ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਪੀਤਕਂ ਨਾਮ ਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍|
ਇਤਿ ਪੀਤਕਚੂਰ੍ਣਮ੍|
ਮਦ੍ਵੀਕਾ ਕਟੁਕਾ ਵ੍ਯੋਸਂ ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਕ੍ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਘਨਮ੍||੧੯੮||
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਂ ਘਤਮਣ੍ਡੇਨ ਕਣ੍ਠਰੋਗੇਸੁ ਧਾਰਯੇਤ੍|
ਪਾਠਾ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਮੂਰ੍ਵਾ ਤੇਜੋਹ੍ਵੇਤਿ ਚ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍||੧੯੯||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਗਲਰੋਗੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍|
ਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਾਃ||੨੦੦||
ਕਟੁਕਾਤਿਵਿਸਾਪਾਠਾਦਾਰ੍ਵੀਮੁਸ੍ਤਕਲਿਙ੍ਗਕਾਃ|
ਗੋਮੂਤ੍ਰਕ੍ਵਥਿਤਾਃ ਪੇਯਾਃ ਕਣ੍ਠਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ||੨੦੧||
ਸ੍ਵਰਸਃ ਕ੍ਵਥਿਤੋ ਦਾਰ੍ਵ੍ਯਾ ਘਨੀਭੂਤੋ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ|
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾ ਮੁਖਰੋਗਾਸਗ੍ਦੋਸਨਾਡੀਵ੍ਰਣਾਪਹਾ||੨੦੨||
ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਤ੍ਵਤਸ੍ਣਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਰੌਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਮ੍|
ਨਾਵਨਂ ਮਧੁਰਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸ਼ੀਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਰਸਾ ਹਿਤਾਃ||੨੦੩||
ਮੁਖਪਾਕੇ ਸਿਰਾਕਰ੍ਮ ਸ਼ਿਰਃਕਾਯਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਮੂਤ੍ਰਤੈਲਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਕ੍ਸੀਰੈਸ਼੍ਚ ਕਵਲਗ੍ਰਹਾਃ||੨੦੪||
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਪਾਠਾਮਦ੍ਵੀਕਾਜਾਤਿਪਲ੍ਲਵਾਃ|
ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਕਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਕ੍ਵਾਥਾਸ਼੍ਚ ਮੁਖਧਾਵਨਾਃ||੨੦੫||
View original
धूमः प्रधमनं शुद्धिरधश्छर्दनलङ्घनम्||१८७||
भोज्यं च मुखरोगेषु यथास्वं दोषनुद्धितम्|
पिप्पल्यगुरुदार्वीत्वग्यवक्षाररसाञ्जनम्||१८८||
पाठां तेजोवतीं पथ्यां समभागं विचूर्णयेत्|
मुखरोगेषु सर्वेषु सक्षौद्रं तद्विधारयेत्||१८९||
सीधुमाधवमाध्वीकैः श्रेष्ठोऽयं कवलग्रहः|
तेजोह्वामभयामेलां समङ्गां कटुकां घनम्||१९०||
पाठां ज्योतिष्मतीं लोध्रं दार्वीं कुष्ठं च चूर्णयेत्|
दन्तानां घर्षणं रक्तस्रावकण्डूरुजापहम्||१९१||
पञ्चकोलकतालीसपत्रैलामरिचत्वचः|
पलाशमुष्ककक्षारयवक्षाराश्च चूर्णिताः||१९२||
गुडे पुराणे द्विगुणे क्वथिते गुटिकाः कृताः|
कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता मुष्ककभस्मनि||१९३||
कण्ठरोगेषु सर्वेषु धार्याः स्युरमृतोपमाः|
गृहधूमो यवक्षारः पाठा व्योषं रसाञ्जनम्||१९४||
तेजोह्वा त्रिफला लोध्रं चित्रकश्चेति चूर्णितम्|
सक्षौद्रं धारयेदेतद्गलरोगविनाशनम्||१९५||
कालकं नाम तच्चूर्णं दन्तास्यगलरोगनुत्|
इति कालकचूर्णम्|
मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैन्धवम्||१९६||
दार्वीत्वक् चेति तच्चूर्णं माक्षिकेण समायुतम्|
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्||१९७||
मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नाम कीर्तितम्|
इति पीतकचूर्णम्|
मृद्वीका कटुका व्योषं दार्वीत्वक् त्रिफला घनम्||१९८||
मूर्च्छितं घृतमण्डेन कण्ठरोगेषु धारयेत्|
पाठा रसाञ्जनं मूर्वा तेजोह्वेति च चूर्णितम्||१९९||
क्षौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिषग्जितम्|
योगास्त्वेते त्रयः प्रोक्ता वातपित्तकफापहाः||२००||
कटुकातिविषापाठादार्वीमुस्तकलिङ्गकाः|
गोमूत्रक्वथिताः पेयाः कण्ठरोगविनाशनाः||२०१||
स्वरसः क्वथितो दार्व्या घनीभूतो रसक्रिया|
सक्षौद्रा मुखरोगासृग्दोषनाडीव्रणापहा||२०२||
तालुशोषे त्वतृष्णस्य सर्पिरौत्तरभक्तिकम्|
नावनं मधुराः स्निग्धाः शीताश्चैव रसा हिताः||२०३||
मुखपाके सिराकर्म शिरःकायविरेचनम्|
मूत्रतैलघृतक्षौद्रक्षीरैश्च कवलग्रहाः||२०४||
सक्षौद्रास्त्रिफलापाठामृद्वीकाजातिपल्लवाः|
कषायतिक्तकाः शीताः क्वाथाश्च मुखधावनाः||२०५||
ਸ਼ੁਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ ਮੁਖਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਧ ਇਤਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਦਾਰ੍ਵੀਤ੍ਵਗਿਤਿ ਦਾਰ੍ਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਗ੍| ਰੁਜਾਪਹਮਿਤਿ ਰੋਗਪੀਡਾਹਰਮ੍| ਪਞ੍ਚਕੋਲੇਤ੍ਯਾਦੌ ਚੂਰ੍ਣਸਮੁਦਾਯਾਦ੍ਗੁਡੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਃ| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੂਮਾਤ੍ਰਾ ਇਤਿ ਅਸ੍ਟਮਾਸਕਮਾਨਾਃ| ਕੇਚਿਦ੍ ਰੋਧ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਲੋਹਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ- “ਪਾਠਾ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਵ੍ਯੋਸਂ ਤੇਜੋਹ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਫਲਾਗ੍ਨਿਕਃ| ਗਹਧੂਮੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰੋ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਕਾਲਕਮ੍” ਇਤਿ| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਪਹਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਕਾਲਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਰਾਃ| ਰਸਕ੍ਰਿਯੇਤਿ ਘਨੀਭੂਤਰਸਸ੍ਯ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ| ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਇਤ੍ਯਾਦੌ ਅਤਸ੍ਣਸ੍ਯੇਤਿਪਦੇਨ ਤਸ੍ਣਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਔਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਮਪਿ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਨਿਸੇਧਯਤਿ| ਤਾਲੁਸ਼ੋਸੇ ਚ “ਤਸ੍ਣਾਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਰੀਤਾਸ਼੍ਚ ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਸ੍ਤਾਲੁਸ਼ੋਸਿਣਃ” (ਸੂ.ਅ.੧੩) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਂ, ਤਥਾਪੀਹ ਔਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਿਕਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਵਿਧਾਨਾਤ੍ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵ| ਸਿਰਾਕਰ੍ਮੇਤਿ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਨਂ; ਤਚ੍ਚ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵਚਨਾਤ੍ ਤਾਲੁਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਯਾਂ ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍||੧੮੭-੨੦੫||
Adhikarana 49 (206-214) · Śloka 214
ਤੁਲਾਂ ਖਦਿਰਸਾਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਮਰਿਮੇਦਸਃ|
ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲ੍ਯ ਜਰ੍ਜਰੀਕਤ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਦ੍ਰੋਣੇਮ੍ਭਸਃ ਪਚੇਤ੍||੨੦੬||
ਦ੍ਰੋਣਸ਼ੇਸਂ ਕਸਾਯਂ ਤਂ ਪੂਤ੍ਵਾ ਭੂਯਃ ਪਚੇਚ੍ਛਨੈਃ|
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਘਨੀਭੂਤੇ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤ੍ਯਾਕ੍ਸਭਾਗਿਕਮ੍||੨੦੭||
ਚਨ੍ਦਨਂ ਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ ਧਾਤਕੀ ਘਨਮ੍|
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਤ੍ਵਗੇਲਾਪਦ੍ਮਕੇਸ਼ਰਮ੍||੨੦੮||
ਲਾਕ੍ਸਾਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਮਾਂਸੀਤ੍ਰਿਫਲਾਲੋਧ੍ਰਵਾਲਕਮ੍|
ਰਜਨ੍ਯੌ ਫਲਿਨੀਮੇਲਾਂ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਕਟ੍ਫਲਂ ਵਚਾਮ੍||੨੦੯||
ਯਵਾਸਾਗੁਰੁਪਤ੍ਤਙ੍ਗਗੈਰਿਕਾਞ੍ਜਨਮਾਵਪੇਤ੍|
ਲਵਙ੍ਗਨਖਕਕ੍ਕੋਲਜਾਤਿਕੋਸ਼ਾਨ੍ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਨ੍||੨੧੦||
ਕਰ੍ਪੂਰਕੁਡਵਂ ਚਾਪਿ ਕ੍ਸਿਪੇਚ੍ਛੀਤੇਵਤਾਰਿਤੇ|
ਤਤਸ੍ਤੁ ਗੁਟਿਕਾਃਕਾਰ੍ਯਾਃਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯੇਨ ਧਾਰਯੇਤ੍||੨੧੧||
ਤੈਲਂ ਚਾਨੇਨ ਕਲ੍ਕੇਨ ਕਸਾਯੇਣ ਚ ਸਾਧਯੇਤ੍|
ਦਨ੍ਤਾਨਾਂ ਚਲਨਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੌਸ਼ਿਰ੍ਯਕ੍ਰਿਮਿਰੋਗਨੁਤ੍||੨੧੨||
ਮੁਖਪਾਕਾਸ੍ਯਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਜਾਡ੍ਯਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨਮ੍|
ਸ੍ਰਾਵੋਪਲੇਪਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਵੈਸ੍ਵਰ੍ਯਗਲਸ਼ੋਸਨੁਤ੍||੨੧੩||
ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਗਲਰੋਗੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਤਤ੍ ਪਰਾਯਣਮ੍|
ਖਦਿਰਾਦਿਗੁਟੀਕੇਯਂ ਤੈਲਂ ਚ ਖਦਿਰਾਦਿਕਮ੍||੨੧੪||
ਇਤਿ ਖਦਿਰਾਦਿਗੁਟਿਕਾ ਤੈਲਂ ਚ|
View original
तुलां खदिरसारस्य द्विगुणामरिमेदसः|
प्रक्षाल्य जर्जरीकृत्य चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत्||२०६||
द्रोणशेषं कषायं तं पूत्वा भूयः पचेच्छनैः|
ततस्तस्मिन् घनीभूते चूर्णीकृत्याक्षभागिकम्||२०७||
चन्दनं पद्मकोशीरं मञ्जिष्ठा धातकी घनम्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वत्वगेलापद्मकेशरम्||२०८||
लाक्षां रसाञ्जनं मांसीत्रिफलालोध्रवालकम्|
रजन्यौ फलिनीमेलां समङ्गां कट्फलं वचाम्||२०९||
यवासागुरुपत्तङ्गगैरिकाञ्जनमावपेत्|
लवङ्गनखकक्कोलजातिकोशान् पलोन्मितान्||२१०||
कर्पूरकुडवं चापि क्षिपेच्छीतेऽवतारिते|
ततस्तु गुटिकाःकार्याःशुष्काश्चास्येन धारयेत्||२११||
तैलं चानेन कल्केन कषायेण च साधयेत्|
दन्तानां चलनभ्रंशशौशिर्यक्रिमिरोगनुत्||२१२||
मुखपाकास्यदौर्गन्ध्यजाड्यारोचकनाशनम्|
स्रावोपलेपपैच्छिल्यवैस्वर्यगलशोषनुत्||२१३||
दन्तास्यगलरोगेषु सर्वेष्वेतत् परायणम्|
खदिरादिगुटीकेयं तैलं च खदिरादिकम्||२१४||
इति खदिरादिगुटिका तैलं च|
ਤੁਲਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਖਦਿਰਾਦਿਗੁਟਿਕਾਮਾਹ| ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਮਰਿਮੇਦਸ ਇਤਿ ਵਿਟ੍ਖਦਿਰਸ੍ਯ ਤੁ ਤੁਲੇ ਦ੍ਵੇ ਏਵ| ਪਤ੍ਤਙ੍ਗਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਲਵਙ੍ਗਾਦੀਨਾਮਤ੍ਰ ਪਲਮਾਨਤ੍ਵਮ੍| ਦਨ੍ਤਾਸ੍ਯਗਲਰੋਗਾਃ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਪਰਾਯਣਮਿਤਿ ਪਰਮਯਨਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਭੇਸਜਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਇਤਿ ਮੁਖਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੨੦੬-੨੧੪||
Adhikarana 50 (215-220) · Śloka 220
ਅਰੁਚੌ ਕਵਲਗ੍ਰਾਹਾ ਧੂਮਾਃ ਸਮੁਖਧਾਵਨਾਃ|
ਮਨੋਜ੍ਞਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚ ਹਰ੍ਸਣਾਸ਼੍ਵਾਸਨਾਨਿ ਚ||੨੧੫||
ਕੁਸ੍ਠਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਰਿਚਂ ਬਿਡਮ੍|
ਧਾਤ੍ਰ੍ਯੇਲਾਪਦ੍ਮਕੋਸ਼ੀਰਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੁਤ੍ਪਲਚਨ੍ਦਨਮ੍||੨੧੬||
ਲੋਧ੍ਰਂ ਤੇਜੋਵਤੀ ਪਥ੍ਯਾ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਸਯਵਾਗ੍ਰਜਮ੍|
ਆਰ੍ਦ੍ਰਦਾਡਿਮਨਿਰ੍ਯਾਸਸ਼੍ਚਾਜਾਜੀਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤਃ||੨੧੭||
ਸਤੈਲਮਾਕ੍ਸਿਕਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਵਲਗ੍ਰਹਾਃ|
ਚਤੁਰੋਰੋਚਕਾਨ੍ ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਵਾਤਾਦ੍ਯੇਕਜਸਰ੍ਵਜਾਨ੍||੨੧੮||
ਕਾਰਵੀਮਰਿਚਾਜਾਜੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਦਾਡਿਮਮ੍|
ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਗੁਡਃ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨਮ੍||੨੧੯||
ਬਸ੍ਤਿਂ ਸਮੀਰਣੇ, ਪਿਤ੍ਤੇ ਵਿਰੇਕਂ, ਵਮਨਂ ਕਫੇ|
ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਧਦ੍ਯਾਨੁਕੂਲਾਨਿ ਹਰ੍ਸਣਂ ਚ ਮਨੋਘ੍ਨਜੇ||੨੨੦||
ਇਤ੍ਯਰੋਚਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
अरुचौ कवलग्राहा धूमाः समुखधावनाः|
मनोज्ञमन्नपानं च हर्षणाश्वासनानि च||२१५||
कुष्ठसौवर्चलाजाजीशर्करामरिचं बिडम्|
धात्र्येलापद्मकोशीरपिप्पल्युत्पलचन्दनम्||२१६||
लोध्रं तेजोवती पथ्या त्र्यूषणं सयवाग्रजम्|
आर्द्रदाडिमनिर्यासश्चाजाजीशर्करायुतः||२१७||
सतैलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवलग्रहाः|
चतुरोऽरोचकान् हन्युर्वाताद्येकजसर्वजान्||२१८||
कारवीमरिचाजाजीद्राक्षावृक्षाम्लदाडिमम्|
सौवर्चलं गुडः क्षौद्रं सर्वारोचकनाशनम्||२१९||
बस्तिं समीरणे, पित्ते विरेकं, वमनं कफे|
कुर्याद्धृद्यानुकूलानि हर्षणं च मनोघ्नजे||२२०||
इत्यरोचकचिकित्सा|
ਅਰੋਚਕਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਰੁਚਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਰ੍ਧਸ਼੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਯੋਗਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੇਸ੍ਵਰੋਚਕੇਸੁ ਕ੍ਰਮਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੨੧੫-੨੨੦||
Adhikarana 51 (221-230) · Śloka 230
ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲੇ ਤੁ ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਹਿਤਾ ਪੀਨਸਵਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾ|
ਪ੍ਰਦੇਹਾਃ ਪੂਰਣਂ ਨਸ੍ਯਂ ਪਾਕਸ੍ਰਾਵੇ ਵ੍ਰਣਕ੍ਰਿਯਾਃ||੨੨੧||
ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਪੂਰਣਾਨ੍|
ਹਿਙ੍ਗੁਤੁਮ੍ਬਰੁਸ਼ੁਣ੍ਠੀਭਿਸ੍ਤੈਲਂ ਤੁ ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਪਚੇਤ੍||੨੨੨||
ਏਤਦ੍ਧਿ ਪੂਰਣਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨਿਵਾਰਣਮ੍|
ਦੇਵਦਾਰੁਵਚਾਸ਼ੁਣ੍ਠੀਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਕੁਸ੍ਠਸੈਨ੍ਧਵੈਃ||੨੨੩||
ਤੈਲਂ ਸਿਦ੍ਧਂ ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰੇ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨਿਵਾਰਣਮ੍|
ਵਰਾਟਕਾਨ੍ ਸਮਾਹਤ੍ਯ ਦਹੇਨ੍ਮਦ੍ਭਾਜਨੇ ਨਵੇ||੨੨੪||
ਤਦ੍ਭਸ੍ਮ ਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਯੇਤ੍ਤੇਨ ਗਨ੍ਧਤੈਲਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍|
ਰਸਾਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਸ਼ੁਣ੍ਠ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਲ੍ਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਨੁਤ੍||੨੨੫||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਸ਼ੁਣ੍ਠਾਨਾਂ ਕ੍ਸਾਰੋ ਹਿਙ੍ਗੁ ਮਹੌਸਧਮ੍|
ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾ ਵਚਾ ਕੁਸ੍ਠਂ ਦਾਰੁ ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ ਰਸਾਞ੍ਜਨਮ੍||੨੨੬||
ਸੌਵਰ੍ਚਲਯਵਕ੍ਸਾਰਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕੋਦ੍ਭਿਦਸੈਨ੍ਧਵਮ੍|
ਭੂਰ੍ਜਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰ੍ਬਿਡਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍||੨੨੭||
ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸਸ਼੍ਚੈਵ ਕਦਲ੍ਯਾ ਰਸ ਏਵ ਚ|
ਸਰ੍ਵੈਰੇਤੈਰ੍ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਃ ਕ੍ਸਾਰਤੈਲਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍||੨੨੮||
ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਨਾਦਸ਼੍ਚ ਪੂਯਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਃ|
ਕ੍ਰਿਮਯਃ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਚ ਪੂਰਣਾਦਸ੍ਯ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ||੨੨੯||
ਮੁਖਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਰੋਗੇਸੁ ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਪੀਨਸੇ ਵਿਧਿਮ੍|
ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਾਦੌ ਦੋਸਕਾਲਬਲਾਬਲਮ੍||੨੩੦||
ਇਤਿ ਕਰ੍ਣਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ |
View original
कर्णशूले तु वातघ्नी हिता पीनसवत् क्रिया|
प्रदेहाः पूरणं नस्यं पाकस्रावे व्रणक्रियाः||२२१||
भोज्यानि च यथादोषं कुर्यात् स्नेहांश्च पूरणान्|
हिङ्गुतुम्बरुशुण्ठीभिस्तैलं तु सार्षपं पचेत्||२२२||
एतद्धि पूरणं श्रेष्ठं कर्णशूलनिवारणम्|
देवदारुवचाशुण्ठीशताह्वाकुष्ठसैन्धवैः||२२३||
तैलं सिद्धं बस्तमूत्रे कर्णशूलनिवारणम्|
वराटकान् समाहृत्य दहेन्मृद्भाजने नवे||२२४||
तद्भस्म श्च्योतयेत्तेन गन्धतैलं विपाचयेत्|
रसाञ्जनस्य शुण्ठ्याश्च कल्काभ्यां कर्णशूलनुत्||२२५||
शुष्कमूलकशुण्ठानां क्षारो हिङ्गु महौषधम्|
शतपुष्पा वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम्||२२६||
सौवर्चलयवक्षारस्वर्जिकोद्भिदसैन्धवम्|
भूर्जग्रन्थिर्बिडं मुस्तं मधुशुक्तं चतुर्गुणम्||२२७||
मातुलुङ्गरसश्चैव कदल्या रस एव च|
सर्वैरेतैर्यथोद्दिष्टैः क्षारतैलं विपाचयेत्||२२८||
बाधिर्यं कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः|
क्रिमयः कर्णशूलं च पूरणादस्य नश्यति ||२२९||
मुखकर्णाक्षिरोगेषु यथोक्तं पीनसे विधिम्|
कुर्याद्भिषक् समीक्ष्यादौ दोषकालबलाबलम्||२३०||
इति कर्णरोगचिकित्सा |
ਵਰਾਟਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦੌ ਤਦ੍ਭਸ੍ਮੇਤਿ ਵਰਾਟਕਦਾਹਭਸ੍ਮ| ਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਯੇਤ੍ ਗਾਲਯੇਤ੍| ਗਨ੍ਧਤੈਲਮਿਤਿ ਸੁਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਕਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਂ, ਕਿਂਵਾ ਗਨ੍ਧਦ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਵਾਸਿਤਂ ਤਿਲੋਦ੍ਭਵਂ ਤੈਲਮ੍| ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕੇਤ੍ਯਾਦਿਕੇ ਕ੍ਸਾਰਤੈਲੇ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਿਤਿ ਮਧੁਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚ “ਯਨ੍ਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿ ਸ਼ੁਚੌ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਗੁਡਕ੍ਸੌਦ੍ਰਨਾਗਰਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤੇ” ਇਤਿ| ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਕਦਲੀਰਸੌ ਤੇਲਸਮੌ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਾਵੁਭਾਵਪਿ ਦਾਪਯਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਮਧੁ ਤੈਲਸਮਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮਿਤਿ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨਾਤਿਹਦਯਙ੍ਗਮਂ, ਯਤੋ ਜਤੂਕਰ੍ਣੇ ਮਧੁ ਨ ਪਠ੍ਯਤ ਏਵ, ਮਧੁਨਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗਹੀਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਮੂਲਕਭਸ੍ਮਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਦ੍ਵਿਕ੍ਸਾਰਵਚਾਚਤੁਰ੍ਲਵਣਕੁਸ੍ਠਦਾਰੁਰਸਾਞ੍ਜਨਨਾਗਰਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਹਿਙ੍ਗੁਘਨਭੂਰ੍ਜੈਰ੍ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਕਦਲੀਰਸੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਸ਼ੁਕ੍ਤੈਸ੍ਤੈਲਂ ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਨਾਦਬਾਧਿਰ੍ਯਸ਼ੂਲਜਨ੍ਤੁਘ੍ਨਮ੍” ਇਤਿ||੨੨੧-੨੩੦||
Adhikarana 52 (231-261) · Śloka 262
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇ ਤਰੁਣੇ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗੇ ਬਿਡਾਲਕਃ|
ਕਾਰ੍ਯੋ ਦਾਹੋਪਦੇਹਾਸ਼੍ਰੁਸ਼ੋਫਰਾਗਨਿਵਾਰਣਃ||੨੩੧||
ਨਾਗਰਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਣ੍ਡੇਨ ਚ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ|
ਨਿਘਸ੍ਟਂ ਵਾਤਿਕੇ ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਗੈਰਿਕਮ੍||੨੩੨||
ਤਥਾ ਸ਼ਾਵਰਕਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਘਤਭਸ੍ਟਂ ਬਿਡਾਲਕਃ|
ਤਦ੍ਵਤ੍ ਕਾਰ੍ਯੋ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾ ਘਤਭਸ੍ਟੋ ਰੁਜਾਪਹਃ||੨੩੩||
ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਚਨ੍ਦਨਾਨਨ੍ਤਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਭਿਰ੍ਬਿਡਾਲਕਃ|
ਕਾਰ੍ਯਃ ਪਦ੍ਮਕਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਮਾਂਸੀਕਾਲੀਯਕੈਸ੍ਤਥਾ||੨੩੪||
ਗੈਰਿਕਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਰੋਚਨਾ ਚ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ|
ਕਫੇ ਕਾਰ੍ਯਾ ਤਥਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗੁਃ ਸਮਨਃਸ਼ਿਲਾ||੨੩੫||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬਹਿਰਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਲੇਪਨਮ੍|
ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਪਸ਼੍ਯਤਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸਮ੍ਪਕ੍ਵੇ ਤ੍ਵਞ੍ਜਨਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਤ੍||੨੩੬||
ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਂ ਮਾਰੁਤਜੇ ਕ੍ਵਾਥੋ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਹਿਤਃ|
ਕੋਸ੍ਣਃ ਸੈਰਣ੍ਡਤਰ੍ਕਾਰੀਬਹਤੀਮਧੁਸ਼ਿਗ੍ਰੁਭਿਃ||੨੩੭||
ਪਥ੍ਵੀਕਾਦਾਰ੍ਵਿਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਲਾਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੈਃ|
ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪੂਰਣਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਨੁਤ੍||੨੩੮||
ਨਾਗਰਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਨਿਮ੍ਬਵਾਸਾਰਸਃ ਕਫੇ|
ਕੋਸ੍ਣਮਾਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਂ ਮਿਸ਼੍ਰੈਰੋਸਧੈਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਕੇ||੨੩੯||
ਬਹਤ੍ਯੇਰਣ੍ਡਮੂਲਤ੍ਵਕ੍ ਸ਼ਿਗ੍ਰੋਃ ਪੁਸ੍ਪਂ ਸਸੈਨ੍ਧਵਮ੍|
ਅਜਾਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਨੁਤ੍||੨੪੦||
ਸੁਮਨਃਕੋਰਕਾਃ ਸ਼ਙ੍ਖਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਮਧੁਕਂ ਬਲਾ|
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਪਹਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਪਿਸ੍ਟਾ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਵਾਰਿਣਾ||੨੪੧||
ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਵ੍ਯੋਸਂ ਸ਼ਙ੍ਖਨਾਭਿਃ ਸਮੁਦ੍ਰਜਃ|
ਫੇਨਃ ਸ਼ੈਲੇਯਕਂ ਸਰ੍ਜੋ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਕ੍ਸਿਰੋਗਨੁਤ੍||੨੪੨||
ਅਮਤਾਹ੍ਵਾ ਬਿਸਂ ਬਿਲ੍ਵਂ ਪਟੋਲਂ ਛਾਗਲਂ ਸ਼ਕਤ੍|
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਂ ਦਾਰ੍ਵੀ ਕਾਲਾਨੁਸਾਰਿਵਾ||੨੪੩||
ਏਸਾਮਸ੍ਟਪਲਾਨ੍ ਭਾਗਾਨ੍ ਸੁਧੌਤਾਞ੍ਜਰ੍ਜਰੀਕਤਾਨ੍|
ਤੋਯੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਸੇ ਪੂਤੇ ਭੂਯਃ ਪਕ੍ਵੇ ਰਸੇ ਘਨੇ||੨੪੪||
ਕਰ੍ਸਂ ਚ ਸ਼੍ਵੇਤਮਰਿਚਾਜ੍ਜਾਤੀਪੁਸ੍ਪਾਨ੍ਨਵਾਤ੍ ਪਲਮ੍|
ਚੂਰ੍ਣਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵਾ ਕਤਾ ਵਰ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਘ੍ਨੀ ਦਕ੍ਪ੍ਰਸਾਦਨੀ||੨੪੫||
ਸ਼ਙ੍ਖਪ੍ਰਵਾਲਵੈਦੂਰ੍ਯਲੌਹਤਾਮ੍ਰਪ੍ਲਵਾਸ੍ਥਿਭਿਃ|
ਸ੍ਰੋਤੋਜਸ਼੍ਵੇਤਮਰਿਚੈਰ੍ਵਰ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਨੁਤ੍||੨੪੬||
ਸ਼ਾਣਾਰ੍ਧਂ ਮਰਿਚਾਦ੍ਦ੍ਵੌ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਰ੍ਣਵਫੇਨਯੋਃ|
ਸ਼ਾਣਾਰ੍ਧਂ ਸੈਨ੍ਧਵਾਚ੍ਛਾਣਾ ਨਵ ਸੌਵੀਰਕਾਞ੍ਜਨਾਤ੍||੨੪੭||
ਪਿਸ੍ਟਂ ਸੁਸੂਕ੍ਸ੍ਮਂ ਚਿਤ੍ਰਾਯਾਂ ਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਮਿਦਂ ਸ਼ੁਭਮ੍|
ਕਣ੍ਡੂਕਾਚਕਫਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਮਲਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍||੨੪੮||
ਬਸ੍ਤਮੂਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਮੇਲਾਚੂਰ੍ਣਂ ਸੁਭਾਵਿਤਮ੍|
ਚੂਰ੍ਣਾਞ੍ਜਨਂ ਹਿ ਤੈਮਿਰ੍ਯਕ੍ਰਿਮਿਪਿਲ੍ਲਮਲਾਪਹਮ੍||੨੪੯||
ਸੌਵੀਰਮਞ੍ਜਨਂ ਤੁਤ੍ਥਂ ਤਾਪ੍ਯੋ ਧਾਤੁਰ੍ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ|
ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਾ ਮਧੁਕਂ ਲੋਹਾ ਮਣਯਃ ਪੌਸ੍ਪਮਞ੍ਜਨਮ੍||੨੫੦||
ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਸ਼ੌਕਰੀ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਕਤਕਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂ ਸ਼ੁਭਮ੍|
ਤਿਮਿਰਾਦਿਸੁ ਚੁਰ੍ਣਂ ਵਾ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਵੇਯਮਨੁਤ੍ਤਮਾ||੨੫੧||
ਕਤਕਸ੍ਯ ਫਲਂ ਸ਼ਙ੍ਖਃ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਸਿਤਾ|
ਫੇਨੋ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨਿ ਮਨਃਸ਼ਿਲਾ||੨੫੨||
ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਕਪਾਲਾਨਿ ਵਰ੍ਤਿਰੇਸਾ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ|
ਤਿਮਿਰਂ ਪਟਲਂ ਕਾਚਂ ਮਲਂ ਚਾਸ਼ੁ ਸੁਖਾਵਤੀ||੨੫੩||
ਇਤਿ ਸੁਖਾਵਤੀ ਵਰ੍ਤਿਃ |
ਤ੍ਰਿਫਲਾਕੁਕ੍ਕੁਟਾਣ੍ਡਤ੍ਵਕ੍ਕਾਸੀਸਮਯਸੋ ਰਜਃ|
ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨਿ ਫੇਨਂ ਚ ਸਰਿਤਾਂ ਪਤੇਃ||੨੫੪||
ਆਜੇਨ ਪਯਸਾ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਭਾਵਯੇਤ੍ਤਾਮ੍ਰਭਾਜਨੇ|
ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਭੂਯਃ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੨੫੫||
ਏਸਾ ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਦਾ ਵਰ੍ਤਿਰਨ੍ਧਸ੍ਯਾਭਿਨ੍ਨਚਕ੍ਸੁਸਃ||੨੫੬||
ਇਤਿ ਦਸ੍ਟਿਪ੍ਰਦਾ ਵਰ੍ਤਿਃ |
ਵਦਨੇ ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਨਿਹਿਤਂ ਮਾਸਮਞ੍ਜਨਮ੍||੨੫੬||
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸਮਦ੍ਧਤ੍ਯ ਸੁਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਚੂਰ੍ਣਯੇਦ੍ਬੁਧਃ|
ਸੁਮਨਃਕੋਰਕੈਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕੈਰਰ੍ਧਾਂਸ਼ੈਃ ਸੈਨ੍ਧਵੇਨ ਚ||੨੫੭||
ਏਤਨ੍ਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਿਮਿਰਘ੍ਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍|
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਰਸੋ ਵਸਾ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍||੨੫੮||
ਜੀਰ੍ਣਂ ਘਤਂ ਚ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਘ੍ਨੀ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ|
ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਵਸਾ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਰਸੋ ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾਃ||੨੫੯||
ਸ਼ਸ੍ਤਾ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗੇਸੁ ਕਾਚਾਰ੍ਬੁਦਮਲੇਸੁ ਚ|
ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਾਞ੍ਜਨਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਸ੍ਤੁ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ||੨੬੦||
ਪਿਤ੍ਤਰਕ੍ਤਾਕ੍ਸਿਰੋਗਘ੍ਨੀ ਤੈਮਿਰ੍ਯਪਟਲਾਪਹਾ|
ਧਾਤ੍ਰੀਸੈਨ੍ਧਵਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਸ੍ਯੁਰਲ੍ਪਮਰਿਚਾਃ ਸਮਾਃ||੨੬੧||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਹਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਧ੍ਯਂ ਪਟਲਂ ਚ ਰਸਕ੍ਰਿਯਾ|੨੬੨|
ਇਤਿ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ |
View original
उत्पन्नमात्रे तरुणे नेत्ररोगे बिडालकः|
कार्यो दाहोपदेहाश्रुशोफरागनिवारणः||२३१||
नागरं सैन्धवं सर्पिर्मण्डेन च रसक्रिया|
निघृष्टं वातिके तद्वन्मधुसैन्धवगैरिकम्||२३२||
तथा शावरकं लोध्रं घृतभृष्टं बिडालकः|
तद्वत् कार्यो हरीतक्या घृतभृष्टो रुजापहः||२३३||
पैत्तिके चन्दनानन्तामञ्जिष्ठाभिर्बिडालकः|
कार्यः पद्मकयष्ट्याह्वमांसीकालीयकैस्तथा||२३४||
गैरिकं सैन्धवं मुस्तं रोचना च रसक्रिया|
कफे कार्या तथा क्षौद्रं प्रियङ्गुः समनःशिला||२३५||
सन्निपाते तु सर्वैः स्याद्बहिरक्ष्णोः प्रलेपनम्|
पक्ष्माण्यस्पृश्यता कार्यं सम्पक्वे त्वञ्जनं त्र्यहात्||२३६||
आश्च्योतनं मारुतजे क्वाथो बिल्वादिभिर्हितः|
कोष्णः सैरण्डतर्कारीबृहतीमधुशिग्रुभिः||२३७||
पृथ्वीकादार्विमञ्जिष्ठालाक्षाद्विमधुकोत्पलैः|
क्वाथः सशर्करः शीतः पूरणं रक्तपित्तनुत्||२३८||
नागरत्रिफलामुस्तनिम्बवासारसः कफे|
कोष्णमाश्च्योतनं मिश्रैरोषधैः सान्निपातके||२३९||
बृहत्येरण्डमूलत्वक् शिग्रोः पुष्पं ससैन्धवम्|
अजाक्षीरेण पिष्टं स्याद्वर्तिर्वाताक्षिरोगनुत्||२४०||
सुमनःकोरकाः शङ्खस्त्रिफला मधुकं बला|
पित्तरक्तापहा वर्तिः पिष्टा दिव्येन वारिणा||२४१||
सैन्धवं त्रिफला व्योषं शङ्खनाभिः समुद्रजः|
फेनः शैलेयकं सर्जो वर्तिः श्लेष्माक्षिरोगनुत्||२४२||
अमृताह्वा बिसं बिल्वं पटोलं छागलं शकृत्|
प्रपौण्डरीकं यष्ट्याह्वं दार्वी कालानुसारिवा||२४३||
एषामष्टपलान् भागान् सुधौताञ्जर्जरीकृतान्|
तोये पक्त्वा रसे पूते भूयः पक्वे रसे घने||२४४||
कर्षं च श्वेतमरिचाज्जातीपुष्पान्नवात् पलम्|
चूर्णं क्षिप्त्वा कृता वर्तिः सर्वघ्नी दृक्प्रसादनी||२४५||
शङ्खप्रवालवैदूर्यलौहताम्रप्लवास्थिभिः|
स्रोतोजश्वेतमरिचैर्वर्तिः सर्वाक्षिरोगनुत्||२४६||
शाणार्धं मरिचाद्द्वौ च पिप्पल्यर्णवफेनयोः|
शाणार्धं सैन्धवाच्छाणा नव सौवीरकाञ्जनात्||२४७||
पिष्टं सुसूक्ष्मं चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम्|
कण्डूकाचकफार्तानां मलानां च विशोधनम्||२४८||
बस्तमूत्रे त्र्यहं स्थाप्यमेलाचूर्णं सुभावितम्|
चूर्णाञ्जनं हि तैमिर्यक्रिमिपिल्लमलापहम्||२४९||
सौवीरमञ्जनं तुत्थं ताप्यो धातुर्मनःशिला|
चक्षुष्या मधुकं लोहा मणयः पौष्पमञ्जनम्||२५०||
सैन्धवं शौकरी दंष्ट्रा कतकं चाञ्जनं शुभम्|
तिमिरादिषु चुर्णं वा वर्तिर्वेयमनुत्तमा||२५१||
कतकस्य फलं शङ्खः सैन्धवं त्र्यूषणं सिता|
फेनो रसाञ्जनं क्षौद्रं विडङ्गानि मनःशिला||२५२||
कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरेषा व्यपोहति|
तिमिरं पटलं काचं मलं चाशु सुखावती||२५३||
इति सुखावती वर्तिः |
त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः|
नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः||२५४||
आजेन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्ताम्रभाजने|
सप्तरात्रं स्थितं भूयः पिष्ट्वा क्षीरेण वर्तयेत्||२५५||
एषा दृष्टिप्रदा वर्तिरन्धस्याभिन्नचक्षुषः||२५६||
इति दृष्टिप्रदा वर्तिः |
वदने कृष्णसर्पस्य निहितं मासमञ्जनम्||२५६||
ततस्तस्मात् समृद्धृत्य सुशुष्कं चूर्णयेद्बुधः|
सुमनःकोरकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च||२५७||
एतन्नेत्राञ्जनं कार्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्|
पिप्पल्यः किंशुकरसो वसा सर्पस्य सैन्धवम्||२५८||
जीर्णं घृतं च सर्वाक्षिरोगघ्नी स्याद्रसक्रिया|
कृष्णसर्पवसा क्षौद्रं रसो धात्र्या रसक्रियाः||२५९||
शस्ता सर्वाक्षिरोगेषु काचार्बुदमलेषु च|
धात्रीरसाञ्जनक्षौद्रसर्पिर्भिस्तु रसक्रिया||२६०||
पित्तरक्ताक्षिरोगघ्नी तैमिर्यपटलापहा|
धात्रीसैन्धवपिप्पल्यः स्युरल्पमरिचाः समाः||२६१||
क्षौद्रयुक्ता निहन्त्यान्ध्यं पटलं च रसक्रिया|२६२|
इति नेत्ररोगचिकित्सा |
ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ| ਬਿਡਾਲਕਃ ਨੇਤ੍ਰਬਹਿਰ੍ਲੇਪਃ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯੇ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਨਿਘਸ੍ਟਮਿਤ੍ਯਾਦੌ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਰਸਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹਰੀਤਕੀ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਹਰੀਤਕੀਘਤਯੁਕ੍ਤੋ ਬਿਡਾਲਕਃ| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਰਿਤਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਾਤਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤਬਿਡਾਲਕਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਯੋਕ੍ਸਿਰੋਗਾਣਾਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇਣ ਪਾਕਾਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਹਾਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਾਕਲਕ੍ਸਣਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ- “ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਵਰ੍ਤ੍ਮਤਾ ਚਾਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਂਰਮ੍ਭਾਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਤਾ| ਮਨ੍ਦਵੇਦਨਤਾ ਕਣ੍ਡੂਃ ਪਕ੍ਵਾਕ੍ਸਿਗਦਲਕ੍ਸਣਮ੍” ਇਤਿ| ਆਸ਼੍ਚ੍ਯੋਤਨਮ੍ ਅਕ੍ਸਿਸੇਕਃ| ਸੁਮਨਃਕੋਰਕਾਃ ਜਾਤੀਮੁਕੁਲਕਾਃ| ਸ਼੍ਵੇਤਮਰਿਚਂ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਬੀਜਮ੍| ਪ੍ਲਵਃ ਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ ਪ੍ਰਸੇਵਕਗਲਃ| ਦ੍ਵੌ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਰ੍ਣਵਫੇਨਯੋਰਿਤਿ ਸ਼ਾਣਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਚਿਤ੍ਰਾਯਾਮਿਤਿ ਚਿਤ੍ਰਾਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ| ਤਾਪ੍ਯੋ ਧਾਤੁਃ ਤਾਪੀਨਦੀਭਵੋ ਮਾਕ੍ਸਿਕਧਾਤੁਃ| ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਾ ਵਨਕੁਲਤ੍ਥਿਕਾ| ਪੌਸ੍ਪਮਞ੍ਜਨਂ ਪੁਸ੍ਪਾਞ੍ਜਨਮ੍| ਅਭਿਨ੍ਨਚਕ੍ਸੁਸ ਇਤਿ ਅਭਿਨ੍ਨਤਾਰਕਸ੍ਯ| ਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਸ੍ਯੇਤਿ ਮਤਕਸ੍ਣਸਰ੍ਪਸ੍ਯ||੨੩੧-੨੬੧||-
Adhikarana 53 (262-282) · Śloka 282
ਖਾਲਿਤ੍ਯੇ ਪਲਿਤੇ ਵਲ੍ਯਾਂ ਹਰਿਲੋਮ੍ਨਿ ਚ ਸ਼ੋਧਿਤਮ੍||੨੬੨||
ਨਸ੍ਯੈਸ੍ਤੈਲੈਃ ਸ਼ਿਰੋਵਕ੍ਰਪ੍ਰਲੇਪੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਾਚਰੇਤ੍|
ਸਿਦ੍ਧਂ ਵਿਦਾਰੀਗਨ੍ਧਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜੀਵਨੀਯੈਰਥਾਪਿ ਚ||੨੬੩||
ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਣੁਤੈਲਂ ਵਾ ਖਾਲਿਤ੍ਯਪਲਿਤਾਪਹਮ੍|
ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ ਸਹਚਰਾਦ੍ਭਙ੍ਗਰਾਜਾਚ੍ਚ ਸੌਰਸਾਦ੍ਰਸਾਤ੍||੨੬੪||
ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਸ੍ਤੁ ਕੁਡਵਸ੍ਤੈਲਾਦ੍ਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਪਲਕਲ੍ਕਿਤਃ|
ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ਼ਿਲਾਸਮੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗਾਦਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ||੨੬੫||
ਨਸ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਭਿਸਜਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਜਿਤਂ ਪਲਿਤਾਪਹਮ੍|
ਭਿਸਜਾ ਕ੍ਸੀਰਪਿਸ੍ਟੌ ਵਾ ਦੁਗ੍ਧਿਕਾਕਰਵੀਰਕੌ||੨੬੬||
ਉਤ੍ਪਾਟ੍ਯ ਪਲਿਤੇ ਦੇਯੌ ਤਾਵੁਭੌ ਪਲਿਤਾਪਹੌ|
ਮਾਰ੍ਕਵਸ੍ਵਰਸਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਦ੍ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਮਧੁਕਾਤ੍ ਪਲਮ੍||੨੬੭||
ਤੈਃ ਪਚੇਤ੍ ਕੁਡਵਂ ਤੈਲਾਤ੍ਤਨ੍ਨਸ੍ਯਂ ਪਲਿਤਾਪਹਮ੍|
ਆਦਿਤ੍ਯਵਲ੍ਲ੍ਯਾ ਮੂਲਾਨਿ ਕਸ੍ਣਸ਼ੈਰੇਯਕਸ੍ਯ ਚ||੨੬੮||
ਸੁਰਸਸ੍ਯ ਚ ਪਤ੍ਰਾਣਿ ਪਤ੍ਰਂ ਕਸ੍ਣਸ਼ਣਸ੍ਯ ਚ|
ਮਾਰ੍ਕਵਃ ਕਾਕਮਾਚੀ ਚ ਮਧੁਕਂ ਦੇਵਦਾਰੁ ਚ||੨੬੯||
ਪਥਗ੍ਦਸ਼ਪਲਾਂਸ਼ਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਞ੍ਜਨਮ੍|
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਂ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾ ਲੋਧ੍ਰਂ ਕਸ੍ਣਾਗੁਰੂਤ੍ਪਲਮ੍||੨੭੦||
ਆਮ੍ਰਾਸ੍ਥਿ ਕਰ੍ਦਮਃ ਕਸ੍ਣੋ ਮਣਾਲਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍|
ਨੀਲੀ ਭਲ੍ਲਾਤਕਾਸ੍ਥੀਨਿ ਕਾਸੀਸਂ ਮਦਯਨ੍ਤਿਕਾ||੨੭੧||
ਸੋਮਰਾਜ੍ਯਸਨਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕਸ੍ਣੌ ਪਿਣ੍ਡੀਤਚਿਤ੍ਰਕੌ|
ਪੁਸ੍ਕਰਾਰ੍ਜੁਨਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਾਣ੍ਯਾਮ੍ਰਜਮ੍ਬੂਫਲਾਨਿ ਚ||੨੭੨||
ਪਥਕ੍ ਪਞ੍ਚਪਲਾਂਸ਼ਾਨਿ ਤੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਰਾਢਕਂ ਪਚੇਤ੍|
ਬੈਭੀਤਕਸ੍ਯ ਤੈਲਸ੍ਯ ਧਾਤ੍ਰੀਰਸਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍||੨੭੩||
ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਦਿਤ੍ਯਪਾਕਂ ਵਾ ਯਾਵਚ੍ਛੁਸ੍ਕੋ ਭਵੇਦ੍ਰਸਃ|
ਲੋਹਪਾਤ੍ਰੇ ਤਤਃ ਪੂਤਂ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਮੁਪਯੋਜਯੇਤ੍||੨੭੪||
ਪਾਨੇ ਨਸ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾਯਾਂ ਚ ਸ਼ਿਰੋਭ੍ਯਙ੍ਗੇ ਤਥੈਵ ਚ|
ਏਤਚ੍ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸਰ੍ਵਰੋਗਨੁਤ੍||੨੭੫||
ਮਹਾਨੀਲਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਪਲਿਤਘ੍ਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍|
ਇਤਿ ਮਹਾਨੀਲਤੈਲਮ੍|
ਪ੍ਰਪੌਣ੍ਡਰੀਕਮਧੁਕਪਿਪ੍ਪਲੀਚਨ੍ਦਨੋਤ੍ਪਲੈਃ||੨੭੬||
ਕਾਰ੍ਸਿਕੈਸ੍ਤੈਲਕੁਡਵੋ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾਮਲਕੀਰਸਃ|
ਸਿਦ੍ਧਃ ਸ ਪ੍ਰਤਿਮਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮੂਰ੍ਧਗਦਾਪਹਃ||੨੭੭||
(ਪਲਿਤਘ੍ਨੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਕਸ੍ਣਾਤ੍ਰੇਯੇਣ ਭਾਸਿਤਃ|) ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਿਯਾਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵੇ ਜੀਵਕਾਦ੍ਯੋ ਗਣਸ੍ਤਿਲਾਃ||੨੭੮||
ਕਸ੍ਣਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਲੇਪਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਲੋਮਨਿਵਾਰਣਃ|
ਤਿਲਾਃ ਸਾਮਲਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਕਿਞ੍ਜਲ੍ਕੋ ਮਧੁਕਂ ਮਧੁ||੨੭੯||
ਬਂਹਯੇਦ੍ਰਞ੍ਜਯੇਚੈਤਤ੍ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਪ੍ਰਲੇਪਨਾਤ੍|
ਪਚੇਤ੍ਸੈਨ੍ਧਵਸ਼ੁਕ੍ਤਾਮ੍ਲੈਰਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਸਤਣ੍ਡੁਲਮ੍||੨੮੦||
ਤੇਨਾਲਿਪ੍ਤਂ ਸ਼ਿਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸਿਤਂ ਨਿਸ਼ਿ|
ਤਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਧੌਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਮਦੁਮੂਰ੍ਧਜਮ੍||੨੮੧||
ਅਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣੋਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟਸ਼੍ਚ ਰਾਗਃ ਸਤ੍ਰਿਫਲੋ ਵਰਃ|
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸ੍ਵਾਂ ਸ੍ਵਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਤ੍|
ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਾਦੌ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਸਿਦ੍ਧੌ ਚਾਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੮੨||
ਇਤਿ ਖਾਲਿਤ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
खालित्ये पलिते वल्यां हरिलोम्नि च शोधितम्||२६२||
नस्यैस्तैलैः शिरोवक्रप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत्|
सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च||२६३||
नस्यं स्यादणुतैलं वा खालित्यपलितापहम्|
क्षीरात् सहचराद्भृङ्गराजाच्च सौरसाद्रसात्||२६४||
प्रस्थैस्तु कुडवस्तैलाद्यष्ट्याह्वपलकल्कितः|
सिद्धः शिलासमे भाण्डे मेषशृङ्गादिषु स्थितः||२६५||
नस्यं स्याद्भिषजा सम्यग्योजितं पलितापहम्|
भिषजा क्षीरपिष्टौ वा दुग्धिकाकरवीरकौ||२६६||
उत्पाट्य पलिते देयौ तावुभौ पलितापहौ|
मार्कवस्वरसात् क्षीराद्द्विप्रस्थं मधुकात् पलम्||२६७||
तैः पचेत् कुडवं तैलात्तन्नस्यं पलितापहम्|
आदित्यवल्ल्या मूलानि कृष्णशैरेयकस्य च||२६८||
सुरसस्य च पत्राणि पत्रं कृष्णशणस्य च|
मार्कवः काकमाची च मधुकं देवदारु च||२६९||
पृथग्दशपलांशानि पिप्पल्यस्त्रिफलाऽञ्जनम्|
प्रपौण्डरीकं मञ्जिष्ठा लोध्रं कृष्णागुरूत्पलम्||२७०||
आम्रास्थि कर्दमः कृष्णो मृणालं रक्तचन्दनम्|
नीली भल्लातकास्थीनि कासीसं मदयन्तिका||२७१||
सोमराज्यसनः शस्त्रं कृष्णौ पिण्डीतचित्रकौ|
पुष्करार्जुनकाश्मर्याण्याम्रजम्बूफलानि च||२७२||
पृथक् पञ्चपलांशानि तैः पिष्टैराढकं पचेत्|
बैभीतकस्य तैलस्य धात्रीरसचतुर्गुणम्||२७३||
कुर्यादादित्यपाकं वा यावच्छुष्को भवेद्रसः|
लोहपात्रे ततः पूतं संशुद्धमुपयोजयेत्||२७४||
पाने नस्यक्रियायां च शिरोभ्यङ्गे तथैव च|
एतच्चक्षुष्यमायुष्यं शिरसः सर्वरोगनुत्||२७५||
महानीलमिति ख्यातं पलितघ्नमनुत्तमम्|
इति महानीलतैलम्|
प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||२७६||
कार्षिकैस्तैलकुडवो द्विगुणामलकीरसः|
सिद्धः स प्रतिमर्शः स्यात् सर्वमूर्धगदापहः||२७७||
(पलितघ्नो विशेषेण कृष्णात्रेयेण भाषितः|) क्षीरं प्रियालयष्ट्याह्वे जीवकाद्यो गणस्तिलाः||२७८||
कृष्णा वक्त्रे प्रलेपः स्याद्धरिलोमनिवारणः|
तिलाः सामलकाश्चैव किञ्जल्को मधुकं मधु||२७९||
बृंहयेद्रञ्जयेचैतत् केशान्मूर्धप्रलेपनात्|
पचेत्सैन्धवशुक्ताम्लैरयश्चूर्णं सतण्डुलम्||२८०||
तेनालिप्तं शिरः शुद्धमस्निग्धमुषितं निशि|
तत् प्रातस्त्रिफलाधौतं स्यात् कृष्णमृदुमूर्धजम्||२८१||
अयश्चूर्णोऽम्लपिष्टश्च रागः सत्रिफलो वरः|
कुर्याच्छेषेषु रोगेषु क्रियां स्वां स्वाच्चिकित्सितात्|
शेषेष्वादौ च निर्दिष्टा सिद्धौ चान्या प्रवक्ष्यते||२८२||
इति खालित्यादिचिकित्सा|
ਖਾਲਿਤ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਖਾਲਿਤ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ| ਹਰਿਲੋਮ੍ਨੀਤਿ ਕਪਿਲਲੋਮ੍ਨੀ| ਸਹਚਰਃ ਝਿਣ੍ਟੀ| ਸ਼ਿਲਾਸਮੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਇਤਿ ਅਸ਼੍ਮਮਯੇ ਪਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਮੇਸਸ਼ਙ੍ਗੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ| ਆਦਿਤ੍ਯਪਰ੍ਣ੍ਯਾ ਮੂਲਾਨੀਤਿ ਆਦਿਤ੍ਯਪਰ੍ਣੀ ਸੂਰ੍ਯਾਵਰ੍ਤਃ| ਕਸ੍ਣਸੈਰੀਯਕਃ ਕਸ੍ਣਝਿਣ੍ਟੀ| ਸੋਮਰਾਜੀ ਬਾਕੁਚੀ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਕਸ੍ਣਂ ਲੋਹਮ੍| ਕਸ੍ਣਪਿਣ੍ਡਿਤਚਿਤ੍ਰਕਾਵਿਤਿ ਕਸ੍ਣਮਦਨਕਸ੍ਣਚਿਤ੍ਰਕੌ| ਆਦਿਤ੍ਯਪਾਕਮਿਤਿ ਆਦਿਤ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦੇਵ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਭਾਗੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਤ੍ ਪਥਗ੍ਭਾਗੇ ਸਿਦ੍ਧੇਪਿ ਪਥਗਿਤਿ ਪਦਂ ਨ੍ਯਾਯਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾਪਥਗ੍ਭਾਗਸ੍ਯ ਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕਲ੍ਕਭੂਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚਾਤ੍ਰ ਵਚਨਾਦੇਵ ਭਵਨ੍ਨਪਿ ਕਲ੍ਪਨੀਯਮ੍| ਤਿਲਾਃ ਸਾਮਲਕਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਯੋਗਾਃ ਕੇਸ਼ਰਞ੍ਜਕਾਃ| ਪਚੇਤ੍ ਸੈਨ੍ਧਵੇਤ੍ਯਾਦੌ ਸੈਨ੍ਧਵਾਯਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਤਣ੍ਡੁਲਾਨਾਂ ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਿਤਿ ਪ੍ਰਕ੍ਸਾਲਿਤਮ੍| ਸ਼ੇਸੇਸੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵਿਤਿ ਤਟ੍ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਸੇਸੁ ਪੀਨਸੋਪਦ੍ਰਵਤਯੋਕ੍ਤੇਸੁ| ਸ਼ੇਸੇਸ੍ਵਾਦੌ ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੇਸਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਅਨੁਕ੍ਤਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਰੋਗਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਆਦੌ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਹੈਵ ਦੋਸਾਨੁਲ੍ਲੇਖੇਨ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਰੋਗੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਜ੍ਞੇਯਾ| ਸਿਦ੍ਧੌ ਚਾਨ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਾਯਾਂ ਸਿਦ੍ਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ||੨੬੨-੨੮੨||
Adhikarana 54 (283-290) · Śloka 290
ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯੁਪਰਿਭਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇਨਿਲਾਤ੍ਮਕੇ|
ਤੈਲੈਸ਼੍ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਬਲਾਰਾਸ੍ਨਾਮਤਾਹ੍ਵਯੈਃ||੨੮੩||
ਬਰ੍ਹਿਤਿਤ੍ਤਿਰਿਦਕ੍ਸਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸ਼ਤਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍|
ਮਾਯੂਰਂ ਕ੍ਸੀਰਸਰ੍ਪਿਰ੍ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਮੇਵ ਵਾ||੨੮੪||
ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਤੁ ਵਿਰੇਕਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਪਯਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਮ੍|
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਡਾ ਘਤਂ ਤਿਕ੍ਤਂ ਜੀਵਨੀਯਂ ਵਸਸ੍ਯ ਵਾ||੨੮੫||
ਕਫਜੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਤੁ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮ੍|
ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਧੂਮੋ ਯਵਾਨ੍ਨਕਟੁਸੇਵਨਮ੍||੨੮੬||
ਚਵ੍ਯਭਾਰ੍ਗ੍ਯਭਯਾਵ੍ਯੋਸਕ੍ਸਾਰਮਾਕ੍ਸਿਕਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍|
ਲਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਥ੍ਯੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਮਦ੍ਯਂ ਪਿਬੇਚ੍ਚ ਸਃ||੨੮੭||
ਰਕ੍ਤਜੇ ਸ੍ਵਰਭੇਦੇ ਤੁ ਸਘਤਾ ਜਾਙ੍ਗਲਾ ਰਸਾਃ|
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਵਿਦਾਰੀਕ੍ਸੁਰਸਾਃ ਸਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ||੨੮੮||
ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਸਯਕਾਸਘ੍ਨਂ ਤਚ੍ਚ ਸਰ੍ਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍|
ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਵਰਭੇਦਘ੍ਨਂ ਸਿਰਾਵੇਧਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਜੇ||੨੮੯||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਹਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਤੁ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ|
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ੍ਯ ਸਮਾਸੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੨੯੦||
ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|
View original
सर्पींष्युपरिभक्तानि स्वरभेदेऽनिलात्मके|
तैलैश्चतुष्प्रयोगैश्च बलारास्नामृताह्वयैः||२८३||
बर्हितित्तिरिदक्षाणां पञ्चमूलशृतान् रसान्|
मायूरं क्षीरसर्पिर्वा पिबेत्त्र्यूषणमेव वा||२८४||
पैत्तिके तु विरेकः स्यात् पयश्च मधुरैः शृतम्|
सर्पिर्गुडा घृतं तिक्तं जीवनीयं वृषस्य वा||२८५||
कफजे स्वरभेदे तु तीक्ष्णं मूर्धविरेचनम्|
विरेको वमनं धूमो यवान्नकटुसेवनम्||२८६||
चव्यभार्ग्यभयाव्योषक्षारमाक्षिकचित्रकान्|
लिह्याद्वा पिप्पलीपथ्ये तीक्ष्णं मद्यं पिबेच्च सः||२८७||
रक्तजे स्वरभेदे तु सघृता जाङ्गला रसाः|
द्राक्षाविदारीक्षुरसाः सघृतक्षौद्रशर्कराः||२८८||
यच्चोक्तं क्षयकासघ्नं तच्च सर्वं चिकित्सितम्|
पित्तजस्वरभेदघ्नं सिरावेधश्च रक्तजे||२८९||
सन्निपाते हिताः सर्वाः क्रिया न तु सिराव्यधः|
इत्युक्तं स्वरभेदस्य समासेन चिकित्सितम्||२९०||
इति स्वरभेदचिकित्सा|
ਸਰ੍ਪੀਂਸ੍ਯੁਪਰਿਭਕ੍ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਵਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ| ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਵਰਭੇਦਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦ੍ਯਪੀਹ ਨੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ, ਤਥਾਪੀਹ ਸ੍ਵਰਭੇਦਸ੍ਯਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੁਨਰਪ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ | ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਯੋਗੈਰਿਤਿ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਗਣ੍ਡੂਸਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗੈਃ| ਬਲਾਰਾਸ੍ਨਾਮਤਾਹ੍ਵਯਤੈਲਾਨਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ| ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਕਾਸਿਕੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| ਜੀਵਨੀਯਘਤਂ ਵਾਤਰਕ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍| ਵਸਘਤਂ ਰਕ੍ਤਪਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਜਸ੍ਵਰਭੇਦਘ੍ਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਇਤਿ ਸ੍ਵਰਭੇਦਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੨੮੩-੨੯੦||
Adhikarana 55 (291) · Śloka 291
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਨਣਾਂ ਬਸ੍ਤਿਹਨ੍ਮੂਰ੍ਧਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ|
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਧਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ||੨੯੧||
View original
भवन्ति चात्र- वातपित्तकफा नॄणां बस्तिहृन्मूर्धसंश्रयाः|
तस्मात्तत्स्थानसामीप्याद्धर्तव्या वमनादिभिः||२९१||
ਉਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਸ੍ਤਿਹਨ੍ਮੂਰ੍ਧਸਂਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦੀਤਿ ਵਾਤਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਸੁ ਚ ਵਮਨਾਦੀਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸਮੀਪਦੋਸਹਰਣਰੂਪਂ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਭਵਤਿ ਤੇਨ ਕਰ੍ਮਣਾ ਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਇਤਿ||੨੯੧||
Adhikarana 56 (292) · Śloka 292
ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਲੋਕੋ ਵਾਤਾਦ੍ਯੈਰ੍ਲੋਕੋ ਵਾਤਰਵੀਨ੍ਦੁਭਿਃ|
ਪੀਡ੍ਯਤੇ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਵਿਕਤਾਵਿਕਤੈਸ੍ਤਥਾ||੨੯੨||
View original
अध्यात्मलोको वाताद्यैर्लोको वातरवीन्दुभिः|
पीड्यते धार्यते चैव विकृताविकृतैस्तथा||२९२||
ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੇਵ ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾਨਾਂ ਦੇਹਪੀਡਕਧਾਰਕਤ੍ਵਂ ਸਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਲੋਕਃ ਚੇਤਨਲੋਕਃ| ਲੋਕ ਇਤਿ ਜਗਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇ ਇਨ੍ਦੁਸ੍ਥਾਨੀਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਰਵਿਸ੍ਥਾਨੀਯਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਵਿਕਤੈਃ ਪੀਡ੍ਯਤੇ, ਅਵਿਕਤੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਾ||੨੯੨||
Adhikarana 57 (293) · Śloka 293
ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪਿ ਨ ਤ੍ਵੇਤੇ ਗੁਣੈਰ੍ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍|
ਦੋਸਾਃ ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸਂ ਘੋਰਮਹੀਨਿਵ||੨੯੩||
View original
विरुद्धैरपि न त्वेते गुणैर्घ्नन्ति परस्परम्|
दोषाः सहजसात्म्यत्वाद्विषं घोरमहीनिव||२९३||
ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣਵਿਰੋਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਭੂਯ ਕਾਰ੍ਯਕਰਣੇ ਯਥਾ ਵਿਰੋਧੋ ਨ ਭਵਤਿ ਤਦਾਹ- ਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪੀਤਿ|- ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੁਦ੍ਧੈਰਪਿ, ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਨੇਹਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਗੌਰਵਾਦੀਨਾਂ ਵਾਤਗੁਣੈ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਲਾਘਵਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਪਰੀਤਾਨਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰੋਪਘਾਤਕਤ੍ਵਂ ਯਦ੍ਦਸ੍ਟਂ ਤਦਿਹ ਦੋਸਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨ ਭਵਤਿ| ਕੁਤੋ ਨ ਘ੍ਨਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਸਹਜਸਾਤ੍ਮ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਤਿ; ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਾਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯੀਭਾਵੋਨੁਪਘਾਤਕਤ੍ਵਮ੍| ਅਯਂ ਚ ਸ੍ਵਭਾਵਃ ਕਰ੍ਮਜਨ੍ਯੋ ਵਾ ਭਵਤੁ ਵਸ੍ਤੁਸ੍ਵਭਾਵਾਧੀਨੋ ਵਾ ਉਭਯਥਾ ਵਾ ਭਵਤੁ, ਤਥਾਪ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਏਵ; ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਨਾਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਬਾਧਾ ਪ੍ਰਭਵਤਿ; ਤੇਨ ਪਰਸ੍ਪਰਗੁਣੋਪਘਾਤਵ੍ਯਭਿਚਾਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਿਕਾਕਤਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਿਤਃ ਸ ਨ ਭਵਤਿ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪ੍ਯਨੁਪਘਾਤੇ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਘੋਰਂ ਵਿਸਮਹੀਨਿਵੇਤਿ||੨੯੩||
Adhikarana 58 (294) · Śloka 294
ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਃ- ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਨਿਦਾਨਾਕਤਿਭੇਸਜਮ੍|
ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪਥਗ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ||੨੯੪||
View original
तत्र श्लोकः- त्रिमर्मजानां रोगाणां निदानाकृतिभेषजम्|
विस्तरेण पृथग्दिष्टं त्रिमर्मीये चिकित्सिते||२९४||
ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮਜਾਨਾਮਿਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਃ||੨੯੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 26
ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਢਬਲਸਮ੍ਪੂਰਿਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੬||
View original
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृतेऽप्राप्ते दृढबलसम्पूरिते चिकित्सास्थाने त्रिमर्मीयचिकित्सितं नाम षड्विंशोऽध्यायः||२६||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਚਕ੍ਰਪਾਣਿਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਚਰਕਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਦੀਪਿਕਾਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਥਾਨੇ ਤ੍ਰਿਮਰ੍ਮੀਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਨਾਮ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੬||